Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00373 005511 13607826 na godz. na dobę w sumie
Aksjologia odpowiedzialności materialnej pracownika - ebook/pdf
Aksjologia odpowiedzialności materialnej pracownika - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 252
Wydawca: C. H. Beck Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-255-8745-1 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Monografia w pogłębiony sposób poddaje analizie zasady odpowiedzialności materialnej pracowników, biorąc pod uwagę aksjologiczny wymiar norm prawa pracy. Istota opracowania sprowadza się do udzielenia odpowiedzi, czy w kontekście obowiązywania funkcji ochronnej prawa pracy, istnieje aksjologiczne i prawne uzasadnienie dla ograniczania zakresu odpowiedzialności pracownika za szkodę wyrządzoną pracodawcy. Autor definiuje samo pojęcie odpowiedzialności w odniesieniu do pojęcia sprawiedliwości i ryzyka, ponoszonego przez strony stosunku pracy.

Książka stanowi dorobek dla doktryny prawa pracy w obszarze odpowiedzialności pracowniczej i nowatorskiego spojrzenia na powyższą instytucję prawa pracy. Książka jednocześnie stanowi doskonałe źródło wiedzy, omawiając warunki odpowiedzialności pracownika za szkodę. Dla życia gospodarczego, książka stanowi cenny wkład, zwracając uwagę na te prawnie chronione wartości pracodawcy, które muszą być uwzględniane przy jednoczesnej ochronie pracownika.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

odpowiedzialność materialna na tle cywilnej odpowiedzialności Rozdział I. Pracownicza odszkodowawczej § 1. Uwagi wstępne Niniejszy rozdział stanowi jedyny rozdział, w którym w sposób syste- mowy przedstawione zostaną zasady ponoszenia przez pracownika odpowie- dzialności za szkodę wyrządzoną pracodawcy. Książka nie wypełnia roli do- gmatycznego przybliżenia obowiązujących przepisów prawnych, dotyczących odpowiedzialności materialnej. Niemniej jednak, biorąc pod uwagę fakt, iż w dalszych rozdziałach książki podjęte zostaną rozważania dotyczące już aksjo- logicznego uzasadnienia szczególnego uregulowania zasad pracowniczej od- powiedzialności za szkodę wyrządzoną pracodawcy, niezbędne jest wstępne przedstawienie instytucji rządzących niniejszą odpowiedzialnością. Przedstawienie specyfiki szczególnej odpowiedzialności pracownika za szkodę wymaga uprzedniego przedstawienia antecedentnego dla odpowie- dzialności, regulowanej przepisami prawa pracy, cywilnoprawnego reżimu od- powiedzialności. W swojej idei regulacyjnej rozwiązania cywilnoprawne nie- wątpliwie stanowią punkt wyjścia dla szczególnych zasad odpowiedzialno- ści pracowniczej. Dlatego też zasadne w tym przypadku jest przedstawienie w pierwszym rzędzie „generalnych” zasad cywilnoprawnej odpowiedzialności za szkodę, po to by następnie przejść do reżimu prawnopracowniczego. W związku z zaprezentowanymi w dalszych rozdziałach monografii roz- ważaniami, prowadzonymi na płaszczyźnie teorii i filozofii prawa oraz w od- niesieniu do norm prawa konstytucyjnego, w pełni uzasadnione jest swoiste wyłączenie przed nawias dogmatyki prawa tak, by w dalszych rozważaniach nie nawiązywać już do treści obowiązujących przepisów. 1 Rozdział I. Pracownicza odpowiedzialność... § 2. Cywilnoprawny reżim odpowiedzialności odszkodowawczej I. Istota odpowiedzialności cywilnej W prawie cywilnym istotą odpowiedzialności odszkodowawczej jest zre- kompensowanie podmiotowi poszkodowanemu całości wyrządzonej szkody. Prawo cywilne w doktrynie przedmiotu oczywiście odwołuje się także do in- nych funkcji odpowiedzialności, niemniej jednak to właśnie na idei napra- wienia szkody zasadza się odpowiedzialność odszkodowawcza1. Jak wskazuje doktryna prawa cywilnego, odpowiedzialność odszkodowawcza jest uznawana za filar prawa cywilnego, a jej różne rodzaje łączy jedna cecha wspólna – świad- czenie zmierzające do naprawienia szkody, czyli najogólniej ujmując, zaspo- kojenia uszczerbku powstałego w dobrach jednej osoby (określanej mianem poszkodowanego) przez inny podmiot, w konsekwencji – świadczenie odszko- dowawcze stanowi element treści stosunku obligacyjnego, co uzasadnia zali- czenie problematyki odszkodowawczej do prawa zobowiązań2. W interesującym, z punktu widzenia przedmiotu opracowania, zakresie, należy wskazać, iż prawo cywilne wyróżnia odpowiedzialność deliktową oraz odpowiedzialność kontraktową. Kryterium podziału powyższych dwóch form odpowiedzialności stanowi źródło, z którego powstała szkoda. W przypadku odpowiedzialności deliktowej źródłem szkody jest zachowanie sprawcy, które wyrządza szkodę poszkodowanemu. W przypadku natomiast odpowiedzial- ności kontraktowej źródłem szkody jest nienależyte wykonanie bądź niewy- konanie zobowiązania, jakie wcześniej łączyło strony. W konsekwencji dla za- istnienia odpowiedzialności kontraktowej niezbędne jest uprzednie związanie stron stosunkiem obligacyjnym, na bazie którego może dojść do wyczerpa- nia przesłanek odpowiedzialności. Z drugiej jednakże strony należy zauwa- żyć, iż w doktrynie prawa pracy podział odpowiedzialności odszkodowawczej 1 Zob.: B. Bladowski, A. Gola, Szkoda i odszkodowanie; W. Czachórski, Odpowiedzialność odszkodowawcza; tenże, Ustalenie wysokości odszkodowania; tenże, Zasady i funkcje odpowie- dzialności cywilnej; tenże, Zbieg odpowiedzialności cywilnej; J. Dąbrowa, Odpowiednie ograni- czanie rozmiarów; Z. Gawlik, Miarkowanie wysokości odszkodowania; tenże, Odpowiedzialność absolutna; S. Grobel, Stwierdzenie szkody; J. Jastrzębski, Interferencje adekwatnej przyczynowo- ści; A. Kędzierska-Cieślak, Zagadnienie funkcji prawa cywilnego; A. Koch, Związek przyczynowy; J. Krzywicki, Wina i ryzyko. 2 M. Kaliński, w: A. Olejniczak (red.), Prawo zobowiązań – część ogólna. s. 12. 2 § 2. Cywilnoprawny reżim odpowiedzialności... na kontraktową i deliktową został poddany krytyce jako nieprecyzyjny i nie- wyczerpujący. Wysunięto postulat wyróżnienia odpowiednio reżimów odpo- wiedzialności: kontraktowej, z tytułu czynów niedozwolonych, z tytułu wyrzą- dzenia szkody przy wykonywaniu funkcji publicznych, z tytułu wyrządzenia szkody przy wykonywaniu praw podmiotowych, gwarancyjnej oraz z tytułu poniesienia szkody w cudzym lub wspólnym interesie3. Należy przy tym zwrócić uwagę, iż nie jest wykluczona kumulacja podstaw prawnych odpowiedzialności odszkodowawczej, bowiem może wystąpić sytu- acja, w której nienależyte wykonanie lub niewykonanie zobowiązania umow- nego jednocześnie stanowi czyn niedozwolony tego samego dłużnika. W ta- kim razie wybór podstawy prawnej dochodzonego roszczenia należy do wie- rzyciela4. Przy czym w sytuacji, zbiegu podstaw odpowiedzialności nienależyte wykonanie umowy tylko wtedy jednocześnie stanowi delikt, gdy sprawca na- rusza obowiązek o charakterze powszechnym5. Należy przy tym pamiętać, iż niewykonanie lub nienależyte wykonanie zobowiązania samo przez się nie może być uznane za działanie bezprawne w rozumieniu art. 415 KC. Taka jego kwalifikacja jest uzasadniona tylko wtedy, gdy jednocześnie następuje narusze- nie obowiązku powszechnego, ciążącego na każdym podmiocie, wynikającego z norm prawnych, zasad współżycia społecznego lub dobrych obyczajów i to bez względu na istniejący między stronami stosunek zobowiązaniowy i jego zakres6. II. Odpowiedzialność deliktowa Najbardziej znamiennym przepisem dla istnienia odpowiedzialności delik- towej jest niewątpliwie art. 415 KC, który stanowi, iż kto z winy swej wyrządził drugiemu szkodę, obowiązany jest do jej naprawienia7. Do przyjęcia odpowie- dzialności deliktowej dłużnika konieczne jest jednoczesne wykazanie jej trzech niezbędnych przesłanek: winy, szkody oraz związku przyczynowego pomiędzy winą a szkodą. Brak jednej z nich zwalnia z analizowania pozostałych, bowiem 3 Z. Banaszczyk, Odpowiedzialność za szkody, s. 17. 4 Wyrok SA w Gdańsku z 17.6.2015 r., I ACa 61/15, Legalis. 5 Wyrok SA w Gdańsku z 17.6.2015 r., I ACa 61/15, Legalis. 6 Wyrok SA w Warszawie z 30.7.2015 r., I ACa 1962/14, niepubl. 7 Zob.: J. Kuźmicka-Sulikowska, Zasady odpowiedzialności deliktowej, s. 41–155; M. Owcza- rek, Problem bezprawności względnej, Nr 5–6, s. 36–48; M. Pazdan, Odpowiedzialność cywilna; K. Pietrzykowski, Bezprawność jako przesłanka odpowiedzialności deliktowej; A. Szpunar, Czyny niedozwolone; tenże, O funkcjach odpowiedzialności cywilnej, s. 171–184. 3 Rozdział I. Pracownicza odpowiedzialność... odpowiedzialność cywilna za popełniony delikt wówczas nie zachodzi8. Wy- stąpienie z roszczeniem odszkodowawczym wymaga wykazania przez powoda istnienia wszystkich przesłanek odpowiedzialności strony pozwanej9. Czyn sprawcy, który pociąga za sobą odpowiedzialność cywilną, musi ce- chować się bezprawnością, którą w prawie cywilnym pojmuje się szeroko jako niezgodność zachowania się sprawcy z porządkiem prawnym. Zakresem bez- prawności są objęte nie tylko naruszenia zawartych w przepisach – różnych zresztą gałęzi prawa – zakazów czy nakazów, adresowanych do ogółu lub okre- ślonych podmiotów, ale ponadto naruszenia zasad współżycia społecznego. Ogólny zakaz niewyrządzenia szkody drugiemu uzasadnia – w konkretnych okolicznościach sprawy – podjęcie niezbędnych czynności zapobiegających możliwości powstania szkody na osobie lub w mieniu10. Bezprawność w kon- tekście art. 415 KC polega nie tylko na przekroczeniu mierników i wzorców wynikających z wyraźnych przepisów, zwyczajów, ale polega także na narusze- niu zasad współżycia społecznego11. J. Ciszewski wskazuje, iż poszczególne typy czynów niedozwolonych oparte są na jednej z czterech zasad odpowiedzialności: winie, bezprawności, ryzyku albo słuszności. Przez zasadę należy rozumieć podstawowe założenie odpowie- dzialności odszkodowawczej ustanowionej w danym przepisie. Poszczególne zasady wyróżnia się ze względu na ich stosunek do wartości, które leżą u pod- łoża obowiązku naprawienia szkody. Zasada winy czyni podstawą odpowie- dzialności możność postawienia zarzutu bezprawnego zachowania się. Zasada bezprawności opiera odpowiedzialność na samej tylko sprzeczności z przepi- sami lub z zasadami współżycia społecznego, niezależnie od winy sprawcy. Za- sada ryzyka odrywa się zupełnie od winy i bezprawności, a w rezultacie usta- nawia odpowiedzialność za wszelkie szkody wynikłe z określonych zdarzeń, z reguły wprowadzając jednak wyjątki (okoliczności egzoneracyjne), których udowodnienie przez osobę odpowiedzialną zwalnia ją z obowiązku odszko- dowawczego. Zasada słuszności również nie zważa na winę, a powstanie od- powiedzialności uzależnia od oceny stanu faktycznego z perspektywy zasad współżycia społecznego12. Jak konstatuje A. Kidyba, odpowiedzialność deliktowa zasadza się na wi- nie sprawcy. Pomimo powyższego sama przesłanka winy nie uzyskała definicji 8 Wyrok SA w Gdańsku z 17.6.2015 r., I ACa 61/15, Legalis. 9 Wyrok SA w Łodzi z 29.5.2015 r., I ACa 1775/14, Legalis. 10 Wyrok SA w Katowicach z 1.10.2015 r., I ACa 433/15, Legalis. 11 Wyrok SN z 21.5.2015 r., IV CSK 539/14, Legalis. 12 J. Ciszewski (red.), Kodeks cywilny; komentarz do art. 415. 4 § 2. Cywilnoprawny reżim odpowiedzialności... legalnej, natomiast w doktrynie upowszechnił się pogląd wskazujący na dwa elementy winy: obiektywny (wyrażający się w uznaniu za zawinione zachowań niezgodnych z przepisami prawa lub określonymi regułami etycznymi) i su- biektywny (wyrażający się w uznaniu za zawinione zachowań rozmyślnie wy- rządzających szkodę oraz niedbalstwa)13. W konsekwencji, przypisanie winy polega więc na analizie, a następnie wyrażeniu dezaprobaty dla stanu przeżyć psychicznych sprawcy. Negatywna ocena konkretnego zachowania sprawcy jest następstwem zbadania sfery przeżyć podmiotu i konstatacji, że można mu postawić zarzut podjęcia w danej sytuacji niewłaściwej decyzji, ponieważ do- puścił się zachowania bezprawnego, umyślnie lub wskutek niedbalstwa, cho- ciaż mógł zachować się inaczej14. W zakresie deliktów prawa cywilnego rozróżnia się – podobnie jak w pra- wie karnym – dwie postacie winy, tj. winę umyślną i nieumyślną15. Przy winie umyślnej sprawca ma świadomość szkodliwego skutku swego zachowania się i przewiduje jego nastąpienie, celowo do niego zmierza (dolus directus) lub co najmniej się na wystąpienie tych skutków godzi (dolus eventualis)16. Przy wi- nie nieumyślnej sprawca wprawdzie przewiduje możliwość wystąpienia szko- dliwego skutku, lecz bezpodstawnie przypuszcza, że zdoła go uniknąć albo też nie przewiduje możliwości nastąpienia tych skutków, choć powinien i może je przewidzieć. W obu formach mamy do czynienia z niedbalstwem (culpa). Pojęcie niedbalstwa wiąże się więc w prawie cywilnym z niezachowaniem wy- maganej staranności. Dla oceny, kiedy mamy do czynienia z winą w postaci niedbalstwa, decydujące znaczenie ma miernik staranności, jaki przyjmuje się za wzór prawidłowego postępowania. W tej kwestii podstawowe znaczenie ma art. 355 KC, który, jako przepis ogólny, odnosi się nie tylko do odpowie- dzialności kontraktowej, ale i deliktowej17. Należy wskazać, odwołując się do J. Gudowskiego, iż pojęcie „wina” (dolus i culpa) jest jednakowe, zarówno je- śli chodzi o odpowiedzialność deliktową, jak i kontraktową. Różnice dotyczą zakresu odpowiedzialności; o ile np. w ramach odpowiedzialności umownej jest ona często ograniczona do rażącego niedbalstwa, o tyle w ramach odpo- wiedzialności deliktowej stopień winy ma znaczenie drugorzędne, co oznacza, że sprawca szkody odpowiada w razie istnienia choćby lekkiego niedbalstwa 13 A. Kidyba (red.), Kodeks cywilny; komentarz do art. 415. 14 Tamże. 15 G. Bieniek (red.), Komentarz do Kodeksu cywilnego, komentarz do art. 415. 16 Tamże. 17 Tamże. 5 Rozdział I. Pracownicza odpowiedzialność... (culpa levissima)18. W konsekwencji, w świetle art. 415 KC, nawet najmniejszy stopień winy sprawcy szkody wystarcza do obciążenia go odpowiedzialnością cywilną19. W cywilnoprawnym reżimie odpowiedzialności za szkodę pojęciem szkody obejmuje się zarówno rzeczywistą stratę po stronie poszkodowanego (dam- num emergens), tj. wymierną wartość uszczerbku majątkowego, jak też utra- cone korzyści (lucrum cessans), tj. ten zysk, którego uprawniony mógł się spo- dziewać, ale którego, na skutek działania wyrządzającego szkodę, nie uzyska. Wreszcie dla aktualizacji odpowiedzialności odszkodowawczej konieczne jest zaistnienie związku przyczynowego pomiędzy zachowaniem sprawcy a po- wstaniem szkody. W doktrynie prawa cywilnego zwraca się uwagę, iż chodzi o tzw. adekwatny związek przyczynowy, co oznacza, iż bierze się pod uwagę wyłącznie normalne następstwa działania wyrządzającego szkodę. W art. 361 § 1 KC jest mowa o normalnych, a nie bezpośrednich następstwach zdarzenia szkodzącego. Dlatego pośredni charakter związku przyczynowego nie prze- kreśla jego normalności. Niezbędne jest ustalenie, czy między poszczególnymi ogniwami łańcucha kauzalnego związek przyczynowy można uznać za nor- malny. Jeżeli wypadnie ono pozytywnie, wówczas także powiązanie między przyczyną wyjściową a jej skutkiem w sferze dóbr poszkodowanego odpowiada temu kryterium. Z reguły bezpośrednie powiązanie kauzalne będzie zawsze normalne, natomiast związek pośredni uznaje się za normalny wówczas, gdy do jego przebiegu nie włączy się przyczyna postronna, której nie można przy- pisać dłużnikowi. Decydujące znaczenie przy związkach wieloczłonowych ma ustalenie, czy nie doszło do przerwania związku przyczynowego przez przy- czynę postronną20. 1. Odpowiedzialność w związku ze sprawstwem osoby trzeciej Przepisy art. 429 i 430 KC, regulują szczególne przejawy odpowiedzialno- ści, gdy osoba zobowiązana z tytułu powstania szkody nie jest jednocześnie bezpośrednim sprawcą szkody. W odniesieniu do powyższych sytuacji, przepis art. 429 KC reguluje tzw. sytuację zawinionego wyboru, natomiast art. 430 KC konstytuuje odpowiedzialność za podwładnego. Odpowiedzialność za działa- nie osób podwładnych, przewidziana w art. 429, 430 oraz 474 KC, obejmuje sytuacje, w których wykonywane czynności mieszczą się w zakresie czynno- 18 J. Gudowski (red.), Kodeks cywilny. Komentarz. Księga trzecia; komentarz do art. 415. 19 Wyrok SN z 10.10.1975 r., I CR 656/75, Legalis. 20 Wyrok SA w Białymstoku z 10.9.2015 r., I ACa 355/15, Legalis. 6 § 2. Cywilnoprawny reżim odpowiedzialności... ści powierzonych takiej osobie, tylko w takim bowiem zakresie zachodzi ak- sjologiczna podstawa uzasadniająca rozciągnięcie winy podwładnych na osobę dłużnika, który przy ich pomocy wykonuje swoje zobowiązania lub na sprawcę czynu niedozwolonego. Z tych samych przyczyn powołane przepisy nie mogą stanowić podstawy prawnej odpowiedzialności podmiotu korzystającego z po- mocy osób podwładnych w sytuacji, gdy działania podjęte przez takie osoby nie pozostają w zakresie powierzonych czynności albo gdy dotyczą działań, które zostały dokonane przy okazji, z wykorzystaniem sposobności oraz oko- liczności sprzyjających dokonaniu we własnym imieniu oraz na swój własny rachunek działania stanowiącego przestępstwo, którego sprawstwo nie może zostać przypisane podmiotowi korzystającemu z pomocy sprawców kradzieży cudzego mienia, brak jest tym samym podstaw, aby na podstawie tych przepi- sów taki podmiot został pociągnięty do odpowiedzialności odszkodowawczej za szkodę doznaną przez podmiot poszkodowany21. J. Ciszewski wskazuje, iż opisując różnicę między hipotezami art. 429 i 430, doktryna trafnie akcentuje odmienność pozycji prawnej podmiotów wykonu- jących czynność. Artykuł 429 zakłada samodzielność wykonawcy, natomiast art. 430 reguluje polecenie wykonania czynności podwładnemu, a zatem wy- konawcy, który podlega kierownictwu zwierzchnika. Nie oznacza to jednak, że polecający wykonanie czynności zwierzchnik może odpowiadać tylko na pod- stawie art. 430, a w razie niespełnienia jego przesłanek (zwłaszcza w razie braku winy podwładnego) jest wolny od odpowiedzialności. Jeżeli bowiem nie są spełnione przesłanki regulowane w art. 430, nic nie stoi na przeszkodzie, aby zwierzchnik odpowiadał według treści art. 429 (oczywiście według reguł prze- widzianych w tym przepisie, a więc na zasadzie winy, nie zaś ryzyka). Możliwy jest także zbieg obu tych podstaw odpowiedzialności22. A. Odpowiedzialność za wybór Zgodnie z art. 429 KC osoba, która powierzyła wykonanie czynności dru- giej osobie jest odpowiedzialna za szkodę wyrządzoną przez sprawcę przy wy- konywaniu powierzonej mu czynności, chyba że nie ponosi winy w wyborze albo że wykonanie czynności powierzyła osobie, przedsiębiorstwu lub zakła- dowi, które w zakresie swej działalności zawodowej trudnią się wykonywaniem takich czynności. Przesłankami warunkującymi odpowiedzialność na podsta- wie art. 429 KC, są: powierzenie wykonania czynności drugiemu, zachowanie 21 Wyrok SA w Warszawie z 4.4.2014 r., I ACa 1137/13, Legalis. 22 J. Ciszewski (red.), Kodeks cywilny; komentarz do art. 430. 7 Rozdział I. Pracownicza odpowiedzialność... sprawcze osoby, której powierzono wykonanie czynności, tj. szkoda i związek przyczynowy pomiędzy tym zachowaniem a szkodą. Dowód co do tych oko- liczności obciąża poszkodowanego23. Uzasadnieniem dla takiej regulacji praw- nej jest założenie o lepszym położeniu majątkowym powierzającego, umoż- liwiającym łatwiejsze dochodzenie naprawienia szkody niż od jej bezpośred- niego sprawcy24. Jak wskazuje A. Kidyba, odpowiedzialność powierzającego ograniczona jest wyłącznie do przypadków, gdy szkoda została wyrządzona przez sprawcę „przy wykonywaniu powierzonej mu czynności”25. Przy czym, art. 429 KC nie roz- strzyga o samej podstawie powierzenia innej osobie wykonania czynności. Przepis ten nakłada odpowiedzialność na powierzającego wykonanie czyn- ności drugiemu, jeżeli powierzający czynności nie potrafi udowodnić, że nie ponosi żadnej winy w wyborze. Odpowiedzialność powierzającego wykona- nie czynności drugiemu jest samodzielna i niezależna od odpowiedzialności sprawcy bezpośredniego. Jest to odpowiedzialność za własne czyny i za własną winę. Istnieje zatem podstawa do przyjęcia, że w świetle art. 429 KC przedsię- biorstwo, jeśli nawet jest zwolnione od odpowiedzialności za szkodę wyrzą- dzoną przez sprawcę przy wykonywaniu powierzonej mu czynności, nie jest zwolnione od odpowiedzialności za szkodę wyrządzoną jego własnym zanie- dbaniem26. Nie ulega wątpliwości, że chodzi o przypadki, gdy szkoda została wy- rządzona bezprawnym zachowaniem wykonawcy, a nadto konieczne jest, aby istniał normalny związek przyczynowy między zachowaniem bezpośred- niego sprawcy (wykonawcy czynności) a szkodą. Jednocześnie jednak zarówno w orzecznictwie, jak i w doktrynie podkreśla się, że zachowanie sprawcy, aby rodziło odpowiedzialność powierzającego, musi pozostawać w funkcjonal- nym związku z czynnością, której wykonanie mu powierzono27. Jednocześnie art. 429 KC konstruuje wzruszalne domniemanie winy w wyborze powierza- jącego, obciążając go koniecznością wskazania okoliczności ekskulpujących. Wzruszenie domniemania jest możliwe wyłącznie w przypadku, gdy znany jest bezpośredni sprawca szkody; jego anonimowość natomiast wyłącza możliwość ekskulpacji powierzającego28. 23 Wyrok SA w Łodzi z 9.4.2014 r., I ACa 1323/13, Legalis. 24 A. Kidyba (red.), Kodeks cywilny; komentarz do art. 429. 25 Tamże. 26 Wyrok SA w Szczecinie z 10.7.2014 r., I ACa 810/13, Legalis. 27 A. Kidyba (red.), Kodeks cywilny; komentarz do art. 429. 28 Wyrok SA w Krakowie z 4.6.2014 r., I ACa 453/14, Legalis. 8 § 2. Cywilnoprawny reżim odpowiedzialności... W konsekwencji, w ślad za A. Kidybą, należy skonstatować, iż powierzający wykonanie czynności drugiemu poniesie odpowiedzialność na podstawie ko- mentowanego przepisu, jeżeli spełnione są następujące przesłanki: 1) podmiot ten powierzył wykonanie czynności innej osobie, dokonując niewłaściwego wyboru (wina w wyborze); 2) poszkodowanemu została wyrządzona szkoda; 3) sprawcą szkody jest wykonawca czynności, który wyrządził szkodę, przy wykonywaniu powierzonej mu czynności29. B. Odpowiedzialność za podwładnego Artykuł 430 KC przewiduje również formę odpowiedzialności za spraw- stwo osoby trzeciej w odniesieniu do szkody wyrządzonej przez podwładnego. Zgodnie z niniejszym przepisem, osoba która na własny rachunek powierza wykonanie czynności drugiej osobie, która przy wykonywaniu tej czynności podlega jej kierownictwu i ma obowiązek stosować się do jej wskazówek, ten jest odpowiedzialny za szkodę wyrządzoną z winy tej osoby przy wykonywaniu powierzonej jej czynności. Jak zauważa A. Kidyba, przepis art. 430 KC jest prze- pisem szczególnym wobec regulacji prawnej zawartej w art. 429 KC, znajdu- jąc zastosowanie do przypadków wyrządzenia szkody przy wykonywaniu po- wierzonej czynności, jednak wyłącznie wówczas, jeżeli powierzający, działając na własny rachunek, powierzył wykonanie czynności swemu podwładnemu, a ten wyrządził szkodę czynem zawinionym30. Według autora, zwierzchnik ponosi wówczas niezależną od winy odpowiedzialność za szkodę wyrządzoną przez podwładnego, a uzasadnieniem dla tej szczególnej, zaostrzonej odpowie- dzialności są władcze uprawnienia, z których może korzystać przełożony, aby w jego interesie podwładny wykonał powierzoną mu czynność31. Decydujące znaczenie dla przyjęcia odpowiedzialności z art. 430 KC ma istnienie stosunku zwierzchnictwa pomiędzy powierzającym a wykonawcą czynności. Chodzi tu więc o taki układ relacji, który ze swej istoty zakłada podległość wykonawcy wobec powierzającego. Stosunek podległości istnieje także wtedy, gdy powie- rzający, pomimo istniejących możliwości, rezygnuje z wpływu na zachowanie się wykonawcy czynności i pozostawia mu swobodną rękę w zakresie podej- mowanych czynności32. Konkludując reżim przedmiotowej odpowiedzialności A. Kidyba wskazuje, iż przesłankami odpowiedzialności zwierzchnika są: 1) powierzenie na wła- 29 A. Kidyba (red.), Kodeks cywilny; komentarz do art. 429. 30 Tamże; komentarz do art. 430. 31 Tamże. 32 Wyrok SA w Łodzi z 19.5.2011 r., I ACa 225/11, OSAŁ 2012, Nr 3, poz. 24. 9 Rozdział I. Pracownicza odpowiedzialność... sny rachunek wykonania czynności podwładnemu; 2) zawiniony czyn niedo- zwolony podwładnego; 3) szkoda wyrządzona przy wykonywaniu powierzo- nej podwładnemu czynności; 4) związek przyczynowy między czynem niedo- zwolonym podwładnego a szkodą33. Jak zauważa G. Bieniek, koncepcja ryzyka – jako podstawy odpowiedzialności przyjętej w art. 430 – nadaje tej odpowie- dzialności charakter obiektywny, a z pewnym uproszczeniem można ją okre- ślić jako odpowiedzialność za skutek34. Według autora uzasadnienie ryzyka przy odpowiedzialności zwierzchnika za podwładnego sprowadza się najczę- ściej do idei cuius commodum eius periculum35. Przewidziana w art. 430 KC odpowiedzialność zwierzchnika za podwładnego, a więc za czyn cudzy, ma charakter obiektywny i jest odpowiedzialnością za skutek. Może ona wcho- dzić w grę, jeżeli szkoda została wyrządzona osobie trzeciej przez podwład- nego i nastąpiło to, po pierwsze, z winy podwładnego, i po drugie, przy wyko- nywaniu przez niego powierzonej mu czynności. Poza tym konieczne jest wy- kazanie związku przyczynowego między zachowaniem podwładnego a szkodą (art. 361 § 1 KC)36. W judykaturze wskazuje się, że dla zastosowania odpowiedzialności z art. 430 KC konieczne jest, aby powierzenie czynności nastąpiło „na własny rachunek” powierzającego, a więc w jego własnym interesie, w obszarze wła- snej aktywności powierzającego. Jeżeli dyspozycję wykonania czynności wydał organ osoby prawnej albo przełożony w strukturze określonej jednostki orga- nizacyjnej, wówczas powierzenie następuje „na rachunek” osoby prawnej albo jednostki organizacyjnej. Dotyczy to także przypadków delegowania pracow- nika do wykonywania określonej pracy. Powierzający odpowiada, jeżeli po- wierzył wykonanie czynności „osobie, która przy wykonywaniu tej czynności podlega jego kierownictwu i ma obowiązek stosować się do jego wskazówek”. Stosunek podległości, o którym stanowi ten przepis, pozwala określać podmiot powierzający mianem zwierzchnika (przełożonego), a pozostającego pod jego władztwem mianem podwładnego. O kierownictwie decyduje nie tylko spra- wowanie ogólnego nadzoru nad działaniami podmiotu, ale także możliwość oddziaływania na tę osobę przez wydawanie wiążących ją poleceń37. Norma art. 430 KC znajduje zastosowanie także w przypadku tzw. winy anonimowej, 33 A.Kidyba (red.), Kodeks cywilny; komentarz do art. 430. 34 G. Bieniek (red.), Komentarz do Kodeksu cywilnego; komentarz do art. 430. 35 Czyje korzyści, tego ryzyko. 36 Wyrok SN z 14.3.2012 r., II CSK 343/11, Biuletyn SN – IC 2013, Nr 6. 37 Wyrok SA w Szczecinie z 9.7.2015 r., I ACa 227/15, Legalis. 10 § 2. Cywilnoprawny reżim odpowiedzialności... gdy osoba bezpośredniego sprawcy szkody nie jest ustalona, lecz daje się okre- ślić z pewnością jako należąca do grona podwładnych danego zwierzchnika38. III. Odpowiedzialność kontraktowa Istota odpowiedzialności kontraktowej dłużnika została wyrażona w prze- pisie art. 471 KC, zgodnie z którym, dłużnik obowiązany jest do naprawienia szkody wynikłej z niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania, chyba że niewykonanie lub nienależyte wykonanie jest następstwem okolicz- ności, za które dłużnik odpowiedzialności nie ponosi39. Artykuł 471 KC prze- widuje odpowiedzialność odszkodowawczą za niewykonanie lub nienależyte wykonanie zobowiązania. Zakłada zatem istnienie zobowiązania do spełnie- nia świadczenia. Na podstawie tego przepisu naprawieniu podlega szkoda wy- rządzona wierzycielowi przez dłużnika wskutek niespełnienia lub nienależy- tego spełnienia oznaczonego świadczenia stanowiącego przedmiot zobowiąza- nia dłużnika wobec wierzyciela40. Jak zauważa J. Ciszewski, w przeciwieństwie do szerokiego zakresu odpowiedzialności deliktowej, odpowiedzialność kon- traktowa ogranicza się tylko do przypadków, gdy istnieje wcześniejsza, wynika- jąca z jakiegokolwiek tytułu (np. z mocy prawa, bezpodstawnego wzbogacenia, orzeczenia sądu, aktu administracyjnego) więź obligacyjna między wierzycie- lem a dłużnikiem. Odpowiedzialność kontraktowa znajduje zastosowanie je- dynie między stronami ważnego stosunku zobowiązaniowego, dlatego nie po- nosi jej względem wierzyciela osoba trzecia, która spowodowała niewykonanie czy też nienależyte wykonanie zobowiązania przez dłużnika lub przyczyniła się do tego41. Według A. Kidyby, przepis art. 471 KC nie znajdzie zastosowa- nia w wypadku zawarcia umowy nieważnej, a naprawienia szkody powstałej w takich okolicznościach lub innego roszczenia można wówczas poszukiwać w oparciu o podstawy pozostające w ramach innych reżimów odpowiedzialno- ści42. Wychodząc bowiem od faktu należytego spełnienia świadczenia, stano- wiącego dla odpowiedzialności kontraktowej jej podstawę, J. Gudowski zwraca uwagę, iż skoro stosunek zobowiązaniowy powstał – bez względu na źródło (ustawa, czynność prawna jedno- i dwustronna, bezpodstawne wzbogacenie 38 Wyrok SA w Łodzi z 8.7.2015 r., I ACa 63/15, Legalis. 39 Zob.: T. Pajor, Odpowiedzialność dłużnika, s. 92; tenże, Przemiany w funkcjach odpowie- dzialności cywilnej; tenże, Uwagi o przyczynieniu się poszkodowanego do powstania szkody. 40 Wyrok SN z 10.9.2015 r., II CSK 587/14, Legalis. 41 A. Rzetecka-Gil, Kodeks cywilny; komentarz do art. 471. 42 A. Kidyba (red.), Kodeks cywilny; komentarz do art. 471. 11 Rozdział I. Pracownicza odpowiedzialność... i inne) – to wierzyciel ma prawo oczekiwać, że dłużnik spełni obciążające go świadczenie, a więc, że zachowa się zgodnie z treścią zobowiązania, zaspoka- jając jednocześnie określony w jego treści interes wierzyciela43. Należy przy tym zwrócić uwagę, iż nawet rażące naruszenie umowy nie uzasadnia odpowiedzialności odszkodowawczej, lecz konieczne jest zaistnie- nie przesłanek odpowiedzialności44. Odpowiedzialność dłużnika na podstawie art. 471 KC została ukształtowana na zasadzie winy i uzależniona jest od wystą- pienia przesłanek odpowiedzialności, tj. szkody, którą poniósł wierzyciel, nie- wykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania na skutek okoliczno- ści, za które dłużnik z mocy umowy lub ustawy ponosi odpowiedzialność, oraz związku przyczynowego między faktem nienależytego wykonania lub niewy- konania zobowiązania a szkodą45. Przyjmuje się, że odpowiedzialność kontrak- towa obejmuje jedynie szkody majątkowe, w zasadzie brak podstaw do przy- znania wierzycielowi zadośćuczynienia za doznaną krzywdę niemajątkową46. Ciężar dowodu w tym zakresie, zgodnie z art. 6 KC, spoczywa na wierzycielu. Z konstrukcji powołanego art. 471 KC wynika, że wierzyciel zwolniony jest z obowiązku wykazania tych okoliczności, ponieważ zostały one objęte do- mniemaniem prawnym. Dłużnik, który chce się uwolnić od odpowiedzialno- ści, musi wykazać, że niewykonanie zobowiązania lub nienależyte jego wyko- nanie jest następstwem okoliczności, za które nie ponosi odpowiedzialności. Ta reguła odnosi się również do kary umownej47. Dla przypisania odpowiedzialności z art. 471 KC wymagane jest, aby na- ruszenie zobowiązania było następstwem okoliczności, za które dłużnik po- nosi odpowiedzialność, bowiem naruszenie zobowiązania, za które dłużnik odpowiedzialności nie ponosi nie ma znaczenia w ramach reżimu ex contractu. Dłużnik odpowiada za zachowania umyślne, a także za zachowanie nieumyślne – niedbalstwo. Niedołożenie należytej staranności przez dłużnika to możliwość postawienia mu zarzutu zawinienia w formie niedbalstwa48. Wierzyciela nie obciąża natomiast obowiązek udowodnienia winy dłużnika w niewykonaniu bądź nienależytym wykonaniu zobowiązania, gdyż konstrukcja odszkodowaw- czej odpowiedzialności kontraktowej oparta jest na zasadzie winy domniema- nej i to dłużnika obciąża ciężar udowodnienia, że niewykonanie lub nienale- 43 J. Gudowski (red.), Kodeks cywilny; komentarz do art. 471. 44 Wyrok SA w Poznaniu z 6.3.2007 r., I ACa 47/07, niepubl. 45 Wyrok SA w Poznaniu z 16.4.2015 r., I ACa 1365/14, Legalis. 46 J. Ciszewski (red.), Kodeks cywilny; komentarz do art. 471. 47 Wyrok SA w Poznaniu z 16.4.2015 r., I ACa 1365/14, Legalis. 48 Wyrok SA w Łodzi z 28.8.2014 r., III APa 11/14, Legalis. 12 § 2. Cywilnoprawny reżim odpowiedzialności... żyte wykonanie zobowiązania jest następstwem okoliczności, za które nie po- nosi odpowiedzialności49. W art. 471 KC zawarte jest bowiem domniemanie, że niewykonanie lub nienależyte wykonanie zobowiązania nastąpiło wskutek okoliczności, za które dłużnik ponosi odpowiedzialność50. Artykuł 474 KC jednocześnie, analogicznie jak w przypadku odpowiedzial- ności deliktowej, rozszerza zakres odpowiedzialności dłużnika także na odpo- wiedzialność za szkodę wyrządzoną osobie trzeciej przez osoby współdziała- jące z dłużnikiem. Zgodnie z niniejszym przepisem, dłużnik odpowiedzialny jest jak za własne działanie lub zaniechanie za działania i zaniechania osób, z których pomocą zobowiązaniewykonuje, jak również osób, którym wykona- nie zobowiązania powierza. Przepis powyższy stosuje się także w wypadku, gdy zobowiązanie wykonuje przedstawiciel ustawowy dłużnika. Jak zauważa A. Rzetecka-Gil w stosunkach zobowiązaniowych przepisy o niewykonaniu zobowiązania biorą w obronę tylko interes wierzyciela. Jed- nakże, gdy niewykonanie zobowiązania stanowi jednocześnie delikt skiero- wany przeciwko osobie trzeciej, wówczas dla osoby trzeciej może powstać roszczenie do dłużnika o odszkodowanie ex delicto, a nie ze stosunku zobowią- zaniowego istniejącego pomiędzy wierzycielem a dłużnikiem51. Pamiętać przy tym jednakże należy, iż powołanie się na art. 415 KC zamiast na art. 471 KC nie poprawia sytuacji poszkodowanego, a wręcz pogarsza, gdyż wymaga udowod- nienia sprawcy szkody deliktu i winy, podczas, gdy z mocy art. 471 KC winę dłużnika w nienależytym wykonaniu zobowiązania się domniemywa. W obu jednak przypadkach należy wykazać szkodę, jej wysokość i związek przyczy- nowy z nienależytym zachowaniem sprawcy szkody52. IV. Konkluzje na tle odpowiedzialności cywilnej Niezależnie od formy odpowiedzialności cywilnoprawna odpowiedzial- ność odszkodowawcza spełnia przede wszystkim funkcję kompensacyjną, sto- jąc na straży interesu poszkodowanego. Poszkodowany niezależnie od formy odpowiedzialności doznaje ochrony regulacji prawnych w zakresie możliwości całościowej naprawy wyrządzonej na skutek działania sprawcy szkody. 49 Wyrok SA w Łodzi z 16.7.2015 r., III APa 8/15, niepubl. 50 A. Kidyba (red.), Kodeks cywilny; komentarz do art. 471. 51 A. Rzetecka-Gil, Kodeks cywilny; komentarz do art. 471. 52 Wyrok SA w Krakowie z 6.10.2015 r., I ACa 829/15, Legalis. 13 Rozdział I. Pracownicza odpowiedzialność... Odpowiedzialność cywilnoprawna stanowi najbardziej pierwotną i ade- kwatną dla wypełnianych funkcji formę odpowiedzialności odszkodowawczej. Należy przy tym zwrócić uwagę, iż również w stosunkach pracy przed wejściem w życie opisanych poniżej regulacji ta forma odpowiedzialności znajdowała zastosowanie. § 3. Prawnopracowniczy reżim odpowiedzialności za szkodę I. Uwagi wstępne Przepisy prawa pracy w zakresie odpowiedzialności pracownika za szkodę wyrządzoną pracodawcy, w sposób odmienny od opisanych powyżej cywil- nych zasad odpowiedzialności odszkodowawczej, regulują zasady ponoszenia przez pracownika tejże odpowiedzialności. Judykatura, jak też doktryna prawa pracy – zwraca uwagę, iż reżim odpowiedzialności pracowniczej jest z re- guły „korzystniejszy”53. Kodeks pracy wyczerpująco normuje odpowiedzial- ność materialną pracowników, ustanawiając podstawy tej odpowiedzialności odmiennie od podstaw przyjętych w KC54. Pracownik ponosi materialną od- powiedzialność za szkodę wyrządzoną zakładowi pracy na zasadzie winy55. Za- warte w Dziale V KP przepisy prawa pracy regulujące odpowiedzialność mate- rialną pracowników normują zarówno podstawy, jak i zasady odpowiedzialno- ści materialnej pracowników za szkody majątkowe wyrządzone pracodawcy56. 53 Wyrok SN z 12.4.2012 r., II PK 174/11, MoPr 2012, Nr 8, poz. 425–429. 54 Zob.: G. Bieniek, Odpowiedzialność pracownicza; tenże, Odpowiedzialność materialna pracowników; tenże, Odpowiedzialność materialna stron; E. Dobrodziej, Odpowiedzialność ma- terialna; L. Dzikiewicz, Materialna odpowiedzialność; L. Florek, Ograniczona odpowiedzialność; J. Jończyk, Odpowiedzialność materialna; D. Klucz, Odpowiedzialność majątkowa, s. 37–41; tenże, Odpowiedzialność materialna; tenże, Odpowiedzialność pracownicza; K. Kolba, Odpowiedzial- ność materialna pracowników; M. Mrozowska, Odpowiedzialność materialna; W. Patulski, Odpo- wiedzialność materialna; tenże, Pracownicza odpowiedzialność; M. Piekarski, Pracownicza odpo- wiedzialność odszkodowawcza, 1974; tenże, Pracownicza odpowiedzialność, 1976; J. Pietrzykow- ski, Odpowiedzialność materialna stron; M. Rafacz-Krzyżanowska, Odpowiedzialność majątkowa; Z. Salwa Funkcje prawa pracy; W. Sanetra, Odpowiedzialność materialna; tenże, Odpowiedzial- ność według prawa pracy; tenże, Kilka uwag o pojęciu odpowiedzialności, s. 2–11; T. Zieliński, Odpowiedzialność deliktowa. 55 Uchwała SN z 29.12.1975 r., V PZP 13/75, OSNC 1976, Nr 2, poz. 19. 56 Wyrok SN z 26.1.2011 r., II PK 159/10, OSNP 2012, Nr 7–8, poz. 87. 14
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Aksjologia odpowiedzialności materialnej pracownika
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: