Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00103 009299 7431629 na godz. na dobę w sumie
Stan Rzeczy nr 8 - ebook
Stan Rzeczy nr 8 - ebook
Numer: Archiwum publikacji: numery archiwalne
Wydawca: Campidoglio Język publikacji: polski
ISSN: Data wydania:
Lektor:
Kategoria: e-prasa >> polityka, społeczno-informacyjne
Porównaj ceny (wydanie papierowe, wydanie cyfrowe).

Symbol w społeczeństwie i w sztuce - to główny temat nr. 8 społeczno-kulturalnego półrocznika naukowego Stan Rzeczy. Co o symbolu pisali Vischer i Bourdieu? Czym jest atlas Mnemosyne Warburga? Jak Wind oczytywał Ostatnią wieczerzę Leonarda, a Foucault - obrazy Maneta? Odpowiedzi na te i inne pytania odnaleźć można w opublikowanych w tym numerze przekładach tekstów wspomnianych klasyków i 11 pasjonujących artykułach.


Darmowy fragment publikacji:


STANRZECZY 1(8)/2015 / 1 / 2 STANRZECZY 1(8)/2015 STANRZECZY/08 TEORIA SPOŁECZNA EUROPA ŚRODKOWO-WSCHODNIA Półrocznik campidoglio WYDAWNICTWO STANRZECZY 1(8)/2015 / 1 Redakcja Marta Bucholc, Michał Łuczewski (Redaktor Naczelny), Paweł Marczewski (Z-ca Redaktora Naczelnego), Przemysław Sadura, Joanna Wawrzyniak Zespół Redakcyjny Łukasz Bertram, Nikodem Bończa-Tomaszewski, Stanisław Burdziej, Anna Kiersztyn, Piotr Koryś, Michał Kotnarowski, Marta Kurkowska-Budzan, Arkadiusz Peisert, Tomasz Rakowski, Paweł Rojek, Radosław Sojak, Renata Włoch Sekretarze Redakcji Jakub Bazyli Motrenko – jakub.motrenko@stanrzeczy.edu.pl Piotr Teisseyre – piotr.teisseyre@stanrzeczy.edu.pl Rada Redakcyjna Barbara Czarniawska, Chris Hann, Jan Kubik, Patrick Michel, Jerzy Szacki (Przewodniczący Rady Redakcyjnej), Piotr Sztompka, Andrzej Walicki Redaktor numeru Robert Pawlik Redaktorzy językowi Joanna Cieloch-Niewiadomska Anna Łucja Mróz Redaktor statystyczny Michał Kotnarowski Adres Redakcji Stan Rzeczy, Instytut Socjologii UW, ul. Karowa 18, 00-927 Warszawa e-mail: redakcja@stanrzeczy.edu.pl www.stanrzeczy.edu.pl Wydawca Instytut Socjologii UW, ul. Karowa 18, 00-927 Warszawa www.is.uw.edu.pl Partner wydawniczy Wydawnictwo Campidoglio naszestrony.eu/campidoglio Projekt graficzny Agnieszka Popek-Banach, Kamil Banach Skład i łamanie Marcin Trepczyński © Copyright by Instytut Socjologii, Uniwersytet Warszawski, 2015 © Copyright by Wydawnictwo Campidoglio 2015 ISSN 2083-3059 Wersją pierwotną (referencyjną) czasopisma jest wersja papierowa. Nakład 200 egz. Publikacja jest współfinansowana z dotacji przyznanej przez Fundację Uniwersytetu Warszawskiego / 2 STANRZECZY 1(8)/2015 08 STANRZECZY 1(8)/2015 / 3 SPIS RZECZY / 9 Robert Pawlik – Symbol: od estetyki do socjologii / 16 OBRAZ – SYMBOL / 17 Friedrich Theodor Vischer – Symbol (przeł. Piotr Napiwodzki) / 35 Aby Warburg – Mnemosyne. Wprowadzenie do Atlasu Pamięci (przeł. Ryszard Kasperowicz, Piotr Napiwodzki, Robert Pawlik) / 52 Ryszard Kasperowicz – Symbol jako narzędzie i cel w historii obrazów Aby’ego Warburga / 69 HISTORIA SZTUKI JAKO NAUKA O SYMBOLACH / 70 Edgar Wind – Wymowność symboli (przeł. Robert Pawlik) / 77 Edgar Wind – Obraz i tekst (przeł. Robert Pawlik) / 82 Edgar Wind – Ostatnia wieczerza (przeł. Robert Pawlik) / 92 Robert Pawlik – Mowa symboli i mowa form. Edgar Wind i Leo Steinberg przeciw zeświecczaniu Ostatniej Wieczerz y Leonarda da Vinci / 117 Ben Thomas – Edgar Wind. A Short Biography / 138 Anna Szylar – Manet i narodziny podmiotu / 162 SOCJOLOGIA JAKO NAUKA O SYMBOLACH / 163 Pierre Bourdieu – O społecznej naturze symboli (przeł. Michał / 188 Tomasz Warczok – Habitus, szkoła i klasa społeczna. Bourdieu / 194 Michał Łuczewski – Chrześcijanin bez Boga. Teologia polityczna Warchala) czyta Panofskiego Pierre’a Bourdieu / 228 SYMBOL RELIGIJNY I RELIGIA JAKO SYMBOL / 229 Stanisław Obirek – Religia jako system symboli / 246 Małgorzata Jankowska – Symbol religijny w literackich nieortodoksyjnych uż yciach. Szkic o kulturowej roli profanacji / 266 KłOPOTY Z SYMBOLEM / 267 Paweł Grad – Symbol i signum. Przyczynek do krytyki teorii / 288 Michał Warchala – Totalność i dekonstrukcja. Kilka uwag symbolu religijnego o symbolu i alegorii / 4 STANRZECZY 1(8)/2015 / 306 INTERWENCJE / 307 Mikołaj Pawlak – Ograniczenia rozwoju socjologii krytycznej. Próba alternatywnego wyjaśnienia / 328 Maria Lewicka – O krytyce przeżytków psychologii burżuazyjnej (pardon – neoliberalnej). Uwagi na marginesie artykułu Michała Bilewicza i Mateusza Olechowskiego / 346 RECENZJE / 347 Tomasz Warczok – Herezja artystyczna – herezja socjologiczna, / 358 Kamil Kopania – Ostentatio genitalium, czyli seksualność Chrystusa czyli „Manet to ja” jako dowód Wcielenia / 369 Jakub Bazyli Motrenko – Kult Stalina w kalejdoskopie / 389 SPIS ILUSTRACJI / 393 BIOGRAMY / 398 ZASADY PUBLIKACJI W „STANIE RZECZY” / 401 ZAPOWIEDZI ORAZ call for papers STANRZECZY 1(8)/2015 / 5 CONTENTS / 9 Robert Pawlik – Symbol: from Aesthetics to Sociology / 16 PICTURE – SYMBOL / 17 Friedrich Theodor Vischer – Symbol (trans. Piotr Napiwodzki) / 35 Aby Warburg – Introduction to the Mnemosyne Atlas (trans. Ryszard Kasperowicz, Piotr Napiwodzki, Robert Pawlik) / 52 Ryszard Kasperowicz – Symbol as an Instrument and an Aim in Warburg’s History of Images / 69 THE HISTORY OF ART AS A SCIENCE OF SYMBOLS / 70 Edgar Wind – The Eloquence of Symbols (trans. Robert Pawlik) / 77 Edgar Wind – Picture and Text (trans. Robert Pawlik) / 82 Edgar Wind – The Last Supper (trans. Robert Pawlik) / 92 Robert Pawlik – The Eloquence of Symbols and the Eloquence of Forms. Edgar Wind and Leo Steinberg against the Secularization of Leonardo’s Last Supper / 117 Ben Thomas – Edgar Wind. A Short Biography / 138 Anna Szylar – Manet and the Birth of the Subject / 162 SOCIOLOGY AS A SCIENCE OF SYMBOLS / 163 Pierre Bourdieu – On The Social Nature of Symbols / 188 Tomasz Warczok – Habitus, School and Social Class. Bourdieu (trans. Michał Warchala) reads Panofsky / 194 Michał Łuczewski – A Christian without God: The Political Theology of Pierre Bourdieu / 228 RELIGIOUS SYMBOL AND RELIGION AS SYMBOL / 229 Stanisław Obirek – Religion as a System of Symbols / 246 Małgorzata Jankowska – The Religious Symbol in Unorthodox Usage. An Essay on the Cultural Role of Profanation / 266 TROUBLES WITH SYMBOL / 267 Paweł Grad – Symbol and Signum. A Contribution to the Critique of the Theory of Religious Symbol / 288 Michał Warchala – Totality and Deconstruction. Some Remarks on Symbol and Allegory / 6 STANRZECZY 1(8)/2015 / 306 INTERVENTIONS / 307 Mikołaj Pawlak – Critical Sociology: Limits of Developement. Attempting an Alternative Explanation / 328 Maria Lewicka – On Criticism of Bourgeois Psychology Relics (pardon, neoliberal). Comments on the Margin of Michał Bilewicz’s and Mateusz Olechowski’s Article / 346 REVIEWS / 347 Tomasz Warczok – Artistic heresy – sociological heresy „Manet is / 358 Kamil Kopania – Ostentatio Genitalium. The Sexuality of Christ as me” a Proof of Incarnation / 369 Jakub Bazyli Motrenko – The Stalin Cult in a Kaleidoscope / 389 TABLE OF FIGURES / 393 BIOGRAPHICAL NOTES / 398 HOW TO PUBLISH IN „STAN RZECZY”? / 401 FORTHCOMING AND CALL FOR PAPERS STANRZECZY 1(8)/2015 / 7 / 8 STANRZECZY 1(8)/2015 SYMBOL: OD ESTETYKI DO SOCJOLOGII Kategoria symbolu na przełomie XIX i XX wieku stała się kluczem do opisu rzeczywistości, w których żyjemy, narzędziem rozumienia światów tworzonych przez samego człowieka. Odmienne i często niezwiązane ze sobą teorie symbolu powstały nie tylko na gruncie semiotyki, językoznaw- stwa czy poetyki, ale także filozofii, teorii kultury oraz socjologii (Todorov 2011). W niniejszym tomie wskazujemy na kilka węzłowych momentów jednej z tych tradycji, która prowadzi od Friedricha Theodora Vischera, Ernsta Cassirera, Aby’ego Warburga do socjologii Pierre’a Bourdieu. Nurt ten ma swe korzenie w postheglowskiej estetyce. W reakcji na twierdzenie Hegla – że sztuka w procesie ewolucji ducha wykroczyła poza naukę i filozofię – usiłowano bronić autonomii sztuki. Jedną z najważniej- szych prób jej obrony podjął Friedrich Theodor Vischer, który w studium Das Symbol dokonał rehabilitacji kategorii symbolu jako właściwego miejsca dla nieredukowalnego fenomenu sztuki (Carchia 1984: 93). W swej rozprawie Vischer przedstawił opis trzech możliwych relacji między materialnym znakiem a mentalną treścią. W pierwszym przypadku związek ten jest konieczny („ciemny i niewolny”), a znak w mniejszym lub większym stopniu tożsamy ze znaczeniem. Jest to przypadek katolickiej liturgii, w której chleb i wino są ciałem i krwią Chrystusa. W ten sposób symbol miał funkcjonować w religiach pierwotnych czy myśleniu magicz- nym. Symbolowi religijnemu Vischer przeciwstawia symbol racjonalny, w którym obraz całkowicie oddziela się od swego znaczenia, a związek między nimi ma charakter czysto arbitralny i konwencjonalny czy – jak powiada Vischer – „jasny i wolny”. Tak działają symbole w nauce. Mię- dzy symbolem religijnym a naukowym sytuuje się jeszcze jeden pośredni typ, w którym związek między obrazem i znaczeniem jest zarazem „jasny i ciemny”, „wolny i niewolny”. Z jednej strony zawiera on charakterystycz- ną dla symbolu naukowego konwencjonalność – odseparowanie znaku i znaczenia, z drugiej – nadal wywiera on quasi-magiczny przymus. Widz np. nie musi wierzyć w „obiektywną czy historyczną prawdę” wizerunków, STANRZECZY 1(8)/2015 / 9 żeby nadal się z nimi identyfikować. Jak tłumaczy Vischer, nie trzeba być wierzącym katolikiem, by wierzyć w wewnętrzną, symboliczną prawdę rene- sansowego malarstwa religijnego. Ten pośredni rodzaj symbolizacji przesą- dza o nieredukowalnym charakterze sztuki. Analizy Vischera legły u podstaw filozoficznej koncepcji symbolu, któ- rą stworzył Ernst Cassirer1. W tym wypadku stawką nie była już obrona statusu sztuki, lecz teoretyczne ugruntowanie nowej filozoficznej wizji czło- wieka i kultury. Za pomocą kategorii symbolu Cassirer chciał przekroczyć neokantowskie ograniczenie filozofii jako refleksji nad nauką i zmierzać ku filozofii pojmowanej jako badanie kultury, w której widział ludzką zdol- ność do twórczego reagowania na świat. Różne typy takich reakcji Cassirer nazwał „formami symbolicznymi”. Istota ludzka wydobywa się z pierwot- nego „zanurzenia” w świecie poprzez „ekspresje symboliczne”, w obrębie których poznanie naukowe nadal zachowuje uprzywilejowaną pozycję, jed- nak dokładnie temu samemu celowi, tj. radzeniu sobie z rzeczywistością, służą także pozostałe jej rodzaje: mit, religia, sztuka, technika czy prawo. Znamienne, że Cassirer rozwinął swoją teorię symbolu w latach 20. ubiegłego stulecia, tj. wtedy, gdy pracował na nowo powstałym Uniwersy- tecie w Hamburgu. W tym czasie pozostawał w ścisłym kontakcie z krę- giem uczonych związanych z hamburską Biblioteką Warburga2: Erwinem Panofskim, Fritzem Saxlem, a przede wszystkim z samym Abym Warbur- giem. W wykładzie wygłoszonym w Bibliotece Warburga pt. „Pojęcie for- my symbolicznej w budowie nauk humanistycznych” po raz pierwszy na- kreślił projekt filozoficzny, którego najpełniejszym wyrazem miała się oka- zać trzytomowa Philosophie der symbolischen Formen (1923–1929). W wykładzie tym zdefiniował formę symboliczną jako: „każdą energię ducha, poprzez którą pewna duchowa treść znaczeniowa zostaje związana z konkretnym zmysłowym znakiem i temu znakowi wewnętrznie przyporządkowana” (Cassirer 1995: 21). Cassirer był przekonany, że – pomimo wszystkich róż- nic – między jego filozofią form symbolicznych a koncepcjami Warburga zachodziła „przedustawna harmonia”. 1 Esej Problem symbolu i jego miejsce w systemie filozofii Cassirer otwiera powołaniem się na pracę Vische- ra (zob. także Cassirer 1995: 44). 2 W wystąpieniu tym Cassirer wyjaśnia, że specyfika Biblioteki Warburga polegała na tym, iż cho- dziło w niej nie o zbiór książek, lecz o zbiór problemów. To nie zakres materiału wywoływał naj- większe wrażenie, ale zasada jego organizacji. „Historia sztuki, historia religii i mitu, historia języka i kultury nie były tu bowiem jedynie zestawione jedne obok drugich, lecz powiązane wzajemnie ze sobą i skoncentrowane wokół jednego wspólnego idealnego punktu centralnego” (Cassirer 1995: 11). Tym punktem centralnym był dla Cassirera symbol. / 10 STANRZECZY 1(8)/2015 Teoria symbolu Aby’ego Warburga była swoistą reinterpretacją Vische- riańskiej typologii3. Co u niemieckiego filozofa stanowiło skrajne etapy ewolucyjnie pojętego procesu przechodzenia od magii do nauki, Warburg potraktował jako dwa bieguny jednocześnie obecne w każdej ekspresji symbolicznej. Każdy obraz/symbol stanowi dialektyczne napięcie między biegunem „logiczno-dysocjacyjnym” z jednej strony a „mimetyczno-aso- cjacyjnym” z drugiej. Stanowi zarówno narzędzie dystansowania się, jak i czynnik identyfikacji: odgradza od pierwotnych sił, będąc zarazem ich przekaźnikiem. Ostatnim, nieukończonym dziełem Warburga i jego duchowym testa- mentem miał być atlas Mnemosyne – obrazowy „atlas pamięci” pomyślany jako panorama ciągłości zachodniej tradycji wizualnej. Miał on demon- strować trwanie pewnych wizualnych toposów, które hamburski uczony nazwał „formułami patosu”. We Wprowadzeniu do atlasu Warburg stwierdza: „stworzenie świadome- go dystansu pomiędzy «ja» a światem zewnętrznym bez wątpienia można uznać za akt fundujący ludzką cywilizację”. Badanie obrazów nie spro- wadza się tu do analizy ich walorów estetycznych, ale wydobywa ich rolę antropologiczną czy cywilizacyjną, a mianowicie to, że ustanawiają one pierwotny dystans między „ja” a światem. Tworzenie wizerunków/symboli okazuje się jedną z fundamentalnych strategii obiektywizacji lękowych re- akcji na bodźce płynące ze świata. Przedstawiane na obrazach pozy i gesty – owe formuły patosu, często pełne gwałtowności i grozy, to pamięciowe ślady pierwotnych ludzkich przeżyć, które poprzez eksterioryzację w obra- zie (tj. poprzez symbolizację) poddawano racjonalizacji. W tym znaczeniu owe formuły patosu przechowują pamięć o naznaczonych przemocą i cier- pieniem krwawych początkach kultury. Biegunowość czy ambiwalencja każdego obrazu/symbolu wyraża się w tym, że owe narzędzia obiektywizacji – czy szerzej, jak powiada War- burg, duchowej orientacji i oświecenia – w zmienionych okolicznościach potrafią skutecznie indukować u odbiorcy te same stany psychiczne, któ- re wcześniej pomagały neutralizować4. Na początku XX wieku Warburg 3 Edgar Wind określił Warburgiańską teorię spolaryzowanego symbolu jako: „F. Th. Vischer zasto- sowany historycznie” (Wind 1993: 27, przyp. 17). 4 Podobna ambiwalencja zdaniem Warburga dotyczy techniki, która będąc istotnym środkiem odrywania się człowieka od natury, równocześnie przyczynia się do niszczenia owego z trudem wypracowanego dystansu wobec świata, nazywanego przezeń „przestrzenią namysłu” (Warburg 2011: 54). Technika uwalnia człowieka od lęku, ale czyni to nie przez duchowy wysiłek – jak to się dzieje w symbolizacji mitycznej, obrazowej, religijnej czy naukowej – lecz przez bezrefleksyjne, me- chaniczne i często siłowe działanie. W tym sensie na powrót pogrąża ona człowieka w pierwotnym, „barbarzyńskim” niezapośredniczeniu. STANRZECZY 1(8)/2015 / 11 należał do rzadkich wówczas myślicieli, którzy na przekór dogmatowi li- nearnego postępu potrafili dostrzec w zjawisku cywilizacji kruchy proces dialektyczny z łatwością dający się odwrócić. Badanie obrazów/symboli pozwoliło mu wyczuwać „tragizm kultury” oraz groźbę autodestrukcji świata nowoczesnego. Pierwszym interpretatorem Warburgiańskiej koncepcji symbolu był uczeń Cassirera i Panofskiego – Edgar Wind. Dwa lata po śmierci Warbur- ga, w 1931 roku, w wystąpieniu na forum kongresu estetycznego w Ham- burgu podkreślał, że dzieło Vischera stanowi najlepszy punkt wyjścia do analizy systemu pojęciowego hamburskiego uczonego (Wind 1931). Jednak szerokie, antropologiczne rozumienie obrazu/symbolu Wind ograniczył do dziedziny estetycznej, podporządkowując je analizie dzieł sztuki (Belting 2007: 20). Największe dokonania samego Winda pochodzą nie tyle z zakre- su teorii symbolu, ile praktyki ich interpretacji5. Jego odczytania neoplatoń- skiej symboliki Primavery Botticellego czy mesjańskiego programu fresków Michała Anioła w Kaplicy Sykstyńskiej należą już do kanonu historii sztu- ki6. Mniej znane są jego rozważania na temat Ostatniej Wieczerz y Leonarda da Vinci, w których (tak jak w wielu innych swoich interpretacjach) odkry- wa teologiczne „misteria” uobecnione w tym renesansowym dziele. Główna rola w przeszczepieniu Cassirerowskiej refleksji na temat sym- bolu na grunt socjologii przypada Pierre’owi Bourdieu. Jak lapidarnie ujął to Jacob Taubes, był on „pierwszym, który Cassirerowską «filozofię form symbolicznych» ściągnął z teoretycznego nieba na socjologiczną ziemię”7. Bourdieu twierdził, że dzisiejsze struktury społeczne to niegdysiejsze struktury symboliczne. Wymownym śladem żywego zainteresowania Pierre’a Bourdieu oma- wianą tu tradycją refleksji nad symbolem jest jego przekład dwóch studiów Erwina Panofskiego na temat architektury gotyckiej i scholastyki8. W Po- słowiu do tego tomu z 1967 roku francuski uczony po raz pierwszy krótko nakreślił podstawowe założenia dotyczące natury zjawisk symbolicznych oraz sposobów ich badania, które później miał rozwinąć w spójną teorię socjologiczną (Bourdieu 1967). To od Panofskiego Bourdieu przejął poję- cie „habitusu” – mentalnego nawyku wyrabianego przez konkretne prak- 5 Na temat koncepcji symbolu Edgara Winda, która łączyła motywy neokantowskie z wątkami pragmatyzmu Pierce’a, zob. Buschendorf 1985 oraz Buschendorf 1998. 6 E. Wind, Botticelli’s Primavera, [w:] Wind 1968, s. 113–127 oraz Wind 2000. 7 „Pierre Bourdieu ist «wohl der erste, der Ernst Cassirers Philosophie der symbolischen Formen vom theoretischen Himmel auf die sozialwissenschaftliche Erde herunter geholt hat»”, cyt. za: Magerski 2005: 112. 8 Panofsky 1951. Tłum. polskie: Panofsky 1971a: 33–65 oraz Panofsky 1971b: 66–94. / 12 STANRZECZY 1(8)/2015 tyki klasyfikacyjne, w tym wypadku wpajane w średniowiecznych szkołach – który odpowiada za występowanie pewnych analogii między architekturą gotycką a myślą scholastyczną. Zainteresowanie takimi praktykami funk- cjonującymi niezależnie od świadomości intencjonalnej będzie do końca towarzyszyć pracom Bourdieu. Znajdzie ono swój wyraz także w ostatnim wygłoszonym za jego życia cyklu wykładów w Collège de France, które francuski socjolog poświęcił Édouardowi Manetowi i jego „udanej rewolu- cji symbolicznej” (Bourdieu 2013, zob. także Warczok 2015: 189–194). Kategoria symbolu znana była już w starożytności. Słowo to pochodzi od greckiego czasownika oznaczającego: „łączyć, zbierać razem, porów- nywać”. Do dzisiaj mianem symbolu określa się chrześcijańskie wyznanie wiary (credo). Datująca się od czasów romantyzmu zawrotna kariera katego- rii symbolu budziła niekiedy podejrzliwość. Dopatrywano się w niej próby podtrzymywania iluzji o ciągłym trwaniu przednowoczesnego uniwersum pełni i harmonii (Benjamin 2013, zob. także Warchala 2015: 289–306). W przedstawianej tu tradycji symbol rozumiany jest jednak inaczej, a mia- nowicie jako narzędzie ludzkiej samoobrony i autoemancypacji; jako spo- sób uwalniania się od naturalnych, animalnych reakcji na rzecz odniesień okrężnych, odroczonych i zapośredniczonych, które stanowią ludzką for- mę radzenia sobie z absolutyzmem rzeczywistości. Robert Pawlik Bibliografia: /// Belting H. 2007. Antropologia obrazu. Szkice do nauki o obrazie, tłum. M. Bryl, Universitas, Kraków. /// Benjamin W. 2013. Źródło dramatu żałobnego w Niemczech, tłum. A. Ko- packi, Wydawnictwo Sic!, Warszawa. /// Buschendorf B. 1985. „War ein sehr tüchtiges gegenseitiges Fördern”. Edgar Wind und Aby Warburg, „Idea: Jarhbuch der Hamburger Kunsthalle”, nr IV, s. 165–209. /// Buschendorf B. 1998. Zur Begründung der Kulturwissenschaft. Der Symbolbe- griff bei Friedrich Theodor Vischer, Aby Warburg und Edgar Wind, [w:] Edgar Wind. Kunsthistoriker und Philosoph, red. H. Bredekamp, B. Buschendorf, Akademie Verlag, Berlin 1998, s. 227–248. STANRZECZY 1(8)/2015 / 13 /// Bourdieu P. 1967. Postface, [w:] E. Panofsky, Architecture gothique et pensée scolastique, Editions de Minuit, Paris, s. 133–167 [tłum. polskie w niniej- szym tomie: s. 163–187]. /// Bourdieu P. 2013. Manet. Une révolution symbolique. Cours au collège de France (1998–2000), Seuil, Paris. /// Carchia G. 1984. Aby Warburg. Simbolo e tragedia, „Aut-Aut”, nr 199–200, s. 92–108. /// Cassirer E. 1995a. Pojęcie formy symbolicznej w budowie nauk humanistycznych, [w:] tegoż, Symbol i jęz yk, tłum. B. Andrzejewski, Wydawnictwo Nauko- we Wyższej Szkoły Pedagogiki i Administracji, Poznań, s. 11–43 [wydanie pierwsze: Vorträge der Bibliothek Warburg, 1921/1922]. /// Cassirer E. 1995b. Problem symbolu i jego miejsce w systemie filozofii, [w:] te- goż, Symbol i jęz yk, tłum. B. Andrzejewski, Wydawnictwo Naukowe Wyż- szej Szkoły Pedagogiki i Administracji, Poznań, s. 44–64. /// Habermas J. 2004. Wyzwalająca moc symbolicznego formowania. Humanistycz- ne dziedzictwo Ernsta Cassirera i Biblioteka Warburga, [w:] tegoż, Od wrażenia zmysłowego do symbolicznego wyrazu, tłum. K. Krzemieniowa, Oficyna Nauko- wa, Warszawa, s. 5–33. /// Kemp W. 1983. Walter Benjamin i Aby Warburg, tłum. W. Suchocki, „Ar- tium Quaestiones”, nr 2, s. 145–172. /// Krois J.M. 2002. Philosophy of Culture and Cultural Studies. Ernst Cassirer and the Paradigm Change in the Humanities, [w:] Forms of Knowledge and Sensibility. Ernst Cassirer and the Human Sciences, red. G. Foss, E. Kasa, Norwegian Aca- demic, Kristiansand, s. 19–31. /// Magerski Ch. 2005. Die Wirkungsmacht des Symbolischen Von Cassirers Phi- losophie der symbolischen Formen zu Bourdieus Soziologie der symbolischen Formen, „Zeitschrift für Soziologie”, nr 2, s. 112–127. /// Panofsky E. 1951. Gothic Architecture and Scholasticism, Meridian Books, New York. /// Panofsky E. 1971a. Architektura gotycka i scholastyka, tłum. P. Ratkow- ska, [w:] Studia z historii sztuki, wybór i opr. J. Białostocki, PIW, Warszawa, s. 33–65. /// Panofsky E. 1971b. Suger, opat Saint-Denis, tłum. P. Ratkowska, [w:] Studia z historii sztuki, wybór i opr. J. Białostocki, PIW, Warszawa, s. 66–94. / 14 STANRZECZY 1(8)/2015 /// Pinotti A. 2008. Symbolic Form and Symbolic Formula. Cassirer and War- burg on Morpholog y (between Goethe and Vischer), „Cassirer Studies”, nr I, s. 119–135. /// Vischer F.Th. 2009. Das Symbol, [w:] Symbol – Grundlagentexte aus Ästhetik, Poetik und Kulturwissenschaft, red. F. Berndt, H.J. Drügh, Suhrkamp Verlag, Frankfurt, s. 200–214 [wydanie pierwsze 1887; fragment w niniejszym to- mie, s. 17–34]. /// Todorov T. 2011. Teorie symbolu, tłum. T. Stróżyński, Słowo/Obraz Te- rytoria, Gdańsk. /// Warburg A. 2000. Mnemosyne. Einleitung, [w:] tegoż, Gesammelte Schriften, nr II.1: Der Bilderatlas Mnemosyne, red. M. Warnke, C. Brink, Akademie-Ver- lag, Berlin, s. 3–6. /// Warburg A. 2011. Obraz y z terytorium Indian Pueblo w Ameryce Północnej, tłum. P. Sosnowska, „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa” 2011, nr 2–3 (293–294), s. 41–54. /// Warburg A. 2015. Mnemosyne. Wprowadzenie do Atlasu Pamięci, „Stan Rze- czy”, nr 8, s. 35–51. /// Warchala M. 2015. Totalność i dekonstrukcja. Kilka uwag o symbolu i alegorii, „Stan Rzeczy”, nr 8, s. 288–305. /// Wind E. 1931. Warburgs Begriff der Kulturwissenschaft und seine Bedeutung für die Ästhetik, „Zeitschrift für ästhetik”, nr 25, s. 163–179. /// Wind E. 1968. Pagan Mysteries in the Renaissance, W. W. Norton Com- pany, London. /// Wind E. 1993. Warburg’s Concept of Kulturwissenschaft and its Meaning for Aesthetics, [w:] tegoż, The Eloquence of Symbols. Studies in Humanist Art, Oxford University Press, Oxford, s. 22–35. /// Wind E. 2000. The Religious Symbolism of Michelangelo. The Sistine Ceiling, red. E. Sears, Oxford University Press, Oxford. STANRZECZY 1(8)/2015 / 15 OBRAZ – SYMBOL / 16 STANRZECZY 1(8)/2015 SYMBOL1 Friedrich Theodor Vischer Na wstępie pragnę zauważyć, że nie będę tutaj mógł wyczerpująco ująć wszystkich aspektów tak obszernego tematu. Dokładniej zajmę się tylko jednym wycinkiem, reszta pozostanie jedynie w zarysie. Pojęcie symbolu znalazło się ponownie w centrum zainteresowania po tym, jak w epoce romantyzmu nauka wprawdzie przypisała mu wiel- kie znaczenie, ale nie zostało ono potraktowane z wymaganą dzisiaj do- kładnością; w szczególności precyzyjnie rozpoznano kluczowe znaczenie pojęcia symbolu w dziedzinie estetyki. Wyjątkowo gruntownie badał to pojęcie Johannes Volkelt w pracy Der Symbolbegriff in der neuesten Ästhetik (Volkelt 1876: 1), w której wyprowadził też trafne wnioski. Volkelt za- czyna od stwierdzenia: „Pojęcie symbolu to centralna kwestia w rozwoju współczesnej estetyki”. Sam także już w Kritischen Gängen (Vischer 1866: 136–137) zwróciłem uwagę na to, że teorię symbolu należy włączyć do samych podstaw systemu estetyki, a nie relegować ją do działu dotyczącego fantazji, albowiem na gruncie teorii symbolu rozstrzyga się kwestia tego, czy szkoła formalistyczna ma rację, czy jej nie ma2. Volkelt uzasadnia wyżej przytoczoną tezę, przedstawiając i krytykując najważniejsze poglądy do- tyczące istoty symbolu, które zawarte zostały w poheglowskiej literaturze dotyczącej estetyki. Przytoczył i poddał on ocenie także mój pogląd, za- równo w jego pierwotnej wersji, jak i w późniejszym jego sformułowaniu. W niniejszym artykule nawiążę do tego bogatego w treść studium, jako że w pełni na to zasługuje. Symbol to pojęcie złożone, o iście proteuszowym, zmiennym kształcie. Niełatwo jest się z nim zmierzyć i je uchwycić. 1 Vischer F.T. 1887. Das Symbol, [w:] tegoż, Philosophische Aufsätze. Edmund Zeller zuseinsem funfzig- jährigen Doctor-Jubiläumgewidmet, Meiner, Leipzig, s. 151–193. Podst. tłum.: Berndt F., Drügh H.J. (red.) 2009. Symbol-Grundlagentexte aus Ästhetik, Poetik und Kulturwissenschaft, Suhrkamp Verlag, Frank- furt, s. 200–214 (fragm.). Wszystkie odwołania do literatury podane w nawiasach, a także przypisy (z wyjątkiem przyp. 5) zostały dodane przez redakcję. 2 Vischer polemizuje tu z estetyką formalną J.F. Herbarta i R. Zimmermanna. W koncepcji Hegla sztuka – konkretne i zmysłowe wcielenie idei – nie może być rozumiana w oderwaniu od treści dzieła. STANRZECZY 1(8)/2015 / 17 Zrazu sprawa wydaje się prosta. Symbol jest po prostu zewnętrznym powiązaniem obrazu i treści dokonanym za pośrednictwem tertium compa- rationis3. Słowo „obraz” ma jednak w naszej praktyce językowej podwójne znaczenie, czemu nie wolno dać się zwieść: oznacza albo po prostu to, co zmysłowe i prezentujące się zmysłom, to, co jest zrozumiałe przez samo oglądanie, albo też równie często oznacza coś, co służy, aby przy odwo- łaniu się do jakiegoś tertium comparationis wyrazić coś innego, coś pomyśla- nego (w szerokim i nieokreślonym znaczeniu tego słowa, przez które dla zwięzłości rozumiem tu tymczasowo jedynie ogólną treść czy ogólny sens). Gdy zatem twierdzimy, że symbol jest po prostu zewnętrznym powiąza- niem obrazu i treści za pośrednictwem pewnego tertium comparationis, to sło- wo „obraz” jest tu rozumiane w pierwszym z dwóch powyższych znaczeń, ale w momencie, w którym za pośrednictwem tertium comparationis służy do wyrażenia treści, przybiera drugie z powyższych znaczeń. W pierwszym znaczeniu obraz przemawia w sposób bezpośredni albo właściwy [eigen- tlich], w drugim natomiast – w sposób niebezpośredni albo niewłaściwy [uneigentlich]. Gdy w wierszu wychwala się piękne obrazy, to może znaczyć to tyle, co piękne wyobrażenia, ale może znaczyć także: piękne porówna- nia, a to dwie różne rzeczy. Wiele można by powiedzieć o niedostatecznym uwzględnianiu tej różnicy, ale nie chcę się tutaj zagłębiać w tę kwestię. Powiedzmy tylko, że chodzi tu o następujący sens obrazu: obraz jako coś naocznego staje się w symbolu obrazem rozumianym w znaczeniu: coś na- ocznego służącego do wyrażenia czegoś pomyślanego. Można by zastąpić greckie słowo „symbol” niemieckim słowem „Sinnbild” [obraz sensu], ale wtedy pojawiłaby się trudność z oddaniem po niemiecku słowa „symboli- ka”; można by to zrobić jedynie poprzez obszerne omówienie. W retoryce i poetyce oraz w teorii tropów odróżnia się metaforę od porównania. Porównanie poprzez swoje „tak – jak” przyznaje, że jest tylko porównaniem; metafora tego nie czyni, lecz chce sprawiać wrażenie, że utożsamia treść i obraz, podczas gdy treść wskazuje na obraz jedynie ze względu na jedną z jego właściwości. Całkiem podobnie działa symbol; w symbolu ukazuje się naszym zmysłom (powiedzmy najpierw: naszym oczom, pozostawiając na razie kwestię, czy chodzić może także o słuch) pewien obraz, który zdaje się mówić: oto drzewo, kwiat lotosu, gwiazda, statek, pęk strzał, miecz, orzeł, lew, ale bez dodatkowej wskazówki wyja- śniającej chce wskazać raczej na: pierwotną siłę natury, stawanie się świata, 3 Vergleichungspunkt: podstawa czy zasada porównania (tłumaczę wszędzie jako tertium comparatio- nis), trzeci wspólny element porównania – termin, którym Vischer niekiedy również się posługuje (przyp. tłum.). / 18 STANRZECZY 1(8)/2015 nadchodzące szczęście, Kościół chrześcijański, jedność, władzę i podział, śmiałe dążenie, męstwo lub wielkoduszność. Jednak metafora jest czymś bardzo odmiennym od symbolu; przynależy do dziedziny mowy, za po- mocą słowa wprowadza obraz, który przedstawia coś innego, coś innego oznacza, ale dokonuje się to w kontekście, w którym przedmiot obrazu już został wprowadzony, już jest podany do wiadomości. Wiemy już, czym jest to, co zostało zastąpione, zamienione. Gdy w Ryszardzie III Szekspira tytułowy nikczemnik nazwany zostaje „nadętym kretem, brzuchatym pają- kiem”4, to nie wskazuje się tu powodu porównania – podłości, nikczemno- ści, usidlającej podstępności – ale obiekt tych porównań staje przed nami i bez trudu rozpoznajemy ich sens. Do tego dochodzi fakt, że pojęciowa przejrzystość słowa wszystko tutaj ułatwia; odsłania, domaga się i pobudza do przemyślenia i wmyślenia się. Metafora jest piękną śmiałością łatwo zro- zumiałą dla kogoś obdarzonego żywym umysłem. Natomiast symbol dany jest zmysłowi, oku, i w tym przypadku ani nie ma osoby mówiącej, której żywa mowa by mi towarzyszyła i oświecała, abym samodzielnie rozumiał słowa tu użyte i znaczenie im przypisywane, ani obiekt porównania nie jest mi wcześniej dany w swoim kontekście. Początkowo staję zaskoczony niczym przed zagadką. Wiele zależy od tego, czy łatwo, czy z trudem od- najdę znaczenie. Większość symboli łączy znaczenie z obrazem w sposób bardziej konwencjonalny, który nie jest sam przez się zrozumiały. Wszyst- ko zależy od tego, czy tertium comparationis zostało trafnie dobrane. Łatwo mogę odgadnąć, że skrzydło oznacza prędkość, natomiast tego, że statek oznacza chrześcijański Kościół, nie jestem w stanie od razu dostrzec, jeśli nie wiedziałem tego wcześniej. Lew oznacza częściej wielkoduszność niż męstwo, a przecież lew nie jest jakoś szczególnie wielkoduszny. Aby się nie pogubić, należy mieć na uwadze, że symbol nie musi w każdym wypadku być dany zmysłowi zewnętrznemu; za pomocą mowy może stać się przed- stawieniem w oku wewnętrznym. Dante na początku Boskiej Komedii mówi o ciemnym lesie, w którym się zagubił, o spotkanej w nim panterze w róż- nobarwne plamy, ale nie są to metafory, lecz symbole, i długo nad nimi ła- mano głowę, gdyż są one wyobrażeniami przedstawionymi wyobraźni bez wsparcia ze strony elementów właściwych metaforze. Odgadywanie sensu wspierane jest jedynie słabo i niebezpośrednio przez medium, jakim jest mowa, dzięki której czytelnik wie, że chodzi tu o niebezpieczeństwa czyha- jące na człowieka poszukującego swego duchowego celu. Pytanie, czy tego rodzaju obrazów nie należałoby nazwać raczej alegoriami, musimy z waż- 4 „Poisonnous bunchback’d toad, bottled spider” (Richard III.1.3). Vischer korzysta z przekładu W. Schlegla. STANRZECZY 1(8)/2015 / 19 nych powodów pozostawić póki co bez odpowiedzi. Można by je nazwać alegoriami tylko w sytuacji, gdy używa się tego słowa nieprecyzyjnie. Fakt, że to, co w symbolu zagadkowe, czasem trzeba odgadywać z tru- dem i powoli – i raczej rzadko udaje się odgadnąć do końca – lub też niekiedy odgadnąć można łatwo i szybko, wynika z tego, że w symbolu tkwi pewna nieadekwatność [Unangemessenheit], jak nazwał to Hegel (1964: 485–670). Przyczyna takiego określenia została już właściwie ukazana w tym, co powiedziane dotychczas, i łatwo ją dostrzec. Obraz, pomimo pozornej prostoty obiektu, którego jest pośrednikiem, ma wiele właściwo- ści. Sens przy uważniejszym przyjrzeniu się może także zawierać wielość momentów pojęciowych; jest prosty i w przeciwieństwie do tej wielości oraz w odróżnieniu od konkretu – abstrakcyjny. Obie strony nie pokrywa- ją się. Na przykład wielkoduszność jest pewnym poruszeniem albo stałą własnością duszy, która zawiera więcej niż jeden element: miłość własną, miłość do innych, przekraczanie samego siebie. Jednak lew – zakładając, że jest on wyjątkowo wielkoduszny – jest ponadto jeszcze czymś całkiem innym: żarłocznym, dzikim, śmiałym, pięknym, obdarzony wielką grzywą itp. W przeciwieństwie do tej wielości cech pojęcie wielkoduszności jest proste. A więc raz jeszcze: nieadekwatne. Nie będę tu zagłębiał się w analizę różnicy, jaka zachodzi pomiędzy tym, co dane wprost w świecie zewnętrznym, co wybrane spośród innych zjawisk, a symbolem artystycznym, który dany kształt odwzorowuje, a na- wet dodatkowo przekształca w celu wydobycia jego sensu. Mimo to nie- adekwatność nie zostaje tu zniesiona, gdyż przekształcenie stwarza nowe zaskoczenia i nowe zagadki, z wyjątkiem tych przypadków, w których, dzięki powiększeniu i zwielokrotnieniu organów, sens zostaje przybliżony. Dzieje się tak na przykład wtedy, gdy mit na powrót zatapia się w symbol i pomnaża kończyny danej postaci5. Nasze dotychczasowe ustalenia są jednak wciąż niewystarczające. „Ukazanie czegoś za pomocą tertium comparationis” albo „ukazanie jedynie zewnętrznego związku pomiędzy obrazem a sensem” – to nadal określenia powierzchowne. „Związek” to nie jest przecież rzecz; to czynność, akt du- cha, który łączy. Formy działania ducha są jednak różne. W zajmującej nas kwestii rozróżnijmy najpierw jego działanie jako ducha, który jasno myśli, oraz jako duszy, która tylko przeczuwa. To rozróżnienie jednak nie wystar- cza. Jasność myślenia ma różne stopnie, a przeczucie – zróżnicowaną głę- bię. Powstaje więc zadanie wytyczenia linii we mgle, powiedzmy wyraźnie: zadanie rozróżnienia głównych rodzajów relacji pomiędzy obrazem a sensem. 5 Aluzja do mnożenia rąk w indyjskiej mitologii. / 20 STANRZECZY 1(8)/2015 Dla ścisłości: nieadekwatność zostanie przy tym zachwiana. Ale czy całko- wicie upadnie? Oto pytanie, na które odpowiedź nie będzie wcale łatwa. Rozpoczniemy od tego rodzaju związku, który określa się jako ciemny i niewolny [dunkel und unfrei]. Właściwy jest on dla świadomości religijnej; należy określić go jako historyczny, gdyż występował przede wszystkim w religiach naturalnych. Forma ta jednak trwa nadal i to nie tylko dlatego, że religie naturalne nadal istnieją, lecz także dlatego, że chrześcijaństwo (podobnie jak judaizm), chociaż nie jest religią naturalną, to jednak ciągle się tej formy trzyma. Najpierw owo podstawowe pojęcie symbolu należy uzupełnić jeszcze jednym istotnym elementem. Gdy pojęcie to bierze się całkiem dosłownie, to sfera obiektów, z której pochodzi obraz symboliczny, ogranicza się do tego, co nieosobowe: nieorganiczna natura, artefakty, rośliny, zwierzęta. Ko- niecznie trzeba jednak dodać, że w sferę zainteresowań symbolu wchodzą także cz ynności osób. Nie są to czynności i osoby przedstawione w obra- zach, ale rzeczywiste czynności rzeczywistych osób, które dokonują się za pośrednictwem obrazu – mianowicie czynności liturgiczne. Symbol w tym znaczeniu omawiałem już w § 426 mojej Ästhetik. Obraz i znaczenie ulegają zamianie [verwechselt]. Znaczenie jawi się świadomości je- dynie jako niejasne przeczucie, szuka się go po omacku; obraz jest pomocą dla słowa, które ma ująć znaczenie w formie myśli. Tak powstaje złudzenie, że ten surogat słowa jest samą rzeczą, dokonuje się ich utożsamienie. Zna- czenie z istoty przynależy do dziedziny absolutu, gdyż to, czego poszukuje przeczucie, jest nieskończone i przez tę zamianę przedmiot staje się czymś świętym. Tak na przykład byk ze względu na swoją siłę i płodność stał się symbolem pierwotnej siły do tego stopnia, że został z nią utożsamiony. Drzewo, jak na przykład jesion Yggdrasil6, stało się obrazem tajemnicze- go życia we wszelkich jego aspektach; byk był czymś świętym i czczonym w Egipcie, drzewo – w Skandynawii. Należy tu także wspomnieć o chrze- ścijaństwie, chociaż w tym przypadku ta nieświadoma zamiana została starannie odgrodzona od w pełni świadomie uprawianej nauki przy pomo- cy całego muru argumentów. Podczas Ostatniej Wieczerzy spożywanej ze swoimi uczniami Jezus powiedział, że mogą oni w przyszłości przy łama- niu chleba i piciu wina wspominać Jego śmierć. Wyraził to przy pomocy znanej metafory: „to jest …”, itd. Z biegiem czasu Jego śmierć w połączeniu z pojęciem symbolu ofiary zaczęto traktować jako akt zadośćuczynienia za grzechy ludzkości. Doszło tu teraz nowe wyobrażenie, rzecz uległa zmianie. Pierwotnie mieliśmy do czynienia z łamaniem chleba i piciem wina jako 6 Yggdrasil – w mitologii nordyckiej ogromne drzewo świata. STANRZECZY 1(8)/2015 / 21 obrazem oraz z męczeńską śmiercią na krzyżu jako sensem, o którym nale- żało myśleć; teraz chodzi o prz yswojenie [Aneignung] oddziaływania ofiarnej śmierci, o odpuszczenie grzechów, i właśnie dlatego akcent zostaje poło- żony na jedzenie i picie. Czynności te są bowiem odpowiednim symbolem owego przyswojenia, gdyż przez jedzenie i picie, pokarm i napój, prze- mieniają się w Jego substancję i krew i zostają rzeczywiście przyswojone przez ciało. Co prawda, to cielesne przyswajanie samo w sobie nie ma nic wspólnego z duchowym przyswajaniem nieskończonego duchowego czynu zbawczego jako takiego, a związek pomiędzy jednym i drugim to jedynie tertium comparationis. Jednak porównanie staje się tu zamianą. W ten sposób z konieczności dodatkowy nacisk zostaje położony na chleb i wino, które jako takie do tej pory były materią obojętną. Teraz nie oznaczają one już tylko tego, że ofiarujący się Chrystus w nie zstępuje i przemienia je w sie- bie. Do tego celu, aby to przeobrażenie substancji uskutecznić, potrzebna jest – i to jest kolejna konsekwencja – osoba, której słowo ma magiczną wła- dzę – kapłan. Nie ma bardziej uderzającego przykładu obrazującego zasa- dę, że religijne przedstawienie przyjmuje symbol w sposób dosłowny [eigen- tlich] i z prostego tertium comparationis czyni substancjalne zamieszkiwanie. Włącza fizycznie – a jednak przecież nie-fizycznie, bo zmysłowo w sposób nadzmysłowy – istotę tego, na co symbol tylko wskazuje, w obiekt, z któ- rego symbol został zaczerpnięty. Zamianę tę, we wszystkich jej formach, można nazwać transsubstancjacją. W ten sam sposób transsubstancjacji poddana została także woda chrzcielna, woda święcona i oleje używane do namaszczeń. Podczas zaślubin kapłan kładzie swoją dłoń na splecione ręce nowożeńców albo – jak dzieje się w wielu miejscach – oplata wokół ich rąk stułę: po prostu symbol prawdy, że do cywilnego ślubu, za pośrednictwem Kościoła, dodany zostaje specjalny wyraz moralnego ideału małżeństwa. Jest to jednak rozumiane w sposób magiczny, jak gdyby dopiero przez ja- kąś nadprzyrodzoną naturalną siłę małżeństwo stawało się rzeczywistym małżeństwem. Tutaj znajduje się klucz do zrozumienia wszelkich przeszłych, teraź- niejszych i przyszłych religii pozytywnych (por. Hegel 1999: 156–274). Re- ligijnie powiązana świadomość bodaj nigdy nie pozbędzie się tej zamiany symbolu z rzeczą. Obraz i treść są w siebie nierozerwalnie wrośnięte. Kto uzbrojony w ostre narzędzia analizy dobiera się do tego orzecha, w któ- rym nie sposób odciąć jądro od łupiny, jawi się ociemniałym umysłom jako bezbożnik. To, co w Obiedzie hrabiego de Boulainvillier (Le dîner du comte de Boulainvilliers) Woltera refleksyjny Freret mówi na temat nieuniknionych / 22 STANRZECZY 1(8)/2015 fizjologicznych skutków jedzenia i picia w czasie wieczerzy7, jest po prostu prawdą. Jednak bynajmniej nie z powodu tego fragmentu szczerze wierzą- cy w Boga Wolter, wobec którego Freret ewidentnie zachowuje tutaj pełną powagę, został okrzyknięty monstrum nieprzyzwoitości. Jeśli jest frywol- ny, to w innym kontekście, w innych sprawach. W Ästhetik ograniczyłem pojęcie symbolu do formy religijnej, w której wyżej opisana zamiana dokonuje się w sposób ciemny. Później w moich różnych pracach zrezygnowałem z tego ograniczenia. Zanim przystąpimy do koniecznego rozszerzenia zakresu niniejszych rozważań, musimy po- mówić o pewnym pojęciu, przy którym powstaje pytanie, czy wraz z nim nie porzucamy pojęcia symbolu. Chodzi o pojęcie mitu. Należy je w tym miejscu wprowadzić, gdyż symbol niewolny [unfrei] dzieli z mitem właści- wość bycia przedmiotem wiary i przynależy wraz z nim do przedstawienia powiązanego z religią. Jednak na pytanie, czy mit podpada pod pojęcie symbolu, należy na razie odpowiedzieć przecząco. Dawno temu uznały i przyjęły to zarówno religioznawstwo, jak i estetyka. „Nie jest czymś sym- bolicznym przypisywanie człowieczeństwa naturze, domyślanie się bijącego serca w źródłach, górach, gwiazdach, morzu i niebie”8. Mit jest personifika- cją, w którą się wierzy. Co w symbolu jest tylko znaczeniem, w Bogu staje się duszą i wolą osobowości posiadającej własną postać. Znaczenie zawiera ciąg zdarzeń dokonanych dzięki jakiejś mocy; ten ciąg zdarzeń staje się te- 7 Vous enfin qui adorez d’un culte de latrie un morceau de pâte que vous enfermez dans une boîte, de peur des souris ? Vos catholiques romains ont poussé leur catholique extravagance jusqu’à dire qu’ils changent ce morceau de pâte en Dieu par la vertu de quelques mots latins, et que toutes les miettes de cette pâte deviennent autant de dieux créateurs de l’univers. Un gueux qu’on aura fait prêtre, un moine sortant des bras d’une prostituée, vient pour douze sous, revêtu d’un habit de comédien, me marmotter en une langue étrangère ce que vous appelez une messe, fendre l’air en quatre avec trois doigts, se courber, se redresser, tourner à droite et à gauche, par devant et par derrière, et faire autant de dieux qu’il lui plaît, les boire et les manger, et les rendre ensuite à son pot de chambre ! Et vous n’avouerez pas que c’est la plus monstrueuse et la plus ridicule idolâtrie qui ait jamais déshonoré la nature humaine ? Ne faut-il pas être changé en bête pour imaginer qu’on change du pain blanc et du vin rouge en Dieu ? [Voltaire 2014: 18]. [A wy, czyż nie adoru- jecie kawałka ciastka, które ze strachu przed myszami zamykacie w puszce? Wy, rzymscy katolicy, posunęliście waszą katolicką ekstrawagancję aż do tego, by mówić, iż te kawałki ciastka zmieniają się w Boga mocą paru łacińskich słów i że wszystkie okruszki tego ciastka stają się odtąd bogami, stworzycielami wszechświata. Kloszard, którego uczyniono księdzem, mnich, opuściwszy właśnie objęcia prostytutki, przychodzi po dwanaście sous, przebrany za komedianta, mamrocze w obcym języku to, co nazywacie mszą, dzieli powietrze na cztery trzema palcami, pochyla się, prostuje, obraca się na prawo i lewo, do przodu i do tyłu, i robi tylu bogów, ile mu się podoba, wypija ich i ich zjada, a następnie wydala do swojego nocnika! Czy nie uważacie, że jest to najbardziej monstrualne i najśmieszniejsze bałwochwalstwo, jakie kiedykolwiek zhańbiło ludzką naturę. Czyż nie trzeba zamienić się w głupca, żeby wyimaginować sobie, iż biały chleb i czerwone wino zamieniają się w Boga?]. 8 Zob. także Vischer 1846: § 427, tam też dalsze uzasadnienie. STANRZECZY 1(8)/2015 / 23 raz wolą, celem, działaniem (i cierpieniem) owej osobowości. Osobowość zawiera w sobie wielość cech, natomiast znaczenie jest tylko jedno i wła- ściwie mogłoby się bez tej wielości obyć. Ponieważ jednak stało się duszą i wolą, to (choć z punktu widzenia logiki byłby to nadmiar) samo siebie formuje jako złożoność, jako rezonator, bez którego owa dusza nie byłaby duszą. Tylko w ten sposób, tylko dzięki byciu ożywionym i ocieplonym w konkretnej piersi, treść symbolu staje się czymś, co można poczuć i cze- go można pragnąć. Istotne jest także to, że w pierwotne, naturalne zna- czenie przydawane bogom wpisane zostaje znaczenie wyższe, polityczne, etyczne czy ogólnie – kulturowe. Bogowie są odtąd zarówno dobroczyń- cami, jak i karzącymi sędziami; do czego potrzeba całej duszy. W alegorii sprawy mają się inaczej, gdyż tam wprawdzie także zostaje wprowadzona osobowość, ale pozbawiona bogactwa przynależnych jej cech – jest tylko zwykłym pojemnikiem, łupiną, w której umieszcza się jakieś pojęcie. Różnica między mitem a symbolem staje się szczególnie wyraźna w tych tworach, które powstają, gdy fantazja tylko w połowie pokonuje drogę od symbolu do mitu, a częściowo wraca do symbolu albo się w nim zakleszcza, jak to ma miejsce w przypadku egipskich bogów o ludzkiej postaci i głowie zwierzęcia. Wyżej wspomnieliśmy o mnożeniu rąk w indyjskiej mitologii. Na temat tego zmieszania warto porównać rozważania Hegla o symbolice w rozdziale Die eigentliche Symbolik (Hegel 1964: 552–573) oraz moje rozwa- żania w § 427 Ästhetik. Później jednak tak dalece zmieniłem swój pogląd, że doszedłem do przekonania, iż także mit należy nazwać symbolicznym. „Zwyczaj językowy symbolicznymi nazywa również personifikacje mityczne i alegoryczne. Le- piej więc pójść za tym zwyczajem i rozszerzyć zakres słowa «symboliczne» na wsz ystkie rozważane tutaj formy” (zob. Vischer 1866: 137). Johannes Volkelt (1876: 11 i n.) nie zgadza się z tym stanowiskiem, twierdząc, że skoro znaczenie, zgodnie z moimi własnymi słowami, miesz- ka w Bogu jako jego własna dusza, to sens i obraz się tu pokrywają, pod- czas gdy nie ma to miejsca w symbolu. Konieczne jest tutaj wyraźne rozróżnienie pomiędzy tym, kto wierzy w mit, a tym, kto widzi go w swojej wyobraźni, w swojej świadomości, zna jego wartość i – bez dawania mu jednak właściwej wiary – posługu- je się nim wyłącznie jako motywem estetycznym, jako ozdobnikiem życia i mowy, w sztuce i poezji. Dla tego pierwszego bogowie (obok geniuszy, du- chów, bohaterów sag) są istotami rzeczywistymi; ich działania i przeżycia są historią, dla drugiego tak nie jest; mit wprawdzie nie stanowi dla nie- go prawdy faktualnej, ale chętnie sam stawia się w roli wierzącego w mit, / 24 STANRZECZY 1(8)/2015 wczuwa się w niego, gdyż wie, że tylko przez taką wiarę może powstać tak pełny życia fantazyjny obraz. Nazwijmy to przeniesienie [Versetzen] wiarą poetycką, pamiętając, że ta poetycka wiara nie jest wiarą właściwą, wiarą historyczną, gdyż obok niej lub poza nią zachowana zostaje jasna świadomość, że owe obrazy są dziełem fantazji. Ten rodzaj wiary, będącej nie-wiarą, ale zarazem wiarą, nie jest jednak bezpodstawną przyjemnością czerpaną z przyzwolenia na bycie zwodzonym, gdyż przecież to dzieło fan- tazji nie jest czymś pustym, ma trwałe znaczenie. Nie ma ona zewnętrznej (obiektywnej, historycznej) prawdy, ale posiada prawdę wewnętrzną; wiara poetycka ma w niej wewnętrzne źródło swojego sensu, gdyż jej przedmiot ma wewnętrzny sens [Kern]. Co powinien zatem powiedzieć wolnomyśli- ciel, który przejrzał mit – i w sposób poetycki w niego wierzy, który go też kocha i chętnie się nim posługuje – żeby usprawiedliwić swoją postawę? Nie może powiedzieć: „w sensie historycznym nie wierzę w te osoby i wy- darzenia, ale wierzę w nie mitycznie”. Gdy bowiem mówi: wierzę mitycznie, to w drugiej części zdania podkreśla to, co powiedział już w części pierw- szej, a mianowicie, że te osoby i wydarzenia nie są dla niego postaciami i wydarzeniami historycznymi. Wprawdzie do prostej negacji dodaje on twierdzenie pozytywne, czyli zawarte w słowie „mitycznie” pojęcie „dzieło fantazji”, ale stanowisko to kryje niewypowiedziane wyraźnie przekonanie, że wytwór fantazji zawiera w sobie źródło prawdy wewnętrznej. Musiał- by zatem przyznać: historycznie nie wierzę w te osoby i wydarzenia, wi- dzę w nich jedynie wytwór fantazji, ale ten wytwór fantazji nie jest pusty i w takim stopniu w niego wierzę. I co teraz powinien powiedzieć? Nic innego, niż tylko: wierzę symbolicznie. Całkiem słusznie, gdyż oddziela teraz znaczenie od jego zrośnięcia się – chociaż jedynie w formie piękna este- tycznego – z obrazem żywej osoby i czynów w ten sposób, że to znaczenie nie pokrywa się już z tym obrazem, jak to ma miejsce w świadomości wie- rzącego. Oto kilka przykładów. Matka Jezusa nie jest dla nas istotą wyjętą spod praw natury, nie jest matką Boga, nie jest tą, która została wzięta do nieba, nie jest królową niebios; a jednak ktoś, kto stałby obojętnie wobec takiego dzieła sztuki jak Wniebowzięcie Najświętszej Maryi Panny Tycjana (il. 1), musiałby być całkowicie wyzbyty wyobraźni i uczucia. Z tego wspaniałe- go kobiecego oblicza tchnie i prześwieca całe ziemskie cierpienie, wszelki głęboki ból, którego może doświadczyć ludzkie serce, i wszelka tęsknota za egzystencją czystą, wolną i szczęśliwą. Pełna rozmachu radość z wy- niesienia ponad trudy życia przenika przez uniesione ręce, fałdy szat. Po- zostający na ziemi, wpatrujący się w górę uczniowie – to my. Nasz ym jest pragnienie uwolnienia się od krępujących więzów z ziemią; w górze Bóg STANRZECZY 1(8)/2015 / 25 Il. 1. Tycjan, Wniebowzięcie Najświętszej Maryi Panny (1518), Santa Maria Gloriosa dei Frari, Wenecja. Ojciec o ludzkim obliczu i jego aniołowie zupełnie nas nie deprymują, są konieczni, by przyjąć uwalniającego się; są ucieleśnieniem egzystencji bez granic. Lub też: zbliżmy się do Madonny Sykstyńskiej Rafaela (il. 2 ). Każdy rys oblicza Madonny zdaje się mówić: żadne słowo, żaden język nie wyrazi cudowności szczęśliwego świata, z którego przybywam, unosząc się w po- / 26 STANRZECZY 1(8)/2015 Il. 2. Rafael, Madonna Sykstyńska (1513–1514), Galeria Obrazów Starych Mistrzów, Drezno. wietrzu. Wielkie i zamyślone oczy chłopca spoczywającego na jej ramieniu niejako śnią nadal o rozkoszach nieba. Miękki powiew z góry bawi się i igra w jego lokach. Wydaje nam się, że słyszymy szelest spływających w dół szat matki. Święty Sykstus wskazuje dookoła na swych wiernych, dla których wyprosił niebiańską wizję i dzieli z nimi radość z wysłuchanej modlitwy. Święta Barbara szczęśliwa spogląda w dół ku światu obdarowanemu łaską; z tym samym wyrazem serdecznej życzliwości na dziecięcych obliczach spoglądają dwa wdzięczne putta, które artysta dodał później jako kolejnych świadków niewymownej niebiańskiej radości płynącej do nas z tego jedy- nego w swoim rodzaju, wizjonerskiego obrazu. Ten ideał Madonny ma dla nas nieprzemijające znaczenie jako obraz czystej kobiecości w ogóle. Jako postać matki będącej panną zachowuje dla nas głęboki sens i prawdziwość niezależnie od wszelkiej kościelnej wiary. Stworzenie tego ideału jest dziełem i wyrazem wrażliwości średniowiecznej STANRZECZY 1(8)/2015 / 27 duszy, która w kobiecie dostrzega objawienie się wszystkiego, co łagodne, pojednawcze, wszelki czysty powab miłości – „wieczną kobiecość”. Tak więc na określenie tego wrażenia prawdy, które obrazy mityczne wywierają nawet na tych, którzy w mit nie wierzą, nie mamy, jak już powie- dzieliśmy, żadnego innego określenia, jak tylko: „symboliczne”. Bogaty świat fantazji, który stworzył takie postaci i dzieła sztuki, wraz z uroczystym przepychem nabożeństw liturgicznych, przywiódł niejedne- go już protestanta do nawrócenia się na Kościół średniowieczny. Należy wspomnieć o tej słabości, bo doskonale pasuje ona do naszego tematu. U podstaw leży tutaj brak czy pominięcie wprowadzonego tu rozróżnienia. Przeocza się, że prawda wewnętrzna wyobrażona w mitycznym obrazie i przez niewierzących przeczuwana w sposób symboliczny, nie jest praw- dą obiektywną. W tym drugim znaczeniu piękny obraz nie jest obrazem prawdziwym. Z pewnością wszystko, co piękne, musi zawierać prawdę, ale prawda ogólnoludzka oraz zdarzenie prawdziwe, rzeczywiście możliwe lub takie, które miało miejsce – to dwie różne rzeczy. Monumentalne, wzru- szające dzieło muzyczne może zachwycać, ale z tego nie wynika, że jego tekst jest prawdziwy. Często na dowód prawdziwości katolickiego systemu wiary przywołuje się bogactwo motywów, które katolicyzm oferuje sztuce, a za jej pośrednictwem osobie pobożnej. Religia grecka oferuje tu jeszcze więcej piękna, a jej mity także nie są pozbawione treści. Czy w związku z tym powinniśmy modlić się do Zeusa i całej jego olimpijskiej kompanii? Julian Apostata wyciągnął z tego jednak błędny wniosek. Mit Prometeusza to jedna z najgłębszych sag ludzkości. Czy z tego powodu mamy Promete- uszowi wznieść heroon [świątynię] i oddawać cześć? Nie tylko sztuka i poezja, ale całe nasze życie wyobraźni, nasze my- ślenie i mowa nie mogłyby już się obyć bez skarbnicy mitów, które zosta- ły nam przekazane wraz z wierzeniami klasycznego antyku, Germanów, Celtów, całego średniowiecznego świata religii i fantazji. W wiele rzeczy musielibyśmy wierzyć, gdybyśmy w to wszystko chcieli wierzyć nie tylko w sposób poetycki, ale z powagą dosłowności. Jak ma się sprawa z dia- błem? Czy także on nie zawiera pewnej prawdy? Kto byłby tak nierozum- ny, aby z tego powodu wciąż w niego wierzyć? Czy możemy jednak się go pozbyć? Co stałoby się z Faustem Goethego? Mefistofeles ma namacalne, prawdziwe życie, które Poeta zaczerpnął z mitu, ale jest ono dla niego i dla nas tylko symbolem. Szczególnie przydatne dla logicznego celu naszych rozważań są przy- kłady ukazywania się duchów w poezji o głębokich inspiracjach. To, co powiedziałem o duchu Banka w Makbecie Szekspira (Vischer 1881–1882: / 28 STANRZECZY 1(8)/2015 206–207), znajduje zastosowanie w niniejszym kontekście. Nie wiemy, czy Szekspir wierzył w duchy; z jednej strony jest to prawdopodobne, gdyż w jego czasach wszyscy w nie wierzyli i można zakładać, że przynajmniej jako dziecko musiał doświadczyć całej grozy wynikającej z pełnej w nie wiary. Z drugiej strony poeta, który byłby wciąż całkowicie zanurzony w tej wierze, raczej nie potrafiłby nadać postaci tak zaskakująco prawdziwego obrazu sumienia. To, co się zjawia, to przerażająca wizja sumienia, dla nas, którzyśmy przekroczyli etap wiary w duchy. Nie jest to jednak wizja abstrakcyjna; wywołuje ona dreszcz przerażenia przed światem duchów, w które się wierzy; drżymy jak dzieci przed zjawami, całkowicie identyfiku- jemy się [hineinversetzt] z wiarą w świat duchów, a przecież całkowicie wolni od rzeczywistej w nie wiary. Mamy tu do czynienia z całkowicie poetycko żywą i wiarygodną istotą, a przecież – tak samo, jak szatański towarzysz Fausta – jest ona dla nas tylko symbolem. A więc raz jeszcze: symbolicznym należy nazwać to, co nie jest (właściwą) obiektywną wiarą, ale jest wiarą w to, co mityczne; chodzi o rodzaj żywe- go przeniesienia się w przeszłość, włączenia się [Rückversetzung] w wiarę i przyjęcia jej jako swobodnej estetycznej fikcji, ale nie fikcji pustej, lecz pełnej sensu. Mogłoby się wydawać, że wykroczyliśmy poza nasz porządek rozważań. Zaczynaliśmy od tego typu połączenia sensu z obrazem, który należałoby określić mianem ciemnego i niewolnego (dunkel und unfrei). Gdy jednak to, co mityczne, określamy jako w pewnym sensie symboliczne, to mówimy tu o świadomości jasnej i wolnej. Jednak sprawa ta ma dwa oblicza. Tworzenie mitów jako takie należy do ciemnej i niewolnej formy świadomości, jednak w sposób z gruntu różny od pomieszania bezosobowego obrazu z jego znaczeniem, jako że tu twórca wierzy w wytwór własnej fantazji nie tylko w sposób poetycki. Mit zajmuje zatem miejsce obok symbolu, jest czymś od symbolu różnym, ale wobec niego paralelnym, o ile symbol rozumieć jako to, co zostaje w sposób „niewolny” [unfrei] zamienione ze swym sen- sem. Należało jednak wykazać, dlaczego to, co mityczne, nazywamy tak- że „symbolicznym”, i doszliśmy do wniosku, że symboliczne jest tym, co mityczne dla świadomości, która stała się wolna. Predykat „symboliczne” został tu użyty w innym znaczeniu. Istnieje także jasna i wolna symbolika. Nieodzownie trzeba było wskazać tutaj na tę formę, ale stało się to tylko niejako prz y okaz ji omawiania innej formy, która sama w sobie przynale- ży do innego świata, a mianowicie do świata, któryśmy określili mianem ciemnego. Nie byłoby stosowne, aby z tej antycypacji uczynić rzeczywiste przejście. Mogłoby się wprawdzie wydawać coś odwrotnego, a mianowicie, STANRZECZY 1(8)/2015 / 29 że dzięki temu zyskujemy wyraźną opozycję. Mocny argument przemawia jednak za tym, aby jako drugą podstawową formę symbolu wprowadzić te- raz formę pośrednią, która znajduje się pomiędzy formą wolną a niewolną, jasną i ciemną, a dopiero później, jako trzecią, wprowadzić formę całkowi- cie wolną i jasną. Środek powinien znajdować się w połowie, a zakończenie na końcu, a ponieważ zakończenie jest ostatnią formą, poluzowaniem, kro- kiem ku rozwiązaniu związku estetycznego – słusznie zatem będzie ono wieńczyć to omówienie. Typ pośredni, którym się teraz zajmiemy, można nazwać również szcze- gólnym półmrokiem. Jest to ożywienie natury, mimowolne, a jednak wolne, nieświadome, ale w pewnym sensie jednak świadome, akt przeniesienia, dzięki któremu przypisujemy naszą duszę i jej nastroje temu, co nieożywio- ne. W § 240 mojej Ästhetik zobrazowałem już ten akt psychiczny (Vischer 1864: § 240, s. 27, zob. także Vischer 1922: 31), a mianowicie tam, gdzie jest mowa o tym, jak obserwator w zjawiskach i poruszeniach natury dostrze- ga odbicie nastrojów i namiętności swojej duszy. Nie wiedziałem jeszcze wtedy, że akt ten należy wprowadzić jako pewną określoną formę symbolu w rozdziale poświęconym symbolowi właśnie. (W rozdziale tym znaczenie symbolu mylnie ograniczyłem jedynie do związanej, ciemnej jego formy.) Zbliżyłem się do tego w teorii muzyki, nie wypracowując jednak żadnej ostatecznej koncepcji. W rozdziale o malarstwie pejzażowym (tamże: § 698 i n.) jasno stwierdziłem, że tym, co odróżnia dzieło artysty od wytworu malarza widoczków, jest całościowy efekt wywierany na nastrój duszy, ale i tutaj nie znalazłem odpowiedniego sformułowania. W Kritischen Gängen błąd ten został naprawiony. W artykule Über Goethes Faust. Neue Beiträge zur Kritik des Gedichtes na nowo zajmuję się pojęciem symbolu, odróżniając for- mę symbolu, o której jest tu mowa, od innych znaczeń (Vischer 1875: 122, zob. także Vischer 1922: 140). Najpierw po prostu przykład! Poeta mówi o zachodzącym słońcu, że „głęboko wtula się w burzowe chmury, to tu, to tam płomiennym spoj- rzeniem zerkając zza zasłony na ziemię pełnym uczuć światłem”9. Każ- dy czytelnik wie, że to światło jest po prostu pozbawionym duszy, czysto fizycznym blaskiem w ciemności, któremu więc właściwie nie powinno przypisywać się żadnych przeczuć, ale oddając się lekturze, żaden obdarzo- ny krztyną fantazji czytelnik tego nie powie. Ochoczo, odrzucając wszelkie 9 Goethe G.W.F. Herman i Dorota, pieśń VIII: Melpomena, tłum. L. Jenike: „Tak oboje kroczyli ku słońcu, co na zachodzie W czarne chmury się kryło, gromami grożące i deszczem, A spoza gęstej zasłony płomienne ciskając wejrzenia, Tu i ówdzie po łanach świeciło smugiem jaskrawym”. / 30 STANRZECZY 1(8)/2015 obiekcje, dajemy się uwieść pięknemu obrazowaniu. Później, gdy przycho- dzi czas, aby w prozaicznym nastroju przeanalizować to, co się czytało, nie ukrywamy, że poeta nas zwodzi, ale też nie mamy mu tego za złe, a nawet tę iluzję chwalimy. Musi leżeć coś w naturze ludzkiej duszy, że przekłada i przenosi samą siebie i swoje stany na formy egzystencji, które same w so- bie nie mają z nią nic wspólnego; zgodnie z tą naturą nasz poeta postępo- wał. W ten sposób postępuje również każdy, kto nie jest poetą, o ile nie całkiem brak mu polotu ducha. Cały język przenikają poetyzujące wyraże- nia, które opierają się na tej wolnej, a zarazem koniecznej iluzji. Poranek się uśmiecha, drzewa szepczą, burza się sroży, chmury grożą burzą, dzikie fale szaleją. Każdemu rodzajowi pozbawionego duszy bytu zostaje przypisana wola: winorośl pragnie ciepła, gwóźdź nie chce wyjść z deski, paczka nie chce zmieścić się w torbie. Gdy strzelec mówi: „kula bierze drewno” [die Kugel hat Holz], to przypisuje jej życzenie i pragnienie trafienia w drewno tarczy. W tym sensie język sam w sobie, nawet tam, gdzie wydaje się być całkowicie pozbawiony charakteru figuratywnego, jest na wskroś obrazowy. Nie ma ani jednego słowa o znaczeniu duchowym, które pierwotnie nie oznacza- łoby czegoś zmysłowego; dusza, duch, animus, spiritus, ruach (po hebrajsku: dusza): wszystkie te słowa oznaczają falowanie, oddychanie, tryskanie. Ten akt ciemny i zarazem jasny [dunkelhell], wolny a zarazem niewolny [unfreifrei], jest symboliczny: połączenie dokonuje się w nim przez związek, którego dostarcza tertium comparationis. Wrócimy do tego, gdy trzeba będzie zająć się tym dokładniej. Na razie twierdzenie to formułujemy bez dowodu, gdyż raczej z trudem można je podać w wątpliwość. Potwierdza go nawet jeden z powyższych przykładów, gdyż łatwo za- uważyć, że pomiędzy dwoma wzajemnie obcymi elementami: z jednej stro- ny błyskiem pioruna w ciemności, a z drugiej przeczuciem, znajduje się łączące je tertium comparationis. Fizyczna ciemność porównywalna jest z tym, co nieznane, czyli także nieświadome, jasność – z tym, co znane, z tym, co przeniknięte wewnętrznym spojrzeniem, czyli z tym, co świadome. W ak- cie przeczucia świadomość i nieświadome w nieokreślony, oscylujący spo- sób zbliżają się do siebie tak, jak wówczas, gdy ciemność przetnie promień światła. Pewne jest jednak, że w momentach, gdy w przedstawieniu do- konujemy tego symbolicznego połączenia, nie mówimy sobie, że jest ono wyłącznie symboliczne. Jest to brak, defekt poznawczy jedynie z analitycz- nego punktu widzenia. Oceniając to w kryteriach fantazji i doceniając jej wartość: jest to wielka zaleta, zdolność tworzenia obraz
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Stan Rzeczy nr 8
Numer:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również: