Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00103 009369 7441151 na godz. na dobę w sumie
Miesięcznik Znak. Lipiec-Sierpień 2014 - ebook
Miesięcznik Znak. Lipiec-Sierpień 2014 - ebook
Numer: Archiwum publikacji: numery archiwalne
Wydawca: Znak Język publikacji: polski
ISSN: Data wydania:
Lektor:
Kategoria: e-prasa >> kobiece, lifestyle, kultura
Porównaj ceny (wydanie papierowe, wydanie cyfrowe).

TEMAT MIESIĄCA

Nazywaj rzeczy po imieniu

Dzisiejszy świat jest przepełniony rzeczami. Rozwój produkcji masowej i nowych technologii zmienia nasz stosunek do przedmiotów. Czym są przedmioty? W jakich kierunkach ewoluują? Co nasze rzeczy mówią o nas? Odpowiadają m.in.: Orbitowski, Skalska, Springer

 

DEBATY

 

Pamięć Tatarów

Reportaż z podlaskich Kruszynian, do których powraca coraz więcej tatarskich rodzin

IDEE

 

Jerzy Vetulani

Czy neurobiolog jest w stanie wyjaśnić, jak mózg tworzy obrazy Boga?

KULTURA

 

Street art – Marcin Rutkiewicz o rosnącej popularności sztuki ulicy, polskiej specyfice i rodzimych artystach

FOTOREPORTAŻ

 

Mniejszość w zbliżeniu – nieoczywiste spojrzenie na Polskę w wyjątkowych fotografiach Gregory’ego Michenauda


Darmowy fragment publikacji:


debaty idee kultura fotoreportaz Pamiec Tatarów: Reportaż z podlaskich Kruszynian, do których powraca coraz więcej tatarskich rodzin — s. 50 Jerzy Vetulani: Czy neurobiolog jest w stanie wyjaśnić, jak mózg tworzy obrazy Boga? — s. 75 Street art – Marcin Rutkiewicz o popularności sztuki ulicy, polskiej specyfice i rodzimych artystach — s. 90 Mniejszosc w zblizeniu – nieoczywiste spojrzenie na Polskę w wyjątkowych fotografiach Gregory’ego Michenauda — s. 40 Nr 710-711 cena: 19,90 zł | vat 5 (w prenumeracie: 13 zł) lipiec-sierpien (07-08) 2014 | nakład 2100 egz. Nazywaj rzeczy po imieniu Dzisiejszy świat jest przepełniony rzeczami. Rozwój produkcji masowej i nowych technologii zmienia nasz stosunek do przedmiotów. Czym są przedmioty? W jakich kierunkach ewoluują? Co nasze rzeczy mówią o nas? Odpowiadają m.in.: Orbitowski, Skalska, Springer — s. 4‒35 indeks 383716 issn 0044-488X P R E N U M E R ATA ZŁ/NR + KSIĄŻKI O WARTOŚCI NAWET 100 ZŁ GRATIS! OD 1219, 9 0 DOSTAWA KAŻDEGO NUMERU: GRATIS! Prenumerata półroczna (6 numerów): 90 zł 15 zł/numer + 1 książka gratis Prenumerata roczna (11 numerów*): 143 zł 13 zł/numer + 2 książki gratis Prenumerata dwuletnia (22 numery*): 264 zł 12 zł/numer + 3 książki gratis * – numery wakacyjne są podwójne Wybierz dogodny sposób zapłaty: • Druk przelewu dołączony do miesięcznika • Formularz na: www.znak.com.pl/miesiecznik Więcej informacji i lista książek do wyboru: Tel. 12/6199569 sklep@znak.com.pl Wolisz prasę elektroniczną? Czytaj „Znak” w dowolnym formacie! (ePUB, MOBI, PDF, APPSTORE) Wejdź na www.miesiecznik.znak.com.pl/e-wydania 1 Dominika kozłowska Wielokulturowa pamięć N ie bez powodów o ostatnim ćwierćwieczu historii Polski mówi się jako o czasie konfliktów pamięci. Choć nieraz trudna do przyjęcia, jest ważnym czynnikiem pogłębiającym naszą narodową tożsamość. Na łamach „Znaku” wiele miejsca i uwagi poświęcamy pamięci polskiej i żydowskiej, ukraińskiej, białoruskiej, litewskiej czy niemieckiej. Zależy nam, aby podejmować nie tylko teoretyczny namysł nad historią wzajemnych relacji, ale i ukazywać konkretne inicjatywy, mające na celu odtwarzanie wspólnej pamięci. Przypomnijmy kilka numerów miesięcznika „Znak” z ostatniego okresu. W czerwcu 2012 r. Temat Miesiąca poświęciliśmy pytaniu: „Jak pamiętamy o Żydach?”. We wrześniu tego samego roku opublikowaliśmy duży blok tekstów dotyczących konfliktów pamięci na Ukrainie i w Niemczech. W tym numerze prezentujemy niezwykły projekt fotograficzny autorstwa Gregory’ego Michenauda. Przez 7 lat dokumentował on życie zamieszkujących Polskę mniejszości. Na kolejnych stronach Debat znajdą Państwo reportaż Franciszka Rapackiego i Wojciecha Jankowskiego z podlaskich Kruszynian, dokąd powracają kolejne tatarskie rodziny. Materiały te wzbogacone są o głos prof. Ewy Nowickiej, która wyjaśnia, co oznacza być mniejszością narodową lub etniczną w Polsce. Wielokulturowa pamięć, która zaczęła dochodzić do głosu po 1989 r., odwołuje się do okresu II Rzeczypospo- litej. Spis ludności przeprowadzony w 1921 r. wykazał, że na terenie wskrzeszonego państwa zamieszkiwało nieco ponad 27 mln obywateli, w tym 68,5 Polaków i 31,5 określanych jako mniejszości narodowe. Wśród nich 14,25 stanowili Ukraińcy, 7,15 Żydzi, 5,13 Białorusini, 3,58 Niemcy, 0,69 Litwini, Rosjanie, Czesi i inni. 63,68 mieszkańców to byli katolicy obrządku rzymskiego, 11 unici, 11,54 prawosławni, 3,21 ewangelicy, 10,49 Żydzi, 0,08 inni. 70 ludności utrzymywało się z rolnictwa. Wielonarodowościowy charakter państwa, w którym narodowości utożsamiały się z wyznaniem, był jednym z najważniejszych problemów II Rzeczypospolitej. Mniejszości religijne często zamieszkiwały na jednym terenie, a wzajemne stosunki obciążone były niełatwymi doświadczeniami z czasów zaborów. Największa reprezentacja grekokatolików znajdowała się w dawnej Galicji Wschodniej. Metropolia halicko-lwowska obejmowała ok. 3,5 mln wiernych skupionych w 3 diecezjach. Z kolei prawosławni, których w państwie pol- skim było ok. 3 mln, obarczani byli winą za to, że w okresie zaborów rząd rosyjski używał ich jako narzędzia rusyfikacji. Pamiętano przejmowanie kościołów i majątków po katolikach, zmuszanie unitów na Białorusi czy w Chełmszczyźnie do przyjmowania oficjalnej wiary państwa. Równie trudne były relacje z mniejszością protestancką, której liczebność w okresie zaborów wzrosła w związku z napływem ludności niemieckiej w zaborze pruskim, austriackim, a nawet w Królestwie czy na Kresach Wschodnich. To sprzyjało utożsamianiu protestantów z Niemcami. Z kolei 3,3 mln osób wyznania mojżeszowego zamieszkujących Rzeczpospolitą stanowiło wówczas największą w świecie grupę Żydów. Co ważne, ludność żydowska to aż 27 mieszkańców miast. Wszystkie te grupy z dużą – po wyborach w 1922 r. – reprezentacją sejmową nie odstępowały od swych praw obywatelskich i religijnych, których ograniczenia domagał się ruch nacjonalistyczny, pragnący nowemu państwu nadać narodowo-katolicki charakter. Silne i różnorodne antagonizmy odziedziczone po poprzednim okresie sprzyjały narastaniu tendencji nacjonalistycznych, ksenofobicznych i autorytarnych. II wojna światowa i kilkudziesięcioletnia historia PRL-u przyniosły radykalne zmiany terytorialne, narodowościowe, religijne i demograficzne, w efekcie czego dziś w Polsce zaledwie kilka procent obywateli deklaruje przynależność do jednej z narodowych czy etnicznych mniejszości. W czasach PRL-u nie było szans na otwartą dyskusję o tych traumatycznych doświadczeniach. Konflikty odmiennych narracji, ale i oddolne inicjatywy upamiętniania wielokulturowych tradycji, które dochodzą do głosu w ostatnich dwóch dekadach, pokazują, że ta pamięć jest wciąż żywa. To budzi ogromną nadzieję, że mozolnie odbudowywana, może stać się podstawą polskiej tożsamości po 1989 r. 2 czerwiec-lipiec 2014 nr 710-711 3 40fotoreportaż: mniejszość w zbliżeniu TEmaT miEsiĄCa: RzECzy Jakie miejsce zajmują dziś rzeczy w ludzkim życiu? Czym są przedmioty? W jakich kierunkach ewoluują? Co nasze rzeczy mówią o nas? Jak sobie z nimi radzimy i nie radzimy? „Oddam, przyjmę”, Z Magdaleną i Konradem Mielcarek Wędrowiec i jego rzeczy, Łukasz Orbitowski 6 Z powrotem do rzeczy, Justyna Siemienowicz 8 14 19 Czyściec przedmiotów, Filip Springer 25 Świadomość zmian, Z Zuzanną Skalską rozmawia Urszula Pieczek 31 Komputer, mój bliźni, Olga Drenda DEBaTy 40 Fotoreportaż Gregory’ego Michenauda: Mniejszość w zbliżeniu 50 Pamięć Tatarów, Franciszek Rapacki, Wojciech Jankowski 57 Co oznacza być mniejszością narodową lub etniczną w Polsce?, Ewa Nowicka iDEE 64 Ćwiczenia immunologiczne. Wokół książki Petera Sloterdijka, Mateusz Burzyk 68 Możesz życie swe odmienić, Z ks. Grzegorzem Strzelczykiem rozmawia Artur Madaliński 75 Ma Bóg w człowieku swoją wyspę, Z Jerzym Vetulanim rozmawia Justyna Siemienowicz 82 Powstanie warszawskie, czyli ortografia pamięci, Marcin Napiórkowski LUDziE – ksiĄŻki – zDaRzEnia 90 Street art w Polsce, Marcin Rutkiewicz 101 Nad Pismami wybranymi Jerzego Turowicza, Andrzej Romanowski 111 Nie nasza rewolucja, Michał Przeperski 113 Utracone człowieczeństwo Feliksa Dzierżyńskiego, Mikołaj Mirowski 118 Ciałopisanie, Artur Madaliński 121 Ofiary społeczeństwa, Piotr Kosiewski 90 street art w polsce Józefa Hennelowa: Coraz bliżej albo coraz mniej sTałE RUBRyki 36 37 Justyna Bargielska: Z pułapki w pułapkę 117 Janusz Poniewierski: Ogrody pamięci 126 Jerzy Illg: Mój przyjaciel wiersz 82 powstanie warszawskie J E N Z R T ę N W E Z I K U T Z S I J C A D N U F M U W h C R A I . T o F o G E I K S W A Z S R A W A I N A T S W o P M U E Z U M / ” W A ł S E I W „ I K S W o N A Z R h C W A ł S E I W . T o F D U A N E h C I M y R o G E R G . T o F ul. Tadeusza Kościuszki 37, 30‒105 Kraków tel. (12) 61 99 530, fax (12) 61 99 502 www.miesiecznik.znak.com.pl e-mail: miesiecznik@znak.com.pl redakcja: Marta Duch-Dyngosz, Dominika Kozłowska (redaktor naczelna), Janusz Poniewierski, Agnieszka Rzonca, Justyna Siemienowicz, Krystyna Strączek, Karol Tarnowski, Henryk Woźniakowski zespół: Wojciech Bonowicz, Bohdan Cywiński, Tomasz Fiałkowski, Tadeusz Gadacz, Jarosław Gowin, Stanisław Grygiel, ks. Michał Heller, Józefa Hennelowa, Wacław Hryniewicz OMI, Jerzy Illg, Piotr Kłodkowski, ks. Jan Kracik , Janina Ochojska-Okońska, bp Grzegorz Ryś, Władysław Stróżewski, Stefan Wilkanowicz współpraca: Andrzej Brylak, Paulina Bulska, Piotr Cebo, Monika Gałka, Aleksander Gomola, Ilona Klimek, Elżbieta Kot, Cezary Kościelniak, Daniel Lis, Anna Mateja, Urszula Pieczek, Tomasz Ponikło, Jolanta Prochowicz, Adam Puchejda, Miłosz Puczydłowski, Marcin Sikorski opieka artystyczna: Władysław Buchner projekt okładki: Władysław Buchner skład i łamanie: Barbara Sadowska projekt graficzny pisma: Marek Zalejski/Studio Q kierownik produkcji: Magdalena Wojaczek korekta: Barbara Gąsiorowska druk: Drukarnia Colonel, Kraków, ul. Dąbrowskiego 16 promocja i reklama: Monika Gałka, tel. (12) 61 99 530, e-mail: galka@znak.com.pl prenumerata: Joanna Dyląg, tel. (12) 61 99 569, e-mail: dylag@znak.com.pl Redakcja nie zwraca tekstów niezamówionych oraz zastrzega sobie prawo ich redagowania i skracania. Redakcja nie odpowiada za treść zamieszczanych ogłoszeń. Rozpowszechnianie redakcyjnych materiałów publicystycznych bez zgody wydawcy jest zabronione. Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego 4 temat miesiąca 07•08 ZNAK 2014 Rzeczy Człowiek zawsze otaczał się rzeczami. Nigdy jednak nie żył w tak wielkim jak dziś ich natłoku. Rozwój produkcji masowej i nowych technologii przekształca nasze relacje z przedmiotami i bardzo je dywersyfikuje. Czyni rzeczy oraz ich, zdawałoby się, oczywistą materialność coraz bardziej problematycznymi. Dlatego też domagają się one dziś refleksji nad ich statusem i miejscem w naszym życiu, ponazywania ich niejako na nowo. Czym są przedmioty? W jakich kierunkach ewoluują? Jaka będzie ich przyszłość? Gdzie przebiega dziś granica między tym, co materialne, a tym, co niematerialne? Jakie jest ich miejsce w ludzkim świecie? Jakie nowe ich funkcje niesie rozwinięta kultura kapitalistyczna? Co nasze rzeczy mówią o nas? Jak sobie z nimi radzimy i nie radzimy? 5 07•08 2014 ZNAK fot. Steve BronStein/getty imageS 6 temat miesiąca 07•08 ZNAK 2014 Z powrotem do rzeczy Justyna siemienowicz Znaczenia coraz szczelniej pokrywają sobą rzeczy. To znaki, a nie poszczególne obiekty materialne, stają się dziś właściwym przedmiotem konsumpcji W spółczesna krytyka konsumpcji, akcentująca, że przedmioty za- grażają wspólnocie, że przesadne zajmowanie się nimi przyczynia się do ero- zji relacji międzyludzkich i zubaża życie społeczne, jak uspokajają nas antropologo- wie i socjologowie zajmujący się tematem, nie jest niczym nowym. Ma ona swe źródło w nieufnym, pełnym podejrzliwości sto- sunku do materii zakorzenionym głęboko w naszej (ale chyba nie tylko w naszej) kulturze, silnie obecnym w religii i filozofii. Rozpowszechnione przekonanie o dehu- manizującej i homogenizującej roli kon- sumpcji zbyt łatwo, przestrzegają badacze rzeczy, przyjmujemy za pewnik, a pomaga- ją nam w tym teorie ekonomiczne widzące w konsumencie częściej jedynie bezwolną marionetkę działań marketingowych, a nie wolną jednostkę, która potrafi zachować refleksyjny i podmiotowy stosunek do na- bywania dóbr. Ten, jeśli w ogóle – jesteśmy skorzy pod wpływem owych teorii sądzić – udaje się tylko nielicznym lub tylko bar- dzo rzadko i z dużym wysiłkiem. A przecież przedmioty, przypominają autorzy prac im poświęconych, stanowią w pewnym sensie rękojmię naszego czło- wieczeństwa. Wytwarzając je i obcując z nimi, wytwarzamy i kształtujemy siebie. Tworzą one trwałą ramę dla naszych myśli i działań, gdyż to nie tylko one dopasowują się do nas, ale także nasze ciało i nasza wyobraźnia układają się niejako podług nich. To z przedmiotów utkana jest nasza codzienność, stanowią one punkt odniesie- nia dla zdarzeń życia. Mają także w sobie niepowtarzalną potencję uspołeczniania (jak wielką i efektywną, o tym najlepiej można przekonać się „nie wprost”, odrzu- cając wymagany w danej kulturze sposób korzystania z przedmiotów, np. rezygnując z noszenia obuwia). Umiejętność kulturo- wo zakodowanego posługiwania się przed- miotami i adaptacji do rzeczywistości ma- terialnej przez nie tworzonej stanowi istot- ny element wrastania we wspólnotę i bycia uznanym za jej pełnoprawnego członka. Otaczające nas rzeczy obiektywizują zasa- dy i wartości nami kierujące, materializują zgromadzoną wiedzę, utrwalają w ten sposób i reprodukują porządek społeczny. Stanowią tym samym również wyjątkowy nośnik pamięci międzypokoleniowej, za- pewniający ciągłość danej kulturze, a więc w dużej mierze decydujący o jej tożsamości. Skąd ta ambiwalencja? Czy skupienie się na negatywnych aspektach bycia przed- miotów, z jakim mamy dziś do czynienia pod postacią krytyki konsumpcjonizmu, to tylko przejaw trwale istniejącej w nas tendencji do katastrofizmu, przybierają- cej na sile tym bardziej, im więcej błogich obietnic cudownego życia pod warunkiem nabycia kolejnej nowej rzeczy słyszymy ze strony wszelkiej maści reklamodawców? Wydaje się, że niekoniecznie, z dwóch po- wodów. Jednego bardziej uniwersalnego i drugiego będącego signum temporis, nostri temporis. Ambiwalencja, jaką nacechowane jest na- sze współistnienie z przedmiotami, daje o sobie znać, nawet jeśli skupić się tylko na wymienionych w drugim akapicie za- letach tej koegzystencji. Wszystkie one są bowiem okupione pewnym przymusem, jaki rzeczy na nas wywierają, i ogranicze- niami, jakie nam narzucają. Zapewniają nam bezpieczeństwo i komfort, pozwalają się w świecie zadomowić, uczynić koniecz- ne a powtarzane codziennie czynności niezajmującymi głowę i czas nawykami, ale robią to wszystko za cenę zrzeczenia się przez nas w jakimś zakresie swojej autonomii, przyzwolenia, by mogły nas one na swój sposób urobić. Ujmując tę am- biwalentną, niejednoznaczną zależność, na bardziej abstrakcyjnym, filozoficznym poziomie, podmiot nie istnieje bez przed- miotu, konstytuuje się, właśnie w odróżnie- niu od niego, a więc i w opozycji, niekiedy jawnej, niekiedy mniej oczywistej, ale znaczy to tyle, że jedno bez drugiego nie może ist- nieć. Podobnie rzecz się ma ze stosunkiem między jednostką i społeczeństwem. Tu też istnieją nieodłączne od siebie zależność i na- pięcie. Społeczny porządek, który przedmioty tworzące naszą rzeczywistość reprodukują i utrwalają, służy nam, ale i nas uwiera. Ten stan, czasem bardzo nieprzyjemny, w zasa- dzie nigdy nie powinien ulec całkowitemu za- łagodzeniu, bo oznaczałoby to albo redukcję wymiaru jednostkowego i jego zawłaszczenie przez wymiar społeczny, albo zupełną aliena- cję. Ma to swoje przełożenie na świat rzeczy. Okazuje się bowiem, że po to, by wytworzyć zupełnie nowy przedmiot (zazwyczaj mamy jedynie do czynienia z odmiennymi stylizacja- mi rzeczy już dobrze znanych), trzeba ponie- kąd „odspołecznić” swoją wyobraźnię, gdyż zakłada to „konieczność wymyślenia nowego rodzaju interakcji, nowej funkcji naszego ciała, nowego elementu społecznego porząd- ku, a przede wszystkim – włączenia w zakres realności tego, co dotąd znajdowało się poza jej granicami”1. Współczesna nieufność wobec rzeczy, choć w dużej mierze z pewnością zasadza się właśnie na tej starej, zarysowanej powyżej ambiwalencji, która naznacza nasze relacje z przedmiotami, ma jednak jeden nowy istotny rys. Tym, co wydaje się znacząco od- różniać dzisiejszą krytykę konsumpcjonizmu od wcześniejszych prób dyskredytacji mate- rializmu, jest to, że w przeciwieństwie do po- przednich, ta jest w zasadzie dokonywana w imię i w obronie materialności, traktowanej jako wartość, którą należy chronić, a nawet, o ile to możliwe, przywracać współczesnym rzeczom. Prymat rynku jako głównego źródła dóbr ma- terialnych oraz postępujący rozwój techno- logiczny sprawiają bowiem, że materialność, a więc to, co wydawało się cechą konstytu- tywną rzeczy, staje się coraz mniej oczywista, coraz bardziej problematyczna. To zanikanie materialności opisuje się za pomocą trzech procesów: immaterializacji, telematerializacji i dematerializacji2. Pierwszy z nich polega na wypieraniu fizycznych obiektów ich cyfro- wymi reprezentacjami (np. książek e-booka- 7 07•08 2014 ZNAK mi) oraz na zmianie preferencji z nabywania dóbr na jedynie posiadanie dostępu do nich. Immaterializacja przejawia się także w tym, że kupowanie i konsumowanie rzeczy jest w sieci zapośredniczone przez różnego rodza- ju ich interfejsy, awatary itp. Ma ona miejsce również wtedy, gdy przedmioty są tak zapro- jektowane, by one same były jak najmniej widoczne, żeby doświadczany był jedynie efekt ich działania (klimatyzacja, coraz cień- sze monitory, coraz mniejsze nośniki pamięci cyfrowej). Telematerializacja to zapośredni- czenie nie tylko nabywania, ale i obcowania z obiektami fizycznymi – posługiwanie się ni- mi jedynie za pomocą cyfrowych protez. Sku- tek jest taki, że kontakt z bardzo różniącymi się od siebie przedmiotami ujednolica się, bo sprowadza np. jedynie do sterowania kur- sorem na monitorze. Wreszcie mówi się także o dematerializacji, którą najogólniej określić można jako proces destabilizacji znaczeń przedmiotów. W jaki sposób on przebiega? Dziś na skutek umasowienia produkcji nie- trudno jest rzecz wyprodukować, trudno jest ją zbyć. Żeby było to możliwe, każdy wypusz- czany na rynek przedmiot, by się odróżnić i zaistnieć wśród setek tysięcy podobnych do niego, musi być zaopatrzony w odpowied- ni zestaw znaczeń i sensów, emanować dzięki nim aurą wyjątkowości i niepowtarzalności i łudzić, że jest czymś więcej niż tylko tą oto rzeczą. Dlatego rośnie dziś rola wartości znakowej dóbr w stosunku do ich wartości użytkowej. Znaczenia coraz szczelniej pokry- wają sobą rzeczy. To znaki, a nie poszczegól- ne obiekty materialne, stają się właściwym przedmiotem konsumpcji. Na naszych oczach dokonuje się „postępujący ubytek zawartości materialnej przedmiotów”3, co przejawia się rozpowszechnianiem rzeczy jednorazowych, które stanowią już ok. 80 dóbr obecnych na rynku4. Choć nie wszystkie powstające dziś przedmioty to jednorazówki, to właśnie one ustanawiają wzorzec, który stosuje się także do tych pozostałych, co prawda, niejed- norazowych, ale coraz mniej trwałych. Przed- mioty są dziś bowiem wytwarzane zgodnie z paradygmatem planowego zużycia, a więc programowanego, przyspieszonego starzenia się produktów, napędzającego konieczność ich ponownego zakupu. Oznacza to przede wszystkim, choć nie tylko i niekoniecznie, założoną już na wstępie gorszą ich jakość i trwałość, ale też stworzoną przez system nieopłacalność, a niekiedy nawet niemoż- liwość naprawy oraz po prostu ulatniającą się w zawrotnym tempie następujących po sobie mód ich atrakcyjność, która, gas- nąc, każe nam się ich pozbyć i zastąpić je lepszymi, bo (i często tylko) nowszymi wersjami. Tak rozumiana dematerializacja produko- wanych dziś masowo rzeczy, ich „ujedno- razowienie”, pozwala na wielowymiarową emancypację jednostek zarówno w planie poszczególnych egzystencji (nie trzeba już tracić czasu i energii na troskę o przedmio- ty, bo są łatwe i do zdobycia, i do szybkiego pozbycia się), jak i w planie społecznym – skrojone na miarę niezależnego indywi- duum, redukują zależność od wspólnoty. Ma to jednak swoją cenę. Rzeczy pozba- wione ciężaru materialności tracą nama- calność i solidność, zdolność do odpierania nadmiaru dryfujących znaczeń i dawania oparcia jednostce. Ta zaś, choć wyswobo- dzona z różnorodnych przymusów życia, ma coraz większe problemy z adaptacją do codziennej rzeczywistości, wykazuje coraz dalej posuniętą neurotyczność, coraz płytszą i bardziej niestabilną tożsamość, której realizacja ogranicza się do autoeks- presji skupionej wokół ideału bycia niepo- wtarzalnym. Skutkuje to jeszcze jednym wymiarem dematerializacji rzeczy. Wspo- mniany ideał autokreacji może być realizo- wany jedynie poprzez nieustanne, mocno angażujące świadomość dokonywanie wyborów, za pomocą jakich rzeczy i jakim przypisywanym im znaczeniom może udać się go osiągnąć. Stając się przedmiotem re- fleksji, rzeczy tracą swą oczywistość, przez co trudniej pełnią funkcję osi, wokół której dyskretnie może krystalizować się co- dzienne życie z jego nawykami i „zwykłymi momentami”. Opisane tu pokrótce procesy ulatniania się z rzeczy ich materialności nie stanowią odbicia rzeczywistości w skali jeden do jed- nego. Przybliżają jedynie pewne tendencje, którym współczesne rzeczy podlegają. Nie mają też one charakteru deterministycz- nego, choć ich systemowa legitymizacja, jaka dokonuje się w ramach kapitalizmu, nie pozwala na ich bagatelizowanie. Im jednak one same i ich skutki stają się bardziej wi- doczne, tym coraz wyraźniejszy opór napo- tykają. W sferze namysłu humanistycznego przejawia się on w wyraźnie widocznym już od dłuższego czasu „zwrocie ku mate- rialności”, który stara się uczynić zwykłą rzecz wraz ze wszystkimi towarzyszącymi jej sferami życia pełnoprawnym obiektem refleksji filozoficznej, socjologicznej i antro- pologicznej. „W życiu” natomiast przybiera postać oddolnych, ale chyba rosnących w siłę działań, które mają przywracać rzeczom właściwą im miarę i miejsce w jednostkowej egzystencji, a także rehabilitować ich wymiar materialny. Dokonuje się to na różne sposoby: czy to przez ograniczenie posiadania, które każe zwrócić uwagę na trwałość przedmio- tów, wydłuża okres ich użytkowania, pozwala na ich udomowienie oraz zaakceptowanie ich niedoskonałości i oporności, czy przez prze- chwycenie produkcji rzeczy i ich samodzielne wytwarzanie, udoskonalanie lub naprawianie czy też poprzez znajdowanie dla nich nowych zastosowań. Wszystkie te działania w pewnym sensie po- dejmują i realizują rzucone niegdyś wezwanie: „z powrotem do rzeczy”. Być może ono samo, tak jak i to, że niestrudzenie powraca ono w nowej odsłonie, mówi o nas więcej niż nie- jeden solenny traktat filozoficzny. W końcu też to nie rzeczy o nas rozstrzygają, ale nasz stosunek do nich. 1 M. Krajewski, Są takie rzeczy, Warszawa 2013, s. 57. 2 Zob. tamże, s. 36. 3 Cyt. za: J. Barański, Świat rzeczy. Zarys antropologiczny, Kraków 2007, s. 333. 4 S. Latouche, Mały traktat o odejściu od wzrostu, „Autoportret” 2014, nr 43, s. 10. JUSTyNA SIeMIeNOWICZ – redaktorka miesięcznika „Znak”
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Miesięcznik Znak. Lipiec-Sierpień 2014
Numer:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również: