Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00371 005242 13080628 na godz. na dobę w sumie
Absencja chorobowa pracowników. Uwarunkowania - kształtowanie - pomiar - ebook/pdf
Absencja chorobowa pracowników. Uwarunkowania - kształtowanie - pomiar - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 232
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-8-3808-8579-0 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> poradniki >> zasoby ludzkie (hr)
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Dlaczego w zaciszu gabinetu lekarskiego, przy podejmowaniu decyzji o skorzystaniu ze zwolnienia, oprócz pacjenta i lekarza uwzględniany jest jeszcze pracodawca? Czy dla pracodawcy najkorzystniejszy poziom absencji to jej brak? Dlaczego pracownicy korzystają ze zwolnień w okolicznościach medycznie nieuzasadnionych? Te i wiele innych pytań dotyczących zachowań absencyjnych pracowników i działań zarządczych podejmowanych przez pracodawców stały się inspiracją do podjęcia badań, których wyniki zostały zaprezentowane w niniejszej publikacji. Omówiono w niej m.in. różnorodność czynników determinujących poziom absencji pracowniczej, metody mierzenia i badania zachowań absencyjnych pracowników oraz sposoby ich kształtowania przez pracodawców. W książce podjęto rzadko poruszaną w polskich pracach badawczych tematykę zarządzania absencją pracowniczą w organizacji i próbę zdiagnozowania możliwych w tej sferze dysfunkcji, na które składają się dwa skrajnie różne zachowania pracownicze: nieuzasadnione, nadmierne korzystanie ze zwolnień lekarskich oraz przychodzenie do pracy pomimo choroby lub wykorzystywanie urlopu wypoczynkowego zamiast zwolnienia lekarskiego.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

(cid:16)(cid:30)(cid:312)(cid:36)(cid:44)(cid:47)(cid:55)(cid:30)(cid:49)(cid:30)(cid:3)(cid:22)(cid:49)(cid:47)(cid:38)(cid:40)(cid:34)(cid:47) Małgorzata Striker – Uniwersytet Łódzki, Wydział Zarządzania Katedra Zarządzania Zasobami Ludzkimi, 90-237 Łódź, ul. Matejki 22/26 RECENZENT Małgorzata Gableta REDAKTOR INICJUJĄCY Monika Borowczyk OPRACOWANIE REDAKCYJNE Ilona Turowska SKŁAD I ŁAMANIE AGENT PR KOREKTA TECHNICZNA Leonora Wojciechowska PROJEKT OKŁADKI Stämpfli Polska Sp. z o.o. Zdjęcie wykorzystane na okładce: © Shutterstock.com © Copyright by Małgorzata Striker, Łódź 2016 © Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2016 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.07906.17.0.M Ark. wyd. 14,0; ark. druk. 15,5 ISBN 978-83-8088-578-3 e-ISBN 978-83-8088-579-0 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego tel. (42) 665 58 63 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl Spis treści Wstęp Rozdział 1 Zachowania absencyjne w miejscu pracy i ich uregulowania prawne 1.1. Istota zachowań absencyjnych pracowników 1.2. Uregulowania prawne zachowań absencyjnych pracowników 1.2.1. Regulacje prawne dotyczące czasu pracy pracowników 1.2.2. Regulacje prawne dotyczące nieobecności w pracy 1.2.3. Regulacje prawne dotyczące czasowej niezdolności do pracy Rozdział 2 Uwarunkowania zachowań absencyjnych pracowników 2.1. Zróżnicowanie uwarunkowań zachowań absencyjnych pracowników 2.2. Uwarunkowania indywidualne związane z cechami pracowników 2.3. Uwarunkowania związane z miejscem pracy 2.4. Uwarunkowania zewnętrzne – polityka państwa i sytuacja na rynku pracy 2.5. Uwarunkowania chorobowej obecności w pracy 2.6. Wybrane teoretyczne modele uwarunkowań zachowań absencyjnych pracowników Rozdział 3 Kształtowanie zachowań absencyjnych pracowników 3.1. Istota zarządzania absencją chorobową 3.2. Polityka absencji 3.3. Programy promocji zdrowia i poprawy warunków pracy 3.4. Kultura absencji 3.4.1. Istota i rodzaje kultury absencji 3.4.2. Kształtowanie zachowań absencyjnych poprzez kulturę absencji Rozdział 4 Metody pomiaru i badania zachowań absencyjnych pracowników 4.1. Pomiar absencji pracowniczej 4.1.1. Wskaźniki absencji 4.1.2. Pomiar kosztów absencji 4.1.3. Wykorzystanie wskaźników absencji i pomiaru kosztów w zarządzaniu 4.2. Różnorodność metod badawczych zachowań absencyjnych 4.2.1. Różnorodność źródeł danych 4.2.2. Pluralizm i eklektyzm metodologiczny w badaniach zachowań absencyjnych 7 13 13 21 21 25 30 39 39 41 48 54 59 62 67 67 72 77 81 81 87 95 95 95 97 99 104 104 109 6 4.3. Metodyka badań własnych 4.3.1. Założenia badawcze 4.3.2. Model badawczy zachowań absencyjnych pracowników Rozdział 5 Studium przypadku – przedsiębiorstwo 5.1. Informacje ogólne o miejscu prowadzenia badań 5.2. Zachowania absencyjne w badanym przedsiębiorstwie 5.2.1. Absencja chorobowa na podstawie systemu ewidencji czasu pracy 5.2.2. Deklarowane zachowania absencyjne 5.3. Standardy zachowań absencyjnych pracowników 5.3.1. Standardy zewnętrzne 5.3.2. Standardy wewnętrzne 5.4. Wnioski z badań Rozdział 6 Studium przypadku – urząd 6.1. Informacje ogólne o miejscu prowadzenia badań 6.2. Zachowania absencyjne w badanym urzędzie 6.2.1. Absencja chorobowa na podstawie systemu ewidencji czasu pracy 6.2.2. Deklarowane zachowania absencyjne 6.3. Standardy zachowań absencyjnych pracowników 6.3.1. Standardy zewnętrzne 6.3.2. Standardy wewnętrzne 6.4. Wnioski z badań Zakończenie Bibliografia Netografia Spis aktów prawnych Spis tabel Spis rysunków Załącznik 1. Wzór kwestionariusza ankiety zastosowany do badań w przedsiębiorstwie Załącznik 2. Wzór kwestionariusza ankiety zastosowany do badań w urzędzie Summary O Autorce 113 113 115 123 123 127 127 133 141 141 153 156 159 159 162 162 166 176 176 186 188 191 199 209 211 213 217 219 223 227 231 Spis treści Wstęp Dlaczego chory pracownik decyduje się przyjść do pracy, narażając zdrowie swoje i innych? Czy dla pracodawcy optymalny poziom absencji to jej brak? Jakie me- chanizmy sprawiają, że w zaciszu gabinetu lekarskiego, podczas podejmowania decyzji o skorzystaniu ze zwolnienia, oprócz pacjenta i lekarza jest jeszcze ten trzeci – pracodawca? Dlaczego pracownicy korzystają ze zwolnień w okoliczno- ściach nieuzasadnionych medycznie? Te i wiele innych pytań dotyczących zacho- wań absencyjnych pracowników i podejmowanych przez pracodawców działań zarządczych nie zostały dotąd, zdaniem autorki, wyczerpująco zbadane w polskich warunkach społeczno-ekonomicznych. Badania, których celem jest ustalenie istoty zachowań absencyjnych, znajdu- ją się na pograniczu wielu dyscyplin naukowych, głównie psychologii, socjologii, zarządzania i medycyny. Absencja pracownicza na gruncie światowych badań na- ukowych ma bogatą historię, pierwsze publikacje pojawiły się w Stanach Zjedno- czonych w latach czterdziestych XX wieku (np. Noland 1945), a rozkwit badań teoretycznych i empirycznych przypada na lata siedemdziesiąte i trwa nieprze- rwanie do dzisiaj. Zmiany zachodzące na rynku pracy, przede wszystkim związane z uelastycznianiem zatrudnienia, coraz większą możliwością wykonywania pracy w dowolnym miejscu i czasie, usamodzielnieniem pracowników w zakresie spo- sobów wykonywania zadań, stawiają nowe wyzwania w obszarze teoretycznych i empirycznych badań zachowań absencyjnych. W ciągu ostatnich lat rozszerzo- no katalog zachowań absencyjnych o przychodzenie do pracy pomimo choroby i wykorzystywanie przysługujących urlopów wypoczynkowych zamiast zwolnień lekarskich. W Polsce badania absencji chorobowej prowadzono w kilku ośrodkach, mię- dzy innymi w Instytucie Medycyny Pracy Łodzi (np. Szubert, Sobala 2003, 2007; Szubert i in. 2009; Malińska 2013; Wężyk, Merecz 2013; Szubert 2014), Instytucie Spraw Publicznych (Giermanowska, Racław-Markowska 2004) i w Centralnym Instytucie Ochrony Pracy (np. Pęciłło 2015). Z przeprowadzonej analizy prac na- ukowych z lat 2010–2014, publikowanych w ogólnopolskich czasopismach związa- nych z zarządzaniem, ekonomiką pracy czy społecznymi uwarunkowaniami pracy („Zarządzanie Zasobami Ludzkimi”, „Humanizacja Pracy”, „Polityka Społeczna”, Ekonomika Przemysłu”, „Organizacja i Kierowanie”, „Współczesne Zarządzanie”) wynika, że problem absencji pracowniczej poruszony został w dwóch artykułach 8 (Gajdzik 2014 i Striker 2014). Widoczna jest wyraźna dysproporcja w porównaniu z dorobkiem naukowym w innych krajach (zwłaszcza Europy Zachodniej, Stanów Zjednoczonych czy Australii). W Polsce dotychczas nie były prowadzone badania ani kultury, ani klimatu absencji, nie są też zidentyfikowane zależności pomiędzy poziomem absencji a działaniami podejmowanymi przez pracodawców w obsza- rze optymalizowania rozmiarów nieobecności. Podkreślić również należy ogra- niczenia w bezpośrednim przenoszeniu na grunt polskich organizacji wyników badań teoretycznych i empirycznych, prowadzonych w innych krajach, z uwagi na silne uwarunkowania kulturowe zachowań absencyjnych i różny kontekst prawny regulacji związanych z nieobecnościami w pracy. Podsumowując powyższe rozważania, można stwierdzić, że w obszarze zacho- wań absencyjnych na pierwszy plan wysuwa się kilka zagadnień, które do tej pory w Polsce nie doczekały się satysfakcjonujących rozstrzygnięć teoretycznych i em- pirycznych. Istotne jest stworzenie podstaw teoretycznych koncepcji zarządzania absencją, które pozwoliłyby badać zależności pomiędzy działaniami podejmowa- nymi w tym obszarze przez pracodawców a zachowaniami absencyjnymi pracow- ników. Ważne jest również zidentyfikowanie psychospołecznych uwarunkowań zachowań absencyjnych w miejscu pracy i otoczeniu organizacji. W niniejszej pu- blikacji podjęto próbę rozwiązania wymienionych problemów. Dostrzeżona luka stała się przesłanką do podjęcia przez autorkę badań zachowań absencyjnych. Głównym celem przedstawionego opracowania jest zgromadzenie, przeanalizowanie i usystematyzowanie wiedzy na temat zachowań absencyjnych pracowników w odniesieniu do ich uwarunkowań, kształtowania i pomiaru. Cel główny pracy został skonkretyzowany w postaci celów szczegółowych. Autorka postawiła następujące cele teoriotwórcze: 1. Przedstawienie koncepcji zachowań absencyjnych pracowników poprzez zdefi- niowanie i doprecyzowanie, czym są zachowania absencyjne pracowników. 2. Identyfikację psychospołecznych uwarunkowań zachowań absencyjnych pra- cowników. 3. Przeanalizowanie i usystematyzowanie wiedzy z zakresu zarządzania absencją pracowniczą, prowadzące do określenia potencjalnych kierunków działań pra- codawców oraz możliwych do zastosowania w tym zakresie narzędzi zarząd- czych. 4. Skonstruowanie wstępnego modelu badawczego, uwzględniającego zależności pomiędzy działaniami podejmowanymi przez pracodawców w zakresie zarzą- dzania absencją a zachowaniami absencyjnymi pracowników i pozwalającego na pomiar zachowań absencyjnych w organizacji. Podstawą realizacji celów teoretycznych była analiza publikacji naukowych dotyczących wyznaczonych obszarów. Wykorzystano przede wszystkim literatu- rę światową, chociaż autorka dołożyła wszelkich starań, żeby uwzględnić wyniki badań prowadzonych w Polsce. Celem empirycznym pracy jest zdiagnozowanie społecznych uwarunkowań ab- sencji pracowniczej w dwóch celowo wybranych organizacjach z wykorzystaniem Wstęp Wstęp 9 autorskiego modelu rozpoznawania i analizowania wewnętrznych i zewnętrznych standardów zachowań absencyjnych w miejscu pracy, obejmującego zarówno in- strumentarium pomiaru i oceny poziomu absencji, jak i narzędzia badania postaw i opinii pracowników na temat preferowanych zachowań absencyjnych oraz czyn- ników je kształtujących. Wskazany niedostatek badań absencji pracowniczej w Polsce skłonił autorkę do przeprowadzenia badań z wykorzystaniem podejścia jakościowego. Chęć po- znania, zrozumienia i wyjaśnienia istoty oraz uwarunkowań zachowań absencyj- nych zdeterminowała wybór podstawowej metody badania – studiów przypad- ków. W badaniach empirycznych przyjęto założenie, że zachowania absencyjne są zjawiskiem społecznym, uwarunkowanym kulturowo. Standardy zachowań absencyjnych w miejscu pracy (nazywanych również w pracy standardami absen- cji), zwłaszcza w kontekście indywidualnych przekonań pracowników i działań zarządczych podejmowanych przez pracodawców, nie były dotychczas przedmio- tem badań naukowych w Polsce, stąd też przyjęte hipotezy mają charakter wstęp- ny i ogólny. Zasadnicze badania przeprowadzono w dwóch celowo wybranych1 organizacjach – przedsiębiorstwie produkcyjnym i urzędzie. Wykorzystano trzy źródła informacji: istniejące dokumenty organizacyjne, dane archiwalne oraz opi- nie pracowników i kierowników, z którymi przeprowadzono wywiady swobodne (nieustrukturalizowane) oraz wywiady kwestionariuszowe. Opracowanie składa się ze wstępu, sześciu rozdziałów i zakończenia. Trzy pierwsze rozdziały mają charakter teoretyczny i stanowią próbę zsyntetyzowa- nia wiedzy na temat zachowań absencyjnych, ich uwarunkowań oraz sposobów ich kształtowania w organizacji. Rozdział czwarty ma charakter metodologiczny i poświęcony jest zebraniu wiedzy na temat pomiaru absencji i metod badania zachowań absencyjnych oraz przedstawieniu autorskiego modelu badawczego stanowiącego podstawę analiz empirycznych, których wyniki zaprezentowane są w dwóch kolejnych rozdziałach. W zakończeniu pracy odniesiono się do posta- wionych celów, przedstawiono wnioski teoretyczne i empiryczne oraz wskazano na ograniczenia i przyszłe kierunki badań. Rozdział pierwszy poświęcony jest zachowaniom absencyjnym pracowników. Przedstawiono je na tle szerszego pojęcia, jakim są zachowania organizacyjne, i wskazano na trzy rodzaje zachowań absencyjnych związanych z chorobą: absen- cję, chorobową obecność oraz wykorzystywanie urlopów wypoczynkowych za- miast zwolnień lekarskich. W odniesieniu do nieobecności zwrócono uwagę na ich dwa wymiary: planowość i dobrowolność. W dalszej części scharakteryzowano uregulowania prawne zachowań absencyjnych ze wskazaniem ich kontekstu hi- storycznego i odmiennych rozwiązań stosowanych w różnych krajach. Zwrócono uwagę na dwa podstawowe aspekty: regulacje dotyczące czasu pracy oraz zasady, na jakich pracownik może być nieobecny w pracy, dotyczące przede wszystkim urlopów wypoczynkowych i nieobecności związanych z czasową niezdolnością do 1 Kryteria doboru wskazano w podrozdziale 4.3. 10 pracy z powodu choroby. Przedstawione uwarunkowania prawne są, zdaniem au- torki, ważnymi okolicznościami zachowań absencyjnych, a ich poznanie pozwala na zrozumienie znaczenia i określenie możliwości stosowania instrumentów za- rządzania absencją. Rozdział drugi zawiera rozważania dotyczące uwarunkowań zachowań absen- cyjnych pracowników. Uwarunkowania te podzielono na trzy podstawowe kate- gorie: uwarunkowania indywidualne, uwarunkowania związane z miejscem pra- cy oraz uwarunkowania zewnętrzne, wyznaczone przez działania podejmowane przez państwo i sytuację na rynku pracy. Zwrócono uwagę na specyficzne czynniki kształtujące chorobową obecność w pracy. Z uwagi na to, że przyczyny zachowań absencyjnych są wielowymiarowe i wzajemnie ze sobą powiązane, w ostatniej czę- ści drugiego rozdziału zaprezentowano wybrane modele teoretyczne publikowane w literaturze światowej, które stanowią propozycję wyjaśnienia, co sprawia, że pra- cownik korzysta ze zwolnienia lekarskiego, a co, że przychodzi do pracy pomimo choroby. W kolejnym, trzecim rozdziale pracy omówiono możliwości kształtowania za- chowań absencyjnych przez pracodawców. Określono istotę zarządzania absencją, a także scharakteryzowano trzy podstawowe elementy działań podejmowanych przez pracodawców w tym zakresie: prowadzenie kontroli obecności, programy z zakresu promocji zdrowia oraz kształtowanie kultury absencji zorientowanej na ograniczanie niekorzystnych dla organizacji zachowań absencyjnych pracowni- ków. W kontekście kultury absencji zwrócono uwagę na mechanizmy oddziały- wania na pracowników nieformalnych norm, wskazujących, jakie zachowania są społecznie akceptowane w zespołach pracowniczych. Rozdział czwarty poświęcony jest metodom badań zachowań absencyjnych pracowników. Rozważania rozpoczęto od przedstawienia rodzajów i zakresu wy- korzystania w praktyce zarządzania i badaniach naukowych wskaźników absen- cji oraz sposobów pomiaru kosztów nieobecności. W kolejnej części rozdziału zwrócono uwagę na inne niż pomiar sposoby badania absencji. Scharakteryzo- wano różne źródła danych na temat zachowań absencyjnych oraz wskazano na bogactwo stosowanych metod badawczych. Rozdział kończy prezentacja autor- skiej propozycji modelu badawczego do pomiaru absencji i diagnozy społecznych uwarunkowań zachowań absencyjnych pracowników. W opisie modelu zawarto uzasadnienie przyjętego paradygmatu naukowego oraz wyboru metody badaw- czej. Przedstawiono także postawione hipotezy badawcze, kryteria wyboru pod- miotów badań, plan badań, wykorzystane źródła danych oraz narzędzia. Kolejne dwa rozdziały – piąty i szósty prezentują wyniki przeprowadzonych ba- dań – dwa studia przypadków. Z uwagi na to, że w Polsce zachowania absencyjne były dotychczas przedmiotem niewielu badań empirycznych, autorka skoncentro- wała się na każdym przypadku oddzielnie. Pozwoliło to na uzyskanie możliwie bogatego opisu badanego zjawiska oraz kontekstów jego występowania osobno w ramach każdej organizacji. Układ rozdziałów empirycznych jest w obu przy- padkach taki sam. Rozważania rozpoczynają się od scharakteryzowania miejsca Wstęp Wstęp 11 prowadzenia badań i podania informacji dotyczących okresu objętego badaniem oraz zakresu analizowanych danych w odniesieniu do wszystkich wykorzystanych źródeł. W dalszym fragmencie przedstawione są wyniki badań zachowań absen- cyjnych: najpierw danych archiwalnych z systemu ewidencji czasu pracy, w dalszej kolejności deklarowanych przez pracowników zachowań absencyjnych. Kolej- na część poświęcona jest na omówienie wyników związanych z poszczególnymi elementami zewnętrznych i wewnętrznych standardów absencji pracowniczej w badanych organizacjach. Szczególną uwagę zwrócono na czynniki różnicujące deklaracje badanych osób. Każdy rozdział empiryczny zakończony jest krótkim podsumowaniem i wnioskami. Ze względu na dominujące w badanym obszarze publikacje anglojęzyczne, w literaturze polskojęzycznej pojawiają się problemy natury językowej. Zwłaszcza dotyczą one, kluczowego z punktu widzenia niniejszej pracy, nazwania podstawo- wych zachowań absencyjnych: słowo abseteeism – tłumaczone jest jako absentyzm lub absenteizm, presenteism jako prezenteizm lub prezentyzm, a słowo leaveism, ze względu na stosunkowo niedawne pojawienie się w języku angielskim2, jeszcze nie doczekało się spolszczenia. Warto podkreślić, że już w Słowniku wyrazów obcych z 1959 roku figuruje słowo „absenteizm”3, a w Słowniku wyrazów obcych z 1980 roku zarówno termin „absenteizm” (wyjaśniony tak samo jak w 1959 roku), jak i „prezentyzm”4. A. Wężyk i D. Merecz (2015: 451) przeprowadziły analizę języko- wą słowa presenteism i zaproponowały używanie w języku polskim wersji „prezen- tyzm”. Trudno się jednak zgodzić do końca ze zdaniem autorek, że: „«prezentyzm» – intuicyjnie – brzmi lepiej, bardziej «po polsku», jest również łatwiejszy w wymo- wie niż «prezenteizm»” – oba terminy są zrozumiałe tylko dla wąskiej grupy osób śledzących literaturę z zakresu zachowań absencyjnych pracowników. Autorka w niniejszej pracy stara się stosować ugruntowane językowo słowa. Dla terminów absence i absenteeism – absencja, pomimo wskazywanych różnic pomiędzy tymi wyrazami5. Dla angielskiego określenia presenteism – zgodnie z sugestią zapro- ponowaną przez G. Johnsa (2010) – wykorzystywane jest określenie „chorobowa obecność”, a dla jednego z wymiarów pojęcia leaveism związanego z zachowaniami absencyjnymi – „wykorzystywanie urlopu wypoczynkowego zamiast zwolnienia lekarskiego”6. Bogactwo badań podejmowanych problemów i możliwych rozwiązań zarząd- czych w zakresie kształtowania zachowań absencyjnych przedstawianych w litera- turze światowej sprawiło, że autorka, pomimo dość ambitnie postawionego celu, 2 Pierwsza publikacja autorstwa I. Hesketha i C.L. Coopera, w której użyto tego określenia, ukazała się w 2014 roku. 3 Wyjaśniane jest jako: „uchylanie się od wypełniania obowiązków społecznych” . 4 Wyjaśniane jest jako: „subiektywistyczny kierunek w teorii i metodologii historiografii […]”. 5 W przypadku terminu absenteeism do słowa „absencja” dodawany jest przymiotnik „nad- 6 Szczegółowe rozważania definicyjne, wskazujące na istotę każdego z zachowań absencyj- mierna”. nych, omówione są w rozdziale 1. 12 zdaje sobie sprawę, że swoją pracą może tylko częściowo wypełnić istniejącą w li- teraturze polskiej lukę badawczą. Tworzeniu pracy przyświecała jednak nadzieja, że lektura niniejszego opracowania zainspiruje innych do włączenia w dotychcza- sowe badania problematyki zachowań absencyjnych pracowników i zarządzania absencją. *** Przeprowadzenie badań, których wyniki przedstawione są w niniejszej książ- ce, nie byłoby możliwe bez zaangażowania kierowników i pracowników badanych organizacji. Bardzo dziękuję wszystkim, którzy wykazali zrozumienie, poświęcili swój czas i pomogli w zgromadzeniu materiału do badań. Składam też szczególne podziękowania prof. Ewie Kusideł za długie, inspirujące rozmowy o blaskach i cie- niach wydobywania z liczb informacji o zachowaniach ludzi. Wstęp Rozdział 1 Zachowania absencyjne w miejscu pracy i ich uregulowania prawne 1.1. Istota zachowań absencyjnych pracowników Absencja jest zaliczana do jednych z kluczowych zachowań organizacyjnych pra- cowników (Robbins 1998: 16; Griffin 2009: 508). Internetowa Encyklopedia PWN wskazuje, że zachowanie jest zaliczane do podstawowych pojęć psychologicznych i definiuje je jako „każdą dającą się obserwować reakcję na bodźce z otoczenia lub ogół reakcji i ustosunkowań organizmu żywego do środowiska”[9]1. Według J. Zieleniewskiego (1969: 162) zachowanie to „znajdowanie się w określonym sta- nie […] dającym się określić przez stosunek do innej rzeczy lub do jakiejś części jej samej”. Wśród zachowań w miejscu pracy autor ten wyróżnił przede wszystkim działanie, czyli „zachowanie się umyślne, zmierzające do celu, kiedy podmiot dzia- łający ma mniej lub bardziej wyraźne poczucie swobody wyboru swego zachowa- nia, poczucie, że może się zachować tak albo inaczej”. Zachowanie jest reakcją lub stosunkiem do danej rzeczy, można więc wskazać na dwa składniki zachowania: działania oraz postawy, czyli reakcje oceniające wo- bec określonego bodźca z otoczenia obiektu postawy (Wosińska 2004: 139). We- dług R. W. Griffina (2009: 490) postawy są elementem zachowań. Autor definiuje je jako „zespół przekonań i odczuć, jakie mają ludzie w odniesieniu do określonej idei, sytuacji lub ludzi”. Tak zdefiniowane postawy mają trzy podstawowe elementy składowe: afektywny, odzwierciedlający uczucia i emocje wobec obiektu postawy; poznawczy, odzwierciedlający przekonania, wiedzę lub wierzenia jednostki na te- mat obiektu postawy oraz intencjonalny, odzwierciedlający sposób, w jaki dana osoba zamierza się zachować w określonej sytuacji. W. Wosińska (2004: 139) twier- dzi, że te trzy komponenty postaw pozostają ze sobą w dynamicznym sprzężeniu: przekonania wzbudzają uczucia i razem tworzą gotowość do działania, zgodnie 1 W książce w odniesieniu do przypisów bibliograficznych odwołujących się do źródeł interne- towych numer w nawiasie kwadratowym oznacza numer źródła w spisie netograficznym. 14 z modelem przedstawionym na rysunku 1.1. Jak wskazuje B. Wojciszke (2009), ludzie często postępują wbrew swoim postawom i wartościom. Intencje behawio- ralne nie są tym samym, co konkretne działania, tylko w niektórych sytuacjach ludzie postępują zgodnie ze swoją postawą (Wosińska 2004: 140). Jednak S. P. Rob- bins (1998: 16–18) utożsamia zachowania organizacyjne zarówno z działaniami, jak i postawami związanymi z pracą. Do zachowań organizacyjnych zalicza trzy podstawowe rodzaje działań – wydajność, nieobecność w pracy (absencję) i odej- ście z pracy (fluktuację) oraz dwie główne postawy – zadowolenie z pracy i zaan- gażowanie, które kształtują wszystkie trzy wcześniej wymienione rodzaje działań w organizacji. Zachowania organizacyjne mogą być analizowane na trzech pozio- mach – jednostki, grupy i systemu organizacyjnego, a celem badania zachowań w organizacji jest wyjaśnienie, przewidywanie i ułatwienie sprawowania kontroli nad zachowaniem ludzi w organizacji. Rysunek 1.1. Model zachowań Źródło: opracowanie własne na podstawie W. Wosińska (2004: 139–140). R.W. Griffin (2009: 507) definiuje zachowania organizacyjne jako „wzorzec działania członków organizacji, który bezpośrednio lub pośrednio wpływa na sku- teczność tej organizacji”. Do kluczowych zachowań w miejscu pracy zalicza zacho- wania produktywne (między innymi dobra praca i wydajność), których oczekuje organizacja od pracownika, zachowania polegające na wycofaniu się (absencja i fluktuacja) oraz poczucie przynależności do organizacji. Absencję autor definiuje jako zachowanie pracownika polegające na nieprzyjściu do pracy z uzasadnionych lub nieuzasadnionych powodów. Wysoka absencja może też być, zdaniem autora, symptomem problemów, takich jak niezadowolenie z pracy i niskich morale pra- cowników. Definicje absencji przytaczane w literaturze w różny sposób odnoszą się do nie- obecności w pracy. W ujęciu wąskim absencja utożsamiana jest z nieobecnością Absencja chorobowa pracowników... 15 chorobową powodowaną przyczynami zdrowotnymi pracownika. W ujęciu sze- rokim do absencji zalicza się wszystkie nieobecności, czyli te związane zarówno z kłopotami zdrowotnymi, jak i innymi przyczynami. G. Johns (2010: 519) definiuje absencję w dość prosty sposób – „nieprzyjście do pracy, kiedy było ono zaplanowane”. Podobnie określają absencję J.J. Martocchio i D.A. Harrison (1993: 263), nazywając tym terminem „brak obecności pracownika w danym miejscu i czasie, gdy istnieje oczekiwanie społeczne, że powinien tam być”. Ta prostota definicji jest jednak tylko pozorna. Analizując zachowania absencyjne pracowników, można co prawda odnieść wrażenie, że są one jednymi z łatwiejszych do zidentyfikowania, wystarczy system zerojedynkowy: 0 – pracownika nie ma w pracy, 1 – pracownik jest obecny. Jednak identyfikację zachowań komplikuje dru- ga część przytoczonych definicji, odnosząca się do planowania pracy (w przypadku definicji G. Johnsa) lub oczekiwania, że pracownik przyjdzie do pracy (w przypadku definicji J.J. Martocchio i D.A. Harrisona). Według definicji G. Johnsa absencją nie są wszystkie nieobecności w pracy, wyłączone są z nich na przykład te wynikają- ce z urlopów wypoczynkowych. Pojawia się więc domyślne założenie o planowaniu urlopów wypoczynkowych. Nie jest to jednak tak oczywiste, na przykład jak zakwa- lifikować wprowadzoną w Polsce w 2004 roku możliwość wykorzystania części urlo- pu wypoczynkowego bez wcześniejszego zaplanowania i uzgodnienia z pracodawcą, czyli tak zwane urlopy na żądanie. W myśl przytoczonej wcześniej definicji G. John- sa do absencji nie powinny być też zaliczane długotrwałe zwolnienia lekarskie, np. przypadające w okresie ciąży, ponieważ wielu pracodawców – wiedząc, że pracow- nica będzie nieobecna do samego porodu – nie planuje jej pracy, zatrudniając na jej miejsce pracownika na zastępstwo. Jeszcze bardziej niejednoznaczna jest definicja J.J. Martocchio i D.A. Harrisona. Autorzy nie sprecyzowali, co oznacza oczekiwanie społeczne, że pracownik powinien być w pracy. Kłopoty z identyfikacją absencji mogą pojawić się również w sytuacji, kiedy pracownicy nie muszą być obecni w pracy, np. w sytuacji zatrudnienia w formie telepracy lub w nienormowanym czasie pracy. Trudno się jednak zgodzić z W. Ca- scio i J. Boudreau (2011: 83), że „jeżeli zatrudnione osoby nigdy się nie zgłaszają do pracy i jeżeli mogą dowolnie zmieniać swój czas pracy, a przy tym są odpowie- dzialne jedynie za osiągane wyniki, koncepcja absencji przestaje być istotna”, czy- li nieobecność nie występuje. Problem absencji faktycznie może nie występować w odniesieniu do krótkotrwałych zachorowań, które nie ograniczają możliwości pracy w domu lub wymagają jedynie niewielkich korekt w przyjętych przez pra- cownika nieformalnych planach pracy. W sytuacji jednak poważniejszego zacho- rowania, które powoduje dłuższy brak możliwości jakiejkolwiek pracy, problem absencji już występuje. J.R. Rentsch i R.P. Steel (2003), biorąc pod uwagę szybko zmieniający się rynek pracy, wskazują na konieczność traktowania absencji nie jako sytuację dwuwymia- rową (ktoś jest w pracy albo nie), ale jako wiele możliwych kombinacji – kontinuum od nieobecności do obecności. Część pracowników wykonuje swoją pracę w domu lub w wirtualnych biurach, w związku z tym nie może być mowy o fizycznej obecno- Zachowania absencyjne w miejscu pracy i ich uregulowania prawne 16 ści w miejscu pracy. Trudniej też ewidencjonować czas pracy takich pracowników. Obecność w pracy nie wymaga fizycznego bycia w określonym miejscu, ale raczej, zdaniem J.R. Rentsch i R.P. Steel (2003), powinna być postrzegana jako „psycholo- giczna obecność”. Pracownicy i pracodawcy w takim przypadku muszą wypracować nowe wzorce zachowania tak, żeby pomimo braku fizycznej obecności pracownicy byli postrzegani jako pracujący, dostępni i gotowi do interakcji z innymi osobami. Zdaniem autorów, naukowcy zajmujący się zachowaniami absencyjnymi w przy- szłości będą musieli zmierzyć się również z tą nową definicją obecności w pracy, która z kolei wyznaczy inny zakres zachowań absencyjnych. Skomplikowana typologia nieobecności powoduje, że nawet w sytuacji dostępu do systemów ewidencji czasu pracy, absencję nie jest łatwo zidentyfikować i zmie- rzyć. W wielu działających systemach informatycznych nie ma możliwości tworze- nia zbiorczych zestawień, brakuje wymaganych danych i szczegółów. Szczególnie trudne jest określenie faktycznego charakteru absencji. A. Belita i współpracownicy (2013) w przyjętym podziale absencji uwzględnili jej dwa wymiary: możliwość planowania (nieobecności planowane i nieplanowa- ne) oraz dobrowolność (nieobecności dobrowolne i niedobrowolne) – tabela 1.1. Ich zdaniem przypisanie nieobecności do określonej grupy zwykle opiera się na intuicji badaczy lub badaniach opinii pracowników, których prawdziwości niestety nie można zweryfikować, co powoduje, że w każdej organizacji nieobecności mogą być różnie zakwalifikowane. Nieobecności planowane to takie, w odniesieniu do których pracodawca wie odpowiednio wcześniej, że pracownik będzie nieobecny, a tym samym może zaplanować zastępstwo lub w inny sposób zorganizować pracę. Dobrowolność/niedobrowolność absencji odnosi się z kolei do stopnia, w jakim określone zachowanie zależy od decyzji pracownika. Do absencji niedobrowolnej autorzy zaliczają nieobecności powodowane przez czynniki pozostające poza kon- trolą pracownika. Absencja dobrowolna to taka, kiedy pracownik ma możliwość podjęcia decyzji, czy przyjść do pracy czy zostać w domu. Tabela 1.1. Rodzaje absencji pracowniczej Planowane Nieplanowane Dobrowolne urlopy wypoczynkowe, urlopy szkoleniowe, urlopy rodzicielskie, konferencje, warsztaty absencja chorobowa wykorzysty- wana do załatwienia osobistych spraw, łagodne zachorowania – w wielu krajach usprawiedliwiane przez sa- mych pracowników Niedobrowolne nieobecności wynikające z obo- wiązków społecznych, a nie osobi- stych interesów, np. prace społecz- ne ławników problemy komunikacyjne, choroba dziecka, poważna choroba potwierdzona certyfikatem lekarskim Źródło: A. Belita i in. (2013: 3). Absencja chorobowa pracowników... 17 Absencja chorobowa może mieć zatem bardzo różny charakter. Nieobecno- ści związane z ciężką chorobą i poważnymi obrażeniami ciała będą zaliczane do nieobecności nieplanowanych oraz niedobrowolnych. Lżejsze choroby, które nie uniemożliwiają wykonywania pracy, ale mogą wiązać się ze zwolnieniem lekar- skim, będą zaliczane do absencji nieplanowanej, lecz dobrowolnej. Występuje też trzecia grupa nieobecności chorobowych, która związana jest z planowanymi za- biegami medycznymi. Pracownik nie może ich uniknąć, są więc niedobrowolne, ale w pewnym zakresie możliwe do zaplanowania i wcześniejszego poinformowa- nia pracodawcy o ich terminie i przewidywanym okresie trwania. A. Mastekaasa (2005) podkreśla, że absencja chorobowa nie jest tożsama z cho- robą, schorzeniem czy zaburzeniem stanu zdrowia. Bardziej zasadne jest uznanie absencji za jeden z przejawów zachowania chorego, czyli sposobu, w jaki czło- wiek kontroluje swoje ciało, definiuje i interpretuje objawy choroby oraz podej- muje działania naprawcze, wykorzystując różne źródła pomocy. Autor wskazuje równocześnie, że nie ma wyraźnej uniwersalnej granicy pomiędzy absencją cho- robową uzasadnioną i nieuzasadnioną. To, co niektórzy mogą uznać za zwykłe zniechęcenie do pracy, inni potraktują jako problem psychiatryczny. Na poziomie operacyjnym absencja chorobowa może być więc zdefiniowana jako nieobecność potwierdzona zaświadczeniem lekarskim, bez wnikania, czy zwolnienie jest uza- sadnione czy nie. Zachowania absencyjne pracowników powinny być interpretowane i określanie w relacji do stanu ich zdrowia. I. Bierla i współpracownicy (2013) wskazują, że dla uporządkowania dyskusji naukowej na temat absencji istotne jest rozróżnienie dwóch rodzajów obecności i dwóch rodzajów absencji w pracy: ■ normalnej obecności w pracy (presence) – przyjścia do pracy, kiedy jest się ■ chorobowej obecności w pracy (presenteeism) – przyjścia do pracy, kiedy zdrowym, choroby, pracownik czuje się chory, ■ normalnej absencji chorobowej (absence) – nieobecności w pracy z powodu ■ nadmiernej absencji chorobowej (absenteeism) – nieobecności usprawiedli- wionej chorobą w sytuacji, kiedy pracownik jest zdrowy. Absencja chorobowa jest naturalnym, normalnym zjawiskiem i pozwala pracow- nikowi na odzyskanie zdrowia. Nadmierna absencja pojawia się wtedy, gdy nieobec- ność nie jest uzasadniona, zwłaszcza gdy pracownik dobrowolnie nie przychodzi do pracy z przyczyn niezwiązanych ze zdrowiem. Autorzy (Bierla i in. 2013), podobnie jak C. Whitson i P.K. Edwards (1990), uważają rozróżnienie tych dwóch rodzajów absencji za niezwykle ważne, ale często pomijane z uwagi na trudności z identy- fikacją. Podkreślają, że nawet jeśli liczba nieobecności chorobowych jest duża, nie oznacza to automatycznie problemu z absencją, czyli występowania nieobecności bez uzasadnionego powodu. W tym samym duchu inni wyróżniają nieobecności nadmierne (Nielsen 2008). Wskazanie absencji nadmiernej nie jest możliwe ex-ante. W momencie wystąpienia nieobecności pracodawca nie jest w stanie określić, czy Zachowania absencyjne w miejscu pracy i ich uregulowania prawne 18 pracownik jest nieobecny, bo jest chory, czy dlatego że uchyla się od pracy (bumelu- je). Analiza ex post pozwala na takie rozróżnienie tylko czasami. W ciągu ostatnich czterech dekad w literaturze były prezentowane liczne em- piryczne wyniki badań dotyczących zachowań absencyjnych. Zagadnienie choro- bowej obecności pojawiło się w badaniach stosunkowo niedawno, prawdopodob- nie dlatego, że jest trudna do zidentyfikowana statystycznie. Jednak C.D. Hansen i J.D. Andersen (2008) podkreślają związek pomiędzy tymi dwoma rodzajami za- chowań, twierdząc, że są one wynikiem tego samego procesu podejmowania de- cyzji. Absencja i obecność chorobowa powinny być, na tyle, na ile jest to możliwe, analizowane razem. Już w latach siedemdziesiątych XX wieku R. Steers i S. Rhores, badając wpływ uczestniczenia w pracy (obecność w pracy) podczas choroby na efekty pracy, sugerowali, że niektóre nieobecności mogą być dobre dla organiza- cji i zarządzający nie powinni ich ograniczać (Baker-McClearn i in. 2010). Pojęcie chorobowej obecności w pracy jest jednak jeszcze mniej jednoznaczne niż absencja. G. Johns (2010) zauważa, że absencja chorobowa ma długą historię badań, zwłaszcza w zakresie stosowanych regulacji prawnych i kosztów, jakie generuje dla organizacji. Stosunkowo niedawno zainteresowano się jednak zjawiskiem od- miennym – chorobową obecnością. Duże zainteresowanie badaniem chorobowej obecności w pracy zostało wywołane przez twierdzenia, że taka obecność powo- duje dużo większe straty niż absencja (Collins i in. 2005) oraz że właściwe kształ- towanie zachowań pracowników związanych z obecnością w pracy może być źró- dłem przewagi konkurencyjnej (Hemp 2004). Zainteresowanie chorobową obecnością w pracy wynika z dwóch odrębnych kwestii. Uczeni europejscy z zakresu zarządzania oraz epidemiologii i higieny pracy wskazują, że niepewność zatrudnienia wynikająca z planowanych zwolnień powoduje, że frekwencja w pracy jest zdecydowanie wyższa, niż wynikałoby to ze stanu zdrowia zatrudnionych. Z kolei naukowcy amerykańscy zainteresowani byli wpływem kondycji zdrowotnej pracowników na wydajność pracy. Źródłem wzro- stu zainteresowania chorobową obecnością pracowników w Stanach Zjednoczo- nych jest mocno zaawansowana ekonomizacja ochrony zdrowia, która przyczyniła się do rozwoju metod wyceny stosowanych procedur medycznych. Tradycyjnie w naukach medycznych i farmacji oceniano efekty według dwóch kryteriów: sku- teczności leczenia i bezpieczeństwa dla pacjenta. W latach dziewięćdziesiątych XX wieku rosnące koszty opieki zdrowotnej spowodowały konieczność uwzględ- nienia jeszcze jednego kryterium – skutków ekonomicznych. W związku z tym koszty stosowanych procedur leczniczych obejmują bezpośrednie koszty leczenia, koszty absencji chorobowej i obniżonej wydajności pracowników, którzy przycho- dzą do pracy, ale ze względu na chorobę nie mogą lub nie chcą być w pełni wydajni. Potrzeba wykazywania skutków ekonomicznych stosowanych terapii doprowadzi- ła do rozwoju i upowszechniania instrumentów pomiarowych wydajności pracy. W Europie nie było takiej konieczności, więc uwaga naukowców skoncentrowana była bardziej na przyczynach obecności w pracy chorych pracowników niż skut- kach ekonomicznych. Absencja chorobowa pracowników... 19 W tabeli 1.2 przedstawiono wybrane definicje chorobowej obecności (presente- eism) zebrane przez G. Johnsa (2010). Autor zauważa, że choć wszystkie odnoszą się do bycia fizycznie obecnym w pracy, to różnią się znacznie co do istoty definiowa- nego zjawiska, czego konsekwencje mogą prowadzić do nieporozumień, zarówno na gruncie prowadzonych badań, jak i podejmowanych działań zarządczych w praktyce. Tabela 1.2. Presenteeism – wybrane definicje A. Obecność w pracy jako przeciwieństwo bycia nieobecnym (Smith 1970). B. Doskonała, stuprocentowa frekwencja (Canfield, Soash 1955; Stolz 1993). C. Praca przez większą liczbę godzin niż jest to wymagane, praca na pokaz, nawet jeśli nie jest to przydatne (Simpson 1998; Worrall i in. 2000). D. Niechęć do pracy w niepełnym wymiarze czasu pracy (Sheridan 2004). E. Brak chorobowej absencji pomimo bycia chorym (Kivimaki i in. 2005). F. Przyjście do pracy pomimo choroby (Aronsson i in. 2000; Dew i in. 2005). G. Przyjście do pracy pomimo choroby lub pomimo innych okoliczności, które normalnie spowodowałyby nieobecność, np. Problemy z opieką nad dzieckiem (Evans 2004; Johansson, Lundberg 2004). H. Obniżona wydajność w pracy z powodu problemów zdrowotnych (Turpin i in. 2004). I. Obniżona wydajność w pracy z powodu problemów zdrowotnych lub innych wydarzeń, które rozpraszają uwagę pracownika (Hummer i in. 2002; Whitehouse 2005). Źródło: G. Johns (2010: 521). Z zestawu wybranych definicji wynika, że angielski termin preseneeism przed- stawiany jest zarówno w pozytywnym świetle – przychodzenie do pracy, doskona- ła frekwencja (definicje A i B), ale również jako pewna obsesja pracy (definicje C, D, E) czy obecność w pracy pomimo złego stanu zdrowia (E, F, G). Ostania grupa definicji (H, I) utożsamia to pojęcie z obniżeniem wydajności pracy z powodu pro- blemów zdrowotnych. Zdaniem G. Johnsa (2010) wielu z tych definicjom brakuje użyteczności naukowej. Definicje A i B są zbędne, ponieważ oznaczają brak absen- cji. Również podkreślanie już na poziomie definicji negatywnych skutków, przede wszystkim obniżenia wydajności, ogranicza badania tylko do sytuacji, które pro- wadzą do pogorszenia wykonywanych obowiązków. Autor twierdzi, że przyczyny i skutki powinny zostać ustalone na dowodach empirycznych, a nie być przyjęte z definicji. G. Johns (2010) postuluje więc, żeby stosować definicję – uczestniczenie w pracy podczas choroby, chorobowa obecność (sickness presence). Taka definicja jest wyraźna i bezwarunkowa, nie określa motywów przyjścia do pracy, co otwiera możliwość dalszych badań empirycznych dotyczących przyczyn – miłość do pra- cy, moralny obowiązek, a może niepewność zatrudnienia; nie przesądza również o konsekwencjach tego zachowania. Zachowania absencyjne w miejscu pracy i ich uregulowania prawne 20 Przegląd definicji dokonany przez A. Wężyk i D. Merecz (2013) również wska- zuje na odmienne podejście do chorobowej obecności przez naukowców amery- kańskich i europejskich. W badaniach amerykańskich uwaga skoncentrowana jest na obniżonej wydajności spowodowanej chorobą pracownika. Z kolei naukowcy europejscy podkreślają, że presenteeism jest zachowaniem pracownika, który przy- chodzi do pracy pomimo choroby. Co istotne, zdecydowanie częściej wskazuje się tutaj nie tyle na chorobę, ale stan zdrowia, który upoważnia do korzystania ze zwolnienia lekarskiego, czyli brak pełnej zdolności do jej wykonywania. Badanie chorobowej obecności koncentruje się na szarej strefie, która istnieje pomiędzy fizyczną nieobecnością w pracy a pełnym zaangażowaniem w pracę. Czę- ściowo może to również wypełnić lukę w wiedzy na temat motywów rozpoczęcia i zakończenia epizodów nieobecności chorobowej w pracy. Z punku widzenia nauk o zdrowiu badanie chorobowej obecności pozwala również na ujawnienie ważnych powiązań pomiędzy zdefiniowaniem siebie jako chorego i niezdolnego do pracy oraz chorego, ale zdolnego do wykonywania obowiązków zawodowych. Zacho- wania takie mogą również, zdaniem E. Korzeniowskiej (1997: 99–100), świadczyć o słabej realizacji pozytywnego modelu zachowań zdrowotnych w miejscu pracy, na który składa się między innymi wykonywanie wszystkich badań okresowych, pełna zgłaszalność do lekarza przy wystąpieniu objawów choroby oraz pełne korzystanie ze zwolnień proponowanych przez lekarza. Badając zachowania zdrowotne w sfe- rze pracy, autorka zwróciła uwagę na obniżający się odsetek pracowników, którzy deklarowali pełne korzystanie ze zwolnień proponowanych przez lekarza (68 proc. w 1988 roku i 36 proc. w badaniach prowadzonych w 1996 roku). W opublikowanych ostatnio opracowaniach, dotyczących zachowań absen- cyjnych pracowników, wskazywany jest jeszcze trzeci komponent tych zachowań – leaveism (Hesketh i in. 2014; Gerich 2015). I. Hesketh i C. Cooper (2014) zasto- sowali to pojęcie do określenia trzech rodzajów zachowań pracowników: 1. Pracownicy zamiast zwolnienia lekarskiego wykorzystują przydzielony im czas wolny – przede wszystkim urlop wypoczynkowy, ale może to też doty- czyć na przykład przysługujących dni wolnych w zamian za nadgodziny. 2. Pracownicy biorą do domu pracę, której nie mogą skończyć w normalnych godzinach pracy, pracują w czasie, który powinien być przeznaczony na od- poczynek od pracy. 3. Pracownicy podczas urlopu lub świąt starają się nadrobić zaległości w pracy. Do zachowań absencyjnych zalicza się pierwszy z wymienionych rodzajów leaveismu. Wskazywane są dwa zasadnicze wyjaśnienia tego typu zachowań (Ge- rich 2015): pierwszym jest lojalność wobec pracodawcy i przekonanie, że wyko- rzystanie i tak przysługującego urlopu zamiast zwolnienia lekarskiego ogranicza koszty pracodawcy; drugim – restrykcyjna polityka absencyjna firmy, która wy- wołuje strach przed konsekwencjami wysokiej absencji – ograniczeniem wyna- grodzenia, mniejszymi możliwościami awansu czy wreszcie utratą pracy. Podsumowując, w świetle przeprowadzonego przeglądu literatury zachowania absencyjne pracowników wykraczają poza tradycyjne rozumienie absencji – nie- Absencja chorobowa pracowników...
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Absencja chorobowa pracowników. Uwarunkowania - kształtowanie - pomiar
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: