Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00067 005601 13260261 na godz. na dobę w sumie
Akt pamięci - ebook/pdf
Akt pamięci - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 372
Wydawca: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-235-1383-4 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> religia i rozwój duchowy
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Tematem książki jest Akatyst ku czci Bogurodzicy, który, wraz z towarzyszącą mu ikoną, był jednym z podstawowych składników kultu prawosławnego, oddziałując również poza granice prawosławia, między innymi na ziemie polskie. Autorka koncentruje się na rozpoznaniu złożonej charakterystyki medialnej zjawiska (określanej przez nią generalnie jako styk oralności i piśmienności), badanej w samym tekście i w pewnej mierze w jego wykonaniach w ramach kultu. Charakterystyka ta służy wydobyciu złożonych funkcji, jakie pełnił Akatyst, służąc celom pamięci – również mającej charakter niejednorodny, różnie się realizującej i pełniącej różne role.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Wstęp Kategoria pamięci jest wartością konstytutywną dla tra- dycji Kościoła wschodniego. Buduje zasadniczą ideę teo- logii tego Kościoła i sposoby jej wyrażania – kanon. Odnosi się ona zarówno do kształtowania kanonu Pisma Świętego, który to proces w Kościele wschodnim był znacznie dłuż- szy i bardziej drobiazgowy niż w Kościele zachodnim1, jak i do jego artystycznego wyrazu w postaci ikon, malowanych dekoracji świątynnych, kanonu cerkiewnej architektury, wreszcie kanonu obyczaju i tradycji – form pielęgnowania świąt i relacji świętości wobec dni nieświątecznych, stro- ju, relacji społecznych czy rodzinnych i wielu innych. Wszystkie te jakości wpisane są w zasadniczą regułę, mia- rę o kolejnej aktywizacji kanonu, o budowaniu następnego aktu twórczej interpretacji kultury. Nie należy zapominać, że kanon nie oznacza niewol- niczego naśladowania. Jest to również możliwość nie tyle interpretacji, co właśnie aktualizacji – możliwość wprowa- dzenia doświadczenia tradycji w codzienność i w indywi- dualizm każdego z członków wspólnoty. Pojęcie pamięci jest zatem niezwykle istotnym aspektem każdej kultury, a dla kultury prawosławia szczególnie, ponieważ wyjątko- wo dba ona o jej niemal nienaganne powtarzanie. Niechęt- nie dopuszcza do jakichkolwiek zmian i jest raczej kulturą trudną oraz zamkniętą, gdyż nie ulega łatwo wpływom i nie daje się uwodzić obcym projektom (co nie oznacza, że tak się nie dzieje). Częściej jednak to ona swoim kolorytem, —————— Warszawa 1984, s. 13–14. 1 J. Meyendorff, Teologia bizantyjska. Historia i doktryna, przeł. J. Prokopiuk, 9 bogactwem, działa na kultury sąsiadujące. Dlatego tak waż- ne jest dla niej, aby wciąż funkcjonowała jako twór silny i w miarę jednorodny. Kultura prawosławia jest spadkobier- cą wielkiej tradycji kultury bizantyjskiej i dźwiga na swoich barkach wielowiekową tradycję wyjątkowej relacji między słowem a obrazem. Na gruncie badań nad pamięcią niezastąpionym kom- pendium wiedzy jest praca Frances Yates2. W odniesieniu do kultury prawosławia należy uzupełnić ją ponadto o spe- cyfikę pamięci w rozumieniu kultury oralnej. Dlatego warto przyjrzeć się jej przez pryzmat kategorii pamięci kulturo- wej, wypracowanej przez Jana Assmanna w książce pod tymże tytułem3. Assmann rozdzielił funkcjonowanie pamię- ci danej wspólnoty na dwa zasadnicze tryby, wskazując na istnienie pamięci komunikatywnej i kulturowej: „Pamięć komunikatywna obejmuje wspomnienia dotyczące najbliż- szej przeszłości”4. A zatem jest to pamięć oparta na dialogu, na oral history, na budowaniu wzajemnych relacji między członkami wspólnoty w odniesieniu do tradycji i jej prze- chowywania. W jej obrębie funkcjonują dwa modi: pamięć fundacyjna – odnosząca się do prapoczątków i realizowana w postaci określonych, kultywowanych nośników: rytua- łów, tańców, mitów, wzorców – oraz pamięć biograficzna, mówiąca o własnych doświadczeniach5. Natomiast „pamięć kulturowa jest zorientowana na utrwalone punkty w prze- szłości”6. Jej zadanie to kontynuowanie konkretnego modelu kulturowego, kształtowanie świadomości całej społeczności. Ma swoich specjalnych nosicieli (czy też instytucje), które regulują jej funkcjonowanie i są odpowiedzialne za opo- wieść, jaka rodzi się o niej samej we wspólnocie. I tym właśnie dla kultury prawosławnej jest kanon – spisem zasad, —————— w cywilizacjach starożytnych, przeł. A. Kryczyńska-Pham, Warszawa 2008. 10 2 F. Yates, Sztuka pamięci, przeł. H. Rosnerowa, Warszawa 1977. 3 J. Assmann, Pamięć kulturowa. Pismo, zapamiętywanie i polityczna tożsamość 4 Ibidem, s. 66. 5 Ibidem, s. 67. 6 Ibidem, s. 68. które konstruują myślenie o niej samej i warunkują trwa- łość, pozwalając na zachowanie odrębności. Aby trwała pamięć kulturowa niezbędne są jej nośniki – systemy znaków, które przez ich ciągłe odczytywanie, przez aktualizację stanowią o istnieniu danej kultury. Syste- my te realizują się, opierając na różnych zmysłach. Ich medialność, sposób percepcji i jej wielowymiarowość de- cyduje o sile przekazu. Ważne jest zatem, by angażowały jak najwięcej zmysłów. Dla kultury prawosławia ciekawym i wyjątkowym obszarem funkcjonowania jest charakter kul- tu maryjnego. Dlatego w obrębie tego zagadnienia warto poszukać owych wielowymiarowych i multimedialnych noś- ników pamięci kulturowej. Sytuacją wyjątkową jest funkcjo- nowanie w tej tradycji hymnu maryjnego – Akatystu ku czci Bogurodzicy. Nie dość, że jest to pieśń zachowująca nie- zwykłą strukturę, lokującą się w przestrzeni wzajemnego oddziaływania oralności i piśmienności, to jeszcze stanowi ekstraordynaryjny przypadek, w którym utwór słowno-mu- zyczny posiada swój wizerunek, a jest nim ikona akaty- stowa. Wykonanie Akatystu ku czci Bogurodzicy angażuje tym samym wzrok i słuch, implikuje działanie pamięci oraz wprowadza dwa rodzaje istnienia słowa: kulturę oralności, związaną także z meliką, i piśmienności, ze względu na wyjątkowy charakter zapisu Akatystu jako abecedariusza. Akatyst to również otwarcie pierwszej karty wciąż zmienia- jącej się i wciąż aktualnej kultury i tradycji litanijnej, o czym świadczy chociażby wydana niedawno rozprawa habilita- cyjna Witolda Sadowskiego7. Książka niniejsza jest natomiast próbą analizy Akatystu ku czci Bogurodzicy w kontekście idei pamięci kulturowej, pamięci formowanej w działaniu, w aktualizacji rytuału święta oraz w – wynikającym z tego – kontekście poszcze- gólnych aspektów kultury litanijnej – jej początków, zasad- niczych struktur, formuł i funkcjonującej w niej zależności między oralnością i piśmiennością. Stosowany w tej tra- —————— wieku, Warszawa 2011. 7 W. Sadowski, Litania i poezja. Na materiale literatury polskiej od XI do XXI 11 dycji układ pozdrowieniowy nie jest związany wyłącznie z konstrukcją literacką. Nie tworzy tylko grupy tekstów, lecz jest zapisem swoistej, wyjątkowej kultury modlitewnej i paraliturgicznej. Dlatego też zjawisko to należy badać w kategoriach wypracowanych przez antropologię słowa, podkreślając jego oryginalność. Posługując się narzędziami wypracowanymi przez Waltera Onga lub Erica Havelocka8 można spróbować spojrzeć na teksty litanijne jako na świa- dectwa styku oralności i piśmienności, rozpoczynając oczy- wiście od analizy samego Akatystu ku czci Bogurodzicy jako tekstu w zasadzie źródłowego. Książka ta to również próba rozpoznania relacji mię- dzy Akatystem a wybranymi polskimi utworami maryjnymi przełomu XV i XVI wieku – pieśniami, godzinkami, mod- litwami pozdrowieniowymi prozą. Tym samym publikacja ta wpisuje się w badania nad dziejami kultu maryjnego, które w polskiej nauce zapoczątkowały dopiero opraco- wania księdza Jana Fijałka w XX wieku9. Korpus tekstów jest wyłącznie swego rodzaju próbą materiału. Polem, w ra- mach którego można już zakreślić wystarczająco wyra- ziście – z jednej strony – sam język badania i kategorie, z drugiej – wypracowane wnioski. Poddawany analizie okres dziejowy został zaś wybrany ze względu na to, że dopiero w ostatniej ćwierci XV i pierwszych dziesięcio- leciach XVI wieku (głównie za sprawą bernardynów) nurt polskojęzycznej twórczości maryjnej wyraźnie przybrał na sile10. Charakterystyczne, że w tym czasie najwięcej polskich pieśni religijnych to oczywiście pieśni o tematy- ce maryjnej11. Sama tradycja litanijna zogniskowana wokół Akatystu ku czci Bogurodzicy nie wiąże się jednakże wyłącznie —————— 8 W.J. Ong, Oralność i piśmienność, przeł., wstęp J. Japola, Lublin 1992; E.A. Havelock, Muza uczy się pisać: rozważania o oralności i piśmienności w kul- turze Zachodu, przeł.: oprac. zbiorowe, Warszawa 2006; tegoż, Przedmowa do Platona, przeł. P. Majewski, Warszawa 2007. Niepokalanów 2000, s. 9. 10 Ibidem, s. 10–11. 11 W. Sadowski, op. cit., s. 46. 12 9 R. Mazurkiewicz, Wstęp, w: Teksty o Matce Bożej. Polskie średniowiecze, z przekazem słownym – rozumianym zarówno w katego- riach oralnych, jak i piśmiennych. Istnienie ikony akatysto- wej implikuje właśnie przekaz o charakterze ikonicznym. Jej kształt, struktura i przekaz stanowią kolejne źródło i wzór dla całej tradycji akatystowej. Ze względu na ten fakt do Akatystu można przykładać narzędzia, które należą się opisowi ikony w tradycji Kościoła wschodniego. Sens wi- zerunku może być w tym przypadku połączony z sensem przekazu językowego. W obu tych okolicznościach zacho- dzi paralelne odwołanie do koncepcji styku oralności i piś- mienności oraz w podobny sposób uwidacznia się w nich kategoria pamięci, która opiera się na doświadczeniu uni- wersalności, oraz poza- i ponadczasowości. Z powodu zatem swojej wymowy pomieszczone w Akatyście poszczególne sceny wiążą się z konkretnymi tematami ikonograficzny- mi, obecnymi w tradycji malarstwa ikonowego12, a także in- spirującymi polskie teksty religijne o tematyce maryjnej. Niezwykle ważny element recepcji tradycji akatystowej w polskiej kulturze stanowią nawiązania do charaktery- stycznego dla ikony akatystowej wizerunku Matki Boskiej w typie Hodegetrii, czego najwyraźniejszym świadectwem jest rozmiar kultu Jasnogórskiego obrazu Matki Boskiej13. Dlatego też w najbardziej reprezentatywnej grupie ma- larstwa cechowego – w malarstwie z rejonu Małopolski – można wyróżnić na przełomie XV i XVI wieku grupę wi- zerunków zwanych Madonnami Piekarskimi. Niewątpli- wie jest to świadectwo nawiązań nie tylko do Akatystu, ale i do całej specyfiki kultu maryjnego we wschodnim rycie chrześcijaństwa. Tradycja akatystowa zatem – i jej funkcjonowanie ja- ko działania pamięci – jest terminem, który wydaje się w sposób najpełniejszy oddawać kwestię obecności w pol- skiej kulturze hymnu maryjnego – Akatystu ku czci Bogu- rodzicy. Nie chodzi tyle o naśladowanie samego utworu, co —————— 12 R. Mazurkiewicz, op. cit., s. 34. Por. też M. Janocha, Wstęp, w: Akatyst ku czci Bogurodzicy, Warszawa 1998. 13 A. Niedźwiedź, Obraz i postać. Znaczenia wizerunku Matki Boskiej Często- chowskiej, Kraków 2005. 13 o wpisanie się w wielowiekową tradycję jego obecności, zapośredniczoną przez języki i sztukę przedstawieniową różnorodnych kultur i różnych czasów, ale wciąż obecną i aktualną. Takie właściwie jest znaczenie samego terminu tradycji. Obecność jej akatystowej odmiany w staropolskiej kulturze najpełniej da się zaobserwować na przełomie XV i XVI wieku, stąd też takie ramy czasowe zostały przyjęte dla tej pracy w materiale poddawanym analizie. W tym okresie krystalizuje się bowiem kształt kultu maryjnego w Polsce, a piśmiennictwo i sztuka o tematyce związanej z Matką Bożą przeżywa swój rozkwit. Tradycja akatysto- wa to właśnie zanurzenie się polskiej kultury w łacińską re- cepcję tego hymnu, a książka jest próbą odnalezienia drogi tych związków. 14
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Akt pamięci
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: