Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00345 008407 11206212 na godz. na dobę w sumie
25 lat doświadczeń ustrojowo-prawnych III Rzeczypospolitej - ebook/pdf
25 lat doświadczeń ustrojowo-prawnych III Rzeczypospolitej - ebook/pdf
Autor: , , Liczba stron:
Wydawca: Wolters Kluwer Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-8092-067-5 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki >> karne
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).
Książka prezentuje wieloaspektowo problematykę zmian w prawie związanych z transformacją ustrojową 1989 roku. Prezentowane w publikacji teksty analizują wpływ zmian ustrojowych i gospodarczych na wybrane gałęzie i instytucje prawa publicznego i prywatnego.

Celem opracowania jest ukazanie tych obszarów, w których dokonały się w ciągu ostatnich 25 lat najistotniejsze przeobrażenia: sądownictwo administracyjne i powszechne, zmiany w procedurach karnej, cywilnej i administracyjnej, problematyka źródeł prawa (jego tworzenie, interpretacja, stosowanie), status jednostki. Nie pominięto przy tym odniesień do prawa międzynarodowego i europejskiego.
Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

25 lat doświadczeń ustrojowo-prawnych iii rzeczypospolitej redakcja naukowa Hanna Duszka-Jakimko, Ewa Kozerska MONOGRAFIE WARSZAWA 2015 Honorowy Patronat Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej Bronisława Komorowskiego Publikacja dofi nansowana przez Wydział Prawa i Administracji Uniwersytetu Opolskiego Stan prawny na 1 października 2015 r. Recenzent Dr hab. Małgorzata Łuszczyńska Wydawca Małgorzata Stańczak Redaktor prowadzący Joanna Cybulska Opracowanie redakcyjne Anna Krzesz Łamanie Kamila Tomecka Ta książka jest wspólnym dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, byś przestrzegał przysługujących im praw. Książkę możesz udostępnić osobom bliskim lub osobiście znanym, ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A jeśli musisz skopiować część, rób to jedynie na użytek osobisty. SZANUJMY PRAWO I WŁASNOŚĆ Więcej na www.legalnakultura.pl POLSKA IZBA KSIĄŻKI © Copyright by Wolters Kluwer SA, 2015 ISBN 978-83-264-9425-3 ISSN 1897-4392 Wydane przez: Wolters Kluwer SA Dział Praw Autorskich 01-208 Warszawa, ul. Przyokopowa 33 tel. 22 535 82 19 e-mail: ksiazki@wolterskluwer.pl www.wolterskluwer.pl księgarnia internetowa www.profi nfo.pl Spis treści Wykaz najważniejszych skrótów ............................................................. 9 Wprowadzenie ............................................................................................. 11 Ewa Kozerska Status prawny obywatela PRL .............................................................. 13 Stefan Marek Grochalski Wielokrotne obywatelstwo – signum temporis. Od braku akceptacji do liberalnego postrzegania ............................................... 40 Hanna Duszka-Jakimko Rola prawa w kształtowaniu społeczeństwa obywatelskiego – czy nowy paradygmat jest potrzebny? ............................................. 56 Mariusz Jabłoński Demokracja w dobie jawności działań państwa oraz jego funkcjonariuszy ...................................................................... 73 Monika Haczkowska „Otwarty” czy „zamknięty” system źródeł prawa? .......................... 88 Joanna Ryszka Konstytucyjne podstawy efektywnego członkostwa Polski w Unii Europejskiej ................................................................................ 109 Barbara Mielnik Zarys zmian w polskiej polityce obronnej w latach 1989–2014 ....... 135 Bartłomiej Krzan Podejście do sądownictwa międzynarodowego jako wyznacznik zmiany systemu politycznego państwa. Uwagi na tle praktyki III RP ................................................................. 164 5 Spis treści Marta Rostropowicz-Miśko, Robert Rauziński Czynnik demograficzny w rozwoju społecznym w Polsce po 1989 r. .................................................................................................. 190 Mateusz Machaj Próba określenia kierunku procesu transformacji gospodarczej w Polsce .................................................................................................... 212 Joanna Kozińska Rozwój prawa prywatnego w latach 1989–2014 ................................ 231 Piotr Gil Główne przeobrażenia prawa procesowego cywilnego w Polsce po zmianach społeczno-ustrojowych 1989 r. ...................................... 249 Przemysław Malinowski Koncesja jako forma ograniczenia swobody działalności gospodarczej – ujęcie prawne na tle zmian ustawowych ................. 264 Beata Więzowska-Czepiel Retranspozycja do prawa polskiego dyrektywy 1999/44/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 25 maja 1999 r. w sprawie niektórych aspektów sprzedaży towarów konsumpcyjnych i związanych z tym gwarancji ............................... 280 Stanisław Nitecki Przemiany prawa socjalnego w Polsce w okresie III RP ................... 320 Marta Woźniak Tendencje rozwojowe planowania i zagospodarowania przestrzennego po zmianach ustrojowych ......................................... 342 Marek J. Lubelski Przemiany polskiego prawa karnego w okresie dwudziestopięciolecia 1989–2014 (próba syntetycznego ujęcia) ..... 362 Katarzyna Łucarz, Anna Muszyńska Zmiany w polskim prawie karnym – uwagi o modelu sprawiedliwości naprawczej ................................................................. 384 Jerzy Konieczny Postępowanie karne w okresie transformacji ustrojowej ................. 401 6 Spis treści Ewa Pierzchała Ewolucja postępowania administracyjnego w ostatnim 25-leciu .... 412 Andrzej Michór Sądownictwo powszechne w systemie wymiaru sprawiedliwości................................................................ 428 Beata Kozicka Sądownictwo administracyjne w RP ................................................... 440 Magdalena Wasylkowska-Michór Regulacja prawna mediacji w Polsce w dobie przemian .................. 467 Autorzy .......................................................................................................... 489 7 Wykaz najważniejszych skrótów Konstytucja RP k.c. k.k. k.p.c. k.p.k. ETPC NSA SN TK TS UE WSA – – – – – – – – – – – Akty prawne Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U. Nr 78, poz. 483 z późn. zm.) ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (tekst jedn.: Dz. U. z 2014 r. poz. 121 z późn. zm.) ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny (Dz. U. Nr 88, poz. 553 z późn. zm.) ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowa- nia cywilnego (tekst jedn.: Dz. U. z 2014 r. poz. 101 z późn. zm.) ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego (Dz. U. Nr 89, poz. 555 z późn. zm.) Urzędy i organy Europejski Trybunał Praw Człowieka Naczelny Sąd Administracyjny Sąd Najwyższy Trybunał Konstytucyjny Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej wojewódzki sąd administracyjny 9 Wykaz najważniejszych skrótów Czasopisma i publikatory Biuletyn KKZN – Dz. U. Dz. Urz. M.P. ONSA OSNC OSNCK OTK PiP PiZS RPEiS ZNSA – – – – – – – – – – – Komisja Konstytucyjna Zgromadzenia Narodowego. Biuletyn Dziennik Ustaw Dziennik Urzędowy Monitor Polski Orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyjnego Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Izba Cywilna Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Izba Cywilna i Karna Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego Państwo i Prawo Prawo i Zabezpieczenie Społeczne Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny Zeszyty Naukowe Sądownictwa Administracyjnego 10 Wprowadzenie Publikacja poświęcona jest przeobrażeniom polskiego porządku praw- nego i jego społecznego otoczenia, które dokonały się w związku ze zmia- nami ustrojowymi w naszym kraju po 1989 roku. Te przełomowe i trudne dla polskiego społeczeństwa procesy przemian publicznej oraz prywatnej sfery życia niewątpliwie znajdują swoje odzwierciedlenie we współczesnej myśl, jak również w rozwiązaniach politycznoprawnych występujących w stosunkowo młodej demokratycznej Rzeczpospolitej Polskiej. Niniejszy tom, na który składają się opracowania zaproszonych Gości oraz pracowników Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytetu Opol- skiego, stanowi pokłosie ogólnopolskich obchodów Święta 25 Lat Wolno- ści pod patronatem prezydenta Rzeczpospolitej Polskiej Bronisława Ko- morowskiego oraz wojewody opolskiego Ryszarda Wilczyńskiego, któ- rym objęli oni w 2014 roku Wydział Prawa i Administracji Uniwersytetu Opolskiego. Patronat obejmował wystawę z okazji 25 rocznicy wyborów 4 czerwca 1989 roku oraz ogólnopolską konferencję naukową, która odbyła się w dniu 17 października 2014 roku w siedzibie Collegium Iuridicum. Przedmiotem obrad tego sympozjum stała się analiza przemian ustrojo- wych 1989 roku i ich roli w kształtowaniu zróżnicowanych uwarunkowań wewnętrznej polityki państwa oraz polskiej racji stanu w wymiarze mię- dzynarodowym w najbliższych latach. Mamy nadzieję, iż prezentowany tom przyczyni się do kolejnych waż- nych dyskusji dotyczących wielu aspektów zmian lat 90. XX wieku, jak też znaczenia tych przeobrażeń dla współczesnego prawa i społeczeństwa. Redaktorzy 11 Ewa Kozerska Status prawny obywatela PRL Termin „obywatel” ze względu na swoją wieloaspektowość stanowi przedmiot refleksji filozofii, psychologii, historii, prawa i polityki. W słow- niku języka polskiego obywatel definiowany jest jako „członek społeczeń- stwa danego państwa, mający określone prawa i obowiązki zastrzeżone przez prawo i konstytucję”1. W szczególnej i istotnej postaci znajduje się, jak można odczytać wyżej, w centrum uwagi nauk prawnych i politolo- gicznych, które identyfikują obywatela i obywatelstwo (zwane też przy- należnością państwową obywatela2) ze statusem prawnym jednostki, trak- tując ją w kategoriach podmiotu organizacji państwowej3. Wspomniana podmiotowość wyrażać się ma w posiadaniu praw oraz obowiązków we 1 http:// doroszewski. pwn. pl/ haslo/ obywatel/ [dostęp: 10.07.2014 r.] 2 W literaturze przedmiotu niejednokrotnie odróżnia się „obywatelstwo” od „przynależności państwowej” (m.in. w Wielkiej Brytanii, USA). W drugim ze wskazanych pojęć zakres znaczeniowy odnoszony jest nie tylko do obywateli, ale też do osób nieposiadających obywatelstwa tego państwa, a jednocześnie zobligowanych przez prawo do lojalności wobec niego. Por. K. Trzciński, Obywatel‐ stwo w Europie. Z dziejów idei i instytucji, Warszawa 2006, s. 13–14. 3 W doktrynie prawa istnieje spór w kwestii właściwego określenia relacji obywatel – państwo, bowiem część badaczy tematu (głównie XIX-wieczna myśl angielska i amerykańska oraz jej fran- cuski przedstawiciel, Andreé Weiss) popiera pogląd, że jest to stosunek prawny, z którym związane są określone na drodze umowy między jednostką i państwem wzajemne prawa i obowiązki. Ich adwersarze z kolei, odwołując się do rzymskiego status civitatis, bronią stanowiska, że bardziej adekwatnym określeniem tych relacji jest status (stan) jednostki w państwie. Ta więź nie ma w ich przekonaniu charakteru cywilnoprawnego kontraktu, a wynika z niej tylko podległość regulowana jednostronnie przez państwo wobec jednostki. Wola jednostki nie odgrywa tu większej roli. Szerzej w pracy D. Pudzianowskiej poświęconej problemom obywatelstwa – D. Pudzianowska, Obywatel‐ stwo w procesie przemian, Warszawa 2013, wersja online: http:// lex. online. wolterskluwer. pl/ WKPLOnline/ index. rpc? # content. rpc- ASK- nro= 151170803 wersja= 1 reqId= 1406448621384_ 343904607 class= CONTENT dataOceny= 2014- 07- 27 tknDATA= 12 252C30 252C59 252C6 252C8 252C9 252C1406269529 loc= 4 full= 1 hId= 4 [dostęp: 27.07.2014 r.]. 13 Ewa Kozerska wzajemnych relacjach między obywatelami i instytucjami publicznymi, a swoistą jej egzemplifikacją jest uczestnictwo w procesach rządzenia. Ta trwała więź łącząca jednostkę z państwem wywołuje skutki zarówno w prawie wewnętrznym, jak i międzynarodowym4. Pojęcie to, pomimo jego zakorzenienia w kulturach prawnych Europy jeszcze w czasach antycznych, zasadniczo zostało rozpropagowane za przyczyną rewolucji liberalnych, osobliwie zaś przez wydaną w trakcie tzw. wielkiej rewolucji francuskiej Deklarację Praw Człowieka i Obywatela (26 sierpnia 1789 r.). Jej twórcy, pozostając pod wpływem refleksji XVII-wiecznej szkoły prawa natury (T. Hobbes, J. Locke) oraz myśli doby oświecenia (J.J. Rousseau), za słuszną uznali tezę o podmiotowości czło- wieka, która obliguje państwo do ochrony jego praw. Ówczesne elity in- telektualne i polityczne posługujące się terminami „obywatel” i „obywa- telstwo” świadomie dążyły do zerwania z wcześniej tradycyjnie używa- nymi określeniami „poddany” i „poddaństwo”, które ich zdaniem były negatywnie nacechowane z uwagi na rzekomo uznanie wyłącznie służeb- nej roli jednostki w strukturach zhierarchizowanego państwa. Nie wdając się w rozważania dotyczące niepełnej trafności tych intuicji, warto tu jed- nak zauważyć, że w dziejach jest faktycznie zauważalna zmiana w rozu- mieniu tego, jak powinny prawidłowo kształtować się relacje pomiędzy człowiekiem a jego rodzimą wspólnotą polityczną. Cywilizacja starogrec- ka (będąca protoplastą republikańskiego ujęcia obywatelstwa) uznawała niemalże za aksjomat utożsamienie z państwem wspólnoty obywatelskiej i ogniskowała uwagę na zobowiązaniach oraz odpowiedzialności identy- fikującego się z nią obywatela. Tradycja rzymska, która również miała swój udział w kształtowaniu nowożytnej i współczesnej definicji obywatelstwa, zdawała się postrzegać je z perspektywy uprawnień wymagających ochro- ny ze strony państwa. Jak się wydaje, zmiana ta mogła jednak nastąpić 4 D. Dańkowski, Obywatel (w:) Słownik społeczny, red. B. Szlachta, Kraków 2004, s. 765. Por. de- finicję obywatelstwa zamieszczoną w Encyklopedii prawa, red. U. Kalina-Prasznic, wyd. IV, Warsza- wa 2007, s. 460. W uzupełnieniu powyższego stwierdzenia należy wspomnieć o tezach zawartych w orzecznictwie Stałego Trybunału Sprawiedliwości Międzynarodowej (z 7 lutego i 15 września 1923 r.) oraz w przepisach międzynarodowej konwencji haskiej z dnia 12 września 1930 r. o roz- strzyganiu konfliktów ustaw o obywatelstwie (ratyfikowanej przez Polskę 5 marca 1934 r.), które stoją na stanowisku uznania suwerenności każdego państwa w kwestii określania swym ustawo- dawstwem, kogo uznaje za swojego obywatela. Praktyka II połowy XX wieku spowodowała mo- dyfikacje doktryny i orzecznictwa, uszczuplając władztwo państw w wyłączności kompetencyjnej odnoszącej się do regulacji instytucji obywatelstwa. Utrzymuje się pogląd, że państwo nie może nadawać obywatelstwa wbrew woli zainteresowanym podmiotom oraz naruszać w tym zakresie kompetencji innych państw. D. Pudzianowska, Obywatelstwo... 14 Status prawny obywatela PRL wyłącznie pod wpływem rewolucji intelektualnej zapoczątkowanej przez chrześcijaństwo, a pisząc dokładniej – dzięki zawartemu w tej religii wiel- kiemu ładunkowi antykolektywistycznemu. Potwierdzeniem tej tezy mo- gą być dalsze przemiany w oglądzie relacji człowiek – wspólnota poli- tyczna występujące w dobie średniowiecza czy wczesnej nowożytności. Wystarczy tu przecież przypomnieć przedbodinowską koncepcję suwe- renności5, powszechność akceptacji w średniowieczu idei prawa do oporu czy wreszcie fakt, że prawdziwi twórcy doktryny liberalnej, tacy jak cho- ciażby jej ojciec – John Locke, byli głęboko wierzącymi chrześcijanami. Warte uwagi późniejsze pokolenia jest, że począwszy zwłaszcza od ency- klopedystów, czasami z premedytacją, a czasami z niewiedzy elity dążyły do wyrugowania z pamięci o chrześcijańskich korzeniach instytucji oby- watelstwa. Nie miejsce tu na szersze analizowanie tego zjawiska, poprze- stańmy zatem wyłącznie na przypomnieniu, że przemiany ustrojowe, za- inspirowane myślą liberalną i zapoczątkowane w praktyce przez rewolucje amerykańską oraz francuską, zaczęły eksponować podejście do obywatela (wtedy jeszcze spolaryzowanego na biernego i czynnego) w aspekcie in- dywidualistycznym, którego uprawnienia miały przeważać nad obowiąz- kami wobec wspólnoty. Wówczas też nastąpiła za pośrednictwem aktów konstytucyjnych instytucjonalizacja obywatelstwa i trwałe zawłaszczenie tej społecznej i politycznej kategorii pojęciowej przez prawo pozytywne6. Wiek XX stał pod znakiem starcia się dwóch przeciwstawnych kon- cepcji dotyczących relacji człowiek – państwo. Jedna adaptowała rozwią- zania prawne balansujące między ujęciem liberalnym i republikańskim (jak również jego współczesną odmianą zwaną komunitaryzmem). Druga preferowała model kolektywistyczny i wykazywała nadrzędność intere- sów państwa nad interesami obywatela. Pierwszą z nich, poszukującą, zwłaszcza od lat 90. XX w., modus vivendi między roszczeniem o zabezpie- czenie rozbudowanego katalogu podstawowych wolności obywateli a wzmocnieniem poczucia tożsamości jednostki z interesem publicznym (aktualnie obciążonym zjawiskiem wielokulturowości), wybrały z mniej- szym lub większym sukcesem państwa Europy Zachodniej i niektóre inne 5 Por. T. Scheffler, Z badań nad kształtowaniem się pojęcia „suwerenności” w średniowieczu, Opolskie Studia Administracyjno-Prawne 2012, t. X, nr 3, s. 77–84. 6 Por. H. Izdebski, Z dziejów terminu „społeczeństwo obywatelskie” (w:) Prawo i ład społeczny. Księga jubileuszowa dedykowana Profesor Annie Turskiej, Warszawa 2000, s. 381–382; P. Śpiewak, Obietnice demokracji, Warszawa 2004, s. 34 i n. oraz B. Szlachta, Państwo a obywatel. Uwagi o pojmowaniu oby‐ watelstwa i praw z nim związanych (w:) Państwo jako wyzwanie, red. A. Rzegocki, Kraków 2000, s. 75 i n. 15 Ewa Kozerska kraje świata7. Drugą, stanowiącą przedmiot moich zainteresowań i (przy- najmniej na poziomie intuicyjnym) przeciwstawną wobec wyżej wskaza- nej drogi demoliberalnej, podążyły systemy totalitarne i tzw. demokracje socjalistyczne pozostające w kręgu wpływów ZSRR po II wojnie światowej aż do końca lat 80. XX wieku8. Ta radykalna dywersyfikacja rozwiązań ustrojowych, związana z porządkiem jałtańskim, sprawiła, że system po- litycznoprawny środkowo-wschodniej części Starego Kontynentu, w tym Polski, budowany był w oparciu o ideologię socjalistyczną (początkowo w zwulgaryzowanej wersji leninowsko-stalinowskiej, następnie „oczy- szczonej” z najbardziej zbrodniczych elementów i od końca lat 60. XX w. dodatkowo wzbogaconej w wymiarze międzynarodowym o „doktrynę Breżniewa”). Zaważyła ona na przyjętej i obowiązującej (do tzw. Jesieni Ludów) w krajach tzw. bloku wschodniego swoistej koncepcji obywatela i jego prawnego statusu. Nowe podejście do obywatelstwa, jak próbowała to artykułować oficjalna lewicowa propaganda, w rzeczywistości spowo- dowało regres w relacjach jednostka – państwo w stosunku do dotychczas wypracowanego dorobku prawnego Europy i świata9. Powstrzymano w tych krajach, dominujący we współczesnych ustrojach politycznych, proces rozwoju społeczeństw partycypacyjnych, jak również marginali- zowano, a wręcz nawet rugowano znaczenie podmiotowości obywatela. Reglamentowana i kontrolowana przez władze państwowe aktywność mas oraz fasadowa ochrona prawna poszczególnych jednostek udarem- niła tym samym kreację społeczeństwa obywatelskiego, świadomie i od- powiedzialnie dążącego do dobra wspólnego oraz skutecznej egzekucji praw podmiotowych. 7 W toczących się dyskusjach na temat obywatelstwa podnosi się, że w aktualnych realiach jest ono coraz częściej traktowane instrumentalnie. Powtarzając za Pawłem Śpiewakiem, można nawet stwierdzić, że współcześnie pojawiła się tendencja do redukowania obywatela do roli konsumenta na rynku polityki, który dokonuje wyboru towaru (czyli partii reprezentującej go w sferze publicz- nej) pod wpływem lub naciskiem sprawnych kampanii reklamowych lub marketingowych, P. Śpie- wak, Obietnice..., s. 24–25. 8 D. Dańkowski, Obywatel..., s. 767–770. Szerzej o teoriach obywatelstwa występujących w XX wieku W. Kymlicka, Współczesna filozofia polityczna, Warszawa 2009, s. 347–387. 9 Por. rozważania o charakterze politycznym ZSRR, który rzutował na panujący ustrój i kulturę prawną w zależnych od niego państwach bloku wschodniego, poczynione przez J. Bratkiewicza artykule pt. Zasada kontynuacji i prognozowanie. Teoriohistoryczny wymiar podejścia kulturalistycznego (przypadek Rosji) (w:) W poszukiwaniu paradygmatu transformacji, red. J. Staniszkis, Warszawa 1994, s. 59 i n., a także analizę polskiej rzeczywistości w odniesieniu do relacji państwo – społeczeństwo w okresie PRL-u dokonaną przez E. Wnuka-Lipińskiego, Kształtowanie się nowego ładu instytucjo‐ nalnego (w:) Społeczne konsekwencje transformacji ustrojowej, Warszawa 1994, s. 9–21. 16 Status prawny obywatela PRL Dopiero przeobrażenia ustrojowe zapoczątkowane w Europie Środko- wo-Wschodniej w 1989 r. istotnie wpłynęły na stopniową zmianę ideologii, przedefiniowanie pojęć i towarzyszących im rozwiązań normatywnych w kluczowych dla funkcjonowania państw obszarach, w tym m.in. w po- strzeganiu obywatelstwa. Szczególny przedmiot moich zainteresowań w poniższym tekście stanowi właśnie obywatelstwo w dobie PRL-u, któ- rego pojmowanie uległo wyraźnej zmianie po tzw. transformacji ustrojo- wej. Na przykładzie państwa polskiego, jednego z państw satelickich ZSRR, poddane zostaną analizie wybrane akty normatywne, orzecznictwo i piśmiennictwo dotyczące obywatelstwa, aby na ich tle wykazać prawo- dawcze oraz doktrynalne postrzeganie tej instytucji przed 1989 r. Wydaje się bowiem, że pochylenie się nad rozumieniem istoty oraz możliwościami realizacji obywatelstwa w dobie PRL ma fundamentalne znaczenie dla kształtowania nie tylko prawnych, ale i faktycznie akceptowalnych relacji między jednostkami a wspólnotą polityczną w aktualnej, stosunkowo młodej polskiej demokracji. Nabyte doświadczenia (zarówno pozytywne, jak i zwłaszcza te negatywne) powinny stanowić punkt wyjścia do wła- ściwego normatywnego oraz orzeczniczego ujęcia tak ważnego z perspek- tywy obywatela zagadnienia. Prawna regulacja w połączeniu z wypraco- wanymi cnotami obywatelskimi oraz ugruntowaną identyfikacją jednostki z konkretną wspólnotą społeczno-polityczną pozwalają kształtować nie- zależne i prężne społeczeństwo obywatelskie, bez którego nie może istnieć prawdziwe ludowładztwo czy też „uspołecznienie państwa”10. Przechodząc do omówienia polskich regulacji prawnych po 1945 r. bezpośrednio dotyczących obywatelstwa, chronologicznie w pierwszej kolejności wymienić należy ustawę z dnia 8 stycznia 1951 r. o obywatelskie polskim (Dz. U. Nr 4, poz. 25), a następnie z dnia 15 lutego 1962 r. (tekst 10 Wśród licznych myślicieli (jak np. wspomniany już J. Locke czy też A. Ferguson lub ojcowie założyciele USA, H. Spencer, I. Kant, G. Hegel, K. Marks, A. Gramsci, J.S. Mill) podejmujących wysiłek wypracowania treści wynikającej z pojęcia „obywatel”, jak również „społeczeństwo oby- watelskie” szczególną rolę odegrał Aleksis de Tocqueville. Ten francuski mąż stanu przewidział w bardzo dla nas aktualnym, a wręcz proroczym dziele O demokracji w Ameryce (wydanie polskie: t. 1 i 2, Kraków–Warszawa 1986) nie tylko nieunikniony proces demokratyzacji świata, ale również dostrzegał walory oraz mankamenty związane z kształtowaniem się postawy obywatelskiej i toż- samości jednostki ze społeczeństwem demokratycznym. Przestrzegał jednocześnie przed tyranią większości i apatycznym, masowym społeczeństwem. Por. szerzej H. Izdebski, Z dziejów..., s. 383–385 oraz H. Duszka-Jakimko, E. Kozerska, Jednostka – społeczeństwo – demokracja uczestnicząca. Teoria i rozwiązania prawne w wybranych państwach Europy Środkowej i Wschodniej (w:) Jednolitość ak‐ sjologiczna systemu prawa w rozwijających się państwach demokratycznych Europy, red. S.L. Stadniczeńko, Opole 2011, s. 206–214. 17 Ewa Kozerska pierwotny: Dz. U. Nr 10, poz. 49 z późn. zm., dalej: u.o.p. z 1962 r.), stano- wiącą bez większych merytorycznych zmian powtórzoną wersję wspom- nianej regulacji z lat 50. ubiegłego wieku i obowiązującą ze zmianami aż do wejścia w życie ustawy z dnia 2 kwietna 2009 r. (tekst jedn.: Dz. U. z 2012 r. poz. 161 z późn. zm.). Warto jednocześnie zauważyć, że funkcjo- nujące w naszym kraju przepisy odnoszące się do obywatelstwa przed 1989 r. nie zawierały jego legalnej definicji. Zajmowała się tym jedynie doktryna, która zasadniczo nie stworzyła oryginalnego określenia tej in- stytucji, aczkolwiek nie było jej obce odwoływanie się do terminologii ty- powej dla minionego systemu. Stąd nie powinno dziwić przepełnione atencją sformułowanie, że ogół obywateli Polskiej Rzeczpospolitej Ludo- wej stanowi lud pracujący miast i wsi (obejmujący klasę robotniczą, chłop- stwo pracujące, rzemieślników, inteligencję, poza którymi znalazły się „resztki warstw i klas pasożytniczych”11), a „(...) państwo należy do oby- wateli jako ich najwyższa organizacja stanowiąca wspólne dobro”12. Po- nadto, jak podnosił autor cytowanej już Encyklopedii obywatela PRL, oby- watelstwa nie powinno sprowadzać się tylko do czysto formalnoprawnych stosunków między osobą fizyczna i państwem13, tłumaczonych jako praw- na przynależność osoby do określonego państwa. Takie ujęcie tej instytucji budziło bowiem jego zdaniem negatywne skojarzenia z poddaństwem i nadrzędnością państwa nad obywatelami. Stąd obywatelstwo „(...) szcze- gólnie – jak podkreślał – w państwach socjalistycznych, tworzy także więzi między obywatelami państwa, czyli między jednostką a społeczeń- stwem”14. Wspomniane więzi powstawały jakoby na mocy przepisów pra- wa, zasad współżycia społecznego, norm moralnych, zwyczajowych i in- 11 J. Wawrzyniak, Równość obywateli PRL, Warszawa 1977, s. 84. 12 E. Smoktunowicz, Encyklopedia obywatela PRL, Warszawa 1987, s. 17. Warto w tym miejscu przytoczyć kontrowersyjne rozważania uchodzącego również współcześnie za autorytet dzienni- karza Jacka Żakowskiego, który na łamach tygodnika Na przełaj w dniu 7 września 1980 r., czyli tuż po porozumieniach sierpniowych, dowodził, że instytucją predystynowaną do roli mediatora mię- dzy władzą publiczną a społeczeństwem jest Sejm PRL. Przypomnijmy, że zgodnie z Konstytucją z 1976 r. suwerenem PRL był lud pracujący miast i wsi, wybierający swoich reprezentantów do Sejmu Ustawodawczego i rad narodowych. Przepisy ustawy zasadniczej nie wspominają o media- torze między suwerenem a władzą, która jest przecież – przynajmniej formalnie – powołana do wykonywania jego woli. D. Kania, J. Targalski, M. Marosz, Resortowe dzieci. Media, Fronda 2014, s. 153. 13 E. Smoktunowicz, Encyklopedia..., s. 16, powołuje się na definicję obywatela sformułowaną przez W. Ramusa, Prawo o obywatelstwie polskim, Warszawa 1968; por. J. Machowski, Obywatelstwo Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej, Warszawa 1952, s. 3–4 oraz A. Seniuta, Obywatelstwo i jego regulacja prawna w PRL, Warszawa 1974, s. 36. 14 E. Smoktunowicz, Encyklopedia..., s. 17. 18 Status prawny obywatela PRL nych regulacji stosunków interpersonalnych. Miały one stymulować ak- tywność samorządową społeczeństwa, która pozwoliłaby przekształcić państwo w narzędzie władzy ogółu obywateli. Tak optymistyczny ogląd relacji jednostka – społeczeństwo – państwo miał rzekomo znaleźć swoje ucieleśnienie w kompleksowo unormowanym statusie obywatela oraz konstytucyjnej gwarancji jego praw. W interesującej nas ustawie o obywa- telstwie polskim z 1962 r. zawarte zostały zatem trzy zasady ogólne regu- lujące prawa o obywatelstwie (art. 1–3): ciągłości, wyłączności oraz rów- nouprawnienia małżonków15. Pierwszy ze wskazanych pryncypiów usta- wy stanowił, że w dniu wejścia w życie tego aktu normatywnego obywa- 15 Należy w tym miejscu podnieść, że w związku z zakończeniem działań wojennych i po nowym ustaleniu przebiegu granic poważny problem natury polityczno-prawnej (ale i społecznej) dla władz państwa polskiego stanowiła kwestia uregulowania obywatelstwa i migracji znacznego odsetka ludności polskiej zamieszkałej wówczas poza terytorium ojczyzny, jak również obcej na- rodowościowo zamieszkałej na obszarze państwa polskiego. Uchwalone w latach 1946–1950 dekrety i ustawy regulujące bardzo drażliwą sprawę wyłączenia ze społeczeństwa polskiego osób narodo- wości niemieckiej (z czasem też regulacje znoszące sankcje oraz ograniczenia wobec tych osób), a także odnoszące się do osób narodowości polskiej zamieszkałej na obszarze Ziem Odzyskanych oraz byłego Wolnego Miasta Gdańska ostatecznie nie zakończyły procesu likwidacji podwójnych obywatelstw. Pod rządami ustawy o obywatelstwie polskim z 1951 r. i jeszcze w okresie omawianej ustawy z 1962 r. mobilność osób zainteresowanych zmianą miejsca zamieszkania, zgodnie z ich obywatelstwem, była w zasadzie niemożliwa aż do końca epoki stalinowskiej, czyli do 1954 r. Co więcej, przepisy ustaw z 1951 r. i 1962 r. oraz ich interpretacja raczej nie sprzyjały uznawaniu, a wręcz podążały w kierunku eliminacji podwójnych obywatelstw, co rodziło konieczność uzupełnienia tych regulacji konwencjami oraz umowami dwustronnymi, głównie z państwami demokracji lu- dowej. Wśród licznych umów zawartych przez rząd polski znalazły się: konwencja o obywatelstwie kobiet zamężnych z dnia 20 lutego 1957 r., ratyfikowana przez Polskę 12 maja 1959 r. (Dz. U. Nr 56, poz. 334), oraz konwencje regulujące podwójne obywatelstwo zawarte między rządem Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej a rządami: Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich z dnia 21 stycznia 1958 r. (Dz. U. Nr 32, poz. 143) oraz w sprawie zapobiegania powstawania przypadków podwójnego obywatelstwa z dnia 31 marca 1965 r. (Dz. U. z 1966 r. Nr 4, poz. 19 z późn. zm.); Czechosłowackiej Republiki Ludowej z dnia 17 maja 1965 r. (Dz. U. z 1966 r. Nr 19, poz. 120); Węgierskiej Republiki Ludowej z dnia 5 lipca 1961 r. (Dz. U. z 1962 r. Nr 5, poz. 18); Ludowej Republiki Bułgarii z dnia 7 lutego 1972 r. (Dz. U. Nr 41, poz. 262); Mongolskiej Republiki Ludowej z dnia 23 maja 1975 r. (Dz. U. z 1976 r. Nr 1, poz. 5); Niemieckiej Republiki Demokratycznej z dnia 12 listopada 1975 r. (Dz. U. z 1976 r. Nr 15, poz. 91), a także w uzupełnieniu uchwały Rady Państwa nr 37/56 z dnia 16 maja 1956 r. i nr 5/58 z dnia 23 stycznia 1968 r. na mocy art. 13 u.o.p. z 1962 r. zezwalające na zmianę obywatelstwa polskiego (i tym samym automatycznie oznaczały jego utratę) przez osoby wyjeżdżające do RFN i NRD (jako repatriantów niemieckich) oraz udające się na pobyt stały do Izraela. Regulacje te wpłynęły na spory ruch emigracyjny z Polski, zwłaszcza w okresie 1965–1975, pozbawiając jednocześnie znaczącą część ludności obywatelstwa polskiego. Rzeczone uchwały uchylone zostały uchwałą Rady Państwa nr 26/84. E. Smoktunowicz, Encyklopedia..., s. 15–16; D. Pudzianowska, Obywatelstwo..., wersja online: http:// lex. online. wolterskluwer. pl/ WKPLOnline/ index. rpc? # content. rpc- ASK- nro= 151170803 wersja= 1 reqId= 1406448621384_ 343904607 class= CONTENT dataOceny= 2014- 07- 27 tknDATA= 12 252C30 252C59 252C6 252C8 252C9 252C1406269529 loc= 4 full= 1 hId= 4 [dostęp: 27.07.2014 r.]. 19 Ewa Kozerska telami polskimi były osoby, które posiadały obywatelstwo polskie na podstawie dotychczasowych przepisów. Kolejna zasada, budząca najwię- cej kontrowersji, zarówno w doktrynie, jak i orzecznictwie, jednoznacznie określiła, że obywatel polski nie mógł być równocześnie uznawany za obywatela innego państwa. Piśmiennictwo tego okresu, jak również po- stanowienia Sądu Najwyższego z dnia 17 grudnia 1980 r.16 oraz z dnia 13 grudnia 1990 r. (co ciekawe – odwołujące się na poparcie swych tez do literatury minionego systemu17), wyjaśniając istotę wyłączności (wyrażoną w art. 2 u.o.p. z 1962 r.), uznały, że nie należy jej odczytywać jako defini- tywnego zakazu posiadania (łączenia) kilku obywatelstw. W rozumieniu składów orzekających należało zasadę wyłączności interpretować jedynie jako dyrektywę wskazującą na niemożność relewantnego prawnie powo- ływania się przed władzami polskimi na posiadanie obywatelstwa innego państwa. Warto jednak w tym kontekście przypomnieć o dwustronnych umowach zawieranych przez rząd polski w sprawie eliminacji wielokrot- nego obywatelstwa (o czym jest mowa w przypisie 15), które świadczyły raczej o zmiennej w czasie i niekonsekwentnej praktyce władz państwa polskiego. Ostatnia ze wspomnianych trzech zasad podstawowych wyrażonych w omawianej ustawie dotyczyła równouprawnienia małżonków i utrzy- mywała w mocy stanowisko ustawodawstwa z 1951 r., zgodnie z którym zmiana obywatelstwa jednego z małżonków nie pociąga za sobą zmiany obywatelstwa drugiego z nich. Osobom posiadającym różne obywatelstwa i zawierającym związek małżeński pozostawiono prawo do swobodnej 16 Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 17 grudnia 1980 r., I CR 420/80, LEX nr 8291, stwier- dził, że obywatele polscy mogli nabyć obywatelstwo francuskie bez wymaganego (zgodnie z treścią art. 13 ust. 1 ustawy o obywatelstwie) zezwolenia właściwego organu polskiego na zmianę oby- watelstwa. Uznał jednocześnie, że mogą oni być traktowani jako obywatele przez każde z państw, które przyznało im obywatelstwo. 17 W postanowieniu z dnia 13 grudnia 1990 r., III SW 49/90, LEX nr 465404, SN uznał, że oby- watel polski nabywając obywatelstwo obce bez zezwolenia właściwego organu polskiego, „może być przez polskie władze traktowany wyłącznie jako obywatel polski”. Sędziowie w uzasadnieniu orzeczenia powoływali się na reprezentatywną w okresie PRL literaturę poświęconą obywatel- stwu – A. Seniuta, Obywatelstwo...; W. Ramus, Prawo...; idem, Instytucje prawa o obywatelstwie pol‐ skim, Warszawa 1980, która nie kwestionowała możliwości równoczesnego posiadania obywatel- stwa polskiego i obcego. Odmienne, bardziej restrykcyjne, stanowisko przyjął Naczelny Sąd Ad- ministracyjny w wyroku z 28 grudnia 1994 r., V SA 1507/94, LEX nr 25621, OSP 1996, z. 7–8, poz. 131, w sprawie nabycia obywatelstwa polskiego w drodze reparacji. Uznał, że z art. 2 ustawy z 1962 r. nie wynika zgoda na możliwość łączenia obywatelstwa polskiego z obywatelstwem obcym. Co więcej, bezzasadnie stwierdził, że nabycie obywatelstwa polskiego w tym przypadku mogło na- stąpić dopiero po uzyskaniu zgody na zwolnienie z innego obywatelstwa. 20 Status prawny obywatela PRL decyzji w kwestii przyjęcia lub nieprzyjęcia obywatelstwa współmałżon- ka, z zastrzeżeniem że nabycie obywatelstwa państwa obcego (i tym sa- mym utrata polskiego) wymagało uzyskania zgody Rady Państwa. Oczy- wiście powyższe zasady dotyczące obywatelstwa polskiego należało roz- patrywać z perspektywy uwarunkowań geopolitycznych, w jakich zna- lazło się ówczesne państwo polskie. Zasadniczy problem, po okresie tzw. wielkiego zamknięcia w ruchu migracyjnym lat 40. i 50. ubiegłego wieku18, nadal stanowiły mniejszości narodowe (głównie zamieszkałe na tzw. Ziemiach Odzyskanych oraz pochodzenia żydowskiego) oraz za- mieszkała zwłaszcza na terenach za wschodnią granicą naszego państwa ludność polskiego pochodzenia, która została zmuszona do przyjęcia ob- cego obywatelstwa. Władze państwowe z końcem lat 50. próbowały roz- wiązać te kwestie coraz częściej wydawanymi pozytywnymi decyzjami na wyjazdy zagraniczne Polaków19 (czemu służyły też rozwiązania prawne zawarte w przytaczanych uchwałach nr 37/56 i 5/58, mocą których osób wyjeżdżających na stałe pozbawiały obywatelstwa polskiego) oraz stop- niowo otwierały granice państwa dla repatriantów (na mocy tzw. układów repatriacyjnych z lat 1944–1945 i 195720), a także turystów z zagranicy, zwłaszcza z państw bloku wschodniego. 18 Zainteresowanych szczegółowymi danymi statystycznymi dotyczącymi przekraczania gra- nicy polskiej przez Polaków i obcokrajowców odsyłamy do publikacji D. Stola, Międzynarodowa mobilność zarobkowa w PRL (w:) Ludzie na huśtawce. Migracje między peryferiami Polski i Zachodu, red. E. Jaźwińska, M. Okólski, Warszawa 2001. 19 Warto w tym miejscu przypomnieć też o możliwościach, a właściwie raczej ograniczeniach w pozyskiwaniu dokumentów uprawniających obywateli polskich do podróży zagranicznych. Kwestie te regulowała ustawa z dnia 17 czerwca 1959 r. o paszportach (tekst pierwotny: Dz. U. Nr 36, poz. 224 z późn. zm.) wraz z aktami wykonawczymi, jak również zarządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 20 maja 1975 r. w sprawie określenia przypadków, w których złożenie do- wodu osobistego przy wyjazdach za granicę nie jest wymagane (M.P. Nr 19, poz. 119). Z aktów tych generalnie wynikała zasada, że odmiennie traktowano wyjazdy do państw socjalistycznych i po- zostałych krajów. W celu podróży do państw niesocjalistycznych, pomimo posiadania ważnego paszportu zwykłego wydawanego na okres 10 lat, wyjazd za każdym razem wymagał uzyskania zgody Wojewódzkiego Urzędu Spraw Wewnętrznych i po powrocie z zagranicznej podróży na obywatelu ciążył obowiązek jego zwrotu w terminie 14 dni do wspomnianego organu. Na okres przebywania za granicą w urzędzie tym składano do depozytu dowód tożsamości, zwracany po odbytej podróży. Odmowa wydania paszportu lub zgody na ponowne przekroczenie granic pań- stwa polskiego była uzależniona nie tylko od spełnienia przesłanek formalnoprawnych, ale przede wszystkim uznania organu wydającego dokument. Nieco odmienne i mniej sformalizowane regu- lacje dotyczyły paszportów konsularnych, służbowych czy zbiorowych, jak również wyjazdów do państw socjalistycznych. Szerzej E. Smoktunowicz, Encyklopedia..., s. 182–190. 20 Szerzej W. Ramus, Instytucje... oraz D. Pudzianowska, Obywatelstwo..., wersja online: http:// lex. online. wolterskluwer. pl/ WKPLOnline/ index. rpc? # content. rpc- ASK- nro= 151170803 wersja= 1 reqId= 1406448621384_ 343904607 class= CONTENT dataOceny= 2014- 07- 27 tknDATA= 12 21 Ewa Kozerska W kwestii nabycia obywatelstwa polskiego ustawa o obywatelstwie polskim z 1962 r. przewidywała (art. 4–7, 12) kilka różnych drobiazgowo omawianych przypadków. Najważniejszy, bo najpowszechniejszy, doty- czył nabywania obywatelstwa z mocy ustawy. Z mocy samego prawa obywatelstwo polskie nabywało dziecko, którego co najmniej jeden z ro- dziców miał polskie obywatelstwo. Obywatelem polskim stawało się rów- nież dziecko urodzone lub znalezione na terytorium Polski, które zostało porzucone lub którego obywatelstwo było nieznane bądź nieokreślone. Ponadto ustawa przyznawała obywatelstwo dziecku rodziców o różnym obywatelstwie, chyba że rodzice złożyli oświadczenie o wyborze dla niego innego, niż polskie, obywatelstwa (w braku porozumienia o obywatelstwie dziecka decydować miał sąd). Swoisty przepis stanowił o możliwości zmiany obywatelstwa przez dziecko, które wolą rodziców nabywało obce obywatelstwo. Uprawnione ono było do złożenia stosownego oświadcze- nia, w okresie między ukończonym 16. rokiem życia a przed upływem sześciu miesięcy przed osiągnięciem pełnoletności, że chce nabyć polskie obywatelstwo. Osobliwy przypadek dotyczył nabycia mocą ustawy oby- watelstwa przez repatriantów, pod którym to pojęciem rozumiano cudzo- ziemców narodowości lub pochodzenia polskiego przybyłych do Polski, którzy pod warunkiem zamiaru osiedlenia się na stałe i po uzyskaniu ze- zwolenia właściwego organu (art. 12 u.o.p. z 1962 r.) wykazywali zainte- resowanie powrotem do kraju (od strony formalnej kwestię tę dodatkowo regulowała ustawa z dnia 29 marca 1963 r. o cudzoziemcach)21. Obywatelstwo można było również nabyć na podstawie aktu admini- stracyjnego w postaci nadania regulującego naturalizację cudzoziemca, który od co najmniej 5 lat legalnie przebywał na terytorium Polski (art. 8 u.o.p. z 1962 r.). W szczególnych przypadka ustawa przewidywała odstą- pienie od tych okoliczności, jak również uzależniała nadanie obywatelstwa od złożenia dowodu utraty lub zwolnienia z obywatelstwa obcego. De- cyzję w sprawie nadania obywatelstwa podejmowała Rada Państwa. Zbli- żony charakter miało uzyskanie obywatelstwa w drodze uznania – na podstawie wniosku uprawnionej osoby, która miała nieokreślone obywa- 252C30 252C59 252C6 252C8 252C9 252C1406269529 loc= 4 full= 1 hId= 4 [dostęp: 27.07.2014 r.]. 21 Tekst pierwotny: Dz. U. Nr 15, poz. 77 z późn. zm., dalej: u.c. z 1963 r. Przypomnijmy, że problem repatriantów, niezałatwiony całkowicie i satysfakcjonująco w okresie PRL, powrócił po 1989 r. i został uregulowany w ustawie z dnia 9 listopada 2000 r. o repatriacji (Dz. U. Nr 106, poz. 1118 z późn. zm.) oraz jej późniejszych nowelizacjach. 22 Status prawny obywatela PRL telstwo lub nie posiadała żadnego i jednocześnie zamieszkiwała w Polsce co najmniej 5 lat (art. 9 u.o.p. z 1962 r.). Do wydania decyzji o uznaniu obywatelstwa uprawniony był organ o znacznie niższej randze ustrojowej, był nim bowiem wojewoda. Obywatelstwo można też było nabyć w drodze oświadczenia uprawnionej osoby: 1) cudzoziemka zawierająca związek małżeński z obywatelem polskim, pod warunkiem złożenia w ciągu 3 mie- sięcy od dnia zawarcia małżeństwa odpowiedniego oświadczenia do wła- ściwego organu, który na drodze decyzji określić miał przyjęcie (lub od- rzucenie) oświadczenia. Organ ten mógł też uzależnić przyjęcie oświad- czenia od złożenia dowodu utraty lub zwolnienia z obywatelstwa obcego (art. 10 ust. 2 u.o.p. z 1962 r.); 2) kobieta, która utraciła obywatelstwo polskie wskutek małżeństwa z obcokrajowcem (art. 11 u.o.p. z 1962 r.); 3) osoba fizyczna, która utraciła obywatelstwo polskie skutkiem decyzji rodziców o wyborze dla niej obywatelstwa obcego (art. 6 ust. 3 u.o.p. z 1962 r.). W sytuacjach opisanych wyżej organem przyjmującym oświadczenia były odpowiednio wojewoda lub polski urząd konsularny22. Jak z powyższego wynika, nabycie obywatelstwa na podstawie ustawy o obywatelstwie pol- skim z 1962 r. następowało zgodnie z zasadą „prawa krwi” określającą obywatelstwo osoby fizycznej adekwatnie do obywatelstwa jego rodzi- ców. Uzupełniała ją reguła „prawa ziemi”, w myśl której istotną przesłankę nabycia obywatelstwa stanowiło miejsce urodzenia na terytorium Polski, niezależnie od obywatelstwa rodziców. Szczególny rodzaj nabycia oby- watelstwa – o czym już wspomniałam – określały przepisy dotyczące re- patriantów. Omawiany akt normatywny przewidywał również warunki utraty obywatelstwa polskiego (art. 13–15 u.o.p. z 1962 r.): 1) przez nabycie oby- watelstwa obcego ze skutkiem utraty obywatelstwa polskiego i za zezwo- leniem (oczywiście arbitralnym) właściwego organu polskiego (Rady Pań- stwa na wniosek MSW). Zezwolenie udzielone rodzicom ustawa rozcią- gała na pozostające pod ich władzą potomstwo; 2) w drodze oświadczenia w przypadku – dziecka, którego rodzice posiadają różne obywatelstwa. Rodzice byli zobowiązani pod rygorem nieważności do złożenia zgodnych oświadczeń przed wojewodą lub polskim urzędnikiem konsularnym w terminie 3 miesięcy od urodzenia dziecka; – Polki, która zawarła związek małżeński z cudzoziemcem i nabywając obywatelstwo obce, traciła polskie pod warunkiem złożenia oświadczenia woli przed wojewodą lub polskim 22 Por. E. Smoktunowicz, Encyklopedia..., s. 22–27. 23 Ewa Kozerska urzędnikiem konsularnym; – kobiety, która nabyła obywatelstwo polskie w związku z zawarciem małżeństwa z Polakiem, mogła utracić obywatel- stwo po ustaniu lub unieważnieniu związku małżeńskiego, jeśli złożyła odpowiednie oświadczenie do organów wyżej wskazanych; 3) na podsta- wie aktu administracyjnego o pozbawieniu obywatelstwa na mocy decyzji Rady Państwa na wniosek MSZ. Ten represyjny i najbardziej kontrower- syjny przepis (art. 15 u.o.p. z 1962 r.) zawierał zamknięty katalog przesła- nek sankcjonujących utratę polskiego obywatelstwa. Dotyczył obywatela polskiego, który przebywając za granicą: naruszył obowiązek wierności wobec PRL-u; działał na szkodę żywotnych interesów PRL-u; nielegalnie opuścił terytorium państwa polskiego po 9 maja 1945 r.; odmówił powrotu do Polski na wezwanie właściwego organu państwowego; uchylał się od obowiązku służby wojskowej; skazany został za granicą za przestępstwo stanowiące zbrodnię pospolitą również w ujęciu polskiego prawa lub był recydywistą. W uzupełnieniu powyższego ustęp 2 art. 15 u.o.p. z 1962 r. stanowił, że brak możliwości doręczenia orzeczenia o pozbawieniu oby- watelstwa, jak też odmowa jego przyjęcia przez osobę, której to orzeczenie dotyczy, będzie uznane za doręczone w postaci wywieszenia go w lokalu właściwego polskiego urzędu konsularnego23. Formalnoprawną istotę obywatelstwa współczesne kultury prawne wyrażają nie tylko w ustawie dotyczącej tej instytucji (której regulacja wy- nika z delegacji ustawy zasadniczej), ale też w konstytucyjnych unormo- waniach poświęconych wolnościom, prawom i obowiązkom człowieka i obywatela24. Bez wątpienia Konstytucja Polskiej Rzeczypospolitej Ludo- 23 Ibidem, s. 27–28. Art. 14 i 15 u.o.p. z 1962 r. (dotyczące utraty obywatelstwa) zostały skreślone dopiero mocą art. 19 pkt 4 ustawy z dnia 24 lipca 1998 r. o zmianie niektórych ustaw określających kompetencje organów administracji publicznej – w związku z reformą ustrojową państwa (Dz. U. Nr 106, poz. 668) z dniem 1 stycznia 1999 r. 24 Można się spotkać z niejednolitymi poglądami w kwestii ujmowania praw człowieka i praw obywatela jako odrębnymi pojęciami. Podobny problem dotyczy refleksji nad terminami „prawa jednostki” i „wolności jednostki”. W przypadku praw jednostki pojawiają się argumenty, że sta- nowią one zaporę przed ingerencją państwa, zaś prawa obywatelskie dotyczą aktywności politycz- nej. Inni specjaliści dowodzą z kolei, że prawa obywatelskie wynikają z pierwotnych praw jednostki i obie kategorie mają wspólne źródło w godności człowieka. Odnośnie do zakresów pojęciowych praw i wolności utrzymuje się m.in. stanowisko, że pierwszy z nich zawiera w swej treści upraw- nienia (definiowane jako prawo pozytywne), a drugi przedstawiany jest jako sfera nieingerencji ze strony państwa i innych podmiotów (prawo negatywne) bądź też preferowane jest przekonanie, że wolność należy traktować jako bardziej uniwersalną wartość, która jest pierwotna wobec pań- stwa. Szerzej o wspomnianej dyskusji D. Dańkowski, Obywatel...; D. Pudzianowska, Obywatel‐ stwo..., wersja online: http:// lex. online. wolterskluwer. pl/ WKPLOnline/ index. rpc? # content. rpc- ASK- nro= 151170803 wersja= 1 reqId= 1406448621384_ 343904607 class= CONTENT dataOceny= 2014- 07- 24 Status prawny obywatela PRL wej z dnia 22 lipca 1952 r.25 (wydana w rocznicę manifestu PKWN z 1944 r.) wraz z jej późniejszą, nieco zmienioną i uzupełnioną wersją z dnia 16 lutego 1976 r.26 w interesującym nas okresie jednakowo potraktowały uprawnie- nia oraz zobowiązania obywateli polskich. Pierwsza z nich usytuowała je – raczej nieprzypadkowo – w rozdziale siódmym (dokładnie w art. 57–79) na ustanowionych dziesięć, natomiast akt z 1976 r. umieścił je w ósmym (art. 67–89) spośród jedenastu przewidzianych rozdziałów. Co więcej, w obu tekstach tytuły rozdziałów im poświęconych wskazują, że ustawo- dawca nie dostrzegał potrzeby rozdzielenia praw człowieka od praw oby- watela, traktując je jako pojęcia tożsame, i unormował je (wraz z obowiąz- kami) w sumie w dwudziestu dwóch artykułach. Autorzy aktu nie doko- nali również wewnętrznej gradacji poszczególnych kategorii praw, stoso- wanej już ówcześnie w europejskich konstytucjach, szczególnie wzorowanej na układzie socjologa T.H. Marshalla27. Z literatury przedmiotu, jak się wydaje, wyrażającej ówczesną doktry- nę dowiadujemy się też, że podstawowe prawa (i wolności) obywatelskie przyznaje Polakom państwo (nie przyjęto zatem teorii uznania czy po- twierdzenia ich przez suwerena), a ponad nimi nie istnieją żadne, nieza- leżne od ustawodawcy danego kraju prawa i obowiązki28. Odrzucono za- 27 tknDATA= 12 252C30 252C59 252C6 252C8 252C9 252C1406269529 loc= 4 full= 1 hId= 4 [dostęp: 27.07.2014 r.] oraz K. Trzciński, Obywatelstwo..., s. 231–232. 25 Tekst pierwotny: Dz. U. Nr 33, poz. 232 z późn. zm. 26 Znowelizowana ustawa konstytucyjna z 1976 r. dodatkowo eksponowała socjalistyczny charakter państwa polskiego, dominującą rolę polityczną Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej oraz przyjaźń i współpracę z ZSRR. Zob. tekst jedn.: Dz. U. z 1976 r. Nr 7, poz. 36 z późn. zm., dalej: Konstytucja PRL. 27 T.H. Marshall dokonał podziału na prawa osobiste, polityczne i socjalne, tłumacząc ich dy- namikę uwarunkowaniami historycznymi związanymi z przeobrażeniami politycznymi i gospo- darczymi od XVIII w. – zob. szerzej D. Heater, Citizenship: The Civic Ideal in World History, Politics and Education, London 1990. W ówczesnej polskiej literaturze przedmiotu pojawiają się wprawdzie koncepcje zróżnicowania katalogu praw, wolności i obowiązków obywatelskich, które nie znalazły jednak swojego odzwierciedlenia ani w tytule ustawy zasadniczej, ani w wewnętrznym podziale rozdziału odnoszącego się do tego zagadnienia (można przykładowo tylko wskazać, że art. 67 po- wołuje się na prawa i wolności obywatelskie, zaś art. 82 reguluje wolność sumienia i wyznania). Wśród teoretyków prawa uznawanych za autorytety w rzeczonej problematyce znaleźli się uczeni radzieccy oraz polscy, którzy pojęcie wolności niejednolicie i mało przejrzyście kojarzyli albo z oso- bistymi (A.G. Mozochina), albo obywatelskimi (K. Opałek, A. Burda), albo też społeczno-ekono- micznymi (A.J. Lepieszkin) – por. J. Wawrzyniak, Równość..., s. 129–133. Braki na płaszczyźnie próby oddzielenia wolności obywatelskich od praw obywatelskich dostrzegalne są również w uzasad- nieniach rozróżnienia tych pojęć, co obrazuje artykuł A. Łopatki, Pojęcie podstawowych praw i obo‐ wiązków obywateli PRL (w:) Podstawowe prawa i obowiązki obywateli PRL, red. A. Łopatka, Warszawa 1968, s. 23–25. 28 A. Łopatka, Pojęcie podstawowych..., s. 23–24. 25 Ewa Kozerska tem możliwość obowiązywania praw wyższych (np. naturalnych, a tym bardziej boskich) i uniwersalnych, sprowadzając podstawowe uprawnie- nia obywatelskie do rangi praw względnych oraz zależnych od arbitralnej woli ustawodawcy. Taka postawa ówczesnych badaczy i twórców prawa świadczy raczej o instrumentalnym traktowaniu obywateli, pomimo wzniosłych konstytucyjnych sformułowań odnoszących się do poszcze- gólnych praw obywatelskich. Bez wątpienia należy podnieść, że postano- wienia ówcześnie obowiązującej polskiej ustawy zasadniczej, mające do- wodzić o oddaniu władzy ogółowi obywateli i o uznaniu podmiotowości jednostki, stanowiły swoistą propagandową fasadę, podobnie jak regulacje konstytucje innych państw demokracji socjalistycznej (na czele ze stali- nowską z 1936 r.). W praktycznym stosowaniu pokazywały faktyczny, nierzadko perfidny stosunek władzy do obywateli. Zanim przejdziemy do omówienia konstytucyjnie regulowanych praw i obowiązków, należy jeszcze zwrócić uwagę na wybrane sankcjonowane przez ten akt normatywny zasady, które stanowiły podwaliny oficjalnie przyjętej koncepcji statusu prawnego obywatela w PRL-u. Niepodobna w tym miejscu zatem pominąć wpisane w pierwszych artykułach rzeczonej ustawy postanowienie, że Polska Rzeczpospolita Ludowa jest socjalistycz- ną demokracją przedstawicielską ludu pracującego miast i wsi, żyjącego „z pracy własnej i społecznie pożytecznej”. Ponadto, jak w literaturze przedmiotu czytamy, tworzą ją ludzie, „którzy z natury swej są zwolen- nikami socjalizmu”, a działalność państwa ukierunkowana jest na wszech- stronny rozwój społeczeństwa socjalistycznego29. Powyższe sformułowa- nia można odczytać dość osobliwie i uznać, że obywatelstwo przybrało wówczas charakter ekskluzywnego przywileju zastrzeżonego tylko dla uświadomionych wyznawców wspomnianego ustroju (z czym nieko- niecznie korespondowała unormowana w art. 83 Konstytucji PRL30 wol- ność słowa). Kolejną ważną zasadą uregulowaną w akcie konstytucyjnym była sprawiedliwość społeczna zdefiniowana: „od każdego według jego zdolności, każdemu według jego pracy”31, co gwarantować miało likwi- 29 Ibidem. 30 Konstytucja Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej z dnia 22 lipca 1952 r. (tekst pierwotny: Dz. U. Nr 33, poz. 232; tekst jedn.: Dz. U. z 1976 r. Nr 7, poz. 36 z późn. zm., dalej: Konstytucja PRL). 31 Wykorzystana w polskiej ustawie zasadniczej zasada (wpisana wzorem konstytucji ZSRR z dnia 5 grudnia 1936 r.) sformułowana została przez francuskiego socjalistę utopijnego C.H. de Saint-Simona i zyskała na popularności wśród anarchistów oraz syndykalistów XIX i XX w. (przykładowo M. Bakunina, G. Sorela). W tym kontekście warte odnotowania jest orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego (działającego na mocy ustawy z dnia 26 marca 1982 r. o zmianie Kon- 26 Status prawny obywatela PRL dację wyzysku człowieka przez człowieka. W dalszej kolejności należy przywołać równie istotną zasadę konstytucyjną dotyczącą praworządnoś- ci, którą rozumiano dość specyficznie i typowo dla mentalności reżimów socjalistycznych, czyli jako przestrzeganie praw nie tylko przez organy państwa, ale też obywateli oraz działanie organów władzy i administracji państwowej na podstawie przepisów prawa. Reguła ta w połączeniu z za- sadą zaufania obywateli do państwa miała urzeczywistniać prawa narodu i służyć świadomej, opartej na czynnym współudziale najszerszych mas ludowych i kontrolowanej przez nie działalności społecznej zgodnej z wy- tycznymi polityki władzy ludowej. Na koniec godzi się jeszcze wspomnieć o zasadzie równości obywateli wobec prawa, która oznaczać miała zakaz różnicowania ich ze względu na płeć, narodowość, rasę i wyznanie (a w przypadku praw wyborczych dodatkowo ustawodawca wymienił jeszcze wykształcenie, czas zamieszkania, pochodzenie społeczne i stan majątkowy). Ostatnia z wymienionych reguł była nierzadko nacechowana wypaczoną i stronniczą interpretacją panującej wówczas ideologii, pro- mowaną zwłaszcza przez teorię prawa i bogatą argumentację orzeczni- czą32. Interesujące z perspektywy uzasadnienia zasady równości w prawie stytucji Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, Dz. U. Nr 11, poz. 83 i powołanego do życia ustawą z dnia 29 kwietnia 1985 r. o Trybunale Konstytucyjnym, tekst pierwotny: Dz. U. Nr 22, poz. 98 z późn. zm., orzekający od 1986 r.), który w jednej z rozstrzyganych spraw (związanej z zaopatrze- niem emerytalnym pracowników i ich rodzin) stwierdził nawet, że w pewnych wyjątkowych sta- nach faktycznych istnieje konieczność zastąpienia tej zasady komunistyczną wersją definicji spra- wiedliwości społecznej, czyli uznania, że „każdemu należy się według potrzeb” (pochodzącą z dzieła Karola Marksa, Krytyka programu gotajskiego z 1875 r., opublikowanym w Die Neue Zeit 1890–1891, vol. 1, nr 18, do której odwoływał się też m.in. anarchizm komunistyczny na czele z Pio- trem Kropotkinem). Por. orzeczenie TK z dnia 30 listopada 1988 r., K 1/88, OTK 1988, nr 1, poz. 6; szerzej o proweniencji i istocie wspomnianych zasad: L. Kołakowski, Główne nurty marksizmu. Po‐ wstanie – rozwój – rozkład, Londyn 1988; D. Grinberg, Ruch anarchistyczny w Europie Zachodniej 1870–1914, Warszawa 1994 oraz J. Karp, Sprawiedliwość społeczna. Szkice ze współczesnej teorii konsty‐ tucjonalizmu i praktyki polskiego prawa ustrojowego, Kraków 2004. 32 Przykładowo można przywołać orzeczenie TK z dnia 9 marca 1988 r., U 7/87, OTK 1988, nr 1, poz. 1, w kwestii ograniczeń w dostarczaniu węgla dla zaspokojenia potrzeb bytowych i produk- cyjnych rolników indywidualnych, w którym przy okazji uzasadniania bezwzględnego zakazu różnicowania obywateli w oparciu o zasady równości w prawie oraz sprawiedliwości społecznej uznano, że niejednakowe traktowanie obywateli – „grup (klas) podmiotów” może być wyjątkowo uwarunkowane uznanymi przez państwo okolicznościami, adekwatnie do zasad podziału dóbr deficytowych i zamierzonych przez nie celów społecznych. Zatem zgodnie z założeniami ideolo- gicznymi i społecznymi wartościami państwo polskie: „1) stwarza warunki do stałego wzrostu dobrobytu i stopniowego zacierania różnic między pracą fizyczną a umysłową (art. 5 pkt 6 Kon- stytucji), 2) zapewnia nieustanny wzrost produkcji przemysłu państwowego, służącej wszechstron- nemu zaspokajaniu potrzeb wytwórczych i konsumpcyjnych ludności wiejskiej, wpływając na stały wzrost towarowej produkcji rolniczej, która zaopatruje przemysł w surowce, a ludność miejską 27 Ewa Kozerska stanowiło orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego z dnia 3 marca 1987 r. w sprawie niezgodnego z ustawą o szkolnictwie wyższym (z dnia 4 maja 1982 r.) zarządzenia Ministra Zdrowia i Opieki Społecznej (z dnia 31 grud- nia 1985 r. i 30 grudnia 1986 r.) w sprawie określania limitów przyjęć i za- kresu egzaminu wstępnego na pierwszy rok studiów oraz zasad przyzna- wania punktów dodatkowych w akademiach medycznych w roku akade- mickim 1986/1987 oraz 1987/1988. Stwierdzono w nim, że nie można wpro- wadzać na wydziałach lekarskich limitów miejsc według parytetu 50 miejsc dla kobiet i 50 dla mężczyzn (a na kierunku stomatologicznym 70 dla kobiet i 30 dla mężczyzn). Takich ograniczeń można dokonywać przede wszystkim na drodze ustawowej lub legitymacji podustawowej, a po wtóre godzą one w zasadę równouprawnienia regulowaną w art. 87 Konstytucji PRL33. Z powyższymi konstytutywnymi zasadami ustawy zasadniczej w ścis- łej korelacji pozostawał zamknięty katalog podstawowych praw i obo- wiązków, na których czele stały uprawnienia związane ze sferą gospodar- czą: prawo do pracy ujmowane jako prawo do zatrudnienia za wynagro- w żywność (art. 14 ust. 2 Konstytucji), 3) w trosce o wyżywienie narodu stwarza rolnictwu warunki zapewniające stały wzrost produkcji rolnej, sprzyjające socjalistycznym przeobrażeniom wsi oraz podniesieniu dobrobytu rolników (art. 15 pkt 1 Konstytucji), 4) otacza opieką indywidualne ro- dzinne gospodarstwa rolne pracujących chłopów, udziela im pomocy w zwiększaniu produkcji i podwyższaniu poziomu techniczno-rolniczego (art. 15 pkt 3 Konstytucji)”. Powyższe warunki jednocześnie stanowiły w opinii TK wystarczającą podstawę do zakazania różnicowania obywateli z uwagi na omawiany stan faktyczny. Z kolei z wyroków NSA z dnia 26 października 1984 r. i z dnia 17 czerwca 1986 r. można było wywnioskować, że sąd stał na stanowisku uznania „fundamental- ności” zasady równości wobec prawa również w obszarze prawa materialnego i postępowania administracyjnego, mimo iż nie została wprost w ich przepisach wyrażona. W wyroku z 1986 r. uznano naruszenie tej zasady w sytuacji wycofania ze sprzedaży i umorzenie postępowania przez organ administracyjny w sprawie o nabycie nieruchomości rolnej, o którą ubiegały się jednocześnie niezależny podmiot oraz osoba fizyczna wskazana przez ten organ. Wyroki NSA: z dnia 26 paź- dziernika 1984 r., II SA 1161/84, ONSA 1984, nr 2, poz. 97 oraz z dnia 17 czerwca 1986 r., SA/Wr 274/86, ONSA 1986, nr 2, poz. 40. 33 Orzeczenie TK z dnia 3 marca 1987 r., P 2/87, OTK 1987, nr 1, poz. 2. Jednocześnie nie budziła kontrowersji w opinii sędziów trybunału regulacja wynikająca z art. 84 ust. 5 rzeczonej ustawy zezwalająca Ministrowi Nauki i Szkolnictwa Wyższego określać dodatkowe warunki, które obok wyników egzaminu miały wpływać na dopuszczenie kandydatów do odbywania studiów ze względów losowych lub zróżnicowanie środowiskowe. Czynnik ten był systemowo wykorzysty- wany do przyznawania tzw. punków za pochodzenie dla kandydatów na studia pochodzących z rodzin robotniczych lub chłopskich, jak też pomoc socjalną dla nich, naruszając tym samym po- stanowienia art. 72 Konstytucji PRL o równym prawie do nauki. W kwestii naruszenia zasady równości w prawie por. orzeczenia TK: z dnia 28 maja 1986 r., U 1/86, OTK 1986, nr 1, poz. 2; z dnia 5 listopada 1986 r., U 5/86, OTK 1986, nr 1, poz. 1; z dnia 20 października 1986 r., P 2/86, OTK 1986, nr 1, poz. 6 i z dnia 29 października 1986 r., U 2/86, OTK 1986, nr 1, poz. 5. 28 Status prawny obywatela PRL dzeniem według ilości i jakości pracy (art. 68 ust. 1 Konstytucji PRL), które zgodnie z zasadą sprawiedliwości społecznej (art. 19 ust. 3 Konstytucji PRL) przyznawano „od każdego według zdolności, każdemu według jego pracy”. Ponadto ustawodawca uświadamiał, że praca jest nie tylko pra- wem, ale i obowiązkiem „i sprawą honoru każdego obywatela”. Obywatel zobowiązany był do przestrzegania dyscypliny pracy, współzawodnictwa pracy oraz doskonalenia jej metod w celu wzmacniania sił i potęgi Ojczyz- ny, podniesienia dobrobytu narodu, co miało przyśpieszać „całkowite urzeczywistnianie ustroju socjalistycznego” (art. 19 ust. 1 Konstytucji PRL). Co ciekawe, poza katalogiem podstawowych praw i obowiązków znalazły się przepisy art. 17 i 18 Konstytucji PRL, w których wyrażono potrzebę ochrony, ale tylko „na podstawie obowiązujących ustaw” indy- widualnej własności i prawa dziedziczenia „ziemi, budynków i innych środków produkcji należących do chłopów, rzemieślników i chałupni- ków”, a także gwarancję do realizacji uprawnienia dziedziczenia własności osobistej (utożsamianej w aktach normatywnych i literaturze przedmiotu z dobrami konsumpcyjnymi – obejmującymi rzeczy i prawa – przezna- czonymi do zaspokajania podstawowych potrzeb materialnych oraz kul- turalnych34), faworyzowanej w stosunku do własności indywidualnej. Nieujęcie tych praw w katalogu podstawowych uprawnień obywatelskich można potraktować jako świadomy i lekceważący zamysł odrzucenia ak- sjologii o proweniencji liberalnej, szczególnie wyrażającej się w szacunku dla własności indywidualnej. Konstrukcja ustroju prawnego państwa pol- skiego służyć miała bowiem do sukcesywnego ograniczania, a w przy- szłości eliminacji reliktów stosunków własnościowych dawnego przedso- cjalistycznego systemu prawnego na rzecz powszechnie panującego uspo- łecznienia i urzeczywistniania kolektywizacji wszelkich form aktywności ludzkiej35. 34 Por. Z. Radwański, Prawo do własności osobistej (w:) Podstawowe..., s. 50–53. 35 Por. ibidem, s. 53–54. Ówcześnie obowiązujący kodeks cywilny z dnia 23 kwietnia 1964 r. (tekst pierwotny: Dz. U. Nr 16, poz. 93 z późn. zm., dalej: k.c. z 1964 r.) zawiera w art. 44 zamknięty i jednocześnie rozbudowany katalog podmiotów uprawnionych do władania mieniem (tj. włas- nością i innymi prawami majątkowymi), świadomie rozpoczynając ich wyliczenie od ogólnonaro- dowego (państwowego), poprzez organizacje spółdzielcze, organizacje społeczne ludu pracującego, aż wreszcie osoby fizyczne i osoby prawne niebędące jednostkami gospodarki uspołecznionej. W uzupełnieniu w art. 129 i n. k.c. z 1964 r. zaznaczono, że socjalistyczna własność społeczna stanowi podstawę ustroju Polski i znajduje się pod szczególną (uprzywilejowaną) ochroną prawa, zaś grun- ty, budynki i inne środki produkcji, wyłączone z własności państwowej, mogą na podstawie i w gra- nicach ustawy należeć do osób fizycznych (jako własność indywidualna), zwłaszcza indywidualne gospodarstwa rolne mogą znajdować się w posiadaniu pracujących chłopów. Dodatkowo kodeks 29 Ewa Kozerska Kolejne postanowienia konstytucyjne w zakresie podstawowych praw związane były z licznie wyszczególnionymi uprawnieniami okołosocjal- nymi przysługującymi ludziom pracy, czyli prawo do wypoczynku, a w ra- mach niego wyróżniono ustawowe skrócenie czasu pracy, dni wolne od pracy, coroczne płatne urlopy i organizację zbiorowych form wypoczynku oraz kultury masowej; prawo do ochrony zdrowia poprzez ubezpieczenia społeczne i bezpłatną służbę zdrowia. Ponadto gwarantowano w rzeczo- nym akcie: prawo do korzystania ze środowiska naturalnego; prawo do nauki, a szczególnie bezpłatnego (i obowiązkowego na poziomie edukacji podstawowej) szkolnictwa, ustawicznego podnoszenia kwalifikacji zawo- dowych, różnych form pomocy socjalnej dla uczniów i studentów36. Po- mimo konstytucyjnych postanowień o jednakowej opiece państwa nad młodymi ludźmi pochodz
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

25 lat doświadczeń ustrojowo-prawnych III Rzeczypospolitej
Autor:
, ,

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: