Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00227 007008 11514796 na godz. na dobę w sumie
500 przypraw i ziół leczniczych - ebook/pdf
500 przypraw i ziół leczniczych - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 385
Wydawca: SBM Język publikacji: polski
ISBN: 978-8-3805-9103-5 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> poradniki >> kulinaria
Porównaj ceny (książka, ebook (-17%), audiobook).

Książka 500 przypraw i ziół leczniczych to obszerne kompendium wiedzy na temat przypraw i surowców leczniczych pochodzących z całego świata. Opis każdej rośliny zawiera informacje na temat jej morfologii, działania, a także sposobów wykorzystania.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

elżbieta pisulewska, Jadwiga andrzejewska monika Fijołek, aleksandra halarewicz małgorzata mederska c h a r a k t e r y s t y k a • w y m a g a n i a • p o r a d y Wstęp „(…) On niebo okrywa chmurami,  deszcz przygotowuje dla ziemi;  sprawia, że góry wypuszczają trawę  i zioła, by ludziom służyły…” (Ps 147,8) Niemal każdy zakątek Ziemi cechuje się bogactwem ziół leczniczych oraz przypraw wzbo- gacających smak potraw. Rośliny te kryją w sobie różnorodne właściwości lecznicze, od wieków wykorzystywane przez człowieka. Wiele przypraw i ziół, także tych egzotycz- nych, jest obecnie łatwiej dostępnych niż jeszcze dwadzieścia lat temu, dlatego warto stale poszerzać swoją wiedzę na temat ich właściwości leczniczych. Dodatkowo, często nie zda- jemy sobie sprawy, że w naszym otoczeniu rosną gatunki dobroczynnie wpływające na nasz organizm, które na dodatek nie wykazują skutków ubocznych, jak leki syntetyczne. Rośliny zielarskie mogą być używane jako substytuty leków doraźnej pomocy w wa- runkach domowych, w mało nasilonych objawach chorobowych oraz przy rozpoznanych przez lekarza chorobach przewlekłych. Należy je stosować racjonalnie i umiejętnie, prze- strzegając zalecanych dawek. Oprócz ziół o typowym działaniu leczniczym w kuchni uży- wa się roślin przyprawowych o bogatych walorach smakowych, które jako dodatek do potraw często działają również profilaktycznie i chronią przed dolegliwościami przewodu pokarmowego, wątroby, dróg żółciowych i moczowych. Spośród każdej grupy roślin można wyodrębnić te, które charakteryzują się jakimiś szczególnymi właściwościami wykorzystywanymi w lecznictwie i sztuce kulinarnej. Dobro- czynne właściwości mają glony (tarczownica islandzka Cetraria Islandia), paprotniki (widłak goździsty Lycopodium clavatu, skrzyp polny Equisetum arvense), rośliny nagozalążkowe (mi- łorząb dwuklapowy Ginko biloba, sosna zwyczajna Pinus silvestris) i niezliczona ilość roślin okrytozalążkowych jednoliściennych (palma daktylowa Phoenix dactylifera, palma koko- sowa Cocos nucifera, owies siewny Avena sativa, perz właściwy Agropyron repens, cytro- nela cytronelowa Cymbopogon citratus) oraz dwuliściennych (pieprz czarny Piper nigrum, piwonia lekarska Paeonia officinalis, rącznik pospolity Ricinus communis, bazylia pospolita Ocimum basilicum, czosnek pospolity Allium sativum, imbir lekarski Zingibar officinale, jesion wyniosły Fraxinus excelsior, kauczukowiec brazylijski Hevea brasiliensis). Z roślin można pozyskiwać następujące surowce: • ziele (Herba) – cała nadziemna część rośliny zebrana najczęściej w fazie początku kwit- nienia (mięta pieprzowa, bazylia pospolita, centuria pospolita, tymianek pospolity, sasanka zwyczajna); • liść (Folium) – surowce zbierane wiosną lub przed kwitnieniem (wawrzyn szlachetny, szałwia lekarska, trawa cytrynowa, czystek siwy, rokietta siewna, tytoń szlachetny, żół- tlica drobnokwiatowa) lub zimą (sosna, świerk, jodła); • kwiat (Flos) – surowce zbierane jako całe kwiatostany na początku kwitnienia (stokrot- ka pospolita, bez czarny, lawenda, rumianek pospolity, robinia akacjowa, wiązówka błotna) lub tylko płatki, jak w przypadku róży stulistnej. • nasienie (Semen) – surowce zbierane w fazie pełnej dojrzałości (sezam indyjski, tama- ryndowiec indyjski, tewecja peruwiańska, uśpian różnolistny, wiesiołek dziwny i dwu- letni, ryż siewny, sabadyla lekarska); • korzeń (Radix) – części roślin wykopywane wiosną lub jesienią (kozłek lekarski, sumak wonny, sasafras lekarski, selery zwyczajne, szczaw lancetowaty, tarczyca bajkalska, tojad mocny, wężymord czarny korzeń, wilżyna ciernista, żywokost lekarski); • kora (Cortex) – część, którą pozyskuje się wiosną lub jesienią (cynamonowiec cejloński, dąb szypułkowy i bezszypułkowy, tojowiec kondurango, topola balsamiczna, wawrzy- nek wilczełyko, wierzba biała); • pączki (Gemma) – najczęściej liściowe, zbierane wczesną wiosną (topola osika, topola czarna, brzoza brodawkowata, goździkowiec wonny, sosna zwyczajna, kasztanowiec zwyczajny); • owoce (Fructus) – zbierane w pełnej dojrzałości (śliwa tarnina, trzmielina zwyczajna, wanilia płaskolistna, anyż, aronia czarnoowocowa, bażyna czarna, berberys zwyczaj- ny, bez czarny, borówka brusznica, borówka czernica); • kłącza (Rhizoma) – podziemne pędy zawierające substancje zapasowe, zbierane wiosną lub jesienią (perz właściwy, turzyca piaskowa, alpinia galgant, ciemiernik biały, ciemię- życa biała, pieprz metystynowy); • cebula (Bulbus) – silnie skrócony pęd podziemny (cebula zwyczajna, czosnek niedźwie- dzi, oszloch morski, śnieżyczka przebiśnieg, zimowit jesienny). Z zebranych części roślin przyrządza się różne postaci leków ziołowych: • napar – surowiec zielarski zalewany jest gorącą wodą i trzymany pod przykryciem ok. 15 min; • odwar – surowiec zielarski jest gotowany pod przykryciem 2–4 min od zawrzenia; • wywar – surowiec zielarski jest gotowany pod przykryciem 5–10 min od zawrzenia; • macerat – zioła zalewa się chłodną wodą i pozostawia na 6–12 godzin do naciągnięcia; • nalewka – wyciąg alkoholowy. Zioła zalewa się spirytusem, wódką lub winem; • syrop – odparowanie bardzo słodkiego wywaru ziołowego; • sok – wyciśnięcie go ze świeżego surowca zielarskiego. Rośliny przyprawowe stanowią drugą po ziołach grupę roślin leczniczych stosowanych w medycynie i weterynarii. Przyprawy oprócz dodatku smakowego i zapachowego pełnią funkcję pożywienia, a ich walory zdrowotne są cenione od niedawna. Dzięki nim przy- rządzane potrawy mogą nabrać oryginalnego smaku, ale należy stosować je umiejętnie i z umiarem. Przyprawy można podzielić na surowce: • ziołowe (oregano, lubczyk, estragon, cząber, mięta); • korzenne (imbir, kardamon, anyż, cynamon); • warzywne (czosnek, cebula, por, marchew); • mieszanki ziołowe (curry: kolendra, imbir, kmin, biały pieprz, żółta musztarda, czerwona papryka; zioła prowansalskie: mięta pieprzowa, oregano, cząber, rozmaryn, tymianek, szałwia lekarska, bazylia, majeranek; pieprz ziołowy: papryka, chrzan, kminek, kolendra, gorczyca biała, majeranek, liść laurowy). Wykorzystanie roślin leczniczych i przyprawowych jest bardzo szerokie. Najważniej- szym wydaje się zastosowanie lecznicze (przeciwbólowe, przeciwzapalne, bakteriobójcze, uspokajające, moczopędne, wykrztuśne i przeciwkaszlowe, napotne i przeciwgorączkowe, obniżające ciśnienie krwi, przeciwmiażdżycowe, zioła działające osłaniająco na przewód pokarmowy, zioła przeciwbiegunkowe i działające przeciw zaparciom, zioła przeczyszcza- jące, gojące rany i egzemy), które jest szczegółowo opracowane w części opisowej każ dego z gatunków zawartych w niniejszej książce. Ponadto rośliny te są wykorzystywane do pro- dukcji związków i substancji stosowanych w przemyśle cukierniczym, perfumeryjnym, farmaceutycznym, spożywczym, meblowym itp. W obrębie danej rośliny wykorzystuje się tę jej część, która odznacza się najwyższą zawartością substancji czynnej, przydatnej człowiekowi. Substancje czynne znajdujące się w ziołach i przyprawach to m.in.: alkaloidy, saponiny, glikozydy, śluzy, olejki eteryczne, kwasy organiczne, żywice, gorycze, garbniki, fitoncydy, związki mineralne, hormony roślinne i enzymy. Książka 500 przypraw i ziół leczniczych doskonale wpisuje się w panujące obecnie trendy kładące nacisk na zdrowe odżywianie i coraz większe zainteresowanie nowościami na rynku ziół i przypraw. To doskonały poradnik dla osób zainteresowanych ziołolecznic- twem i amatorów kulinarnych eksperymentów, ponieważ oprócz nazewnictwa, wystę- powania, cech morfologicznych i wymagań siedliskowych roślin przedstawiono również zastosowanie kulinarne oraz w przypadku różnych chorób i dolegliwości. Monika Fijołek A Wymagania Nie ma dużych wymagań siedliskowych. W stanie dzikim występuje głównie na gle­ bach suchych. Ajowan Trachyspermum ammi Rodzina: selerowate (Apiaceae) Inne nazwy: ajwain, adżwan, kminek kop tyjski Występowanie Gatunek pochodzący z pd. Indii. Uprawia się go w Indiach, Pakistanie, na Bliskim Wscho­ dzie i w Afryce. Możliwy do uprawy w wa­ runkach domowych. Cechy morfologiczne Roślina roczna lub dwuletnia, osiąga wyso­ kość do 50 cm. Łodyga wzniesiona, o bruzdo­ wanej powierzchni. Ulistnienie skrętoległe, li­ ście 3- lub 4-krotnie pierzaste o nitkowatych odcinkach. Drobne kwiaty zebrane w kwia­ tostan typu baldach złożony, płatki korony białe lub zielonawe. Owocem jest rozłupnia rozpadająca się na dwie rozłupki. Zastosowanie Zawiera olejki lotne, flawonoidy i kwasy organiczne. Popularny w kuchni azjatyckiej, a także w diecie we­ getariańskiej. Rozłupki mają zapach i smak podob­ ny do tymianku, ale intensywniejszy. By wydobyć intensywny aromat, smaży się je, piecze, kruszy lub miażdży. Można nimi przyprawiać dania z roślin strączkowych, a także potrawy rybne, mączne i da­ nia z ziemniaków. Doskonały dodatek smakowy do marynat i konfitur. 4 500 PRZYPRAW I ZIÓŁ LECZNICZYCH | PRZEGLĄD GATUNKÓW A Aloes drzewiasty Aloë arborescens Rodzina: złotogłowowate (Asphodelaceae), dawniej liliowate (Liliaceae) Występowanie Gatunek pochodzący z pd. Afryki, występu­ je także na Płw. Arabskim i w Indiach. Możli­ wy do uprawy w szklarniach i w doniczkach jako roślina ozdobna i lecznicza. Wymagania Uprawiany w krajach o wysokich średnich temperaturach powietrza. W stanie dzikim występuje przede wszystkim na glebach piaszczysto-gliniastych. Cechy morfologiczne Bylina, osiągająca wysokość do 4 m, krza­ czasto rozgałęziona. W uprawach szklar­ niowych do 1 m. Liście szarozielone, grube, mięsiste, ostro zakończone, o ząbkowanych brzegach. Kwiaty zebrane w grona, dzwon­ kowate, długości do 4 cm. Zabarwienie kwia­ tów od koloru czerwonego, poprzez poma­ rańczowy, do żółtego. Owocem jest torebka. Zastosowanie Surowcem są liście zawierające wielocukry, gliko­ proteiny, antranoidy, alkilochromony, kwasy orga­ niczne. Sok ze świeżych liści ma działanie immu­ nostymulujące oraz hamujące wydzielanie kwasu solnego i pepsyny. Stosowany do produkcji prepa­ ratów immunostymulujących oraz w chorobach żołądka i dwunastnicy. Miazga z liści używana jest w leczeniu oparzeń popromiennych oraz w kosme­ tyce do produkcji płynów i kremów regenerujących i kondycjonujących skórę. Wyciągi z liści stosowane są do produkcji szamponów, odżywek do włosów, kremów chroniących przed promieniowaniem UV. PRZEGLĄD GATUNKÓW | 500 PRZYPRAW I ZIÓŁ LECZNICZYCH 5 A Alpinia galgant Alpinia galanga Rodzina: imbirowate (Zingiberaceae) Wymagania Wymaga do rozwoju typowych warunków tropikalnych (wysoka temperatura i wilgot­ ność) oraz żyznego podłoża. Inne nazwy: galgant wielki, gałgant wielki, dziki kardamon Występowanie Gatunek pochodzący z pd.-wsch. Azji. Na stanowiskach naturalnych zachował się je­ dynie w Malezji. Roślina uprawna. Cechy morfologiczne Bylina osiągająca do 2,5 m wysokości. Wy­ kształca grube, pełzające kłącze pokryte pomarańczowoczerwoną skórką, beżowe w środku, z którego wyrastają nibyłodygi utworzone z pochew liściowych. Liście po­ jedyncze, duże, lancetowate, całobrzegie. Owocem jest kulista, czerwona torebka z drobnymi nasionami. Zastosowanie W celach leczniczych stosuje się nalewkę z kłącza, zalecaną w niestrawności. Kłącze alpinii wykorzysty­ wane jest też w kuchni ze względu na aromatyczny, pieprzno-imbirowy smak, nieco delikatniejszy niż oryginalnego imbiru. Roślina powszechnie stoso­ wana w kuchni tajskiej, malezyjskiej, indonezyjskiej i indyjskiej do przyprawiania zup, sosów, duszonych potraw mięsnych i ryb. Sproszkowane zioło jest głównym składnikiem curry i pasty z curry. 6 500 PRZYPRAW I ZIÓŁ LECZNICZYCH | PRZEGLĄD GATUNKÓW Anyż Illicium verum Rodzina: cytryńcowate (Schisandracea) Inne nazwy: anyż gwiazdkowaty, badian właściwy Występowanie Gatunek pochodzący z pd.-wsch. Azji. Cechy morfologiczne Niezbyt okazałe drzewo dorastające do 8 m wysokości. Liście pojedyncze, skórzaste, szerokolancetowate, o jasnozielonej barwie. Kwiaty duże, wyrastające na krótkich szy­ Anyżek Pimpinella anisum Rodzina: selerowate (Apiaceae) Inne nazwy: biedrzeniec anyż Występowanie Roślina prawdopodobnie pochodzi ze wsch. terenów basenu Morza Śródziemnego. Współ­ cześnie występuje wyłącznie w uprawie. Cechy morfologiczne Roślina jednoroczna o wysokości do 50 cm. Łodyga zielona, cienka, naga, na odcinkach A pułkach w kątach liści. Płatki korony liczne, białożółtawe lub zielonkawobiałe, o długo­ ści do 8 cm. Pręciki i słupki żółtawe. Owoce mają zazwyczaj osiem brązowych, zdrew­ niałych mieszków, osadzonych gwiazdkowa­ to na wspólnej osi. Każdy mieszek zawiera w środku pojedyncze, błyszczące, jasnobrą­ zowe nasiono. Wymagania Wymaga stanowiska osłoniętego od zim­ nych wiatrów, klimatu ciepłego i gleby żyz- nej, o dużej zawartości wapnia. Zastosowanie Surowcem stosowanym w kuchni są owoce w cało­ ści, rozdrobnione lub zmielone. Charakteryzują się wyrazistym posmakiem i lekko słodkim aromatem, z delikatną nutką lukrecji. Stosowany w kuchni chiń­ skiej, japońskiej, tajskiej i koreańskiej. Nasiona any­ żu żuje się w celu odświeżenia oddechu. Pozyskany w procesie ekstrakcji parowej olejek anyżowy doda­ je się we Włoszech, Niemczech i Francji do niezbyt mocnych napojów alkoholowych. Olejek stosowany wewnętrznie wpływa korzystnie na proces trawienia. międzywęźli pusta w środku. Typ liści zmien­ ny, w zależności od umiejscowienia na łody­ dze. Kwiaty drobne, zebrane w niewielkie, płaskie baldachy złożone. Owocem jest roz­ łupnia o gruszkowatym kształcie. Wymagania Preferuje stanowiska silnie nasłonecznione o suchym podłożu. Zastosowanie Anyżek stosowany jest do inhalacji w schorzeniach dróg oddechowych, a zewnętrznie działa odkaża­ jąco na skórę. Wewnętrznie jako łagodny środek wykrztuśny oraz rozkurczający. W kuchni wykorzy­ stuje się liście, całe nasiona i uzyskany z nich olejek aromatyczny. Delikatne, świeże liście dodaje się do curry i pikantnych dań mięsnych, a nasiona do goto­ wanych jarzyn, np. do czerwonej kapusty, marchwi, szpinaku i buraków. Rozdrobnione nasiona lub ole­ jek są tradycyjnym dodatkiem do cukierków, ciast, biszkoptów i pierników oraz słodkich potraw z ryżu. Olejek służy również do produkcji wódek i likierów, takich jak anyżówka, arak i ouzo. PRZEGLĄD GATUNKÓW | 500 PRZYPRAW I ZIÓŁ LECZNICZYCH 7 A Arcydzięgiel litwor Angelica archangelica, Archangelica officinalis Rodzina: selerowate (Apiaceae) Inne nazwy: dzięgiel litwor Występowanie Górzyste i wilgotne tereny Europy i Azji. W Polsce występują dwa podgatunki: dzię­ giel litwor typowy, obecny w górach, oraz dzięgiel litwor nadbrzeżny w pasie nadmor­ skim i wzdłuż brzegów rzek. Gatunek objęty ścisłą ochroną prawną. Cechy morfologiczne Roślina o wysokości do 2,5 m (podgatunek nadbrzeżny osiąga 3 m). Wykształca krótkie pofałdowane kłącze o brunatnym zabar­ wieniu. Wyrastają z niego cienkie, czerwo­ nobrunatne korzenie o białym, gąbczastym wnętrzu. Liście duże, 3-, 4-krotnie pierzasto­ złożone, długoogonkowe. Owocem jest roz­ łupnia składająca się z 2 płaskich, jasnobrą­ zowych niełupek. Wymagania Zasiedla gleby żyzne, próchniczne i prze­ puszczalne. Preferuje stanowiska słoneczne i półcieniste o dużej wilgotności. Zastosowanie Surowcem zielarskim jest suszony korzeń. Pozy­ skany z niego olejek pomaga na różnego rodzaju bóle i stłuczenia oraz łagodzi stany zapalne. W cu­ kiernictwie kandyzowane łodygi wykorzystuje się do zdobienia ciast i tortów. Z młodych łodyg i grub­ szych ogonków liściowych sporządza się konfitury. Nalewki i wyciągi z korzenia stosuje się jako doda­ tek aromatyzujący do kremów, napojów, tortów. 8 500 PRZYPRAW I ZIÓŁ LECZNICZYCH | PRZEGLĄD GATUNKÓW Arnika górska Arnica montana Rodzina: astrowate (Asteraceae) A Inne nazwy: kupalnik górski, pomórnik, po­ mornik, tranek górski Występowanie Gatunek pochodzący ze śr. Europy i pd. Skan­ dynawii. W Polsce występuje w Sudetach, Karpatach, na Mazurach i w Puszczy Białowie­ skiej. Objęty całkowitą ochroną gatunkową. Cechy morfologiczne Bylina osiągająca wysokość do 60 cm. Łody­ ga wzniesiona, wyprostowana, pojedyncza, gruczołowato owłosiona. Liście całobrzegie lub ząbkowane, naprzeciwległe, dolne ze­ brane w różyczkę. Kwiatostanem jest koszy­ czek. Kwiaty złocistożółte lub pomarańczo­ we. Owocem jest niełupka. Wymagania Wymaga stanowisk słonecznych, gleby próchnicznej, o odczynie lekko kwaśnym. Zastosowanie Surowcem jest koszyczek i kwiat. Zawiera 0,3 olej­ ku, laktony seskwiterpenowe, triterpeny, flawono­ idy do 0,6 , związki poliacetylenowe, fenolokwasy, karotenoidy. Wykorzystywana w lecznictwie i ko­ smetyce. Wzmacnia ścianki naczyń włosowatych, zmniejsza obrzęk i zapobiega tworzeniu się za­ krzepów żylnych. Stosowana na krwiaki, stłuczenia, obrzęki, owrzodzenia, zapalenia stawów, bóle bar­ ków i ukąszenia przez owady, a także w leczeniu ży­ laków odbytu, krwawienia po porodzie i na tle me­ nopauzalnym. Wewnętrznie w chorobie wieńcowej serca oraz w zaburzeniach na tle miażdżycowym. Arnika łąkowa Arnica chamissonis Rodzina: astrowate (Asteraceae) Inne nazwy: arnika nizinna Występowanie Gatunek pochodzący z Ameryki Pn. Uprawia­ na w wielu krajach. Cechy morfologiczne Bylina osiągająca wysokość od 45 do 60 cm. Łodyga wzniesiona, górą rozgałęziona. Liś- cie dolne zebrane w różyczkę, łodygowe naprzeciwległe. Kwiatostanem jest koszy­ czek, kwiaty żółte, o średnicy od 2 do 4 cm. Owocem jest niełupka. Wymagania Wymaga stanowisk słonecznych, gleby próch­ nicznej, o odczynie lekko kwaśnym. Zastosowanie Surowcem jest koszyczek i kwiat. Zawiera: olejek, laktony seskwiterpenowe, triterpeny, flawonoidy, fenolokwasy, karotenoidy oraz kwasy organiczne. Stosowana w lecznictwie i kosmetyce, najczęściej w przypadku uszkodzeń ciała. Wzmacnia ścianki naczyń włosowatych, zmniejsza obrzęk i zapobie­ ga tworzeniu się zakrzepów żylnych. Stosowana jest na krwiaki, stłuczenia, obrzęki, owrzodzenia, zapalenia stawów, bóle barków i ukąszenia przez owady. PRZEGLĄD GATUNKÓW | 500 PRZYPRAW I ZIÓŁ LECZNICZYCH 9 A Aronia czarnoowocowa Aronia melanocarpa Rodzina: różowate (Rosaceae) Inne nazwy: aronka, aronia czarna Występowanie Gatunek pochodzący z Ameryki Pn. Upra­ wiana w wielu krajach, także w Polsce. Cechy morfologiczne Krzew rozgałęziony, wysoki do 2 m. Ulistnie­ nie skrętoległe, liście jajowate, całobrzegie. Kwiatostanem jest baldachogrono. Kwiaty o zabarwieniu białym. Owocem jest jagoda. Wymagania Wymaga gleb próchnicznych, o odczynie za sa dowym, lubi dobrze naświetlone sta- nowiska. Zastosowanie Surowcem są owoce zawierające antocyjany, garb­ niki, fenolokwasy, flawonoidy, pektyny, witaminy i sole mineralne. Stosowane w lecznictwie owoce wykazują działanie ściągające, obniżające ciśnienie krwi, normalizujące ciśnienie obwodowe, wzmac­ niające naczynia krwionośne. Działają przeciwmiaż­ dżycowo i przeciwzapalnie. Stosowane są do pro­ dukcji kosmetyków. Ekstrakt z suszonych owoców wchodzi w skład kremów witaminowych. 10 500 PRZYPRAW I ZIÓŁ LECZNICZYCH | PRZEGLĄD GATUNKÓW B Babka jajowata Plantago ovata, Plantago ispaghula Rodzina: babkowate (Plantaginaceae) Występowanie Gatunek pochodzący z pd. Hiszpanii. Upra­ wiana w Indiach, pd. części USA i Brazylii. Cechy morfologiczne Bylina. Liście odziomkowe, owłosione, rów­ nowąskie, lancetowate, zebrane w rozetki. Wyrastają na wysokość 2,5–12 cm. Kwiato­ stanem jest kłos. Kwiaty niepozorne o zabar­ wieniu jasnym, zielonożółtym. Owocem jest torebka. Nasiona drobne, jasnobrunatne, o eliptycznym kształcie. Wymagania Średnie wymagania siedliskowe. W stanie dzikim występuje przede wszystkim na sta­ nowiskach słonecznych, glebie przepusz­ czalnej, zasobnej w wodę. Zastosowanie Surowcem są nasiona zawierające związki śluzowe, cukry, olej, fitosterole, błonnik pokarmowy i nie­ wielkie ilości alkaloidów. Okrywa nasienna zawiera śluz i hemicelulozę. Nasiona i łupiny nasienne są stosowane w regulacji perystaltyki jelita grubego, uchyłkowatości jelit, w objawach jelita drażliwego oraz w leczeniu hemoroidów. Dzięki śluzowi i dużej zawartości błonnika pokarmowego działają jako suplement diety wspierający odchudzanie. Dodane do posiłków w postaci łusek lub nasion zagęszcza je. Są także dobrym dodatkiem do zup, sosów, jogurtu lub mleka, razem z płatkami i owocami. Podczas le­ czenia z wykorzystaniem babki ważne jest przyjmo­ wanie dużej ilości płynów. PRZEGLĄD GATUNKÓW | 500 PRZYPRAW I ZIÓŁ LECZNICZYCH 11 B Babka lancetowata Plantago lanceolata Rodzina: babkowate (Plantaginaceae) Inne nazwy: języczki polne Występowanie Spotykana na wszystkich kontynentach. W Polsce gatunek pospolity. Cechy morfologiczne Bylina osiągająca wysokość do 40 cm. Krót­ kie kłącze z licznymi korzeniami przybyszo­ wymi. W górnej części wyrastają z niego li­ ście zebrane w rozetę. W czasie kwitnienia w pachwinach liści pojawia się jedna lub kilka nierozgałęzionych łodyg kwiatostano­ wych. Blaszki liściowe długie, lancetowate, u nasady zwężone w rynienkowaty owłosio­ ny ogonek. Owocem jest torebka. Wymagania Mało wymagająca co do warunków siedliska. Zastosowanie Syrop z babki jest stosowany w stanach zapalnych górnych dróg oddechowych, a także w zaburzeniach żołądkowych i jelitowych. Sok ze świeżych liści babki lancetowatej albo odwar z liści wysuszonych przy­ spiesza gojenie ran i regenerację naskórka. Nasiona można gotować jak kaszę. Po zmieleniu stanowią dodatek o smaku przypominającym siemię lniane, używany do wypieku chleba i ciastek. Młode, świeże liście babki lancetowatej są doskonałym uzupełnie­ niem wiosennych sałatek. Można je również ususzyć i przeznaczyć na herbatkę. 12 500 PRZYPRAW I ZIÓŁ LECZNICZYCH | PRZEGLĄD GATUNKÓW Babka piaskowa Plantago indica, Plantago arenaria, Plantago ramosa Rodzina: babkowate (Plantaginaceae) B Inne nazwy: babka indyjska, babka piesko­ wa, piasecznica Występowanie Gatunek występujący w Europie i w Azji. W Polsce bardzo pospolita, szczególnie na niżu. Cechy morfologiczne Roślina jednoroczna. Łodyga wzniesiona, rozgałęziająca się, osiąga wysokość do 40  cm. Ulistnienie naprzeciwległe. Liście szarozielone, równowąskie, ostro zakoń­ czone. Kwiatostanem jest kłos. Kwiaty małe, różowobrązowe. Owocem jest torebka z wieczkiem. Wymagania W stanie dzikim występuje na glebach piaszczystych, wzdłuż lasów sosnowych, na wydmach. Zastosowanie Surowcem są nasiona zawierające cukry, olej, związ­ ki śluzowe (do 25 ), fitosterole oraz niewielkie ilości alkaloidów. Okrywa nasienna zawiera śluz i hemice­ lulozę. Nasiona babki piaskowej stosowane są do produkcji preparatów ziołowych regulujących pery­ staltykę jelit. Kleik z rozgotowanych nasion podawa­ ny jest jako środek przeczyszczający w przewlekłych zaparciach, w stanach zapalnych jelita grubego oraz w przypadku zwiotczenia jelit. Babka płesznik Plantago psyllium, Plantago afra Rodzina: babkowate (Plantaginaceae) Inne nazwy: pchlica, płesznic, pchle nasiona Występowanie Gatunek pochodzący z basenu Morza Śród­ ziemnego. Cechy morfologiczne Roślina jednoroczna, wysokość do 30 cm. Łodyga wzniesiona, rozgałęziona. Ulistnie­ nie naprzeciwległe. Liście równowąskie. Kwiatostan w postaci kłosa. Kwiaty drobne, brunatnawe, zrosłopłatkowe. Owocem jest pękająca torebka. Nasiona lśniące, o kształ­ cie czółenkowatym. Wymagania W stanie dzikim występuje przede wszyst­ kim na glebach suchych. Zastosowanie Surowcem są nasiona zawierające cukry, olej, związ­ ki śluzowe, fitosterole oraz niewielkie ilości alkalo­ idów. Okrywa nasienna zawiera przede wszystkim śluz i hemicelulozę. Wykazuje szerokie właściwości zdrowotne, pomaga regulować pracę jelit, łagodzi objawy hemoroidów, reguluje poziom cukru we krwi u osób z cukrzycą typu drugiego, łagodzi obja­ wy łuszczycy i trądziku różowatego. Bezpieczna dla kobiet w ciąży. PRZEGLĄD GATUNKÓW | 500 PRZYPRAW I ZIÓŁ LECZNICZYCH 13 B Babka zwyczajna Plantago maior Rodzina: babkowate (Plantaginaceae) Inne nazwy: babka większa Występowanie Występuje na wszystkich kontynentach, w Polsce pospolita. Cechy morfologiczne Bylina osiągająca wysokość 5–30 cm. Wy­ kształca korzeń wiązkowy. Łodyga silnie skrócona. Liście zebrane w przyziemną ro­ zetę. W czasie kwitnienia z pachwin liści roz­ wijają się 1–3 nierozgałęzione łodygi kwiato­ stanowe. Owocem jest torebka z wieczkiem. Wymagania Mało wymagająca co do warunków siedliska. Zastosowanie Do celów leczniczych stosuje się suszone liście, nasiona i łupiny nasienne w postaci wodnych eks­ traktów, naparów i odwarów. Są polecane w nie­ żytach górnych dróg oddechowych, przewlekłym nieżycie żołądka i jelit, w stanach zapalnych błon śluzowych przewodu pokarmowego. Liście świe­ że po zmiażdżeniu łagodzą ukąszenia owadów i obrzęki. Młode, świeże liście babki polecane są do wiosennych sałatek. 14 500 PRZYPRAW I ZIÓŁ LECZNICZYCH | PRZEGLĄD GATUNKÓW Bagno zwyczajne Rhododendron tomentosum, Ledum palustre Rodzina: wrzosowate (Ericaceae) B Inne nazwy: bagno pospolite, bagniak, dziki rozmaryn, rozmaryn leśny Występowanie Pn. i śr. Europa, pn.-wsch. Azja i Ameryka Pn. W Polsce rozpowszechnione na niżu, ga­ tunek pod częściową ochroną. Cechy morfologiczne Krzew zimozielony, wysokość do 1,5 m. Ło­ dygi wzniesione. Ulistnienie skrętoległe. Li­ ście krótkoogonkowe, skórzaste, lancetowa­ te. Blaszka liściowa z wierzchu błyszcząca. Kwiaty obupłciowe, o zabarwieniu białym, zebrane w baldachy. Owocem jest pękająca torebka. Nasiona spiralnie skręcone, drob­ ne, bardzo liczne. Wymagania Wymaga gleb kwaśnych, próchnicznych, zasobnych w wodę, a także stanowiska sło­ necznego. W stanie naturalnym występuje na torfowiskach wysokich, w sosnowych lasach, na bagnach. Zastosowanie Surowcem jest ziele zawierające 0,3–2,5 olejku, 8–17 garbników, 0,4 arbutyny, gorycze, substan­ cje woskowe i glikozydy flawonoidowe. W skład olej­ ku wchodzi ledol, substancja toksyczna wywołująca wymioty i wrzody żołądka oraz uszkadzająca układ moczopłciowy. W homeopatii z pędów produkowa­ ne są nalewki stosowane w chorobie reumatycznej, dnie moczanowej, zapaleniu oskrzeli i chorobach skóry. Gatunek uprawiany jako roślina ozdobna. Balsamowiec mirra Balsamodendron myrrha, Commiphora habessinica Rodzina: osoczynowate (Burseraceae) Owocem jest niewielki pestkowiec (2–3 mm), spłaszczony, jajowaty, o gładkiej skórce. Wymagania Występuje w klimacie podzwrotnikowym. W stanie naturalnym preferuje stanowiska suche. Inne nazwy: mirnik abisyński Występowanie Gatunek pochodzący z Płw. Arabskiego i Afryki. Cechy morfologiczne Krzew lub drzewo o ciernistych gałązkach, osiąga wysokość do 10 m. Liście pojedyncze lub 3-listkowe. Kwiatostan w postaci wie­ chy. Kwiaty drobne, jedno- lub obupłciowe. Zastosowanie Surowcem jest gumożywica mirra o złotożółtym za­ barwieniu, zawierająca 2–10 olejku, związki śluzo­ we, kwasy diterpenowe, związki kamforowe i ich es­ try (większe ilości po nacięciu pnia). Ma gorzki smak i charakterystyczny aromat. W połączeniu z alko­ holem była środkiem znieczulającym, stosowanym przy balsamowaniu zwłok. Alkoholowe roztwory mirry i olejku to środki odkażające, odwadniające oraz ściągające. PRZEGLĄD GATUNKÓW | 500 PRZYPRAW I ZIÓŁ LECZNICZYCH 15 B Barszcz zwyczajny Heracleum sphondylium Rodzina: selerowate (Apiaceae) Występowanie Występuje w Europie, Azji i Afryce Pn. W Pol­ sce pospolity z wyjątkiem pn. i wsch. części kraju. Cechy morfologiczne Bylina osiągająca wysokość do 120 cm. Wy­ kształca gruby, wrzecionowaty korzeń. Ło­ dyga wzniesiona, rozgałęziająca się, dęta. Ulistnienie skrętoległe. Drobne kwiaty two­ rzą baldach złożony. Owocem jest rozłupnia z rozłupkami o długości 7 mm. Wymagania Preferuje miejsca wilgotne, należy do uciąż­ liwych chwastów łąkowych. Zastosowanie Z nasion zalanych spirytusem przyrządza się likier o działaniu pobudzającym trawienie i uspokajają­ cym. Jeszcze w ubiegłym stuleciu młode pędy barsz­ czu znajdowały zastosowanie w kuchni, przyrządza­ no je jak szpinak lub gotowano z nich zupę. Drobno posiekane młode listki nadają surówkom przyjem­ ny, słodkawy aromat. Sok z liści bywa używany jako dodatek do napojów i piwa. 16 500 PRZYPRAW I ZIÓŁ LECZNICZYCH | PRZEGLĄD GATUNKÓW Barwinek pospolity Vinca minor Rodzina: toinowate (Apocynaceae) B barwieniu niebieskim lub jasnofioletowym, wyrastające w kątach liści. Owocem jest po­ dwójny mieszek. Wymagania W stanie dzikim występuje na glebach su­ chych. W ogrodach stosowany jako roślina okrywowa. Dobrze znosi zacienienie. Inne nazwy: barwinek mniejszy Występowanie Występuje w całej Europie z wyjątkiem Skan­ dynawii. W Polsce objęty częściową ochroną. Cechy morfologiczne Zimozielona krzewinka, wysokość do 20 cm. Łodygi pełzające, zakorzeniające się, kwia­ tonośne, wzniesione. Ulistnienie naprze­ ciwległe, liście krótkoogonkowe, ciem­ nozielone, skórzaste, eliptyczne. Kwiaty obupłciowe, obcopylne, owadopylne, o za­ Zastosowanie Surowcem jest ziele zawierające ponad 1 mie­ szaniny alkaloidów indolowych (najważniejsze to winkamina i izowinkamina), flawonoidy, kwas ursolowy, leukoantocyjanidyny. Obniża ciśnienie krwi (hypotonicum), stosuje się go w przypadkach krwawień, stanów zapalnych błon śluzowych oraz w leczeniu egzem. Stosowane jest także w ho- meopatii. Barwinek różowy Catharanthus roseus, Vinca rosea, Lochnera rosea Rodzina: toinowate (Apocynaceae) Inne nazwy: katarantus różowy Występowanie Występuje w krajach podzwrotnikowych, w klimacie tropikalnym i subtropikalnym, na Madagaskarze, w Indiach i Tajlandii. W Pol­ sce roślina jednoroczna. Cechy morfologiczne Półkrzew lub bylina. Łodyga wzniesiona, osiąga wysokość do 80 cm. Ulistnienie na­ przeciwległe. Liście skórzaste, całobrze­ gie, eliptyczne, błyszczące z jaśniejszym nerwem głównym. Kwiaty o barwie białej, różowej, karminowej, fioletowej lub dwu­ kolorowe, o długiej rurce, obcopylne, owa­ dopylne. Owocem jest para cylindrycznych mieszków. Wymagania Wymaga gleby przepuszczalnej, średnio za­ sobnej oraz stanowiska słonecznego. Zastosowanie Surowcem jest ziele oraz liść. Znaczenie w onkolo­ gii mają alkaloidy barwinka różowego: winkrystyna i winblastyna. Mają właściwości cytotoksyczne i cy­ totostatyczne, służą do otrzymywania leków prze­ ciwnowotworowych. Korzenie zawierają alkaloid ajmalicynę, która używana jest do wyrobu prepara­ tów obniżających ciśnienie krwi. PRZEGLĄD GATUNKÓW | 500 PRZYPRAW I ZIÓŁ LECZNICZYCH 17 B Bazylia pospolita Ocimum basilicum Rodzina: jasnotowate (Lamiaceae) Inne nazwy: bazylia wonna, bazylek ogrodo­ wy, bazyliszka polska Występowanie Pochodzi z Indii i Persji. Do Europy trafiła w IV w. p.n.e. wraz z żołnierzami Aleksandra Wielkiego wracającymi z wypraw wojennych z Azji. Obecnie w stanie dzikim nie występuje. Cechy morfologiczne Roślina jednoroczna o wysokości do 30– 60 cm, silnie ukorzeniona. Łodyga o czwo­ rokątnym przekroju, zabarwiona na czer­ wono, silnie rozgałęziona. Ulistnienie naprzeciwległe. Liście jasnozielone, błysz­ czące, jajowate lub romboidalne. Owocem jest mała owalna rozłupka o brązowym za­ barwieniu. Wymagania Najlepiej rośnie w lekkiej, żyznej, lekko kwa­ śnej glebie. Wymaga pełnego słońca i obfi­ tego podlewania. Zastosowanie Olejek eteryczny z bazylii zastosowany w kąpieli lub masażu poprawia nastrój, pomaga zwalczyć bez­ senność, zmniejsza nadpobudliwość. Stosowany wewnętrznie łagodzi dolegliwości żołądkowe. Sok z liści odstrasza owady i przynosi ulgę w przypad­ ku pogryzienia. Bazylia to niezastąpiona przyprawa dań kuchni śródziemnomorskiej (jest podstawo­ wym składnikiem sosu pesto). Dodaje się ją także do twarożku, sałatek oraz zup. Można również na­ cierać nią mięsa przed dalszym przyrządzaniem. 18 500 PRZYPRAW I ZIÓŁ LECZNICZYCH | PRZEGLĄD GATUNKÓW B Bażyna czarna Empetrum nigrum Rodzina: bażynowate (Empetraceae) Występowanie Gatunek występujący w Azji, Europie, Ame­ ryce Pn., na obszarach o klimacie arktycz­ nym i umiarkowanym. Cechy morfologiczne Wieloletnia, płożąca, zimozielona krze­ winka. Wysokość 15–50 cm. Łodyżki i liście gruczołowato owłosione. Liście ciemnozie­ lone, wyrastają w gęstych okółkach, zimą brązowożółte. Roślina obupłciowa. Kwia­ ty jasnoróżowe zebrane w baldachogrona na szczytach pędów. Owocem jest jagoda, o średnicy do 5 mm. Wymagania Wymaga gleb torfowych, wilgotnych, kwa­ śnych, a także stanowisk półcienistych lub słonecznych. W Polsce pod częściową ochro­ ną gatunkową. Zastosowanie Surowcem są owoce zawierające antocyjany, fla­ wonoidy, fenolokwasy, witaminy C i B3 oraz mikro­ elementy (jod, lit). Sok używany był do farbowania wełny i płótna na kolor czerwony lub brunatny. W lecznictwie stosowana do herbatek o działaniu moczopędnym, ściągającym, łagodzącym objawy niestrawności oraz leczeniu biegunek i zaburzeń trawiennych u dzieci. Z owoców produkuje się soki, dżemy i nalewki. PRZEGLĄD GATUNKÓW | 500 PRZYPRAW I ZIÓŁ LECZNICZYCH 19 B Berberys zwyczajny Berberis vulgaris Rodzina: berberysowate (Berberidaceae) Występowanie Występuje w Europie. Cechy morfologiczne Ciernisty krzew o wysokości 150–250 cm. Liście na gałązkach są przekształcone w trój­ dzielne kolce. Z ich pachwin wyrastają krót­ kopędy z odwrotniejajowatymi lub eliptycz­ nymi liśćmi o ostro ząbkowanych brzegach. Żółte, promieniste kwiaty są zebrane w zwi­ słe grona. Owocem jest podłużna czerwona jagoda. Wymagania Rośnie w lasach, zaroślach i na słonecznych pagórkach. Zastosowanie Owoce berberysu zwyczajnego są cennym źró­ dłem witaminy C i E oraz soli mineralnych. Dodaje się je do przetworów, można z nich przyrządzać kompoty, dżemy i wino. Sok z owoców pobudza apetyt i korzystnie wpływa na pracę układu pokar­ mowego. Wysuszone i zmielone owoce wzboga­ cają smak potraw mięsnych (zwłaszcza dziczyzny), zup i sosów. Bergenia grubolistna Bergenia crassifolia, Saxifraga crassifolia Rodzina: skalnicowate (Saxifragaceae) Występowanie Występuje w stanie dzikim w Azji, na Syberii i w Himalajach. W Europie uprawiana. jest wiecha. Kwiaty są promieniste, różo­ woczerwone. Owocem jest dwukomorowa torebka. Wymagania Wymaga gleby żyznej, wilgotnej. Rośnie na stanowiskach słonecznych i w cieniu. Cechy morfologiczne Wysokość do 50 cm. Łodyga gruba, bezlist­ na (głąbik). Liście odziomkowe, długoogon­ kowe, sztywne, mięsiste, na brzegach ząb­ kowane, eliptyczne lub sercowate. Rosną w gęstej rozecie, zabarwienie ciemnozielo­ ne, czasem czerwieniejące. Kwiatostanem Zastosowanie Surowce stosowane w lecznictwie to liść i korzeń zawierające około 20 garbników, 12–18 arbu­ tyny. Działają antyseptycznie, ściągająco, przeciw­ krwotocznie. Stosowane w biegunkach i stanach zapalnych dróg moczowych. W Rosji liście używane są jako namiastka herbaty, a ponadto w farbiar­ stwie, garbarstwie oraz do wytwarzania powłok antykorozyjnych. 20 500 PRZYPRAW I ZIÓŁ LECZNICZYCH | PRZEGLĄD GATUNKÓW B Bez czarny Sambucus nigra Rodzina: przewiertniowate (Caprifoliaceae) Występowanie Występuje w Azji i Europie. W Polsce jest ga­ tunkiem pospolitym. Cechy morfologiczne Krzew lub niskie drzewo dorastające do 7 m wysokości, o spękanej, jasnobrunatnej ko­ rze. Liście nieparzystopierzaste o 5–7 elip­ tycznych lub podługowatych, nierówno pił­ kowanych listkach. Duże kwiatostany mają postać spłaszczonej, baldachokształtnej wierzchotki wieloramiennej. Żółtawobia­ łe kwiaty o średnicy 0,6–0,9 mm zawierają żółte pylniki. Owocem jest niewielki, kulisty, czarny lub czarnofioletowy, połyskujący pestkowiec. Wymagania Rośnie w pobliżu zabudowań, w zaroślach i na brzegach lasów. Zastosowanie Odwary z kwiatów bzu są stosowane do płukania przy zapaleniu gardła i jamy ustnej. Zarówno kwia­ ty, jak i owoce bzu czarnego wykazują ponadto właściwości moczopędne. Owoce dodatkowo dzia­ łają przeczyszczająco i łagodzą nerwobóle. Świeże kwiaty wykorzystuje się jako bardzo aromatyczny dodatek do racuchów. Wytwarza się z nich także na­ lewki i soki. Z suszonych owoców bzu, jabłek i cytry­ ny przyrządza się kompoty. Owoce mogą być także smacznym dodatkiem do zup owocowych oraz jako nadzienie do ciast. Soki, syropy i dżemy z owoców bzu działają napotnie oraz zawierają witaminy C i B. PRZEGLĄD GATUNKÓW | 500 PRZYPRAW I ZIÓŁ LECZNICZYCH 21 B Bieluń dziędzierzawa Datura stramonium, Datura spinoza Rodzina: psiankowate (Solanaceae) naga. Liście długie, zaostrzone, jajowate, o wrębnych brzegach. Kwiaty białe, krótko- szypułkowe, osadzone w kątach liści lub szczytowo. Owocem jest wielonasienna, pę­ kająca torebka, pokryta trójkątnymi kolcami. Nasiona nerkowate, matowe, chropowate. Wymagania Wymaga gleb żyznych, próchnicznych, prze­ puszczalnych, wilgotnych, o odczynie zasa­ dowym. Inne nazwy: cygańskie ziele, dendera, dę­ dera, denderak, denderewa, durna rzepa, pinderynda Występowanie Gatunek pochodzący z Azji. Uprawiany w strefach klimatu umiarkowanego i cie­ płego. W Polsce gatunek ruderalny, szeroko rozpowszechniony. Cechy morfologiczne Roślina jednoroczna, wysokość do 1 m. Ło­ dyga wzniesiona, widlasto rozgałęziona, Zastosowanie Roślina trująca, o właściwościach halucynogen­ nych. Surowcem są liście i nasiona. Liście zawierają 0,1–0,6 alkaloidów tropanowych, saponiny triter­ penowe, flawonoidy, garbniki. Preparaty z nasion i liści stosowane są w chorobach oskrzeli, stanach skurczowych przewodu pokarmowego, kolce jeli­ towej, nerkowej i żółciowej. Liście to także środek przeciwastmatyczny. Zdarzają się przypadki zatrucia miodem zebranym z plantacji bielunia. Bieluń indiański Datura inoxia Rodzina: psiankowate (Solanaceae) Występowanie Gatunek występujący w Ameryce Śr. i Pd. W Polsce uprawiany głównie w celach farma­ ceutycznych, rzadko jako roślina ozdobna. Cechy morfologiczne Roślina jednoroczna, o wysokości do 1,5 m. Łodyga wzniesiona, widlasto rozgałęziona, wewnątrz pusta. Liście ułożone skrętolegle, zaostrzone, kształtu jajowatego, sinozielone, pokryte miękkimi szarymi włoskami. Kwiaty samopylne, białe, lejkowate, długie, wyrasta­ jące w kątach liści. Owocem jest wielonasien­ na kolczasta torebka. Nasiona nerkowate. Wymagania Wymaga gleb żyznych, próchnicznych, wil­ gotnych, o odczynie zasadowym. Zastosowanie Roślina trująca. Surowcem są liście i nasiona. Liście zawierają 0,1–0,3 skopolaminy i zmienne, niewiel­ kie ilości hioscyjaminy. W nasionach stwierdzono 4 alkaloidów tropanowych, w tym 60 skopola­ miny. Przyczyną zatruć bieluniem indiańskim jest skopolamina, która działa ośrodkowo i obwodowo, poraża zwłaszcza ośrodek oddechowy. Nasiona są surowcem do produkcji skopolaminy. Leki z bielu­ nia powinny być stosowane pod nadzorem lekarza. 22 500 PRZYPRAW I ZIÓŁ LECZNICZYCH | PRZEGLĄD GATUNKÓW Blekot pospolity Aethusa cynapium Rodzina: selerowate (Apiaceae) B Inne nazwy: psia pietruszka, szaleń ogrodowy Występowanie Gatunek występujący w Europie, Azji Mniej­ szej, w rejonie Kaukazu. W Polsce powszech­ nie spotykany chwast. Cechy morfologiczne Jednoroczna roślina zielna, wysokość do 60 cm. Łodyga rozgałęziająca się w górnej części, pusta w środku, naga, delikatnie kres- kowana. Ulistnienie skrętoległe. Liście trój­ kątne, 2- lub 3-krotnie pierzaste, spodem błyszczące, ostatniego rzędu jajowatolance­ towate. Kwiaty zebrane w kwiatostan typu baldach. Kwiaty białe, od spodu zielone, drobne. Owocem jest podwójna rozłupnia. Wymagania Występuje na przydrożach i polach upraw­ nych. Preferuje gleby zasobne w azot i wapń. Zastosowanie Roślina trująca. Ziele i owoce zawierają niewielkie ilości alkaloidów (koniinę) oraz poliacetyleny (etuzy­ na, etuzanol A i B). Silne zatrucia objawiają się czar­ noniebieskim zabarwieniem skóry, bólami żołądka, wymiotami i biegunką. W homeopatii stosowane są preparaty pozyskiwane z kwitnącego ziela. Bluszcz pospolity Hedera helix Rodzina: araliowate (Araliaceae) lub zielonożółtym, zebrane w półkoliste bal­ dachy. Owocem jest jagoda (wg innych źró­ deł pestkowiec). Wymagania Wymaga gleb próchnicznych, zasobnych w składniki pokarmowe, wilgotnych. Dobrze rozwija się w półcieniu. Występowanie Strefa klimatu umiarkowanego Europy i Azji. Uprawiany jako roślina ozdobna. W Polsce gatunek chroniony na stanowiskach natu­ ralnych. Cechy morfologiczne Zimozielona, wieloletnia roślina płożąca lub pnąca. Z łodyg wyrastają korzonki przyby­ szowe (czepne), rośliny pną się do wysoko­ ści 20–30 m. Ulistnienie skrętoległe. Liście zimozielone, błyszczące. Kwiaty drobne, obupłciowe, o zabarwieniu białozielonym Zastosowanie Roślina trująca, zwłaszcza owoce. Surowcem jest liść zawierający saponiny triterpenowe (ok. 5 ), sterole, flawonoidy (rutozyd), kwasy fenolowe, ole­ jek eteryczny. Wyciągi z liści działają wykrztuśnie, przeciwgrzybiczo, rozkurczająco, są także stosowa­ ne zewnętrznie przy gośćcu stawowym. W home­ opatii używany jest sok ze świeżych pędów. W lecz­ nictwie tradycyjnym kora wykorzystywana była w leczeniu kiły. PRZEGLĄD GATUNKÓW | 500 PRZYPRAW I ZIÓŁ LECZNICZYCH 23 B Bluszczyk kurdybanek Glechoma hederacea Rodzina: jasnotowate (Lamiaceae) Występowanie Gatunek rozpowszechniony w prawie ca­ łej Europie, na Kaukazie i Syberii, a także w Ameryce Pn., gdzie został zawleczony. Cechy morfologiczne Bylina osiągająca wysokość do 20 cm. Ło­ dyga czterokanciasta, wytwarza długie, do 1 m, pełzające rozłogi. Pędy kwiatonośne wzniesione. Liście naprzeciwległe. Dwuwar­ gowe kwiaty osadzone po 2–4 w kątach liści. Owocem jest rozłupnia rozpadająca się na 4 rozłupki. Wymagania Preferuje gleby zasobne w składniki mine­ ralne, jest gatunkiem azotolubnym. Zastosowanie Roślina od lat używana w ziołolecznictwie. Odwary i napary stosuje się wewnętrznie do poprawienia apetytu i ułatwienia trawienia oraz zewnętrznie (działają antybakteryjnie i przyśpieszają regenerację skóry). Aż do początku XX w. bluszczyk stosowano powszechnie w Europie do przyprawiania dań. Ma silny zapach i gorzkawy, korzenny smak. Świeże, pokrojone ziele dodaje się do jajecznicy, omletów, masła ziołowego, past z twarogu i sera żółtego. Sprawdza się też jako wzbogacenie smaku sałatek ziemniaczanych, gotowanych ziemniaków, ryżu i makaronów. 24 500 PRZYPRAW I ZIÓŁ LECZNICZYCH | PRZEGLĄD GATUNKÓW Bobrek trójlistkowy Menyanthes trifoliata Rodzina: bobrkowate (Menyanthaceae) B Inne nazwy: bobrek trójlistny Występowanie Gatunek występujący w Europie, w strefie umiarkowanej w Azji oraz w Ameryce Pn. Cechy morfologiczne Bylina, wykształcająca pod ziemią grube, walcowate, pełzające kłącze. Łodyga wznie­ siona, naga i bezlistna. Ulistnienie skrętole­ głe, liście tylko odziomkowe, ciemnozielone, skórzaste, trójlistkowe. Kwiaty białoróżo­ we, zebrane w grona, osadzone na długiej, bezlistnej szypułce. Owocem jest torebka, z drobnymi nasionami o brązowej barwie. Wymagania W stanie dzikim występuje na torfowiskach, mokrych łąkach i bagnach. Zastosowanie Surowcem jest liść zawierający do 7 garbników, irydoidy o gorzkim smaku, alkaloidy, flawonoidy, fe­ nolokwasy, saponiny, składniki mineralne. Wyciągi z liści stosowane są w chorobach przewodu pokar­ mowego. Pobudzają łaknienie, zwiększają wydziela­ nie soków żołądkowych, przeciwdziałają zaparciom, wzdęciom, zwiększają wydzielanie żółci. Bobrek sto­ sowany jest w homeopatii: w nerwobólach, bólach głowy, bólach reumatycznych. Produkuje się z niego nalewki i likiery. Bodziszek cuchnący Geranium robertianum, Geranium foetidum, Geranium graveolens Rodzina: bodziszkowate (Geraniaceae) Występowanie Gatunek występujący w Ameryce Pn. i Pd., Afryce, Azji oraz w Europie. Roślina popular­ na w Polsce. Cechy morfologiczne Roślina roczna lub dwuletnia, wysokość do 50 cm. Łodyga krucha, łamliwa, wzniesiona lub pokładająca się, rozgałęziona, o czerwo­ nawym zabarwieniu, pokryta gruczołowaty­ mi włoskami. Liście odziomkowe długoogon­ kowe, łodygowe, dłoniastosieczne, ułożone naprzeciwlegle. Kwiaty drobne, karmino­ woczerwone, osadzone po 2 w kątach liścia. Owocem jest rozłupka. Cała roślina ma cha­ rakterystyczny, niezbyt miły zapach. Wymagania Nie ma dużych wymagań siedliskowych. W stanie dzikim występuje w lasach, zaro­ ślach i na wrzosowiskach. Zastosowanie W homeopatii i w lecznictwie ludowym stosowane jest ziele zawierające około 13 garbników (gera­ nina, izogeranina), flawonoidy, kwasy jabłkowy i cy­ trynowy, witaminę C oraz olejek eteryczny. Wyciągi z ziela mają działanie ściągające i przeciwwirusowe, stosowane w chorobach nerek, pęcherza oraz bie­ gunkach. Wchodzi w skład preparatów do ochrony roślin i środków przeciw molom. PRZEGLĄD GATUNKÓW | 500 PRZYPRAW I ZIÓŁ LECZNICZYCH 25 B Borówka brusznica Vaccinium vitis-idaea Rodzina: wrzosowate (Ericaceae) Występowanie Jest rozpowszechniona w klimacie umiarko­ wanym półkuli północnej. W Polsce pospoli­ ta na niżu i w górach. Cechy morfologiczne Krzewinka o wysokości 8–25 cm o obłych, omszonych gałązkach. Skórzaste, zimotrwa­ łe liście są jajowate lub eliptyczne z podwi­ niętym brzegiem, z wierzchu ciemnozielo­ ne i połyskujące, a od spodu jasnozielone i czarno-gruczołowo kropkowane. Dzwon­ kowate, białoróżowe kwiaty zebrane są w grona na szczytach gałązek. Owocem jest czerwona jagoda. Wymagania Roślina kwasolubna występująca w borach iglastych. Zastosowanie Napary z liści mają właściwości przeciwzapalne, moczopędne i przeciwbiegunkowe. Wiążą toksyny pochodzenia bakteryjnego oraz wzmacniają ściany naczyń krwionośnych przewodu pokarmowego. Świeże owoce zawierają witaminę C, prowitaminę A oraz wiele cennych składników mineralnych. Moż­ na z nich przyrządzać galaretki, soki, konfitury, dże­ my (z dodatkiem gruszki), kompoty i sosy. Są znako­ mitym dodatkiem do dziczyzny i polędwicy. 26 500 PRZYPRAW I ZIÓŁ LECZNICZYCH | PRZEGLĄD GATUNKÓW B Borówka czernica Vaccinium myrtillus Rodzina: wrzosowate (Ericaceae) Inne nazwy: borówka czarna Występowanie Występuje w Ameryce Pn., Azji i w Europie. W Polsce pospolita w górach i na nizinach. Cechy morfologiczne Krzewinka dorastająca do 50 cm wysokości. Opadające na zimę podługowatojajowate i na brzegach drobno piłkowane liście osa­ dzone są skrętolegle na kanciastych, nagich pędach. Wyrastające z kątów liści różowa­ wowobiałozielone kwiaty są kulistodzwon­ kowate, o długości około 5 mm. Owocem jest jagoda z sinoniebieskim, woskowym nalotem. Wymagania Roślina kwasolubna występująca w lasach sosnowych i mieszanych. Zastosowanie Owoce i liście borówki czarnej są stosowane w postaci odwaru jako środek przeciwbiegunkowy. Wpływają one korzystnie również na układ krą­ żenia, narząd wzroku i obniżają poziom cukru we krwi. Świeże i suszone owoce bogate w witaminy z grupy B, witaminę C, prowitaminę A oraz składniki mineralne działają przeciwrobaczycowo. Same lub z innymi owocami mogą stanowić nadzienie lub po­ lewę do naleśników. Przyrządza się z nich koktajle, kompoty, soki, syropy, dżemy i zupy owocowe. PRZEGLĄD GATUNKÓW | 500 PRZYPRAW I ZIÓŁ LECZNICZYCH 27 B Brzoza brodawkowata Betula verrucosa, Betula pendula Rodzina: brzozowate (Betulaceae) -romboidalne, z siateczkowatym unerwie­ niem, brzeg blaszki podwójnie ząbkowany. Kwiaty rozdzielnopłciowe, zebrane w kotki. Owocem jest orzeszek ze skrzydełkami. Wymagania W stanie dzikim występuje na suchych, piasz­ czystych terenach, na nieużytkach, w lasach liściastych, mieszanych i sosnowych. Inne nazwy: brzoza zwisła, brzoza biała, brzezina Występowanie Gatunek występujący w strefie klimatu umiarkowanego i Afryce Pn. Roślina oz- dobna. Cechy morfologiczne Drzewo osiągające wysokość do 30 m. Kora biała, błyszcząca, u drzew starszych czarna u nasady, łuszcząca się okrężnie. Gałązki cienkie, zwisające, nagie, pokryte kropelka­ mi żywicy. Liście ciemnozielone, jajowato­ Zastosowanie Surowce to liść, pączki, sok, kora oraz dziegieć. Li­ ście, stosowane w postaci naparów, odwarów oraz soku mają działanie moczopędne, saluretyczne, słabo napotne. Pączki brzozy działają napotnie, mo­ czopędnie, a na skórę przeciwzapalnie. Sok (oskoła) zawiera cukier inwertowany (ksylitol). Dziegieć brzo­ zowy zawiera 6 fenoli i działa antyseptycznie. Kora brzozy stosowana jest do kąpieli, w leczeniu trądzi­ ku. Surowiec drzewny na meble, sklejkę oraz węgiel drzewny. Brzoza omszona Betula pubescens Rodzina: brzozowate (Betulaceae) Występowanie Gatunek występujący w Europie, na Syberii i na Kaukazie. W Polsce pospolity na niżu. Cechy morfologiczne Drzewo lub wysoki krzew, osiągający wyso­ kość do 28 m. Korona owalna. Kora biała, matowa, łuszcząca się płatami. Liście ciem­ nozielone, spodem jaśniejsze, na brzegach płytko ząbkowane, omszone. Kwiaty nie­ pozorne, bez okwiatu, rozdzielnopłciowe. Owocem jest drobny orzeszek obustronnie uskrzydlony. Wymagania W stanie dzikim występuje na glebach wil­ gotnych i podmokłych. Zastosowanie Gatunek pokrewny brzozie brodawkowatej. Ma ta­ kie samo zastosowanie. 28 500 PRZYPRAW I ZIÓŁ LECZNICZYCH | PRZEGLĄD GATUNKÓW Buk zwyczajny Fagus silvatica Rodzina: bukowate (Fagaceae) B Wymagania Buk jest wrażliwy na wiosenne przymrozki. Lubi regiony o wysokiej wilgotności powie­ trza. Występuje na glebach żyznych, wa­ piennych, wilgotnych (nie podmokłych). Występowanie Występuje w Europie Zach. i Pd. W Polsce przebiega granica zasięgu występowania. Cechy morfologiczne Drzewo osiągające wysokość do 40 m. Koro­ na owalna. Kora jasna, popielatoszara, gład­ ka. Liście ciemnozielone, sztywne, z wierz­ chu błyszczące, jajowate lub eliptyczne, zaostrzone na szczycie, faliste na brzegach. Kwiaty niepozorne, rozdzielnopłciowe, jed­ nopienne. Owocem jest trójkanciasty orze­ szek (buczyna), otoczony miseczką, pękają­ cą 4 klapami. Zastosowanie W lecznictwie zastosowanie znajduje kreozot (mie­ szanina fenoli pozyskana przez suchą destylację drewna bukowego). Ma właściwości bakteriobójcze, odkażające, drażniące. Z nasion pozyskuje się olej. Drewno bukowe używane jest do wyrobu mebli, parkietów, płyt wiórowych, sklejek, nadaje się do to­ czenia, a ponadto wytwarza się z niego papier, wę­ giel drzewny, ocet drzewny, olej smołowy. Bukwica zwyczajna Betonica officinalis Rodzina: jasnotowate (Lamiaceae) Występowanie Występuje w pn. Azji i w Europie. W Polsce gatunek pospolity na całym obszarze. Wymagania Rośnie na łąkach, wzgórzach, w zaroślach i w świetlistych lasach. Cechy morfologiczne Bylina o wysokości 30–80 cm. Łodyga od­ stająco szorstko owłosiona, słabo rozgałę­ ziona. Liście podługowatojajowate, karbo­ wane, u nasady sercowate, a na szczycie tępe. Kwiaty ciemnopurpurowe lub różowe o dzwonkowatym kielichu, zebrane w szczy­ towy, pozorny kłos. Owocem jest rozłupnia. Zastosowanie Odwar z surowca uzyskiwanego z bukwicy zwy­ czajnej wykazuje działanie przeciwzapalne i ściąga­ jące. Stosowany jest przy nieżytach żołądka i jelit, szczególnie w zatruciach pokarmowych, którym towarzyszą wzdęcia, biegunki, bóle brzucha i drob­ ne krwawienia. Działa wzmacniająco na organizm. Ugotowane młode pędy mogą stanowić substytut szparagów, a aromatyczne i odświeżające liście bu­ kwicy – herbaty. PRZEGLĄD GATUNKÓW | 500 PRZYPRAW I ZIÓŁ LECZNICZYCH 29 B Buzdyganek ziemny Tribulus terrestris Rodzina: parolistne (Zygophyllaceae) Występowanie Gatunek występujący w basenie Morza Śród­ ziemnego, w Azji, Australii, Afryce i Ameryce. Cechy morfologiczne Jednoroczna roślina zielna, osiąga wysokość do 60 cm. Łodyga rozgałęziona, rozesłana. Liście sinozielone, pierzaste. Kwiaty żółte, pojedyncze, w kątach liści. Owocem jest kol­ czasta rozłupnia. Wymagania W stanie naturalnym występuje w regio­ nach o wysokiej temperaturze powietrza. Zastosowanie Surowcem jest ziele i owoc zawierające 0,17 sa­ ponin steroidowych, alkaloidy, flawonoidy. W lecz­ nictwie stosowane w leczeniu zaburzeń oddawania moczu, stanów zapalnych gruczołu krokowego, nadciśnienia, podniesionego poziomu cholesterolu we krwi, chorób wątroby, nerek i układu krążenia. Łagodzi objawy andropauzy. W Turcji i Bułgarii buz­ dyganek jest uważany za zioło podnoszące libido. Wyciągi zwiększają poziom wolnego testosteronu, stosowane są jako leki moczopędne, tonizujące, w stanach zapalnych cewki moczowej oraz prze- rostu gruczołu krokowego. 30 500 PRZYPRAW I ZIÓŁ LECZNICZYCH | PRZEGLĄD GATUNKÓW Bylica boże drzewko Artemisia abrotanum Rodzina: astrowate (Asteraceae) B zwisający koszyczek. Owoc w postaci nie­ łupki. Roślina wydziela silny, balsamiczno­ -korzenny zapach. Wymagania Wymaga gleb próchnicznych, zasobnych, obojętnych. Preferuje stanowiska suche, nasłonecznione. Inne nazwy: boże drzewko Występowanie Występuje w Ameryce Pn., Europie, w Turcji i na Zakaukaziu. W Polsce uprawiany jako roślina lecznicza i ozdobna. Cechy morfologiczne Półkrzew lub krzew o wysokości do 1,5 m. Pędy rozgałęzione, sinozielonkawe, omszo­ ne od strony spodniej. Młode pędy sztywne, wzniesione, stare wygięte ku dołowi. Liście górne, pojedynczo pierzaste, dolne podwój­ nie pierzaste z równowąskimi odcinkami. Kwiaty drobne, żółte. Kwiatostanem jest Zastosowanie Surowcem jest ziele zawierające kumaryny, olej­ ki lotne (ok. 2,5 ), flawonoidy, garbniki (ok. 6 ) i fenolokwasy. Wyciągi działają rozkurczająco, re­ gulują przepływ i wytwarzanie żółci. Stosowane są w przypadkach zastoju żółci i przy zmniejszonym jej wydzielaniu. Ziele stosowane do kąpieli poprawia krążenie i wzmacnia. Herbatki pobudzają łaknienie, regulują proces trawienia, stosowane są jako śro­ dek przeciwrobaczycowy. Bylica cytwar Artemisia cina Rodzina: astrowate (Asteraceae) wójnie pierzaste. Kwiaty zebrane w małe ko­ szyczki. Kwiatostan groniasty. Owocem jest niełupka. Wymagania W stanie dzikim występuje na półpustyn­ nych stepach azjatyckich. Inne nazwy: cytwar, bylica rupnik, bylica glistnik, bylica cytwarowa Występowanie Występuje w Kazachstanie, Europie, w Turcji i na Zakaukaziu. Uprawiany w Indiach, Pakis- tanie, na Bliskim Wschodzie i w Afryce. Cechy morfologiczne Półkrzew osiągający wysokość do 50 cm. Łodyga wzniesiona, silnie rozgałęziona. Liś- cie małe, o zabarwieniu szarozielonym, pod- Zastosowanie Surowcem są koszyczki, z których dawniej izolowa­ no santoninę (lakton seskwiterpenowy), obecnie nieużywany w lecznictwie ze względu na działania uboczne (nawet niewielkie dawki mogą powodo­ wać biegunkę i wymioty). Koszyczki zawierają 1–3 olejku i 3–6 santonin (alfa i beta). Bylica cytwar ma szczególnie toksyczne działanie na glisty i owsiki. PRZEGLĄD GATUNKÓW | 500 PRZYPRAW I ZIÓŁ LECZNICZYCH 31 B Bylica piołun Artemisia absinthium Rodzina: astrowate (Asteraceae) Wymagania Preferuje stanowiska suche i nasłonecznione. Rośnie na polanach leśnych, zrębach, przy­ drożach, miedzach i nieużytkach. Występowanie Bylica piołun występuje w Ameryce Pn., pn. Afryce, zach. Azji i w Europie. Cechy morfologiczne Bylina o wysokości do 40–100 cm, o dłu­ gich, rozgałęzionych i srebrzysto owłosio­ nych pędach. Jedwabiście filcowate liście są od góry szarozielone, a od spodu białawe z tępymi, podługowatolancetowatymi od­ cinkami. Jasnożółte, drobne kwiaty zebra­ ne są w prawie kuliste, zwisające koszyczki o owłosionym dnie. Owoc to drobna, brązo­ wo paskowana niełupka. Zastosowanie Znana roślina zielarska. Napar z liści lub ziela pobu­ dza wydzielanie soków trawiennych i wykazuje dzia­ łanie żółciopędne. Wzmaga też apetyt i działa prze­ ciwrobaczycowo, łagodzi wzdęcia. W kuchni świeże lub suszone liście mogą być stosowane jako przy­ prawa do ciężkostrawnych, tłustych i smażonych mięs. Stosowana również do wyrobu likierów, wer- mutów i wódek, m.in. absyntu. Roślina spożywana w zbyt dużych dawkach może być trująca. Bylica pospolita Artemisia vulgaris Rodzina: astrowate (Asteraceae) ne, zebrane w kwiatostany typu koszyczek. Owocem jest naga niełupka. Wymagania Roślina azotolubna występująca na siedli­ skach ruderalnych. Występowanie Obecnie występuje w wielu rejonach świata. W Polsce pospolita na terenie całego kraju. Cechy morfologiczne Bylina o wysokości do 2 m. Pędy silnie rozga­ łęzione, dołem nagie, górą wełnisto owłosio­ ne. Ulistnienie skrętoległe. Liście pierzasto­ dzielne, wyraźnie dwukolorowe, z wierzchu ciemnozielone, od spodu białawe i wełniste. Kwiaty drobne, żółte lub czerwonobrunat­ Zastosowanie W przeszłości roślina niemal na całym świecie była uznawana za magiczną. W Polsce zapomniana, ale spotykana w kuchniach wielu narodów, przede wszystkim do przyprawiania tłustych potraw mięs- nych lub bezmięsnych. W połączeniu z wodą, mio­ dem i późnoletnimi owocami tworzy orzeźwiający napój. Ziele należy dozować oszczędnie, bo przy nadmiarze może pojawić się posmak goryczy. Na­ par lub nalewkę stosuje się w wielu schorzeniach wątroby i przy nerwobólach. 32 500 PRZYPRAW I ZIÓŁ LECZNICZYCH | PRZEGLĄD GATUNKÓW C Cebula zwyczajna Allium cepa Rodzina: czosnkowate (Alliaceae) Inne nazwy: cebula pospolita, czosnek ce­ bula, dymka Występowanie Gatunek pochodzący z zach. Azji, uprawiany prawie na całym świecie. Cechy morfologiczne Roślina dwuletnia lub bylina. W pierwszym roku wytwarza tylko liście, puste w środku (dęte), o zabarwieniu niebieskawozielonym. W drugim roku wyrasta pęd kwiatostanowy (głąbik) do wysokości około 120 cm. Kwiaty białawozielone, zebrane w baldach. Owo­ cem jest torebka. Wymagania Wymaga gleby żyznej, zasobnej w składniki pokarmowe, i stanowiska słonecznego. Zastosowanie Surowcem jest świeża cebula, stosowana także w postaci soku lub syropu i wyciągów. Zawiera związki siarkowe, olejki lotne, saponiny triterpeno­ we, zw. śluzowe, pektyny, witaminy C, B, E i K, pro­ witaminę A, sterole, związki mineralne. Działa anty­ bakteryjnie i przeciwmiażdżycowo, obniża ciśnienie i poziom cukru w surowicy. Wyciągi stanowią skład­ nik maści na rany i oparzenia. Stosowana jako do­ datek do zup, przekąsek, surówek, sałatek, sosów i farszów oraz do przetworów. PRZEGLĄD GATUNKÓW | 500 PRZYPRAW I ZIÓŁ LECZNICZYCH 33 C Centuria pospolita Centaurium umbeliatum Rodzina: goryczkowate (Gentianaceae) Inne nazwy: tysiącznik pospolity Występowanie Gatunek występujący w Europie, Azji, na Kau- kazie, w Iranie i pn. Afryce. W Polsce częścio­ wo chroniona. Cechy morfologiczne Roślina roczna lub dwuletnia, osiąga wyso­ kość do 50 cm. Łodyga wzniesiona, rzadko rozgałęziona. Ulistnienie naprzemianległe. Liście łodygowe odwrotnie jajowate, pod- łużne, całobrzegie, ułożone parami w okół­ ku. Liście dolne w różyczce. Kwiaty różowo­ czerwone, promieniste. Kwiatostanem jest baldach, owocem torebka. Wymagania Nie ma dużych wymagań siedliskowych. W stanie dzikim występuje przede wszyst­ kim na glebach suchych. Zastosowanie Surowcem jest ziele zawierające gorzkie glikozydy, alkaloidy, flawonoidy i triterpeny. Wyciąg wzmaga wydzielanie soków trawiennych i żółci. Ziele jest składnikiem mieszanek ziołowych, stosuje się je w postaci naparów lub odwarów. Produkuje się z niego także ziołowe gorzkie likiery. 34 500 PRZYPRAW I ZIÓŁ LECZNICZYCH | PRZEGLĄD GATUNKÓW Ceratonia Ceratonia siliqua Rodzina: bobowate (Fabaceae), dawniej brezylkowate (Caesalpiniaceae) C Inne nazwy: szarańczyn strąkowy, drzewo karobowe, karob, rożkowiec strąkowy Występowanie Gatunek pochodzący z obszaru śródziem­ nomorskiego. Cechy morfologiczne Dwupienne drzewo o wysokości 10–15 m. Liście parzystopierzaste, skórzaste, ciem­ nozielone, błyszczące, eliptyczne, opadają co 2 lata. Ulistnienie skrętoległe. Kwiatosta­ nem jest grono. Kwiaty rozdzielnopłciowe, drobne, o zabarwieniu czerwonym. Owo­ cem jest strąk nazywany chlebem święto­ jańskim, o dł. 20 cm i szer. 2 cm, z miękkim, brązowawym miąższem. Owoce zawierają dużo drobnych brązowych nasion. Wymagania Roślina o minimalnych wymaganiach, znosi suszę, zasolenie gleby i duże nasłonecznienie. Zastosowanie Surowcem są nasiona zawierające 13 cukru inwer- towego, 20 sacharozy, 3 pektyn, 3 śluzów, składniki mineralne (magnez, żelazo, wapń). Nasio­ na bez łupiny zawierają polisacharydy (93 ) oraz białko (6 ). Zmielone i wyprażone nasiona stano­ wią namiastkę kawy. Mąka ze zmielonych owoców (karob) nadaje ciemną barwę wypiekom i polewom. Sok i syrop stosowane są do przetworów owoco­ wych i alkoholi. Guma karobowa (mączka chleba świętojańskiego) stanowi substancję zagęszczającą (E410), używana jest także w przemyśle kosmetycz­ nym, papierosowym i przy produkcji papieru. Strąki stanowią paszę. Chaber bławatek Centaurea cyanus Rodzina: astrowate (Asteraceae) środkowe. Owocem jest niełupka z puchem kielichowym. Wymagania Rośnie na polach i przy drogach. Występowanie Występuje w Azji i w Europie. W Polsce roś- nie w całym kraju jako chwast polny. Cechy morfologiczne Roślina zielna dorastająca do 60  cm. Na gałęzistej, pajęczynowatowełnistej łody­ dze umieszczone są liście równowąskie lub równowąskolancetowate. Koszyczki umieszczone na szczytach rozgałęzień pę­ dów zawierają niebieskie, lejkowate kwiaty zewnętrzne i fioletowe, rurkowate kwiaty Zastosowanie Napar z kwiatów chabru wykazuje silne właściwości przeciwzapalne i moczopędne. Stosuje się go w cho­ robach nerek współwystępujących ze skąpym wyda­ laniem moczu. Surowiec działa również nieznacznie żółciopędnie. W kuchni kwiaty mogą służyć do ozda­ biania deserów, sałatek i napojów. Napar stosuje się zew nętrznie do przemywania zmęczonych oczu. PRZEGLĄD GATUNKÓW | 500 PRZYPRAW I ZIÓŁ LECZNICZYCH 35 C Chinowiec Cinchona Rodzina: marzanowate (Rubiaceae) Kwiatostanem jest wiecha, kwiaty promie­ niste zielonkawożółte lub różowe. Owocem jest torebka. Wymagania Warunki klimatu podzwrotnikowego. Inne nazwy: drzewo chinowe Występowanie W stanie dzikim występuje w Andach. Upra­ wiany na plantacjach na Jawie, w Indonezji, Kongo, Wietnamie, Indiach i Australii. Cechy morfologiczne Rodzaj obejmuje ponad 40 gatunków drzew.
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

500 przypraw i ziół leczniczych
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: