Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00215 007573 13275305 na godz. na dobę w sumie
Administrator zabezpieczeń - ebook/pdf
Administrator zabezpieczeń - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 356
Wydawca: Wolters Kluwer Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-8107-387-5 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).
Książka przedstawia zagadnienia dotyczące problematyki administrowania zabezpieczeniami wierzytelności. Zasadniczą jej część stanowi omówienie instytucji administratora zastawu i hipoteki. Wyjaśniono w niej w szczególności relacje łączące administratora z osobą dającą zabezpieczenie oraz z wierzycielami - nie tylko w jaki sposób dochodzi do powołania administratora, lecz także zaspokojenia wierzycieli. Przeanalizowano także zakres uprawnień administratora w stosunku do zabezpieczenia i zabezpieczonych wierzytelności.

Publikacja zawiera odniesienia do modelowych regulacji prawa zabezpieczeń oraz uwagi prawnoporównawcze. Przedstawiono w niej także model administratora zabezpieczeń jako optymalnego rozwiązania dla polskiego ustawodawcy. W książce poza rozważaniami szczegółowymi dotyczącymi konstrukcji instytucji administratora zawarto również wiele nowatorskich wniosków dotyczących prawa cywilnego, takich jak: akcesoryjność, zastępstwo pośrednie, upoważnienie rzeczowe, wspólność praw podmiotowych.

Książka jest przeznaczona zarówno dla sędziów, adwokatów, radców prawnych, notariuszy, komorników, syndyków, doradców restrukturyzacyjnych i innych praktyków prawa, którzy w swojej działalności mają do czynienia z instytucją administratora zastawu i hipoteki, jak i dla osób naukowo zajmujących się prawem zabezpieczeń wierzytelności.
Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Administrator zabezpieczeŃ Michał Kućka MONOGRAFIE WARSZAWA 2017 Stan prawny na 1 grudnia 2016 r. Recenzent Prof. dr hab. Jacek Górecki Wydawca Wydawca Małgorzata Stańczak Redaktor prowadzący Redaktor prowadzący Katarzyna Gierłowska Opracowanie redakcyjne Opracowanie redakcyjne Joanna Pastuszka Łamanie Łamanie Projekt gra czny okładki i stron tytułowych Wolters Kluwer Ta książka jest wspólnym dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, byś przestrzegał przysługujących im praw. Książkę możesz udostępnić osobom bliskim lub osobiście znanym, ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A jeśli musisz skopiować część, rób to jedynie na użytek osobisty. SZANUJMY PRAWO I WŁ ASNOŚĆ Więcej na www.legalnakultura.pl PLK IB ��K © Copyright by © Copyright by Wolters Kluwer SA, 2017 Wolters Kluwer SA, 2013 ISBN: 978-83-8107-070-6 ISBN: ISSN: 1897-4392 Wydane przez: Dział Praw Autorskich Wolters Kluwer SA 01-208 Warszawa, ul. Przyokopowa 33 tel. 22 535 82 19 Dział Praw Autorskich e-mail: ksiazki@wolterskluwer.pl 01-208 Warszawa, ul. Przyokopowa 33 tel. 22 535 82 00, fax 22 535 81 35 www.wolterskluwer.pl księgarnia internetowa www.profinfo.pl e-mail: ksiazki@wolterskluwer.pl www.wolterskluwer.pl księgarnia internetowa www.profinfo.pl SPIS TREŚCI Wykaz skrótów ..................................................................................... 11 Wprowadzenie ..................................................................................... 17 Rozdział I Zabezpieczenia wierzytelności w prawie polskim ......................... 29 1. Uwagi wstępne .............................................................................. 29 2. Zabezpieczenia osobiste .............................................................. 30 3. Zabezpieczenia rzeczowe ............................................................ 32 3.1. Zabezpieczenia akcesoryjne ............................................... 33 3.1.1. Zasada „jedna wierzytelność – jedno prawo zastawnicze” .............................................................. 36 3.1.2. Tożsamość podmiotowa – cecha wewnętrzna czy zewnętrzna wobec akcesoryjności? ........................ 39 3.2. Zabezpieczenia nieakcesoryjne .......................................... 43 Rozdział II Administrator zastawu i administrator hipoteki – zagadnienia wspólne .................................................................................................. 47 1. Uwagi wstępne .............................................................................. 47 2. Zastępstwo pośrednie .................................................................. 50 2.1. Surogaty zabezpieczenia ..................................................... 62 2.2. Wykonanie zabezpieczenia przez administratora w celu zaspokojenia zabezpieczonych wierzytelności – uwagi wstępne .................................................................................. 63 2.3. Skutki wykonania zabezpieczenia: rozliczenia pomiędzy administratorem a wierzycielami .................... 65 6 Spis treści 3. Nieprzydatność pojęcia „powiernictwo” dla określenia stosunku łączącego administratora z wierzycielami ............... 71 4. Upoważnienie rzeczowe .............................................................. 75 5. Wspólne prawo zastawnicze (wspólne zabezpieczenie) ......... 83 5.1. Solidarność czynna .............................................................. 91 5.2. Brak wspólności wierzytelności ......................................... 93 5.3. Powołanie administratora dla zabezpieczenia jednej lub wielu wierzytelności jednego wierzyciela lub jednej (wspólnej) wierzytelności wielu wierzycieli ..................... 96 5.4. Wspólne prawo zastawnicze – wspólność ułamkowa czy łączna? ............................................................................ 105 Rozdział III Administrator zastawu ....................................................................... 111 1. Uwagi wstępne .............................................................................. 111 2. Powołanie administratora zastawu ............................................ 114 2.1. Pierwotne i wtórne powołanie administratora zastawu . 115 2.1.1. Pierwotne powołanie administratora zastawu ..... 115 2.1.2. Wtórne powołanie administratora zastawu ......... 116 2.1.2.1. Przekształcenie pojedynczego zastawu rejestrowego we wspólny .......................... 117 2.1.2.2. Powołanie administratora zastawu dla zabezpieczenia wielu wierzytelności wielu wierzycieli, gdy co najmniej jednemu z wierzycieli przysługuje więcej niż jedna wierzytelność ............................. 120 2.1.3. Powołanie administratora zastawu dla zabezpieczenia wierzytelności z tytułu papierów wartościowych emitowanych w serii (w szczególności obligatariuszy) ............................ 121 2.2. Umowa powołująca administratora zastawu ................... 122 2.2.1. Charakter prawny umowy ...................................... 124 2.2.2. Wybór prawa obcego ............................................... 131 2.2.3. Minimalna treść umowy .......................................... 133 2.2.4. Forma umowy ........................................................... 137 2.3. Wpis w rejestrze zastawów ................................................. 137 Spis treści 7 3. Prawa i obowiązki administratora zastawu .............................. 143 3.1. Uwagi ogólne ........................................................................ 143 3.2. Zaspokojenie wierzycieli ..................................................... 149 4. Zmiana strony umowy powołującej administratora zastawu 155 4.1. Zmiana administratora zastawu ........................................ 156 4.2. Zmiana wierzyciela .............................................................. 162 4.2.1. Zmiana wierzyciela w drodze nowacji ................... 168 4.2.2. Kumulatywne przystąpienie wierzycieli do wspólnego zastawu rejestrowego ........................... 173 5. Wygaśnięcie stosunku prawnego między administratorem zastawu a wierzycielami .............................................................. 175 5.1. Rozwiązanie umowy powołującej administratora zastawu .................................................................................. 178 5.2. Upadłość administratora zastawu albo restrukturyzacja jego zobowiązań ................................................................... 183 5.3. Upadłość jednego z wierzycieli albo restrukturyzacja jego zobowiązań ................................................................... 185 5.4. Upadłość emitenta albo restrukturyzacja jego zobowiązań ........................................................................... 188 Rozdział IV Administrator hipoteki ...................................................................... 191 1. Uwagi wstępne .............................................................................. 191 2. Powołanie administratora hipoteki ........................................... 192 2.1. Pierwotne i wtórne powołanie administratora hipoteki 193 2.1.1. Pierwotne powołanie administratora hipoteki ..... 193 2.1.2. Wtórne powołanie administratora hipoteki ......... 198 2.1.2.1. Przekształcenie pojedynczej hipoteki we wspólną .................................................. 201 2.1.2.2. Powołanie administratora hipoteki dla zabezpieczenia wielu wierzytelności wielu wierzycieli, gdy co najmniej jednemu z wierzycieli przysługuje więcej niż jedna wierzytelność ............................. 203 8 Spis treści 2.1.3. Powołanie administratora hipoteki dla zabezpieczenia wierzytelności z tytułu papierów wartościowych emitowanych w serii (w szczególności obligatariuszy) ............................ 204 2.2. Umowa powołująca administratora hipoteki .................. 207 2.2.1. Charakter prawny umowy ...................................... 210 2.2.2. Wybór prawa obcego ............................................... 214 2.2.3. Minimalna treść umowy .......................................... 216 2.2.4. Forma umowy ........................................................... 217 2.3. Wpis w księdze wieczystej .................................................. 218 3. Prawa i obowiązki administratora hipoteki ............................. 225 3.1. Uwagi ogólne ........................................................................ 225 3.2. Zaspokojenie wierzycieli ..................................................... 230 4. Zmiana strony umowy powołującej administratora hipoteki .......................................................................................... 235 4.1. Zmiana administratora hipoteki ....................................... 236 4.2. Zmiana wierzyciela .............................................................. 241 4.2.1. Zmiana wierzyciela w drodze nowacji ................... 248 4.2.2. Kumulatywne przystąpienie wierzycieli do wspólnej hipoteki ..................................................... 253 5. Wygaśnięcie stosunku prawnego pomiędzy administratorem hipoteki a wierzycielami ............................... 255 5.1. Rozwiązanie umowy powołującej administratora hipoteki ................................................................................. 259 5.2. Upadłość administratora hipoteki albo restrukturyzacja jego zobowiązań ..................................... 262 5.3. Upadłość jednego z wierzycieli albo restrukturyzacja jego zobowiązań ................................................................... 263 5.4. Upadłość emitenta albo restrukturyzacja jego zobowiązań ........................................................................... 265 Rozdział V Rozwiązania modelowe, obowiązujące rozwiązania obce i projektowane rozwiązanie rodzime ............................................... 269 1. Uwagi wstępne .............................................................................. 269 Spis treści 9 2. Administrator zabezpieczeń według Europejskiego Banku Odbudowy i Rozwoju ..................................................... 270 2.1. Model Law on Secured Transactions (Modellgesetz für Sicherungsgeschäfte) ............................................................ 270 2.2. Charge manager ................................................................... 272 3. Modele administratora zabezpieczeń w „Projekcie wspólnych ram odniesienia” (Draft Common Frame of Reference) ...................................................................................... 279 3.1. Agent of secured creditor ..................................................... 281 3.2. Trustee ................................................................................... 284 4. L agent des sûretés (administrator zabezpieczeń – rozwiązanie francuskie) ........................................................... 287 5. Zálogjogosulti bizományos (administrator zabezpieczeń – rozwiązanie węgierskie) ................................... 289 6. Administrator zabezpieczeń w projektowanej ustawie o sekurytyzacji ................................................................ 293 Rozdział VI Model administratora zabezpieczeń: rozwiązanie optymalne dla polskiego ustawodawcy ................................................................ 296 1. Uwagi wstępne .............................................................................. 296 2. Jednolity model administratora dla rzeczowych zabezpieczeń akcesoryjnych (rejestrowych i pozarejestrowych) ...................................................................... 297 3. Administrator – brak podmiotowych ograniczeń ................... 303 4. Administrator – fakultatywny zastępca wierzyciela i obligatoryjny zastępca wierzycieli ........................................... 304 5. Wierzytelności zabezpieczone wspólnym prawem zastawniczym wykonywanym przez administratora .............. 306 6. Wspólność prawa zastawniczego i przedmiotów uzyskanych w jego wykonaniu ........................................................................ 308 7. Powołanie administratora ........................................................... 310 8. Kompetencje administratora ...................................................... 313 9. Wpis administratora do rejestru publicznego prowadzonego dla wspólnego prawa zastawniczego .............. 317 10 Spis treści 10. Kompetencje wierzycieli, na rzecz których działa administrator ..................................................................... 320 11. Zmiana i odwołanie administratora oraz wstąpienie nabywcy wierzytelności w stosunek prawny z administratorem ........................................................................ 323 12. Ochrona majątku administratora .............................................. 326 Bibliografia ........................................................................................... 329 Indeks rzeczowy ................................................................................... 349 Akty prawne k.c. k.c.f. k.c.n. k.c.w. k.m. k.p.a. k.p.c. o.p. p.p.m. pr. bank. WYKAZ SKRÓTÓW – – – – – – – – – – ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (tekst jedn.: Dz. U. z 2016 r. poz. 380 z późn. zm.) francuski kodeks cywilny (z 1804 r.) niemiecki kodeks cywilny (z 1896 r.) węgierski kodeks cywilny (z 2013 r.) ustawa z dnia 18 września 2001 r. – Kodeks morski (tekst jedn.: Dz. U. z 2016 r. poz. 66) ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn.: Dz. U. z 2016 r. poz. 23 z późn. zm.) ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (tekst jedn.: Dz. U. z 2016 r. poz. 1822 z późn. zm.) ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Ordynacja podatkowa (tekst jedn.: Dz. U. z 2015 r. poz. 613 z późn. zm.) ustawa z dnia 4 lutego 2011 r. – Prawo pry‐ watne międzynarodowe (tekst jedn.: Dz. U. z 2015 r. poz. 1792) ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Prawo bankowe (tekst jedn.: Dz. U. z 2015 r. poz. 128 z późn. zm.) 12 pr. restr. pr. up. r.k.w. r.k.w.t. – – – – rozporządzenie Rzym I – u.B.F.G. u.k.w.h. u.l.z. u.n.z.f. u.o. – – – – – Wykaz skrótów ustawa z dnia 15 maja 2015 r. – Prawo restru‐ kturyzacyjne (tekst jedn.: Dz. U. z 2016 r. poz. 1574 z późn. zm.) ustawa z dnia 28 lutego 2003 r. – Prawo upad‐ łościowe (tekst jedn.: Dz. U. z 2015 r. poz. 233 z późn. zm.) rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 17 września 2001 r. w sprawie prowa‐ dzenia ksiąg wieczystych i zbiorów dokumen‐ tów (Dz. U. Nr 102, poz. 1122 z późn. zm.) rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 15 lutego 2016 r. w sprawie zakładania i prowadzenia ksiąg wieczystych w systemie teleinformatycznym (Dz. U. poz. 312 z późn. zm.) rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 593/2008 z dnia 17 czerwca 2008 r. w sprawie prawa właściwego dla zo‐ bowiązań umownych (Rzym I) (Dz. Urz. UE L 177 z 4.07.2008 r., s. 6) ustawa z dnia 10 czerwca 2016 r. o Bankowym Funduszu Gwarancyjnym, systemie gwaran‐ towania depozytów oraz przymusowej re‐ strukturyzacji (Dz. U. z 2016 r. poz. 996) ustawa z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wie‐ czystych i hipotece (tekst jedn.: Dz. U. z 2016 r. poz. 790 z późn. zm.) ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. o listach za‐ stawnych i bankach hipotecznych (tekst jedn.: Dz. U. z 2016 r. poz. 1771) ustawa z dnia 2 kwietnia 2004 r. o niektórych zabezpieczeniach finansowych (tekst jedn.: Dz. U. z 2016 r. poz. 891) ustawa z dnia 15 stycznia 2015 r. o obligacjach (Dz. U. poz. 238) Wykaz skrótów u.o. z 1995 r. u.o.i.f. u.p.e.a. u.z.r. 13 – – – – finansowymi ustawa z dnia 29 czerwca 1995 r. o obligacjach (tekst jedn.: Dz. U. z 2014 r. poz. 730 z późn. zm.) ustawa z dnia 29 lipca 2005 r. o obrocie in‐ strumentami jedn.: (tekst Dz. U. z 2016 r. poz. 1636 z późn. zm.) ustawa z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępo‐ waniu egzekucyjnym w administracji (tekst jedn.: Dz. U. z 2016 r. poz. 599 z późn. zm.) ustawa z dnia 6 grudnia 1996 r. o zastawie re‐ jestrowym i rejestrze zastawów (tekst jedn.: Dz. U. z 2016 r. poz. 297 z późn. zm.) Orzecznictwo i piśmiennictwo BAS BKR DNotZ GesKR IAS IFLR JI JIBLR JuS JZ KPP MPB MPH M. Praw. NP ÖBA OSP – – – – – – – – – – – – – – – – – Biuro Analiz Sejmowych Zeitschrift für Bank- und Kapitalmarktrecht Deutsche Notar-Zeitschrift Gesellschafts- und Kapitalmarktrecht Iustum Aequum Salutare International Financial Law Review Juridica International Journal of International Banking Law and Regulation Juristische Schulung Juristen Zeitung Kwartalnik Prawa Prywatnego Monitor Prawa Bankowego Monitor Prawa Handlowego Monitor Prawniczy Nowe Prawo Österreichische BankArchiv Orzecznictwo Sądów Polskich 14 PiP PN PPE PPH PPUW Pr. Bank. PS SC SPP TPP WiRO WM WSS ZERP Inne DCFR EBOR Komisja Kodyfikacyjna Prawa Cywilnego Komisja „Przyjazne Państwo” LEX LGST Wykaz skrótów – – – – – Państwo i Prawo Przegląd Notarialny Przegląd Prawa Egzekucyjnego Przegląd Prawa Handlowego Przegląd Prawniczy Uniwersytetu Warszaw‐ skiego Prawo Bankowe – Przegląd Sądowy – Studia Cywilistyczne – Studia Prawa Prywatnego – – Transformacje Prawa Prywatnego – Wirtschaft und Recht in Osteuropa – Wertpapier-Mitteilungen. Zeitschrift für Wirtschafts- und Bankrecht – Wrocławskie Studia Sądowe – Zentrum für Europäische Rechtspolitik – – – – – – „Principles, Definitions and Model Rules of European Private Law. Draft Common Fra‐ me of Reference” Europejski Bank Odbudowy i Rozwoju Komisja Kodyfikacyjna Prawa Cywilnego działająca przy Ministrze Sprawiedliwości RP komisja nadzwyczajna „Przyjazne Państwo” do spraw związanych z ograniczeniem biu‐ rokracji (Sejm RP VI kadencji) system informacji prawnej Wydawnictwa Wolters Kluwer „Legislative Guide on Secured Transactions” ogłoszony w 2007 r. przez komisję Organiza‐ cji Narodów Zjednoczonych do spraw handlu międzynarodowego (United Nation Com‐ mission on International Trade Law) Wykaz skrótów MLST SN – – „Model Law on Secured Transaction” Sąd Najwyższy 15 WPROWADZENIE Nieprzypadkowo pojęcie „administrator zabezpieczeń” kojarzy się ra‐ czej z administratorem, który zabezpiecza dostęp do danych osobo‐ wych, aniżeli z tym, którego zadaniem jest administrowanie zabezpie‐ czeniami wierzytelności. Przyczyną takiego stanu rzeczy jest przede wszystkim brak w prawie polskim ogólnych przepisów dotyczących praw pełniących funkcję zabezpieczającą wierzytelności. Nie ma w konsekwencji przepisu lub grupy przepisów, które sankcjonowałyby ogólną instytucję administratora zabezpieczeń. Jednocześnie stosun‐ kowo niedawno ustawodawca wyrywkowo uregulował jedynie insty‐ tucję administratora zastawu (w 1998 r., a w obecnym kształcie – w 2009 r.) oraz administratora hipoteki (w 2011 r.). Administrowanie zabezpieczeniami oznacza zatem w obowiązującym stanie prawnym głównie administrowanie zastawem rejestrowym oraz hipoteką, nie‐ znana jest zaś problematyka administrowania innymi zabezpieczenia‐ mi (wprost taką możliwość ustawodawca dopuścił dopiero w ustawie o obligacjach z 2015 r., obowiązującej od 1 lipca 2015 r.). Obie te in‐ stytucje – jak wykazałem w niniejszym opracowaniu – dają się spro‐ wadzić do wspólnego mianownika. Co więcej, ich zróżnicowanie, co również zostało wyjaśnione, nie zasługuje na aprobatę. Książka ta nie ogranicza się jednak wyłącznie do dogmatycznej analizy i propozycji ujednolicenia dotychczasowych przepisów odnoszących się do obu ad‐ ministratorów. Jej celem jest zarysowanie optymalnego modelu admi‐ nistratora zabezpieczeń na gruncie polskiego prawa rzeczowego. W pracy, poza rozważaniami szczegółowymi dotyczącymi konstrukcji instytucji administratora, zawarto wiele analiz dotyczących podstawo‐ 18 Wprowadzenie wych kwestii dla prawa cywilnego, takich jak: akcesoryjność, zastęp‐ stwo pośrednie, upoważnienie rzeczowe, wspólność praw podmioto‐ wych. Ponadto pokrótce omówiono rozwiązania przyjęte w prawie francuskim, w prawie węgierskim, w modelowej regulacji Europejskie‐ go Banku Odbudowy i Rozwoju (Model Law on Secured Transactions) oraz w projekcie wspólnych ram odniesienia (Draft Common Frame of Reference). Na koniec, zamiast podsumowania, scharakteryzowano model administratora, który może stanowić inspirację dla środowiska akademickiego w trakcie prac nad nowym kodeksem cywilnym i prze‐ pisami odnoszącymi się do praw rzeczowych o funkcji zabezpieczają‐ cej, a także w trakcie ewentualnych prac nad nowelizacjami ustaw do‐ tyczących zastawu rejestrowego i hipoteki. Uprzedzając dalsze rozważania, warto jeszcze podkreślić, że o admini‐ stratorze zabezpieczenia można sensownie mówić dopiero wtedy, gdy określi się jego specyficzne cechy, odróżniające go od innych instytucji. W tych więc wypadkach, w których administrator nie różni się (przy‐ kładowo) od zleceniobiorcy lub usługodawcy, potrzeba jego wyróżnie‐ nia jest znikoma (poza nazwą nie wprowadza bowiem niczego nowe‐ go). Doskonale to widać na przykładzie powszechnego posługiwania się określeniem „powiernik” w odniesieniu do administratora, zlece‐ niobiorcy, komisanta itp. Sens konstrukcyjnego wyróżnienia de lege lata administratora jest – jak zaznaczono w publikacji – wątpliwy w odniesieniu do nieakcesoryj‐ nych zabezpieczeń rzeczowych (tzw. zabezpieczeń powierniczych) oraz zabezpieczeń osobistych. W wypadku tych rodzajów zabezpieczeń nie istnieje uzasadniona potrzeba wyodrębnienia instytucji admini‐ stratora, strony mają bowiem swobodę w jej kształtowaniu (jeśli nie otrzymają dodatkowych uprawnień, mają swobodę układania łączące‐ go je stosunku prawnego). W książce główny nacisk położono zatem na akcesoryjne zabezpieczenia rzeczowe. Wyodrębnienie instytucji ad‐ ministratora dla tych zabezpieczeń jest – co znajduje potwierdzenie w toku wywodu – celowe, gdyż umożliwia ich wykorzystanie do za‐ bezpieczenia interesów, które w przeciwnym razie nie mogłyby zostać bezpośrednio zabezpieczone. Wprowadzenie 19 W niniejszym opracowaniu uwzględniono dwie istotne zmiany stanu prawnego. Po pierwsze, nową ustawę o obligacjach1, która po niespełna 20 latach zastąpiła poprzednią2. Zgodnie z art. 109 u.o., do obligacji wyemitowanych przed dniem wejścia w życie nowej ustawy, tj. przed 1 lipca 2015 r., stosuje się przepisy dotychczasowe, tj. przepisy ustawy z 1995 r.3. Dlatego też w niektórych miejscach zaznaczam zarówno uregulowanie obowiązujące przed 1 lipca 2015 r., jak i to obowiązujące po 30 czerwca 2015 r. Po drugie, uwzględniono prawo restrukturyza‐ cyjne4, uchwalone w miejsce prawa naprawczego, które zaczęło obo‐ wiązywać (poza kilkoma wyjątkami) od 1 stycznia 2016 r.5, a które znowelizowało istotnie również prawo upadłościowe. Trzeba jednak pamiętać, że zgodnie z art. 449 i art. 451 pr. restr. w sprawach, w których przed 1 stycznia 2016 r. wpłynął wniosek o ogłoszenie upadłości lub przedsiębiorca złożył oświadczenie o otwarciu postępowania napraw‐ czego, stosuje się przepisy dotychczasowe (tj. przepisy prawa upadłoś‐ ciowego w brzmieniu sprzed 1 stycznia 2016 r.). Podobnie stosownie do art. 450 pr. restr. w sprawach, w których przed 1 stycznia 2016 r. wpłynął wniosek o zmianę układu lub uchylenie układu, a nie wydano jeszcze postanowienia w tym przedmiocie, postępowanie prowadzi się według przepisów dotychczasowych (tj. przepisów prawa upadłościo‐ wego w brzmieniu sprzed 1 stycznia 2016 r.). * Aby wyjaśnić, dlaczego uzasadniona jest instytucja administratora za‐ bezpieczeń, należy na wstępie wyjaśnić, czym jest zabezpieczenie. Jest 1 Ustawa z dnia 15 stycznia 2015 r. o obligacjach (Dz. U. poz. 238). 2 Ustawa z dnia 29 czerwca 1995 r. o obligacjach (tekst jedn.: Dz. U. z 2014 r. poz. 730 z późn. zm.). 3 Zob. zastrzeżenia zgłaszane przez S. Jakszuka i J. Róg (w:) M. Wierzbowski (red.), Ustawa o obligacjach. Komentarz, Warszawa 2015, komentarz do art. 109 u.o., nb 2. Autorzy ci twierdzą, że momentem rozgraniczającym stosowanie przepisów nowych powinna być data podjęcia uchwały o emisji obligacji. Jednak wobec brzmienia art. 109 u.o. twierdzą oni, że obligacje należy uznać za wyemitowane w momencie ich wydania lub zapisania na rachunkach i tę datę uznać za datę graniczną. 4 Ustawa z dnia 15 maja 2015 r. – Prawo restrukturyzacyjne (tekst jedn.: Dz. U. z 2016 r. poz. 1574 z późn. zm.). 5 Zob. art. 456 pr. restr. Przykładowo, dopiero na 1 lutego 2018 r. przewiduje się utworzenie Centralnego Rejestru Restrukturyzacji i Upadłości. 20 Wprowadzenie to prawo podmiotowe6, którego główną lub poboczną funkcją jest za‐ bezpieczenie (umocnienie) wierzytelności, czyli zwiększenie szansy wierzyciela na jej zaspokojenie7. Zabezpieczenie jest dodatkowym, obok wierzytelności, prawem, które przysługuje (zazwyczaj bezpo‐ średnio) wierzycielowi. Może on z niego skorzystać, lecz nie musi – jeśli dłużnik zaspokoi wierzytelność lub jeśli majątek dłużnika jest wy‐ starczający dla zaspokojenia wierzytelności (choć wtedy skorzystanie z zabezpieczenia może być prostsze aniżeli dochodzenie wierzytelności na zasadach ogólnych – np. w wypadku weksla pełniącego funkcję za‐ bezpieczającą8). Nie ma przy tym znaczenia, czy zabezpieczana jest wierzytelność pieniężna, czy niepieniężna (kwestia ta została pominięta w niniejszej pracy). Dla wierzyciela istotne jest uzyskanie zabezpiecze‐ nia pewnego9, tj. takiego, które zwiększa prawdopodobieństwo zaspo‐ kojenia10. Pewność zabezpieczenia związana jest m.in. z przedmiotem zabezpieczenia (nieruchomość jest zwyczajowo wymieniana jako naj‐ pewniejszy substrat zabezpieczenia) czy szybkością jego realizacji (czas oczekiwania na rejestrację, czas trwania postępowania egzekucyjnego itp.). Dla wierzyciela podstawowe znaczenie ma też to, w jakiej kolej‐ 6 Co do definicji prawa podmiotowego – najczęściej przywoływaną jest definicja A. Woltera, zgodnie z którą „prawem podmiotowym jest wynikająca ze stosunku prawnego sfera możności postępowania w określony sposób, przyznana przez normę prawną w celu ochrony interesów podmiotu uprawnionego i przez normę prawną zabezpieczona”. Zob. A. Wolter, J. Ignatowicz, K. Stefaniuk, Prawo cywilne. Zarys części ogólnej, Warszawa 2001, s. 128–129. 7 Zob. np. M. Pyziak-Szafnicka (w:) System prawa prywatnego... (1-2012), s. 845. Zdaniem J. Skąpskiego przez zabezpieczenie (w sensie prawnym) należy rozumieć nabycie przez kredytodawcę uprawnienia przewidzianego w prawie cywilnym celem zapewnienia zwrotu kredytu (zob. J. Skąpski, Zastaw na rzeczach ruchomych, SC 1966, t. VIII, s. 147). Zob. też ostatnio T. Czech, Ogólne zasady dotyczące zabezpieczeń wierzytelności w polskim prawie cywilnym, MPB 2014, nr 6, s. 53, według którego „zabezpieczenie wierzytelności (...) oznacza instrument normatywny, który wzmacnia pozycję prawną wierzyciela w zakresie przysługującej mu wierzytelności”. 8 Zob. T. Czech, Ogólne zasady dotyczące zabezpieczeń wierzytelności..., s. 69. 9 Zob. też EBOR, Core principles for a secured transactions law, http:// www. ebrd. com/ documents/ legal- reform/ secured- transactions- core- principles- english. pdf (odsłona 10 listopada 2016 r.). 10 Zob. E.-M. Kieninger, Introduction: security rights in movable property within the common market and the approach of the study (w:) E.-M. Kieninger (red.), Security rights in movable property in European Private Law, Cambridge 2004, s. 8. Zwraca się przy tym uwagę na asymetrię informacji pomiędzy wierzycielem a dłużnikiem: „debtors are usually in a better position than their creditors to know whether they will be willing and able to meet their obligations”. Wprowadzenie 21 ności uzyska zaspokojenie z majątku dłużnika – czy jego wierzytelność wskutek jej zabezpieczenia uzyska status najbardziej uprzywilejowanej. Tylko bowiem pierwszeństwo zabezpieczenia może gwarantować wie‐ rzycielowi zaspokojenie wierzytelności (co do zasady, gdyż nawet naj‐ bardziej uprzywilejowana wierzytelność może nie zostać w pełni lub nawet w części zaspokojona w toku realizacji zabezpieczenia11). Pew‐ ność zabezpieczenia wyraża się również w jego „odporności” na upad‐ łość dłużnika (tu też podstawowe znaczenie ma uprzywilejowanie wie‐ rzytelności zabezpieczonej). Wierzyciel, dobierając odpowiednie za‐ bezpieczenie swojej wierzytelności, uwzględnia zatem stopień ryzyka z nim związanego. Ryzyko to ma wymierny koszt, który związany jest głównie z niezaspokojeniem wierzytelności zabezpieczonej12. Należy przy tym zauważyć, że wierzyciel ponosi już pewne koszty (którymi oczywiście obciąża dłużnika13) na etapie ustanawiania, administrowa‐ nia (zarządzania), wykonywania (realizacji) zabezpieczenia. Te koszty również współkształtują stopień ryzyka związanego z zabezpieczeniem. Podkreślić jednak trzeba, że nie jest to prosta zależność ryzyka niezas‐ pokojenia wierzytelności zabezpieczonej od kosztów zabezpieczenia (nie jest więc tak, że im wyższy koszt zabezpieczenia, tym niższy stopień ryzyka związanego z zaspokojeniem wierzytelności zabezpieczonej). Warto jeszcze zwrócić uwagę, że to, czy zabezpieczenie jest pewne, uzależnione jest od jego dopuszczalności. Doskonale widać to na przy‐ kładzie przewłaszczenia nieruchomości na zabezpieczenie. Ewentualne ryzyko związane z „unieważnieniem” takiego zabezpieczenia wpływa na jego niepewność (zwiększa się więc stopień ryzyka niezaspokojenia wierzytelności zabezpieczonej). Dotychczasowe rozważania miały na celu przede wszystkim wyjaśnie‐ nie, czym jest zabezpieczenie. W dalszej kolejności należy przejść do 11 Jeśli np. kwoty uzyskane z egzekucyjnej sprzedaży przedmiotu zabezpieczenia wystarczają zaledwie na pokrycie kosztów egzekucji. 12 Zob. EBOR, Wpływ systemu prawa na rynek zabezpieczeń rzeczowych w Polsce (Raport z inicjatywy Narodowego Banku Polskiego oraz we współpracy z jego ekspertami), 2005, s. 5. O dostępności kredytu decyduje stopień ryzyka, co oznacza, że udzielenie kredytu zawsze wiąże się z ryzykiem dla wierzyciela. Pozostaje tylko pytanie o „akceptowalność” stopnia tego ryzyka ze strony wierzyciela. 13 Zob. EBOR, Wpływ systemu prawa na rynek zabezpieczeń rzeczowych w Polsce..., s. 5. 22 Wprowadzenie omówienia znaczenia administrowania zabezpieczeniem, a w konse‐ kwencji – administratora zabezpieczeń. Zabezpieczenie, co zostało już zaznaczone, to prawo podmiotowe. Uprawnionym z tego prawa jest – co do zasady – ten, kogo wierzytel‐ ność została zabezpieczona – wierzyciel (kwestia ta została szczegółowo omówiona w dalszej części pracy dotyczącej akcesoryjności i jednej z jej cech: tożsamości podmiotowej). Z zabezpieczenia wynikają dla wie‐ rzyciela konkretne uprawnienia (np. prawo do przejęcia przedmiotu zabezpieczenia na własność lub prawo do skierowania egzekucji do przedmiotu zabezpieczenia, który należy do majątku osoby trzeciej) oraz określone obowiązki (np. obowiązki związane z zachowaniem w stanie niepogorszonym zastawionej rzeczy). Wykonywanie praw i obowiązków wynikających z zabezpieczenia można określić zbiorczo jako administrowanie zabezpieczeniem14. Wierzyciel mógłby więc równie dobrze być określany mianem administratora zabezpieczenia. Nazywanie go w ten sposób nie miałoby jednak większego sensu (wie‐ rzyciel to administrator, a administrator to wierzyciel). Inaczej jednak jest w sytuacji, w której wierzyciel powierza administrowanie swoim zabezpieczeniem osobie trzeciej. Wtedy rozróżnienie tych dwóch pod‐ miotów ma sens i wtedy właśnie pojawia się pytanie o zakres uprawnień wierzyciela i administratora w odniesieniu do zabezpieczenia. Jest to – jak dowodzę w dalszej części pracy – zależne od charakteru danego zabezpieczenia. Kluczowe jest jednak udzielenie odpowiedzi na pytanie o przyczynę wyodrębnienia administratora, czyli sens przyznania oso‐ bie innej niż wierzyciel możliwości administrowania zabezpieczeniem. Jak zostało powyżej zasygnalizowane, zabezpieczenie powinno być pewne. Tę cechę zabezpieczenia może wzmocnić powierzenie jego wy‐ konywania wyspecjalizowanemu podmiotowi – administratorowi15. Może to mieć szczególne znaczenie wtedy, gdy centrum działalności 14 Łac. administratio, tj. obsługa, zarządzanie, od administrare – obsługiwać, spełniać, wykonywać, kierować (W. Kopaliński, Słownik wyrazów obcych i zwrotów obcojęzycznych z almanachem, Warszawa 2000, s. 20). Administrator to osoba lub instytucja zarządzająca czymś, zarządca (sjp.pwn.pl oraz B. Dunaj (red.), Słownik współczesnego języka polskiego, Warszawa 1996, s. 3). 15 W literaturze i w praktyce umów często korzysta się z innych określeń administratora – agent do spraw zabezpieczeń (pojęcie to wykracza poza ramy pojęcia Wprowadzenie 23 wierzyciela znajduje się w obcym państwie w stosunku do dłużnika lub osoby dającej zabezpieczenie (choć najczęściej decydujące będzie miej‐ sce położenia rzeczy będącej przedmiotem zabezpieczenia16). Powołu‐ jąc administratora, czyli „osobę na miejscu”, prościej jest wierzycielowi uzyskać oczekiwane zabezpieczenie swojej wierzytelności. Taka osoba funkcjonuje bowiem w znanym sobie środowisku prawnym, ma więc odpowiednią wiedzę o zabezpieczeniu oraz warunkach jego dopusz‐ czalności, realizacji itp. Co więcej, łatwiej jej jest monitorować przed‐ miot zabezpieczenia, aby jego wartość i – co za tym idzie – wartość samego zabezpieczenia utrzymywała się na pożądanym przez wierzy‐ ciela poziomie. Niezależnie jednak od tego, czy wierzyciel jest cudzo‐ ziemcem, powołanie administratora może mieć znaczenie dla tych wierzycieli, którzy wyspecjalizowanemu podmiotowi, zajmującemu się zawodowo administrowaniem zabezpieczeniami, chcą powierzyć ad‐ ministrowanie ustanowionym dla nich zabezpieczeniem. Już z tego bardzo ogólnego stwierdzenia wyłania się „fakultatywność” takiej in‐ stytucji. Wierzyciel może bowiem samodzielnie administrować swoim zabezpieczeniem lub powierzyć administrowanie osobie trzeciej (ad‐ ministratorowi). Powołanie administratora ma wyłącznie znaczenie pomocnicze (zwiększające pewność zabezpieczenia), nie jest jednak obligatoryjne (zabezpieczenie może bowiem powstać bez potrzeby ist‐ nienia instytucji administratora). Powyższe rozważania dotyczyły sytuacji prostej – gdy jeden wierzyciel chce zabezpieczyć co najmniej jedną wierzytelność, która mu przysłu‐ guje. Przydatność instytucji administratora zabezpieczeń objawia się jednak w pełni dopiero w sytuacji złożonej – gdy dwóch lub więcej wierzycieli chce zabezpieczyć pojedynczym zabezpieczeniem swoją wspólną wierzytelność albo dwie lub więcej wierzytelności, które im przysługują, albo gdy dwóch lub więcej wierzycieli powierza admini‐ strowanie swoimi zabezpieczeniami osobie trzeciej. Ta ostatnia sytua‐ „administrator”) lub powiernik zabezpieczenia (z kolei to pojęcie ma znaczenie węższe). Zob. w szczególności T. Czech, Konsorcjum kredytowe, Warszawa 2011, s. 506–524. 16 Zob. Ł. Szegeda, Dochodzenie wierzytelności przez agenta zabezpieczeń w międzynarodowych transakcjach finansowania – przykłady orzecznictwa. Relacja z konferencji International Financial Law Conference zorganizowanej przez Internatio‐ nal Bar Association w Stambule, MPB 2012, nr 11, s. 106. Zob. też komentarz do art. 16 MLST. 24 Wprowadzenie cja dotyczy umów tworzących tzw. pool zabezpieczeń (Sicherung‐ spool), gdy „wierzyciele łączą się w celu zabezpieczenia swoich wierzy‐ telności na wypadek upadłości dłużnika, wnosząc swoje prawa wyni‐ kające z zabezpieczeń do poolu, aby w ten sposób uzyskać najlepszą możliwość ich realizacji”17. Wierzyciele mogą utworzyć pool, ale nie muszą (mogą działać oddzielnie). Podobnie więc jak w sytuacji prostej, powołanie administratora w celu wykonywania praw i obowiązków wynikających z zabezpieczeń tworzących pool ma także charakter fa‐ kultatywny. Wierzyciele czynią to, by wzmocnić pewność swoich za‐ bezpieczeń (np. umownie modyfikują przysługujące im z mocy prawa pierwszeństwo zaspokojenia), ale nie jest to obligatoryjne, aby w ogóle mogli uzyskać zabezpieczenie swoich wierzytelności18. Jeżeli dwóch lub więcej wierzycieli chce zabezpieczyć pojedynczym za‐ bezpieczeniem swoją wspólną wierzytelność albo dwie lub więcej wie‐ rzytelności, które im przysługują, powołanie administratora ma szcze‐ gólne znaczenie. Wierzycielom, w szczególności powiązanym ze sobą (np. tworzącym konsorcjum kredytowe19), zależy na uzyskaniu równej ochrony przysługujących im wierzytelności. Najprościej mogą to osiąg‐ nąć w sytuacji, w której przysługuje im łącznie wspólna wierzytelność (np. objęta wspólnością łączną wynikającą z zawartej umowy spółki cywilnej). Zawiązywanie spółki cywilnej w celu zabezpieczenia wierzy‐ telności nie musi jednak stanowić dla wierzycieli optymalnego rozwią‐ zania20. Wtedy powstaje pytanie o możliwość zabezpieczenia łącznie co najmniej dwóch wierzytelności co najmniej dwóch wierzycieli. Potrze‐ ba wspólnego zabezpieczenia interesów wierzycieli wynika z kilku przyczyn, o których była już mowa powyżej. Podstawowa kwestia to pewność zabezpieczenia. W interesie wierzycieli – w szczególności fi‐ 17 Zob. M. Liebscher, Anwendugsbereich und Zulläsigkeit des Sicherheitenpools im polnischen Recht, Baden-Baden 2012, s. 53 i 335. Zob. też T. Mróz, A. Opalski, U. Promińska (w:) System prawa prywatnego... (9-2015), s. 1057–1058. 18 Zob. też T. Czech, Konsorcjum kredytowe..., s. 55. 19 Zob. uwagi T. Czecha dotyczące konsorcjów kredytowych (T. Czech, Konsorcjum kredytowe..., s. 509–513). Zob. też A. Drewicz-Tułodziecka, A. Grzywacz, O. Soergel, Kredytowanie konsorcjalne – problemy zabezpieczenia hipotecznego, Fundacja na Rzecz Kredytu Hipotecznego, Zeszyt hipoteczny 11, Warszawa 2001, s. 5. 20 Zob. m.in. T. Czech, Konsorcjum kredytowe..., s. 264–282 i 553. Wprowadzenie 25 nansujących wspólne przedsięwzięcie (tzw. project financing21) – jest uzyskanie równego statusu ochrony przysługującej im wierzytelności (status ten wynika z ustawy, a nie z porozumienia między nimi), czyli tej samej pewności zabezpieczenia (m.in. ten sam stopień uprzywile‐ jowania wierzytelności zabezpieczonej). Wspólne zabezpieczenie gwa‐ rantuje im wyższe prawdopodobieństwo zaspokojenia. Ponadto zależy im na ograniczeniu kosztów związanych z zabezpieczeniem (jego usta‐ nowieniem, monitorowaniem, wykonaniem)22. Różnica w porównaniu z pozostałymi sytuacjami polega na tym, że wierzyciele uzyskują poje‐ dyncze zabezpieczenie – wspólne (na razie w znaczeniu pozapraw‐ nym). Uzyskanie wspólnego zabezpieczenia przez wierzycieli, z jednej strony, ułatwia jego utworzenie (tworzy się jedno zabezpieczenie za‐ miast kilku), z drugiej strony jednak – prowadzi do skomplikowania relacji między nimi. Aby uprościć te relacje, niezbędne jest powołanie administratora – wyznaczenie jednej osoby do administrowania za‐ bezpieczeniem23. Jak dowodzę też w pracy, dzięki utworzeniu jednego wspólnego zabezpieczenia i powołaniu administratora wierzyciele uzyskują bardziej dynamiczne zabezpieczenie, tj. takie, które pozwala im na swobodny obrót zabezpieczonymi wierzytelnościami (w tym ich syndykację wtórną24). Dopuszczalność pojedynczego zabezpieczenia wielu wierzytelności różnych wierzycieli zależy od charakteru zabez‐ pieczenia, co powoduje, że powołanie administratora jest niekiedy ob‐ 21 Zob. szerzej H. Piątek, Project finance w prawie polskim i angielskim, cz. I, M. Praw. 2001, nr 16, cz. II, M. Praw. 2001, nr 17, passim. Zob. też A. Fight, Syndicated lending, Oxford 2004, s. 77–80. 22 Przedstawionych zalet instytucji administratora nie dostrzega w odniesieniu do administratora hipoteki T. Sokołowski, którego zdaniem „atrakcyjność tego rozwiązania nie jest zdecydowanie większa od modelu poprzednio funkcjonującego, w którym sfinansowanie jednego przedsięwzięcia gospodarczego mogło dokonać się z zabezpieczeniem poszczególnych wierzytelności w postaci «tradycyjnych» hipotek, których mogło być więcej niż kilka (...), a ich wzajemne relacje uporządkowane były na gruncie uchylonego obecnie art. 70 u.k.w.h.” (T. Sokołowski, Hipoteka gospodarcza? Najnowsze tendencje ewolucji hipoteki (w:) T. Sokołowski (red.), Współczesne tendencje w dziedzinie zabezpieczenia wierzytelności, Poznań 2013, s. 115). 23 Zob. Ł. Szegeda, Dochodzenie wierzytelności przez agenta zabezpieczeń..., s. 104. 24 Syndykacja wtórna polega na tym, że najpierw całość kredytu zostaje udzielona przez jeden bank, a następnie części jego wierzytelności lub niektóre z przysługujących mu wierzytelności zbywane są innym bankom (kredyt ulega podziałowi). Zob. T. Czech, Uwagi do nowelizacji przepisów o hipotece, Przegląd Legislacyjny 2009, nr 3–4, s. 147–148. 26 Wprowadzenie ligatoryjne (bez skorzystania z tego instrumentu wierzyciele nie są w stanie uzyskać wspólnego zabezpieczenia25). Ograniczenie możli‐ wości tworzenia wspólnych zabezpieczeń wynika już z ogólnego zało‐ żenia, że wspólność praw powoduje szereg komplikacji, które nie leżą ani w interesie wierzycieli, ani dłużników (dających zabezpieczenie), ani w końcu osób trzecich, na które zabezpieczenia oddziałują (stąd często podkreślana w literaturze prawniczej teza, że wspólność ma z założenia charakter przejściowy26 – w wypadku utworzenia wspólne‐ go zabezpieczenia ta wspólność ma raczej charakter trwały, o czym jest mowa w punkcie 5.4 rozdziału II27). Zastosowanie dla wspólnych praw zastawniczych instytucji administratora otwiera jednak kolejne prob‐ lemy związane z akcesoryjnością tych praw (zob. punkt 3.1 w rozdziale I poświęcony problematyce akcesoryjności). Podsumowując dotychczasowe uwagi, wyodrębnienie instytucji admi‐ nistratora jest uzasadnione, gdyż zwiększa stopień pewności zabezpie‐ czenia (co zaś oznacza „pewność” zabezpieczenia, zostało powyżej wy‐ jaśnione). Najlepiej widać to w sytuacji wielości wierzycieli28. Wtedy też istotnie zmniejszają się koszty zabezpieczenia29. Co więcej, w takiej sytuacji powołanie administratora upraszcza stosunki między wierzy‐ cielami, czyni je bardziej przejrzystymi, co również pozytywnie prze‐ kłada się na pewność zabezpieczenia i jego koszty. Zostały powyżej rozróżnione trzy sytuacje: jedna prosta i dwie złożone. Należy zauważyć, że sytuacja pojedynczego wierzyciela oraz wierzycieli 25 Tak w odniesieniu do administratora hipoteki I. Heropolitańska, A. Tułodziecka, Zagadnienia z praktyki bankowej i sądowej na tle znowelizowanego prawa hipotecznego – wnioski po X Ogólnopolskiej Konferencji Wieczystoksięgowej, cz. II, MPB 2012, nr 10, s. 93. 26 Wspólność może mieć też charakter pomocniczy wobec celu, jakiemu służy. Tak jest w wypadku np. wspólności majątku wspólników spółki cywilnej lub wspólności majątku małżonków. 27 Jeżeli więc wierzyciele zdecydowali się na zabezpieczenie swoich wierzytelności jednym prawem zastawniczym, to wspólność tego prawa ma charakter niejako przymusowy i może zostać zniesiona tylko w przypadkach określonych w ustawie (wygaśnięcie umowy z administratorem, brak porozumienia co do jego zmiany). 28 Przykładowo, gdy zabezpieczone mają być wierzytelności z tytułu papierów wartościowych emitowanych w serii, szczególnie obligacji. 29 Zob. T. Czech, Księgi wieczyste i hipoteka. Komentarz, Warszawa 2014, komentarz do art. 682 u.k.w.h., nb 1, s. 804. Wprowadzenie 27 kreujących pool zabezpieczeń jest zbliżona. Nie potrzebują oni insty‐ tucji administratora do uzyskania zabezpieczenia (zabezpieczeń), ma ona więc znaczenie subsydiarne. W tej publikacji koncentruję się na sytuacji, w której co najmniej dwóch wierzycieli dąży do uzyskania wspólnego (pojedynczego) zabezpieczenia co najmniej dwóch wierzy‐ telności, przysługujących im oddzielnie. Wtedy rola administratora ma znaczenie podstawowe. Wtedy też z reguły powołanie administratora jest warunkiem koniecznym powstania zabezpieczenia30. Zarysowany w niniejszej książce model administratora dotyczy przede wszystkim ostatniej z opisanych powyżej sytuacji. * Niniejsze opracowanie stanowi skróconą31 i zaktualizowaną wersję rozprawy doktorskiej, obronionej 29 września 2014 r. na Wydziale Prawa i Administracji UJ. Korzystając z okazji, chciałbym podziękować mojemu promotorowi – prof. dr. hab. Jerzemu Pisulińskiemu, bez któ‐ rego pomocy nie udałoby mi się przygotować jej na należytym pozio‐ mie. Pan Profesor zainwestował we mnie wiele swojego cennego czasu i pewnie długo jeszcze będę spłacał ten dług, który u niego zaciągnąłem; obdarzył mnie przy tym zaufaniem, którego – mam nadzieję – nie za‐ wiodłem i nie zawiodę w przyszłości. Podziękowania kieruję również do recenzentów – prof. dr. hab. Jacka Góreckiego i prof. dr. hab. Fry‐ deryka Zolla. Profesorowi Góreckiemu dziękuję za szczegółowe uwagi, które przyczyniły się do poprawy jakości pracy i które uwzględniłem, 30 Taki administrator jest dosłownie administratorem zabezpieczenia, gdyż administruje zabezpieczeniem. Liczba mnoga rzeczownika „zabezpieczenie” oznacza, że nie jest to ani administrator hipoteki, ani administrator zastawu, lecz administrator każdego z tych zabezpieczeń (zob. pismo Ministra Sprawiedliwości z dnia 6 lipca 2012 r., DPrC-l-023-10/12, „Hipoteka”, MPB 2013, nr 1). Z drugiej strony, posłużenie się liczbą mnogą („zabezpieczeń”) daje podstawę do opisania administratora na szerszym tle – jako osoby administrującej co najmniej dwoma zabezpieczeniami w sytuacji, w której np. wierzyciele część swoich wierzytelności zabezpieczyli zastawem rejestrowym na przedsiębiorstwie dłużnika, a część – hipoteką na nieruchomościach osoby trzeciej. Administrator będzie wtedy powoływany w celu administrowania pulą zabezpieczeń wspólnych (w zależności od potrzeb wierzycieli). 31 Pominięto omówienie alternatywnych instrumentów, które są wykorzystywane w praktyce w celu zaspokojenia interesów wierzycieli w porównywalnym zakresie (dług równoległy, gwarancja, solidarność czynna, spółka celowa, trust). 28 Wprowadzenie przygotowując rozprawę do publikacji, zaś Profesorowi Zollowi dzię‐ kuję za lekcję pokory, która – na co liczę, lecz co oceni już ktoś inny – uczyniła ze mnie lepszego naukowca. Przedstawione w książce rozważania nie mają charakteru prawnopo‐ równawczego. Ta metoda została w niewielkim stopniu wykorzystana tam, gdzie doktryna polska nie była wystarczająco rozwinięta, lub tam, gdzie było to koniecznie z uwagi na modelowe (MLST, DCFR) lub krajowe (Francja, Węgry) regulacje administratora zabezpieczeń. Roz‐ wiązań węgierskich nie zrozumiałbym bez pomocy Anny Józe‐ fiak-Molnár i jej męża Benca Molnára. Z kolei w zapoznaniu się z re‐ gulacjami francuskimi pomogli mi – poza Anną Józefiak-Molnár – Jo‐ lanta Zatorska i Mateusz Gędźba. Za to i za ofiarowaną mi życzliwość składam im tą drogą serdeczne podziękowania. Publikacja odpowiada stanowi prawnemu na 1 grudnia 2016 r. Rozdział I ZABEZPIECZENIA WIERZYTELNOŚCI W PRAWIE POLSKIM 1. Uwagi wstępne Ustawodawca polski wyposaża wierzycieli w wiele instrumentów umożliwiających zabezpieczenie ich wierzytelności. Katalog ten nie jest wyczerpujący, co nie oznacza wcale pełnej swobody kreowania zabez‐ pieczeń. Zabezpieczenia, jak inne prawa podmiotowe, mogą być swo‐ bodnie kształtowane wyłącznie w zakresie, w jakim umożliwia to usta‐ wodawca, a ten – co do zasady – umożliwia swobodne kształtowanie tylko względnych praw podmiotowych, i to w ramach wyznaczonych przez art. 3531 i art. 58 k.c. Ustawodawca jednoznacznie preferuje przy tym zabezpieczenia ściśle powiązane z zabezpieczaną wierzytelnością (akcesoryjne), co wynika z wyważenia interesów wierzyciela i dłużnika (poniżej szerzej wyjaśniam pojęcie akcesoryjności). Wśród kryteriów podziału zabezpieczeń posługuję się dwoma. Po pierwsze, wyróżniam zabezpieczenia osobiste i rzeczowe. Po drugie, wśród zabezpieczeń rzeczowych przedstawiam zabezpieczenia akce‐ soryjne i nieakcesoryjne. „Zabezpieczenie jest osobiste, jeżeli gwarancję dla wierzyciela stanowi tylko bądź odpowiedzialność osobista innych osób niż dłużnik główny, bądź powstanie szczególnego uprawnienia wierzyciela wobec dłużnika głównego w razie niewykonania zobowiązania. (...) Zabezpieczenie jest 30 Rozdział I. Zabezpieczenia wierzytelności w prawie polskim rzeczowe, jeżeli gwarancję dla wierzyciela stanowi szczególne dobro majątkowe, jak rzecz zmysłowa lub niezmysłowa (np. wierzytel‐ ność)”32. Zarówno wśród zabezpieczeń osobistych (np. poręczenie, gwarancja), jak i rzeczowych (np. zastaw, przewłaszczenie na zabez‐ pieczenie) można wyróżnić te, które będą powiązane (w różnym stop‐ niu, z różnym natężeniem) z zabezpieczoną wierzytelnością (akceso‐ ryjne), oraz te, które będą od zabezpieczonej wierzytelności niezależne (nieakcesoryjne). Niemniej jednak to kryterium rezerwuję wyłącznie dla zabezpieczeń rzeczowych z uwagi na skrótowe przedstawienie za‐ bezpieczeń osobistych. Poniższe rozważania dotyczą tych instrumentów, które zabezpieczają co najmniej dwie wierzytelności co najmniej dwóch wierzycieli. 2. Zabezpieczenia osobiste Zabezpieczeniami osobistymi w prawie polskim według przedstawio‐ nej już definicji są przede wszystkim poręczenie i gwarancja33. Katalog tych zabezpieczeń jest jednak otwarty i stale kształtowany przez prak‐ tykę34. Wynika to ze względnego charakteru tych praw (ramy instytu‐ cjonalne dla zabezpieczeń osobistych określa prawo zobowiązań i swo‐ 32 Tak R. Longchamps de Bérier, Polskie prawo cywilne, t. II, Zobowiązania, Lwów 1939, s. 620. Co do rozróżnienia zabezpieczeń osobistych i rzeczowych – zob. m.in. uwagi M. Pyziak-Szafnickiej, która jako kryterium rozróżniające wskazuje to, czy zabezpieczenie ma charakter prawa podmiotowego względnego, czy bezwzględnego (M. Pyziak-Szafnicka (w:) System prawa prywatnego... (1-2012), s. 845). Por. też szersze rozważania na ten temat: J. Górecki, Osobiste zabezpieczenia wierzytelności w prawie prywatnym międzynarodowym, Warszawa 2013, s. 11–14; B. Swaczyna, Hipoteka umowna, Warszawa 2007, s. 22–23; T. Czech, Zgoda małżonka na ustanowienie zabezpieczenia rzeczowego na składnikach majątku wspólnego, Rejent 2010, nr 10, s. 9–11; tenże, Ogólne zasady dotyczące zabezpieczeń wierzytelności..., s. 54). 33 Wyróżnia się też m.in. akredytywę, odpowiedzialność del credere, ubezpieczenie kredytu, umowne przystąpienie do długu i tzw. patronat. Tak J. Górecki, Osobiste zabezpieczenia wierzytelności..., s. 14–15; tenże, Zabezpieczenia osobiste w obrocie międzynarodowym (w:) T. Sokołowski (red.), Współczesne tendencje w dziedzinie zabezpieczenia wierzytelności, Poznań 2013, s. 36–37. 34 Tak też T. Czech, Ogólne zasady dotyczące zabezpieczeń wierzytelności..., s. 59. 2. Zabezpieczenia osobiste 31 boda ich kształtowania w granicach określonych w art. 3531 i art. 58 k.c.). Pod wieloma względami zabezpieczenia osobiste mogą być atrakcyj‐ niejsze dla wierzycieli aniżeli zabezpieczenia rzeczowe (jeśli dającym zabezpieczenie jest bank, zabezpieczenie takie może być nawet pew‐ niejsze35 od zabezpieczenia rzeczowego)36. Jak zostało to już wyjaśnione, w niniejszej pracy przez administrowanie zabezpieczeniem rozumiem „wykonywanie praw i obowiązków wyni‐ kających z zabezpieczenia”. W konsekwencji z definicji administrowa‐ ne mogą być także zabezpieczenia osobiste, szczególnie jeśli zabezpie‐ czałyby wiele wierzytelności wielu wierzycieli. Sens wyodrębnienia ad‐ ministratora zabezpieczeń nie ogranicza się więc wyłącznie do zabez‐ pieczeń rzeczowych37. Jednakże z uwagi na względny charakter tych zabezpieczeń nie istnieje potrzeba ustawowego regulowania tej insty‐ tucji. Wierzyciele bez szczególnych przepisów mogą umownie powołać administratora (jako zastępcę pośredniego lub bezpośredniego) w celu ustanowienia zabezpieczenia oraz wykonywania praw i obowiązków z niego wynikających. Dotyczy to przede wszystkim zabezpieczeń o charakterze nieakcesoryjnym (np. gwarancji)38. 35 Niewypłacalność banków należy wciąż do rzadkości. Zob. też przepisy ustawy z dnia 10 czerwca 2016 r. o Bankowym Funduszu Gwarancyjnym, systemie gwarantowania depozytów oraz przymusowej restrukturyzacji (Dz. U. poz. 996). 36 Zob. uwagi J. Góreckiego, Osobiste zabezpieczenia wierzytelności..., s. 13. Autor przekonuje, że zabezpieczenia osobiste są tańsze i szybsze aniżeli zabezpieczenia rzeczowe. Na korzyść zabezpieczeń osobistych może też przemawiać, zdaniem tego autora, ich niejawność. 37 Zob. E. Gentil, J. Delbard, L agent des sûretés: pour une modification de l article 2328-1 du Code civil, Droit Expertise, Mercredi 28 octobre 2009, https:// fr. lw. com/ thoughtLeadership/ 2877- L- agentdess- ret- s- pourunemodificationdel- article2328- 1duCodecivil (odsłona 10 listopada 2016 r.), s. 10. 38 Przepisy, które kształtują instytucję poręczenia (art. 876–887 k.c.), nie odnoszą się wprost do kwestii zabezpieczenia kilku wierzytelności kilku wierzycieli jednym wspólnym poręczeniem (art. 876 k.c. stanowi, że poręczenie zabezpiecza pojedynczą wierzytelność). Nie jest też przesądzone, czy umowę taką mógłby zawrzeć administrator wyznaczony przez wierzycieli w imieniu własnym, ale na ich rzecz (jako ich przedstawiciel, a zatem zastępca bezpośredni, nie mógłby bowiem uzyskać wspólnego zabezpieczenia, a tylko tyle zabezpieczeń, ilu jest wierzycieli). Zawarcie umowy poręczenia przez administratora w imieniu własnym, ale na rzecz wierzycieli, mogłoby być dopuszczalne tylko przy zachowaniu cech akcesoryjności poręczenia 32 Rozdział I. Zabezpieczenia wierzytelności w prawie polskim Z uwagi na niejawność tego typu zabezpieczeń trudno wskazać prze‐ konujące argumenty, które przemawiałyby za ustanowieniem szcze‐ gólnej ochrony dla środków uzyskanych przez administratora dla wie‐ rzycieli przed innymi wierzycielami administratora (wyłączenie ich z masy upadłości, wyłączenie ich spod egzekucji)39. Reasumując, niniejsze opracowanie dotyczy modelu administratora, który byłby przydatny dla ukształtowania tej instytucji w odniesieniu do zabezpieczeń rzeczowych w prawie polskim. Regulacja administra‐ tora zabezpieczeń osobistych nie jest bowiem konieczna z uwagi na swobodę stron w jej kształtowaniu40. 3. Zabezpieczenia rzeczowe Zabezpieczeniami rzeczowymi, według powyższej definicji, są w pra‐ wie polskim: zastaw (w tym jego szczególna postać – zastaw rejestrowy), hipoteka, przewłaszczenie i przelew na zabezpieczenie41. Jako akceso‐ ryjne charakteryzowane są zastaw i hipoteka. Przewłaszczenie i przelew na zabezpieczenie (tzw. powiernicze zabezpieczenia) traktowane są z kolei jako zabezpieczenia nieakcesoryjne. Należy zwrócić uwagę, że funkcja zabezpieczająca prawa własności oraz wierzytelności – prze‐ noszonych właśnie na zabezpieczenie – jest funkcją dodatkową (po‐ boczną). Ustawodawca polski nie zdecydował się bowiem wprowadzić (w szczególności – w zakresie zarzutów przysługujących poręczycielowi względem wierzycieli zabezpieczonych). 39 Ochrona ta – z uwagi na swój bezwzględny charakter – wykracza poza kompetencję wierzycieli do kształtowania łączącego ich stosunku prawnego z administratorem. 40 Przygotowując niniejsze opracowanie, nie natknąłem się na uzasadniony względami praktyki postulat regulacji instytucji administratora zabezpieczeń osobistych, z jednym wyjątkiem – administratorem zastępującym wierzycieli z tytułu papierów wartościowych emitowanych w serii, np. obligacji. Zob. K. Ernt, S. Rudnicki (w:) M. Wierzbowski (red.), Ustawa o obligacjach... (2015), komentarz do art. 28 u.o., nb 8. 41 Sporna w doktrynie jest kwalifikacja „kaucji” – szerzej zob. A. Janiak, Kaucja jako zabezpieczenie wierzytelności (w:) T. Sokołowski (red.), Współczesne tendencje w dziedzinie zabezpieczenia wierzytelności, Poznań 2013, s. 63–66. 3. Zabezpieczenia rzeczowe 33 do systemu polskiego nieakcesoryjnych praw zastawniczych, np. długu gruntowego42. 3.1. Zabezpieczenia akcesoryjne Ustawodawca polski umożliwia co najmniej dwóm wierzycielom za‐ bezpieczyć swoje co najmniej dwie wierzytelności za pomocą pojedyn‐ czego zabezpieczenia akcesoryjnego wprost w odniesieniu do niepo‐ sesoryjnych praw zastawniczych: zastawu rejestrowego i hipoteki (w tym hipoteki morskiej – art. 76 § 1 k.m.). W obu przypadkach wie‐ rzyciele powołują w tym celu administratora (administratora zastawu lub administratora hipoteki). Te przypadki zostały w dalszej części pracy przedstawione jako rozwiązania podstawowe (rozdziały II–IV). Niezależnie jednak od nich powstaje generalna wątpliwość, czy do‐ puszczalne jest na gruncie obowiązującego stanu prawnego – z pomi‐ nięciem instytucji administratora – zabezpieczenie pojedynczym ak‐ cesoryjnym prawem zastawniczym (nie tylko hipoteką i zastawem re‐ jestrowym, lecz także np. zastawem zwykłym na prawach) wielu wie‐ rzytelności wielu wierzycieli. Najpierw zatem należy szczegółowo wyjaśnić, czym jest akcesoryjność i jakie ma znaczenie dla instytucji administratora, a w konsekwencji – dla proponowanego modelu. Pojęcie akcesoryjności nie zostało zdefiniowane ustawowo. Niemniej jednak w literaturze akcesoryjność rozumie się zasadniczo na dwa spo‐ soby. Zgodnie z pierwszym poglądem43 akcesoryjność polega na takim prawnym powiązaniu między zabezpieczającym prawem i zabezpie‐ 42 Zob. projekt ustawy z 2004 r. (druk nr 3433 Sejmu RP IV kadencji) oraz – wśród wielu (na tle pierwotnej wersji projektu z 2000 r.) – J. Pisuliński, O długu na nieruchomości, TPP 2001, nr 1, s. 9 i n. oraz (na tle wersji z 2004 r.) tenże, O planowanej nowelizacji ustawy o księgach wieczystych i hipotece i wprowadzeniu długu gruntowego, KPP 2005, z. 3, s. 837 i n. Zob. też propozycję nieakcesoryjnej „eurohipoteki” – A. Drewicz-Tułodziecka, Basic Guidelines for a Eurohypothec, Biuletyn Fundacji na Rzecz Kredytu Hipotecznego 2005, nr 21, s. 13–22; H. Wolfsteiner, O. Stöcker, Nicht-akzessorisches Grundpfand für Mitteleuropa, DNotZ 1999, nr 6, s. 9. 43 Por. S. Grzybowski (w:) System prawa cywilnego..., s. 225; J. Pisuliński (w:) System prawa prywatnego... (4-2007), s. 764 i 788–793; tenże, Zasada szczegółowości i akcesoryjności hipoteki po nowelizacji (w:) J. Gołaczyński (red.), P. Machnikowski (red.), Współczesne problemy prawa prywatnego. Księga pamiątkowa ku czci 34 Rozdział I. Zabezpieczenia wierzytelności w prawie polskim czoną nim wierzytelnością, że (najszerzej ujmując) powstanie, zakres, treść, przeniesienie, wykonywanie i wygaśnięcie prawa zabezpieczają‐ cego uzależnione jest od zabezpieczonej nim wierzytelności (relacja ta jest jednostronna44). Stąd w literaturze próbuje się przedstawić akce‐ soryjność na trzech płaszczyznach: podmiotowej, czasowej i treścio‐ wej45. Według drugiego poglądu akcesoryjność tłumaczy się przez pryzmat więzi funkcjonalnej łączącej prawo zabezpieczane z zabezpieczającym (funkcja prawa akcesoryjnego – niesamoistnego – odnoszona jest do konkretnego prawa głównego)46. Próbując jednak ustalić charakter tej więzi, należy sięgnąć do pierwszej koncepcji akcesoryjności, gdyż druga go nie wyjaśnia, co czyni ją właściwie nieprzydatną47. Nie ma bowiem potrzeby sięgania do pojęcia akcesoryjności w celu opisania bliżej nie‐ zidentyfikowanej funkcji praw zastawniczych48. Z uwagi na ochronę udzielającego zabezpieczenie przyjmuje się (choć nie jest to – szczególnie w nowszej literaturze – bezsporne), że akceso‐ ryjność winna stanowić podstawową cechę wszystkich zabezpieczeń, a wyjątki od niej winny być ustawowo określone (zasada akcesoryj‐ prof. Edwarda Gniewka, Warszawa 2010, s. 479. Por. D. Medicus, Durchblick: Die Akzessorietät im Zivilrecht, JuS 1971, nr 10, s. 497. 44 Choć istnieją kontrowersje co do skuteczności rozporządzenia wierzytelnością zabezpieczoną bez jednoczesnego przeniesienia prawa zastawniczego ją zabezpiecza‐ jącego (zob. dalsze uwagi, w szczególności punkt 4.2 w rozdziale III i punkt 4.2 w rozdziale IV). 45 Tak T. Czech, Hipoteka. Komentarz, Warszawa 2011, komentarz do art. 65 u.k.w.h., nb 30–43, s. 21–24. 46 Zob. B. Swaczyna, Hipoteka umowna..., s. 26–28; J. Gołaczyński, Zastaw na rzeczach ruchomych, Warszawa 2002, s. 21; A. Wolter, J. Ignatowicz, K. Stefaniuk, Prawo cywilne..., s. 142. Por. J. Pisuliński (w:) System prawa prywatnego... (4-2007), s. 764, przypis 16. 47 Zob. uwagi K. Zaradkiewicza (w:) K. Pietrzykowski (red.), Kodeks cywilny... (I-2015), komentarz do art. 306 k.c., nb 36, s. 956. Autor ten podkreśla, że „akcesoryjność nie może być utożsamiana z funkcją zabezpieczającą ani takim celem (gospodarczym) praw zastawniczych”. 48 Z tej przyczyny postuluje się również odejście od uogólniania akcesoryjności w oderwaniu od konkretnych praw zastawniczych – zob. K. Zaradkiewicz, Nowa regulacja prawa hipotecznego, PPH 2011, dodatek do nr 1, s. 11. Por. A. v. Tuhr, Der Allgemeine Teil des Deutschen Bürgerlichen Rechts. Erster Band. Allgemeine Lehren und Personenrecht, Leipzig 1910, s. 229–230. 3. Zabezpieczenia rzeczowe 35 ności)49. Ustawodawca nie posługuje się jednak pojęciem akcesoryj‐ ności, konstruując poszczególne typy zabezpieczeń. O tej cesze wnosi się zatem z poszczególnych przepisów regulujących te zabezpiecze‐ nia50. Wśród zabezpieczeń z istoty nieakcesoryjnych wyróżnia się w Polsce – nie bez kontrowersji – m.in. gwarancję51 oraz tzw. zabez‐ pieczenia powiernicze52. Zdecydowana większość zabezpieczeń ma jed‐ nak charakter akcesoryjny (poręczenie, hipoteka, zastaw). Należy też podkreślić, że akcesoryjność nie jest żadnym dogmatem i ustawodawca, wprowadzając od niej wiele wyjątków, osłabia jej dzia‐ łanie, czyniąc więź łączącą wierzytelność z zabezpieczeniem luźniejszą (w rzeczywistości więc można mówić tylko o bardziej lub mniej akce‐ soryjnych zabezpieczeniach)53. Z drugiej strony, przy zabezpieczeniach 49 Tak w szczególności J. Pisuliński (w:) System prawa prywatnego... (4-2007), s. 764; I. Karasek, Zabezpieczenia wierzytelności na zbiorze rzeczy lub praw o zmiennym składzie. Zagadnienia konstrukcyjne, Kraków 2004, s. 24; ostatnio też Ł. Przyborowski, Wypowiedzenie kredytu hipotecznego. Glosa do wyroku Sądu Najwyższego z 30 maja 2014 r. (III CSK 204/13), MPB 2014, nr 7–8, s. 37–38, który jednak wskazuje na przykłady pozaustawowych wyjątków od zasady akcesoryjności („utrata bytu prawnego dł
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Administrator zabezpieczeń
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: