Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00422 006556 13233756 na godz. na dobę w sumie
Afryka i (post)kolonializm - ebook/pdf
Afryka i (post)kolonializm - ebook/pdf
Autor: , Liczba stron: 230
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-8-3808-8261-4 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> popularnonaukowe >> historia sztuki
Porównaj ceny (książka, ebook (-17%), audiobook).
Publikacja dotyczy historii sztuki Afryki prezentowanej z perspektywy badań (post)kolonialnych. Stanowi ona efekt dyskusji środowiska afrykanistycznego z udziałem gości zagranicznych, którzy wskazują na wciąż żywe postrzeganie kultury i sztuki europejskiej jako dominującej i metropolitalnej. Autorzy podejmują problematykę doświadczeń i pozostałości epoki kolonialnej oraz niewolnictwa – nadal obecnych w sposobie współczesnego zachodniego patrzenia na historię i kulturę Afryki. Zwracają przy tym uwagę na potrzebę nowego spojrzenia na kontynent afrykański, uwolnionego od uprzedzeń i lęków, na konieczność ponownego odczytania wątków historycznych i politycznych kontynentu oraz podejmowania działań w zakresie poszanowania i ochrony dziedzictwa kulturowego Afryki.  
Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Aneta Pawłowska, Julia Sowińska-Heim – Uniwersytet Łódzki Wydział Filozoficzno-Historyczny, Katedra Historii Sztuki 90-219 Łódź, ul. A. Kamińskiego 27a RECENZENT Arkadiusz Żukowski REDAKTOR INICJUJĄCY Urszula Dzieciątkowska REDAKTOR WYDAWNICTWA UŁ Bogusław Pielat SKŁAD KOMPUTEROWY AGENT PR PROJEKT OKŁADKI Katarzyna Turkowska Zdjęcie wykorzystane na okładce: Konstrukcje kultury Tellem, Mali fot. Magda Podsiadły Publikacja dofinansowana przez Fundację Uniwersytetu Łódzkiego oraz Katedrę Historii Sztuki Uniwersytetu Łódzkiego © Copyright by Authors, Łódź 2016 © Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2016 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.07401.16.0.K Ark. wyd. 8,5; ark. druk. 14,375 ISBN 978-83-8088-260-7 e-ISBN 978-83-8088-261-4 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl tel. (42) 665 58 63 Spis treści AFRYKA I (POST)KOLONIALIZM. WPROWADZENIE (Aneta Pawłowska, Julia Sowińska-Heim) HISTORIA I KULTURA AFRYKI W ZWIERCIADLE KOLONIALIZMU Abedalrazak Al-Nasir – Modernizacja kulturowa na Zanzibarze w latach 1890–1939 Piotr Robak – Rola i miejsce Afryki w brytyjskim handlu zewnętrznym (i kolonialnym) w XVIII wieku 7 25 27 43 KOLONIALNA I NEOKOLONIALNA INTERPRETACJA SZTUKI AFRYKI 73 Ewa Kubiak – Afrobrazylijczycy a sztuka Brazylii okresu kolonialnego 75 Agnieszka Kuczyńska – Afryka surrealistów. Problem (nie)obecności afrykań- skich obiektów w kolekcji André Bretona Justyna Tomczak – Sztuka afrykańska jako składnik przestrzeni publicznej a twórczość awangardowa – dadaizm Grażyna Bobilewicz – Obraz Afryki w malarstwie rosyjskim XX i początku XXI wieku Agnieszka Kluczewska-Wójcik – „Wiem skąd pochodzę”. Współczesna sztu- ka afrykańska – tradycja i tożsamość 153 129 95 111 NOWOCZESNA ARCHITEKTURA AFRYKI Błażej Ciarkowski – Siła budująca i niszcząca zarazem – nowoczesna archi- tektura w postkolonialnej Afryce Julia Sowińska-Heim – Współczesna architektura kontynentu afrykańskiego w kontekście budowania kulturowej tożsamości Anna Rynkowska-Sachse – Współczesne centra turystyczne (visitors’ centre) w krajobrazie naturalnym Namibii na przykładzie realizacji Nina Maritz Architects 211 173 191 175 WYKAZ ILUSTRACJI 227 5 Aneta Pawłowska Julia Sowińska-Heim Katedra Historii Sztuki Uniwersytet Łódzki Afryka i (post)kolonializm. Wprowadzenie Afryka i (post)kolonializm. Wprowadzenie Tom zatytułowany Afryka i (post)kolonializm, który prezentujemy Czytelni- kom, został zbudowany z tekstów mieszczących się w szeroko pojętej tematyce odniesień do kolonializmu i postkolonializmu. Warto dodać, że teoria postko- lonialna, tak żywo dyskutowana w świecie Zachodnim, począwszy od pamięt- nego studium Edwarda Saida o „orientalizmie” (1978)1, wywiera raczej nikły wpływ na polską afrykanistykę, zwłaszcza jeśli chodzi o badania nad sztuką i architekturą tego kontynentu2. Dlatego też pojawia się konieczność choćby wstępnego zdefiniowania terminu postkolonializm. Otóż termin ten jest stosowany przez redaktorki tomu w kon- wencji przyjętej przez badaczy angielskich Billa Ashcrofta, Garetha Griffithsa i Helen Tiffin w książce The Post-Colonial Studies Reader [Studia post-kolonialne. Antologia]3 dla „oznaczenia całości praktyk, w ich bogatej różnorodności, cha- rakterystycznej dla społeczeństw postkolonialnego świata od momentu koloniza- cji do dnia dzisiejszego”4. Jednak, poszerzając to spojrzenie historycznego zwrotu w myśleniu o Innych, należy odnieść się także do pierwszej połowy XX wieku, gdy fascynacja kulturą i sztuką afrykańską przyniosła istotne zmiany w koncepcjach 1 Wydanie polskie E. Said, Orientalizm, Warszawa 2005. 2 Elementy teorii postkolonialnej w odniesieniu do Afryki polski Czytelnik może znaleźć głownie w książce Pawła Zajasa, Postkolonialne imaginarium południo- woafrykańskie literatury polskiej i niderlandzkiej, Poznań 2008 oraz w: J. Krzy- wicki, Wprowadzenie do imaginarium literatury afrykańskiej, Część II, Rozlicze- nie z kolonializmem, Warszawa 2007, a także zbiorach artykułów: W. Charchalis, R. Diaz-Shmidt, E. Siwierska, M. Szupejko (red.), Współczesne literatury afry- kańskie i inne teksty kultury w świetle badań postkolonialnych, Warszawa 2015 i R. Wiśniewski, A. Żukowski (red.), Afryka między tradycją a współczesnością. Wybrane przykłady kontynuacji i zmian w historii, polityce, gospodarce i społe- czeństwie, t. I, Warszawa 2013. 3 B. Ashcroft, G. Griffiths i H. Tiffin, The Post-Colonial Studies Reader, Routledge, London–New York 1995. 4 Cytat według: P. Zajas, Postkolonialne imaginarium... 9 Aneta Pawłowska, Julia Sowińska-Heim Il.1. Romuald Hazoumé, Dream, instalacja, 2007 Materiały prasowe 52. Biennale w Wenecji i Documenta XII w Kassel 10 Afryka i (post)kolonializm. Wprowadzenie artystycznych Europejczyków. Wówczas też rodzi się ruch négritude zapoczątko- wany w latach trzydziestych wieku XX przez surrealistycznych poetów – Léopol- da Sédara Senghora (przyszłego prezydenta Senegalu) oraz Aimé Césaire’a, który tak wyraźnie oddziałał na rewindykacje wartości właściwych dziedzictwu kul- tur afrykańskich i przeciwstawienie się negatywnemu stereotypowi „Murzyna”5. Kontynuując wsteczną narrację tematyki (post)kolonialnej, należy się cofnąć jesz- cze dalej, do czasów rozkwitu imperializmu i tworzenia aneksjonistycznych potęg opartych na niewolniczej pracy Afrykanów. Il. 2. Uczestnicy konferencji Afrykańska tradycja – afrykańska nowoczesność, Pałac Biedermanna, Łódź 2015 5 J.  Krzywicki, Wprowadzenie do  imaginarium literatury afrykańskiej, Część I, W kręgu tradycji, Warszawa 2002, s. 82–87. 11 Aneta Pawłowska, Julia Sowińska-Heim Tom, który oddajemy do rąk czytelnika jest owocem międzynarodowej współpracy naukowej prowadzonej w ostatnich latach w Katedrze Historii Sztuki Uniwersytetu Łódzkiego. Wynikiem współdziałania ośrodków nauko- wych była między innymi międzynarodowa konferencja naukowa pt. Afry- kańska tradycja – afrykańska nowoczesność, która odbyła się w Łodzi w dniach 19–20 listopada 2015 r. w zabytkowych salach Pałacu Alfreda Biedermanna. Organizatorami wydarzenia były: Katedra Historii Sztuki Uniwersytetu Łódz- kiego oraz Polski Instytut Studiów nad Sztuką Świata (PISnSŚ)6. Współorga- nizatorem konferencji została Katedra Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu, a patronat honorowy nad wyda- rzeniem objęły Polskie Towarzystwo Afrykanistyczne oraz Instytut Afrykański w Łodzi. Ponadto konferencję wsparło organizacyjnie Muzeum Archeologiczne i Etnograficzne w Łodzi. Uczestniczyli w niej naukowcy zarówno z krajów eu- ropejskich, jak i Afryki oraz Azji. Toczone w trakcie konferencji Afrykańska tradycja – afrykańska nowoczes- ność dyskusje i polemiki stały się inspiracją do wydania niniejszej książki. W ba- daniach dotyczących różnych aspektów tradycyjnych i współczesnych kultur Afryki wyłonił się w sposób naturalny podział zainteresowań tematycznych na ściśle związane ze sztuką afrykańską – zarówno tradycyjną, jak i nowoczes- ną – oraz na zagadnienia prezentujące afrykańską kulturę i sztukę w kontekście studiów postkolonialnych. Ze względu na obecność gości z takich krajów, jak Nigeria i Irak była to dyskusja pełna ambiwalentnej relacji do kultury i sztuki eu- ropejskiej, odczytywanej jako dominująca i metropolitalna. Szczególnie intere- sujące w tym względzie okazały się panele poświęcone problematyce historycz- no-politycznej oraz etnologicznej. Wzbudziły one bowiem gorące polemiki, z ży- wym udziałem gości zagranicznych. Shaibu Sunday Danladi (University of Eco- nomics Prague) podjął problem doświadczeń i pozostałości epoki kolonialnej oraz niewolnictwa, nadal obecnych – jego zdaniem – w sposobie współczesnego 6 Szerzej o konferencji: A. Pawłowska, A. Nadolska-Styczyńska, Międzynarodowa konferencja „Afrykańska tradycja – afrykańska nowoczesność”, „Afryka” 2015, nr 42, s. 177–179. 12 Afryka i (post)kolonializm. Wprowadzenie zachodniego patrzenia na historię i kultury Afryki. Dotyczy to zarówno inter- pretacji dziejów kontynentu, jak i zainteresowań jego tradycjami kulturowymi, z wyraźnym nastawieniem na ich odmienność od kultury Zachodu. Ostatecznie dyskusja toczyła się wokół potrzeby nowego spojrzenia na kontynent afrykański i uwolnienia się od wciąż niestety obecnych uprzedzeń i lęków. Wspominano o konieczności ponownego odczytania pewnych faktów związanych z historią i polityką kontynentu. Omawiano także potrzeby podejmowania działań w za- kresie poszanowania i ochrony dziedzictwa kulturowego Afryki oraz dyskuto- wano nad nowymi kontekstami sztuki i architektury afrykańskiej. Równie interesującym katalizatorem wielu uwag i przemyśleń stał się panel konferencyjny dotyczący architektury kontynentu afrykańskiego. Nowoczesna architektura powstająca w Afryce Subsaharyjskiej w okresie postkolonialnym stała się bowiem istotnym sposobem na wizualne ukonstytuowanie i wyraże- nie własnej, narodowej tożsamości. Spojrzenie pod tym kątem na zachodzące przez ostatnie półwiecze procesy i skomplikowane relacje oraz współzależności ze światem Zachodu, tworzy niezwykle ciekawy obraz, w którym próbie wy- pracowania odrębnego języka architektonicznego towarzyszy silna asymilacja tendencji europejskich i ogólnoświatowych. Budując podstawy niepodległości dekolonizowanych państw Afryki nie odrzucono bowiem języka architekto- nicznego przywiezionego na kontynent przez mocarstwa kolonialne. Ze wzglę- du na duże zainteresowanie tą problematyką podjęta i rozwinięta została ona w niniejszej publikacji. W prezentowanych artykułach szczególnie ambiwa- lentną ocenę wywołuje rola architektury modernistycznej. Z jednej strony traktowana jest ona jako forma będąca wyrazem dominacji Zachodu, a po- przez zerwanie z tradycją i swój szczególny uniwersalizm, jak pisał Christian Norberg-Schulz (1925–2000), jeden z najbardziej rozpoznawalnych teoretyków architektury XX wieku, „Wysokie budowle zdają się zatracać relację pomiędzy niebem i ziemią, a wiele z modernistycznych wieżowców stoi »nigdzie«, bez odniesienia do krajobrazu i miasta jako całości”7. W tej narracji architektura 7 Ch. Norberg-Schulz, Genius Loci – Towards a Phenomenology of Architecture, Rizzoli, New York, s. 190. 13 Aneta Pawłowska, Julia Sowińska-Heim współczesna traktowana jest jako element niszczący lokalne wartości. Z drugiej jednak strony, będący pozostałością kolonialną, modernizm utożsamiany był z nowoczesnością i dawał możliwość zaistnienia krajom afrykańskim w szer- szym międzynarodowym kontekście włączenia się w światowy dialog architek- toniczny. Nie bez znaczenia pozostaje również fakt, że niemalże od początku kształtowania się nowoczesnych tendencji, czołowi architekci modernistycz- ni podkreślali społeczny wymiar nowej architektury. Projektowane budynki i osiedla miały być funkcjonalne i tworzyć otoczenie korzystne dla współczes- nego człowieka8. Istotną rolę w odbiorze architektury nowoczesnej odgrywa również zaanga- żowanie się w idee formułowane i propagowane przez czołowych modernistów, przede wszystkim Le Corbusiera (1887–1965) i Miesa van der Rohe (1886–1969), widoczne w konstytuujących się w okresie międzywojennym na terenie Afryki szkołach architektonicznych9. Wśród propagatorów nowych myśli architek- tonicznych ważną rolę odegrali m.in. Stanley Furner (1892–1971), urodzony w Wielkiej Brytanii, a od roku 1925 współpracujący ze szkołą architektonicz- ną w Johannesburgu, czy Rex Distin Martinssen (1905–1942) południowoa- frykański architekt całkowicie oddany koncepcjom modernizmu10. Dzię- ki osobistemu poparciu „papieża modernizmu” Le Corbusiera, w roku 1937 Martinssen powołany został na członka Congrès international d’architecture moderne (CIAM)11. Wraz z architektami, takimi jak Norman Hanson i Gordon 8 Podstawowe postulaty określające główne zasady nowoczesnego projektowania ar- chitektonicznego oraz urbanistycznego określone zostały w tzw. Karcie Ateńskiej uchwalonej w 1933 r. w trakcie IV Kongresu CIAM odbywającego się w Atenach. 9 D. Theron, Some issues in architectural education in South Africa, „UIA Inter- national Architect: Southern Africa” 1985, issue 8, s. 65; B. Biermann, An Intro- duction to  South African Architectural History, „UIA International Architect: Southern Africa” 1985, issue 8, s. 57. 10 G. Herbert, Martinssen and the International style: The modern movement in So- uth African architecture, Cape Town–Rotterdam 1975; C. Chipkin, Johannes- burg Style: Architecture Society 1880s–1960s, David Philip, Cape Town 1993. 11 Congrès international d’architecture moderne – Międzynarodowy Kongres Ar- chitektury Nowoczesnej zrzeszający architektów modernistycznych powołany 14 Afryka i (post)kolonializm. Wprowadzenie McIntosh12, w roku 1933 opublikował zerohour13, swoisty manifest, w którym propagowano zalety technologicznie i funkcjonalnie przemyślanej nowej ar- chitektury14, wskazując jednocześnie jako godne naśladownictwa źródła in- spiracji twórczość przede wszystkim Le Corbusiera i Miesa van der Rohe. Od- powiedzią był zaangażowany list od Le Corbusiera skierowany do Martinssena oraz do „grupy młodych architektów z Johannesburga” zagrzewający do walki o „nową cywilizację”15. Jednak wpływy i zasięg oddziaływania „importowane- go” modernizmu, nie miały aż tak dużego zasięgu i znaczenia jak mogłoby się na pozór wydawać16. Po stopniowym odzyskaniu niepodległości przez kraje afrykańskie w latach pięćdziesiątych i sześćdziesiątych XX wieku, pojawiło się znaczne zapotrzebo- wanie na nowe inwestycje architektoniczne związane z rozbudową infrastruk- tury, jak również ze wznoszeniem budynków reprezentacyjnych. Widoczne jest wówczas twórcze wykorzystanie modernizmu i inspiracji Le Corbusierem17 w połączeniu z asymilacją architektury wernakularnej, wywodzącej się z trady- cji form, kształtów i materiałów. W latach sześćdziesiątych zwłaszcza architekci południowoafrykańscy potrafili twórczo wykorzystać osiągnięcia modernizmu. W sposób szczególny współczesna architektura afrykańska wyłoniła się w twór- czości takich architektów, jak Hans Hallenz (RPA), Pancho Guedes (związany został w 1928 r. i odbywał się cyklicznie do 1959 r. Rex Distin Martinssen poznał Le Corbusiera w czasie podróży do Europy. 12 Później współtworzących tzw. Transvaal Group (Grupa Transwalska). Po raz pierwszy tego określenia użył właśnie Le Corbusier. Por. Le Corbusier, Letter to  le groupe Transvaal, „UIA International Architect: Southern Africa” 1985, issue 8, s. 4. 13 „The South African Architectural Record” 1936, vol. 20, No 11, s. 381–383. 14 G. Herbert, Martinssen and the International style: The modern movement…, 15 Opublikowany w: Le Corbusier and P. Jeanneret, Oeuvre complete de 1919–1929, s. 95. Zurich 1943. 16 C. Chipkin, Johannesburg Style…, s. 155. 17 W latach czterdziestych, po śmierci Martinssena, krytycznej rewizji poddana została koncepcja Le Corbusiera. 15 Aneta Pawłowska, Julia Sowińska-Heim z Mozambikiem) czy Roelof Uytenbogaardt (RPA)18. Warto również pamiętać jednak, że na kontynencie afrykańskim popularność zdobyły różne odmiany mo- dernizmu, np. modernizm ekspresjonistyczny czy modernizm regionalny. Podstawy nowoczesnej architektury w Afryce ukształtowane zostały pod znaczącym wpływem koncepcji i idei wywodzących się z kręgów twórców i intelektualistów europejskich i amerykańskich. Stworzone wówczas podstawy nowoczesnego szkolnictwa i projektowania architektonicznego, wywodzące się z koncepcji stylu międzynarodowego, w latach czterdziestych poddane zostały krytycznej rewizji, a w kolejnych dekadach wykorzystano je jako swoiste na- rzędzia do wykreowania nowego języka architektonicznego. Według Williama Curtisa twórcze zaadaptowanie nowoczesnych tendencji architektonicznych posłużyć miało zarówno do zerwania z epoką kolonializmu, jak i uchronić przed skrajnymi tendencjami lokalnymi19. Różnorodne i wieloaspektowe dziedzictwo kulturowe Afryki powsta- je na styku odmiennych społecznych, kulturowych i politycznych aspektów. W najnowszej historii architektury kontynentu widoczne jest nieustanne ście- ranie się nowoczesności i tradycji, pierwiastków rodzimych i pochodzących z obcych kultur. W latach osiemdziesiątych wyemitowana została seria filmów dokumentalnych pod znamiennym tytułem The Africans: A Triple Heritage20. Ukazywała ona problem zdefiniowania autentycznej kulturowej tożsamości afrykańskiej, pozostającej pod silnym wpływem trzech tak zróżnicowanych faktorów, jak tradycje autochtoniczne, dziedzictwo narzucone Afryce przez europejskich kolonialistów oraz kultura islamu. W tym kontekście mówić można o trudnym aliażu tworzącym tożsamość hybrydyczną21. Jednocześnie 18 P. Sanders, Defining a relevant architecture in South Africa, „Architectural Re- search Quarterly” 2000, No 4, s. 68 (67–80). 19 W. Curtis, Modern Architecture since 1900, London 1996, s. 369. 20 Pomysłodawcą serii stworzonej dla BBC we współpracy z Nigerian Television Authority był Ali Mazuri. Na podstawie filmów powstała również książka. 21 L. Grossberg, Tożsamość i studia kulturowe: tendencje rozwojowe i alternatywy, [w:] Kultura popularna i (re)konstrukcje tożsamości, red. A. Gromkowska-Me- losik, Poznań–Leszno 2007. 16 Afryka i (post)kolonializm. Wprowadzenie nadmienić warto, że ocena dorobku architektonicznego okresu kolonializmu nie jest jednoznacznie negatywna również w przypadku opinii współczesnych architektów afrykańskich. Podkreślają oni wartości architektury kolonialnej wyrażone przede wszystkim, paradoksalnie, poprzez wrażliwość wobec zasta- nego otoczenia22. Niewątpliwie trudne i złożone afrykańskie dziedzictwo wywołuje niekie- dy występowanie okresów zwątpień i kryzysów. Postmodernizm w architek- turze Afryki Północnej może być odczytywany właśnie jako wyraz poczucia braku korzenni i niepewności dotyczącej „afrykańskiego ducha”23. W roku 1998 odbyło się 5th Triennial of the African Union of architects Congress pod znaczącym tytułem Towards an Architecture of Conscience. W uroczy- stości zamykającej wydarzenie ówczesny minister infrastruktury Jeff Radebe, podkreślił, że: „The soul of Africa needs to return to our architectural dra- wing boards”24. W ostatnich latach powracają postulaty mówiące o koniecz- ności ukształtowania nowej narracji dla afrykańskiej kultury, w tym również architektury i urbanistyki. Jednocześnie wśród ciekawych współczesnych projektów architektonicznych zauważyć można znaczący nurt, w którym lo- kalne i tradycyjne dziedzictwo Afryki ujmowane jest poprzez pryzmat nowo- czesnych osiągnięć technologicznych i architektonicznych. Silnie obecny jest w nim również aspekt społeczny i ekologiczny. Tworzony przez pochodzących z Afryki młodych architektów nowy architektoniczny język wizualny, oparty na czerpaniu w sposób twórczy z doświadczeń i osiągnięć architektury Za- chodu przy jednoczesnym respektowaniu regionalnej kultury i uwarunko- wań, daje ciekawe efekty i rozwiązania. Potrzebna jest jednak odpowiednia wrażliwość i wyczulenie, aby dyskurs dotyczący nowego kształtu i kierunków zmian zachodzących w architekturze i urbanistyce Afryki nie został przenie- siony poza kontynent25. 22 N. Ocran, Future Foundations, „Wings” 2013, s. 2. 23 J. Noero, The Certainty of Context, „TIA Journal” 1993, No 3, s. 2–5. 24 J. Radebe, ‘Closing Address’, „SA Architect” 1999, marzec, s. 36–37. 25 N. Ocran, Future Foundations…, s. 66. 17 Aneta Pawłowska, Julia Sowińska-Heim W tomie prezentowane są teksty dziesięciu autorów z różnych polskich ośrodków badawczych i akademickich oraz instytucji kultury – Uniwersy- tetu Łódzkiego, Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu, Uniwersytetu Warszawskiego, Uniwersytetu Jagiellońskiego, Uniwersytetu Warmińsko- -Mazurskiego w Olsztynie i Politechniki Szczecińskiej, Sopockiej Szkoły Wyższej, Polskiej Akademii Nauk, UMCS, PISnSŚ, a także Teatru Powszech- nego w Łodzi. Do analiz i propozycji interpretacyjnych przedstawionych przez badaczy z krajowych uczelni i instytucji kulturalnych włączony został również referat znanego na arenie międzynarodowej profesora z Wasit Uni- versity w Iraku. Prezentowany tom Afryka i (post)kolonializm podzielono na trzy działy te- matyczne z myślą o Czytelniku, który w ten sposób z większą swobodą będzie mógł korzystać z zawartości książki26. Są to: Kolonialna i neokolonialna inter- pretacja sztuki Afryki, Nowoczesna architektura Afryki oraz Historia i kultura Afryki w zwierciadle kolonializmu. Pierwsze dwa działy dedykowane zostały wielowymiarowo i wieloaspektowo ujmowanej sztuce. Dział trzeci ma nato- miast charakter bardziej ogólny, zgrupowano w nim bowiem artykuły dotyczą- ce szeroko rozumianej kultury, a także historii społeczeństwa ujętych w kontek- ście zachodzących przemian politycznych. Na szczególną uwagę zasługuje artykuł wybitnego naukowca spoza Europy, prof. Abedalrazaka Al-Nasir, rektora Wasit University w Iraku27. Tekst ten wpro- wadza Czytelnika w tematykę bogatej i różnorodnej kultury Islamu afrykań- skiego, ponadto jest spojrzeniem na Afrykę wyzbytą kolonialnego uprzedzenia. Stanowi on swoiste podsumowanie monografii głosem spoza metropolii. Pierwsza część monografii prezentuje Historię i kulturę Afryki w zwierciadle kolonializmu. W rozpoczynającym ten dział artykule Abedalrazak Al-Nasir przybliża polskiemu czytelnikowi kwestie Modernizacji kulturowej na Zanzi- 26 Porządek publikacji odtwarza po części panele konferencji Afrykańska tradycja – afrykańska nowoczesność. 27 Teksty anglojęzyczne pozostałych uczestników konferencji z  zagranicy uka- rzą się w roczniku „The Artistic Traditions of Non-European Cultures”. 18 Afryka i (post)kolonializm. Wprowadzenie barze w latach 1890–1939. Ukazuje on interesujący obraz początków kształ- towania się nowoczesnej edukacji i czasopiśmiennictwa na obszarze archipe- lagu. Jednocześnie podkreśla znaczenie zachodzących przemian dla kształto- wania się życia politycznego Zanzibaru. Piotr Robak analizie poddaje zagad- nienie Roli i miejsca Afryki w brytyjskim handlu zewnętrznym (i kolonialnym) w XVIII wieku. Poruszana jest w nim również trudna kwestia dotycząca prowa- dzonego na dużą skalę handlu niewolnikami. W części drugiej książki zatytułowanej Kolonialna i neokolonialna inter- pretacja sztuki Afryki Ewa Kubiak przedstawia zagadnienie twórczości Afry- kanów przybyłych do Brazylii w okresie kolonialnym, ukazując przy tym przede wszystkim korelacje pomiędzy afrykańską tradycją a sztuką lokalną. Tutaj również zauważyć można pewną hybrydyczność kulturową powiązaną z próbą identyfikacji i utrwalenia własnej tożsamości kulturowej wpisanej w kolonialne zależności. Dwa kolejne artykuły dotyczą awangardowej sztu- ki XX wieku. Agnieszka Kuczyńska w artykule Afryka surrealistów. Prob- lem (nie)obecności afrykańskich obiektów w kolekcji André Bretona analizuje kolekcję tak zwanej sztuki prymitywnej28, zgromadzonej przez słynnego surrealistę, pod kątem dysproporcji pomiędzy liczbą przedmiotów pocho- dzących z Oceanii i obu Ameryk, w stosunku do nielicznych obiektów (prze- de wszystkim rzeźb) afrykańskich. Autorka poszukuje źródeł dystansu czy wręcz swoistej niechęci surrealistów do artefaktów pochodzących z Afryki. Justyna Tomczak podejmuje natomiast zagadnienie kreowanych w Europie wyobrażeń o sztuce afrykańskiej oraz ich obecności w przestrzeni publicznej miasta w wieku XX, zjawisko tworzące swoiste „kolonialne imaginarium”, ujęte przez pryzmat krytycznej jego oceny przez dadaistów. Inną perspekty- wę spojrzenia na Afrykę przedstawia Grażyna Bobilewicz w artykule Obraz Afryki w malarstwie rosyjskim XX i początku XXI wieku. Analizie poddany zostaje wizualny obraz Afryki obecny w twórczości współczesnych artystów 28 Szerzej o  terminie „sztuka prymitywna” zob. A.  Kisielewski, Prymitywizm w sztuce awangardy pierwszej połowy XX wieku. Mitologie i obrazy pierwotno- ści, Białystok 2011, zwłaszcza rozdział II Co to jest prymitywizm, s. 47–81. 19 Aneta Pawłowska, Julia Sowińska-Heim rosyjskich, ukazany w kontekście wzajemnych relacji i wpływów zachodzą- cych pomiędzy tak pozornie odmiennymi kulturami, jak kultura rosyjska i afrykańska. Część dotyczącą problematyki oglądu Afryki w kolonialnym zwierciadle zamyka Agnieszka Kluczewska-Wójcik artykułem „Wiem skąd pochodzę”. Współczesna sztuka afrykańska – tradycja i tożsamość. Tekst prezentuje swoisty przegląd ekspozycji współczesnej sztuki z kontynentu afrykańskiego (odnoszącej się do estetyki świata Zachodniego). Wystawy te, zgodnie z postkolonialnym buntem, tak charakterystycznym dla bu- dzącej się świadomości nowoczesnej, afrykańskiej tożsamości kulturowej, opartej na idei négritude, zmierzają do „ustalenia kryteriów »afrykańskości«, przynależności do jednej wspólnoty kontynentalnej”29. Ostatnia część książki poświęcona została problematyce związanej z No- woczesną architekturą Afryki. Błażej Ciarkowski porusza kwestię ambiwa- lentnej oceny architektury modernistycznej wznoszonej na terenie Afryki w dobie konstytuowania się niepodległości i narodowej tożsamości w okre- sie postkolonialnym. Julia Sowińska-Heim analizuje natomiast problem budowania i poszukiwania własnej tożsamości oraz odrębności kulturowej we współczesnych realizacjach architektonicznych na kontynencie afrykań- skim. W projektach, przede wszystkim architektów młodszego pokolenia, zaobserwować można interesujący nowy język wizualny budowany na dia- logu pomiędzy tradycją i nowoczesnością. W podejmowanych działaniach ważny aspekt stanowi też aktywizacja i edukacja lokalnej społeczności. Problem ten porusza również m.in. Anna Rynkowska-Sachse omawiając Współczesne centra turystyczne (visitors’ centre) w krajobrazie naturalnym Namibii na przykładzie realizacji Nina Maritz Architects. Angażowanie miej- scowej ludności w proces ich powstania sprzyja akceptacji i poszanowaniu nowoczesnych budynków przez Afrykanów. Główny wątek artykułu stanowi projektowanie architektoniczne oparte na zasadach zrównoważonego roz- 29 A.  Kluczewska-Wójcik, „Wiem skąd pochodzę”. Współczesna sztuka afrykań- ska – tradycja i tożsamość, [w:] A. Pawłowska, J. Sowińska-Heim (red.), Afryka i (post)kolonializm, Łódź 2016, s. 153–171. 20 Afryka i (post)kolonializm. Wprowadzenie woju, w którym dominującą zasadą jest harmonijne wpisanie nowoczesnej budowli w zastany krajobraz. Tytułowe zagadnienie Afryki i (post)kolonializmu w monografii zaprezento- wane zostało w sposób wielopłaszczyznowy, ukazujący różnorakie ujęcia i kon- teksty. Naukowcy z różnych ośrodków badawczych, reprezentujący zróżnicowane szkoły i perspektywy, także kulturowe, podjęli próbę diagnozy najważniejszych zagadnień powstających na styku tradycji i nowoczesności, a także sztuki i poli- tyki, czy problemów społecznych i tożsamościowych dotyczących Afryki. Teksty odnoszą się do minionych oraz współczesnych osiągnięć sztuki i architektury Afrykanów, tworzonej tak na terenie Afryki, jak i poza jej granicami. Dotyczą one m.in. hybrydowości tych realizacji, a także ich nowych form i politycznych przesłań. Ciekawym głosem w dyskusji są prezentacje architektów tudzież histo- ryków sztuki zajmujących się kwestiami zachodzących przemian i modernizacji architektury afrykańskiej, przy jednoczesnym zachowaniu walorów tradycyj- nego, organicznego budownictwa tego kontynentu. W tomie poruszono szeroki krąg zagadnień ukazujących specyfikę sztuki afrykańskiej, wskazane zostały także narzędzia metodologiczne potrzebne do jej lepszej i głębszej analizy. Redaktorki tomu Afryka i (post)kolonializm wyrażają nadzieję, że różno- rodna tematyka artykułów zawartych w niniejszym tomie będzie stanowiła przyczynek do dalszych badań nad problematyką afrykańską w Polsce. Bibliografia Ashcroft Bill, Griffiths Gareth, Tiffin Helen, The Post-Colonial Studies Reader, Routledge, London–New York 1995. Biermann Barrie, An Introduction to South African Architectural History, „UIA International Architect: Southern Africa” 1985, issue 8, s. 57. Charchalis Wojciech, Diaz-Shmidt Renata, Siwierska Ewa, Szupejko Małgo- rzata (red.), Współczesne literatury afrykańskie i inne teksty kultury w świetle badań postkolonialnych, Aspra, Warszawa 2015. Chipkin Clive M., Johannesburg Style: Architecture Society 1880s–1960s, Da- vid Philip, Cape Town 1993. 21 Aneta Pawłowska, Julia Sowińska-Heim Corbusier Le, Letter to le groupe Transvaal, „UIA International Architect: So- uthern Africa” 1985, issue 8, s. 4. Curtis William, Modern Architecture since 1900, Phaidon, London 1996. Grossberg Lawrence, Tożsamość i studia kulturowe: tendencje rozwojowe i alter- natywy, [w:] Kultura popularna i (re)konstrukcje tożsamości, red. A. Grom- kowska-Melosik, Poznań–Leszno 2007. Herbert Gilbert, Martienssen and the International style: The modern move- ment in South African architecture, David Philip, Cape Town–Rotterdam 1975. Kisielewski Andrzej, Prymitywizm w sztuce awangardy pierwszej połowy XX wieku. Mitologie i obrazy pierwotności, Białystok 2011. Kluczewska-Wójcik Agnieszka, „Wiem skąd pochodzę”. Współczesna sztuka afrykańska – tradycja i tożsamość, [w:] A. Pawłowska, J. Sowińska-Heim, Afryka i (post) kolonializm (red.), Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź 2016. Krzywicki Janusz, Wprowadzenie do imaginarium literatury afrykańskiej, Część I, W kręgu tradycji, Dialog, Warszawa 2002. Krzywicki Janusz, Wprowadzenie do imaginarium literatury afrykańskiej, Część II, Rozliczenie z kolonializmem, Wydawnictwo Trio, Warszawa 2007. Noero Jo, The Certainty of Context, „TIA Journal” 1993, vol. 3, s. 2–5. Norberg-Schulz Christian, Genius Loci – Towards a Phenomenology of Architec- ture, Rizzoli, New York 1991. Ocran Nana, Future Foundations, „Wings” 2013, s. 2. Pawłowska Aneta, Nadolska-Styczyńska Anna, Międzynarodowa konferencja „Afrykańska tradycja – afrykańska nowoczesność”, „Afryka” 2015, nr 42, s. 177–179. Radebe Jeff, ‘Closing Address’, „SA Architect” 1999, marzec, s. 36–37. Said Edward, Orientalizm, Zysk i S-ka, Warszawa 2005. Sanders Paul, Defining a relevant architecture in South Africa, „Architectural Research Quarterly” 2000, vol. 4, s. 67–80. Theron D., Some issues in architectural education in South Africa, „UIA Interna- tional Architect: Southern Africa” 1985, issue 8, s. 65. 22 Afryka i (post)kolonializm. Wprowadzenie Wiśniewski Rafał, Żukowski Arkadiusz (red.), Afryka między tradycją a współ- czesnością. Wybrane przykłady kontynuacji i zmian w historii, polityce, gospo- darce i społeczeństwie, t. I, Polskie Towarzystwo Afrykanistyczne, Warszawa 2013. Zajas Paweł, Postkolonialne imaginarium południowoafrykańskie literatury polskiej i niderlandzkiej, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza, Poznań 2008. Summary Africa and (post)colonial studies. Introduction The book Africa – and (post)colonial studies contains several texts about modern and traditional art from the African continent. The majority of these texts were presented during International Conference “AFRICAN TRADITION – AFRICAN MODERNITY” which was the first scientific event of this kind organized at the University of Łódź. This conference was attended by a great many Scholars from Poland and abroad who wanted to share their experiences and reflections, based on their research regarding African art, culture and architecture The Editors of this book truly hope that this publication will initiate an entirely new approach of looking at and treating of African art and culture – it’s various problems, challenges and threats. 23 HISTORIA I KULTURA AFRYKI W ZWIERCIADLE KOLONIALIZMU Abedalrazak Ahmed Al-Nasiri Wasit University Kut, Irak Modernizacja kulturowa na Zanzibarze w latach 1890–1939 Modernizacja kulturowa na Zanzibarze w latach 1890–1939 Zanzibar1 to znacznie więcej aniżeli tylko niewielki archipelag na Oceanie Indyjskim, położony 35 kilometrów od wschodnich wybrzeży Afryki. Mimo swych mało imponujących rozmiarów może on poszczycić się niezwykle długą historią, co potwierdzają zapiski jednego z europejskich historyków2. Początki historii Zanzibaru sięgają bardzo odległych czasów, a pisana jest ona „przez wiatry sezonowe”, jak ujął to jeden z jej badaczy3. Mimo iż Portugalczycy zawitali na Zanzibar już w ostatnim roku wieku XV, szukając nowej drogi do Indii4, nie poświęcili archipelagowi należytej uwagi. Zanzibarem oraz Afryką Wschodnią zainteresowali się natomiast Arabowie omańscy, którzy przejęli kontrolę nad Zanzibarem i uczynili zeń stolicę swych wschodnich rubieży. A dzięki Sa’id Bin Sultanowi (1806–1856), sułtanowi Oma- nu, zaczął być on nazywany „Liverpoolem wschodniego wybrzeża Afryki”, co miało swój bardzo wyraźny wydźwięk5. Sułtan Sa’id potrafił dostrzec i odpo- wiednio docenić zarówno geopolityczne znaczenie Zanzibaru, który mimo iż położony jest blisko wschodniego wybrzeża Afryki, nie był narażony na ataki 1 Zanzibar to  niewielki archipelag, którego najważniejsza i  największa wyspa nosi taką samą nazwę. Wyspa Zanzibar rozciąga się na powierzchni 1651 km2, ma 85 kilometrów długości oraz – maksymalnie – 39 kilometrów szerokości. Na północny wschód od Zanzibaru leży druga co do wielkości wyspa Archipela- gu Zanzibar, czyli Pemba (830 km2). W skład archipelagu wchodzi również sze- reg mniejszych wysp, takich jak Tumbatu, położona na północnym wschodzie od Zanzibaru, oraz Mafia, zamykająca Zanzibar od południa. Więcej informacji na płycie CD. Encyclopedia Britannica 2002, Zanzibar; W. A. Hence, The geo- graphy of Modern Africa, New York, s. 386. 2 H. R. Jarret, An outline Geography of Africa, London 1969, s. 169. 3 S. G. Ayany, A History of Zanzibar: A Study in Constitutional Development 1934– 1964, Nairobi 1983, s. 7. 4 M. E. Diverse, Society: Northern Oman, „Middle East Journal” 2004, Vol. 58, 5 A. Sliva White, The Development of Africa-Astudy in Geography, Wyd. II, New No 1, s. 42. York 1972, s. 212. 29 Abedalrazak Ahmed Al-Nasiri ze strony afrykańskich plemion, jak i jego ekonomiczne zalety – sułtan miał bowiem świadomość bogactw Afryki Wschodniej, z których największym była kość słoniowa. W roku 1840 sułtan nie zawahał się podjąć wyjątkowo wów- czas trudnej decyzji, jaką było przeniesienie swej siedziby głównej z własnego kraju na Zanzibar6. W rezultacie wyspa zyskała status „najważniejszego portu Afryki Wschodniej, a także głównego centrum handlu i wymiany w regionie”7. Ponadto sułtan Sa’id wiele uwagi poświęcił również rozwojowi plantacji goź- dzików i to głównie dzięki jego staraniom Zanzibar nazywa się często „wyspą goździków” oraz „krainą przypraw”8. Po śmierci sułtana rządy na Zanzibarze sprawowało jego pięciu synów. Sytuacja ta uległa zmianie w roku 1890, kiedy to, w wyniku coraz silniejszej rywalizacji między Anglią i Niemcami o wpły- wy w tym regionie, konsul brytyjski otrzymał od rządu w Londynie zadanie obrony interesów Korony i ograniczenie wpływów niemieckich na obszarze wschodniego wybrzeża Afryki9. W roku 1890, kiedy sułtanem Zanzibaru został Ali Bin Sa’id, negocjacje między oboma mocarstwami weszły w bardzo napiętą fazę i konsul brytyjski przekonał nowego sułtana, aby ten przyjął pośrednie zwierzchnictwo Wiel- kiej Brytanii nad Sułtanatem Zanzibaru. W efekcie tych działań Zanzibar zy- skał status brytyjskiego protektoratu pod panowaniem Arabów omańskich, ale z konsulem brytyjskim jako konsulem głównym i zarządcą na wyspie. Na- tomiast urzędnicy podlegli konsulowi pełnić mieli funkcję doradców sułtana. W rzeczywistości oznaczało to osłabienie wpływów sułtana na rzecz brytyj- 6 J. Hatch, The History of Britain in Africa from the Fifteenth Century to the Pre- sent, London 1981, s. 129. 7 R. Oliver, A. Atmore, Africa since 1800, Cambridge 1967, s. 69; S. H. Ominde, Studies in East Africa Geography and Development, London 1971, s. 68; R. Cou- pland, The Exploration of East Africa 1856–1890, London 1968, s. 5. 8 Więcej informacji: Abedalrazak Ahmed Al-Nasiri, Cloves Agriculture and Com- mercial in  Zanzibar in  19th Century, Historical Study, „Al-Jameai Magazine” [Wydanie podwójne, General Syndication of University Staff Members, Trypo- lis], wrzesień 2006, No 12, s. 213–232. 9 List od J. Kick do E. Granville, 4 czerwca 1885, Archiwa Brytyjskie (Kew Garden) F.O., 403-93-77578. 30
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Afryka i (post)kolonializm
Autor:
,

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: