Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00313 005777 11248054 na godz. na dobę w sumie
Akty wykonawcze prawa pracy. Komentarz - ebook/pdf
Akty wykonawcze prawa pracy. Komentarz - ebook/pdf
Autor: , , Liczba stron:
Wydawca: Wolters Kluwer Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-8107-088-1 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki >> pracy i ubezpieczeń społecznych
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).
Akty wykonawcze prawa pracy to unikatowy zbiór komentarzy do kilkudziesięciu rozporządzeń precyzujących przepisy indywidualnego i zbiorowego prawa pracy.
W publikacji przedstawiono analizę aktów wykonawczych regulujących m.in. kwestie ustalania wynagradzania pracowników za okres urlopu i innych okresów niewykonywania pracy, obowiązków pracodawcy w dziedzinie bezpieczeństwa i higieny pracy, podróży służbowej, odpowiedzialności materialnej pracowników, przygotowania zawodowego młodocianych, wymogów w zakresie prowadzenia akt osobowych i dokumentacji pracowniczej czy zasad wystawiania świadectwa pracy.
Wiele miejsca poświęcono również aktom wykonawczym regulującym obszar zbiorowego prawa pracy. Można tu wymienić rozporządzenie w sprawie trybu udzielania urlopu bezpłatnego i zwolnień od pracy pracownikom pełniącym z wyboru funkcje w związkach zawodowych oraz zakresu uprawnień przysługujących pracownikom w czasie urlopu bezpłatnego i zwolnień od pracy czy rozporządzenie w sprawie trybu postępowania przed kolegiami arbitrażu społecznego.
Omówiono również akty z pogranicza prawa pracy i innych dziedzin prawa, m.in. określające zasady postępowania w razie wypadku przy pracy czy regulujące pracę nakładczą.
Warto wskazać, że w komentarzu ujęto również najnowsze akty, które nie były jeszcze przedmiotem tak szczegółowej analizy, m.in. obowiązujące od 2016 r. rozporządzenie w sprawie uprawnień pracowników związanych z rodzicielstwem.
W publikacji zaprezentowano nie tylko obowiązujące przepisy, ale również dorobek judykatury i doktryny. Autorzy nie ograniczyli się do teoretycznej analizy poszczególnych przepisów, ale wskazali również praktyczne implikacje i rozwiązania najczęściej pojawiających się wątpliwości. W wielu przypadkach komentarz został poparty praktycznymi przykładami obrazującymi zastosowanie danego przepisu.
Książka przeznaczona jest zarówno dla prawników zajmujących się prawem pracy, jak i osób, które w swojej codziennej pracy spotykają się z zawiłościami indywidualnych i zbiorowych stosunków pracy. W szczególności komentarz będzie pomocny pracownikom działów kadr, płac czy HR, a także osobom odpowiedzialnym za bezpieczeństwo i higienę pracy oraz współpracę ze związkami zawodowymi.
Autorami komentarzy do poszczególnych aktów są wybitni przedstawiciele doktryny i praktyki prawa pracy.
Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

akty wykonawcze prawa pracy Komentarz redakcja naukowa Krzysztof W. Baran Krzysztof W. Baran, Maria Bosak, Dominika Dörre-Kolasa Tomasz Duraj, Anna Kosut, Daniel Książek Ewelina Kumor-Jezierska, Mariusz Lekston, Marzena Łabędź Dariusz Makowski, Iwona Sierocka, Krzysztof Stefański Elżbieta Ura, Mirosław Włodarczyk, Marcin Wujczyk, Teresa Wyka KOMENTARZE PRAKTYCZNE WARSZAWA 2016 Stan prawny na 30 sierpnia 2016 r. Recenzent Dr hab. Jan Piątkowski Wydawca Magdalena Stojek-Siwińska Redaktor prowadzący Ewa Fonkowicz Sporządzenie indeksu Jarosław Witkowski Opracowanie redakcyjne Katarzyna Rybczyńska Łamanie Andrzej Gudowski Ta książka jest wspólnym dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, byś przestrzegał przysługujących im praw. Książkę możesz udostępnić osobom bliskim lub osobiście znanym, ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A jeśli musisz skopiować część, rób to jedynie na użytek osobisty. SZANUJMY PRAWO I WŁASNOŚĆ Więcej na www.legalnakultura.pl POLSKA IZBA KSIĄŻKI © Copyright by Wolters Kluwer SA, 2016 ISBN: 978-83-8092-500-7 Wolters Kluwer SA Dział Praw Autorskich 01-208 Warszawa, ul. Przyokopowa 33 tel. 22 535 82 19 e-mail: ksiazki@wolterskluwer.pl www.wolterskluwer.pl księgarnia internetowa www.profi nfo.pl O Autorach Krzysztof W. Baran – profesor doktor habilitowany nauk prawnych, kierownik Katedry Prawa Pracy i Polityki Społecznej Uniwersytetu Jagiellońskiego. Autor licznych pub- likacji naukowych z zakresu prawa pracy i ubezpieczeń społecznych, w tym kilkuna- stu monografii, komentarzy i podręczników. Posiada bogate doświadczenie eksperckie w stosunkach przemysłowych oraz dydaktyczne w kształceniu kadr Human Resources. Redaktor naczelny Systemu prawa pracy. Maria Bosak – doktor nauk prawnych, kierownik Zakładu Prawa Pracy i Ubezpieczeń Społecznych Uniwersytetu Rzeszowskiego, adwokat. Autorka publikacji z zakresu indy- widualnego i zbiorowego prawa pracy, w tym komentarzy praktycznych. Dominika Dörre-Kolasa – doktor nauk prawnych, adiunkt w Katedrze Prawa Pracy i Polityki Społecznej Uniwersytetu Jagiellońskiego, radca prawny. Autorka kilkunastu publikacji dotyczących ochrony dóbr osobistych pracowników, monitoringu w miejscu pracy, współdziałania pracodawcy ze związkami zawodowymi, molestowania seksual- nego, mobbingu. Tomasz Duraj – doktor habilitowany nauk prawnych, profesor nadzwyczajny w Kate- drze Prawa Pracy na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu Łódzkiego. Kierownik studiów podyplomowych: zarządzanie zasobami ludzkimi z elementami prawa pracy oraz prawo pracy dla pracodawców i kadry kierowniczej na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu Łódzkiego. Autor ponad 40 publikacji naukowych z zakresu prawa pracy. Specjalizuje się w problematyce indywidualnego prawa pracy, ze szczególnym uwzględnieniem sytuacji prawnej pracowników zajmujących stanowiska kierownicze. Anna Kosut – doktor habilitowany nauk prawnych, kierownik Zakładu Prawa Pracy Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie, radca prawny. Autorka wielu publi- kacji z zakresu indywidualnego prawa pracy, prawnej regulacji bezrobocia oraz zatrud- www.wolterskluwer.pl  niania osób odbywających karę pozbawienia wolności. Wykładowca prawa pracy dla aplikantów radcowskich i notarialnych. Daniel Książek – doktor nauk prawnych, pracownik w Katedrze Prawa Pracy i Polityki Społecznej Uniwersytetu Jagiellońskiego, radca prawny; wspólnik zarządzający kance- larią prawną specjalizującą się w prawie pracy; prezes zarządu Centrum Prawa Pracy i Stosunków Przemysłowych; członek zespołu pełnomocnika rektora UJ ds. prawnych. Ewelina Kumor-Jezierska – doktor nauk prawnych, pracownik w Katedrze Prawa Pracy i Polityki Społecznej Uniwersytetu Jagiellońskiego, adwokat. Specjalizuje się w dziedzi- nie prawa pracy (w szczególności w zakresie indywidualnego prawa pracy oraz zatrud- nienia w służbach mundurowych), prawa autorskiego oraz prawa karnego. Od wielu lat zajmuje się zagadnieniami z zakresu prawa pracy, zarówno w aspekcie teoretycznym, jak i praktycznym. Mariusz Lekston – doktor nauk prawnych, prorektor ds. organizacyjno-prawnych i po- lityki kadrowej Wyższej Szkoły Humanitas w Sosnowcu, wykonujący czynności w spra- wach z zakresu prawa pracy w imieniu uczelni, adiunkt w Instytucie Administracji i Prawa Wyższej Szkoły Humanitas w Sosnowcu. Autor publikacji obejmujących prob- lematykę zatrudnienia nauczycieli akademickich. Marzena Łabędź – radca prawny. Specjalizuje się zarówno w indywidualnym, jak i zbiorowym prawie pracy, współpracując w tym zakresie z pracodawcami m.in. z bran- ży: bankowej, farmaceutycznej, kosmetycznej, kolejowej, budowlanej, spożywczej. Wykładowca na Studiach Podyplomowych UJ. Autorka i współautorka publikacji na- ukowych z zakresu prawa pracy. Dariusz Makowski – doktor nauk prawnych, adiunkt w Zakładzie Prawa Ochrony Pracy w Katedrze Prawa Pracy Uniwersytetu Łódzkiego. Autor publikacji naukowych z zakre- su problematyki nietypowych form zatrudnienia oraz Państwowej Inspekcji Pracy. Iwona Sierocka – doktor habilitowany nauk prawnych, profesor w Katedrze Prawa Pracy Uniwersytetu w Białymstoku. Specjalizuje się w problematyce zbiorowego prawa pracy oraz w zagadnieniach z zakresu ubezpieczeń społecznych. Autorka kilkudziesię- ciu publikacji dotyczących układów zbiorowych pracy, odpowiedzialności pracowni- ków, ubezpieczeń społecznych zleceniobiorców i wykonawców dzieła. Krzysztof Stefański – doktor nauk prawnych, adiunkt w Katedrze Prawa Pracy Uniwersytetu Łódzkiego, wieloletni kierownik Podyplomowego Studium Prawa Pracy UŁ, obecnie kierownik Podyplomowych Studiów Ochrony Danych Osobowych UŁ. Autor i współautor kilkudziesięciu publikacji naukowych z zakresu prawa pracy.  www.wolterskluwer.pl Elżbieta Ura – profesor doktor habilitowany nauk prawnych, kierownik Katedry Prawa Publicznego Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytetu Rzeszowskiego; autor- ka ponad 200 publikacji z zakresu prawa administracyjnego: głównie bezpieczeństwa i porządku publicznego, służby cywilnej i pracowników samorządowych oraz proble- mów administracyjnego prawa ustrojowego i materialnego; Sędzia Sądu Okręgowego w Rzeszowie orzekająca w Wydziale Pracy i Ubezpieczeń Społecznych; Członek Komisji Dyscyplinarnej przy Radzie Głównej Szkolnictwa Wyższego przez dwie kadencje od 2002 r.; Przewodnicząca Rady Programowej Stowarzyszenia Edukacji Administracji Publicznej; ekspert Polskiej Komisji Akredytacyjnej. Mirosław Włodarczyk – doktor habilitowany nauk prawnych, profesor nadzwyczaj- ny Uniwersytetu Łódzkiego, kierownik Katedry Prawa Ubezpieczeń Społecznych i Polityki Społecznej; kierownik Zakładu Prawa Rynku Pracy w Katedrze Prawa Pracy Uniwersytetu Łódzkiego. Specjalista w dziedzinie indywidualnego i zbiorowego prawa pracy oraz prawa rynku pracy. Autor publikacji naukowych dotyczących źródeł prawa pracy, podmiotów i treści prawa stosunku pracy, zatrudniania młodocianych oraz regu- lacji prawnych rynku pracy. Marcin Wujczyk – doktor nauk prawnych, adiunkt w Katedrze Prawa Pracy i Polityki Społecznej Uniwersytetu Jagiellońskiego; radca prawny; członek Europejskiego Komitetu Praw Społecznych; członek Executive Committee International Labour and Employment Relations Association. Teresa Wyka – doktor habilitowany nauk prawnych, profesor nadzwyczajny Uniwersytetu Łódzkiego i Akademii Leona Koźmińskiego w Warszawie; kierownik Zakładu Prawa Ochrony Pracy w Katedrze Prawa Pracy Uniwersytetu Łódzkiego i Katedry Prawa Pracy w Akademii Leona Koźmińskiego w Warszawie. www.wolterskluwer.pl   www.wolterskluwer.pl Spis treści Wykaz skrótów  ....................................................................................................  Wprowadzenie  ....................................................................................................  Rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 29 stycznia 2013 r.   w sprawie należności przysługujących pracownikowi zatrudnionemu   w państwowej lub samorządowej jednostce sfery budżetowej   z tytułu podróży służbowej  ................................................................................... Rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 15 maja 1996 r.   w sprawie szczegółowej treści świadectwa pracy oraz sposobu   i trybu jego wydawania i prostowania  ..................................................................  Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 4 października 1974 r. w sprawie   wspólnej odpowiedzialności materialnej pracowników za powierzone mienie  ..... Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 10 października 1975 r.   w sprawie warunków odpowiedzialności materialnej pracowników   za szkodę w powierzonym mieniu  ........................................................................ Rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 8 stycznia 1997 r.   w sprawie szczegółowych zasad udzielania urlopu wypoczynkowego,   ustalania i wypłacania wynagrodzenia za czas urlopu oraz ekwiwalentu   pieniężnego za urlop  ............................................................................................ Rozporządzenie Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 8 grudnia   2015 r. w sprawie wniosków dotyczących uprawnień pracowników związanych z  rodzicielstwem oraz dokumentów dołączanych do takich wniosków  ................... Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 28 maja 1996 r. w sprawie   przygotowania zawodowego młodocianych i ich wynagradzania  ........................ Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 15 grudnia 2010 r.   w sprawie praktycznej nauki zawodu  ................................................................... www.wolterskluwer.pl 13 19 21 87 121 153 165 203 285 307  Spis treści Rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 5 grudnia 2002 r.   w sprawie przypadków, w których wyjątkowo jest dopuszczalne zatrudnianie młodocianych, którzy nie ukończyli gimnazjum, osób niemających 16 lat,   które ukończyły gimnazjum, oraz osób niemających 16 lat,   które nie ukończyły gimnazjum  ............................................................................ Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 24 sierpnia 2004 r. w sprawie   wykazu prac wzbronionych młodocianym i warunków ich zatrudniania   przy niektórych z tych prac  ...................................................................................  Rozporządzenie Ministra Zdrowia i Opieki Społecznej z dnia 30 maja 1996 r.   w sprawie przeprowadzania badań lekarskich pracowników, zakresu   profilaktycznej opieki zdrowotnej nad pracownikami oraz orzeczeń lekarskich wydawanych do celów przewidzianych w Kodeksie pracy  .................................... Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 28 maja 1996 r. w sprawie   profilaktycznych posiłków i napojów  ....................................................................  Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 1 lipca 2009 r. w sprawie ustalania   okoliczności i przyczyn wypadków przy pracy ....................................................... Rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 7 stycznia 2009 r.   w sprawie statystycznej karty wypadku przy pracy  ............................................... Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 30 czerwca 2009 r.   w sprawie chorób zawodowych  ........................................................................... Rozporządzenie Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej   z dnia 16 września 2004 r. w sprawie wzoru protokołu ustalenia okoliczności   i przyczyn wypadku przy pracy  ............................................................................. Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 1 sierpnia 2002 r. w sprawie   sposobu dokumentowania chorób zawodowych i skutków tych chorób  .............. Rozporządzenie Ministra Gospodarki i Pracy z dnia 27 lipca 2004 r.   w sprawie szkolenia w dziedzinie bezpieczeństwa i higieny pracy  ........................ Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 2 września 1997 r. w sprawie służby bezpieczeństwa i higieny pracy  ............................................................................. Rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 26 września 1997 r.   w sprawie ogólnych przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy  ........................... Rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 4 kwietnia 2001 r.   w sprawie trybu postępowania w sprawie rejestracji układów   zbiorowych pracy, prowadzenia rejestru układów i akt rejestrowych   oraz wzorów klauzul rejestracyjnych i kart rejestrowych  ....................................... 323 331 351 399 413 443 455 493 511 525 557 589 693 10 www.wolterskluwer.pl Rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 29 maja 1996 r.   w sprawie sposobu ustalania wynagrodzenia w okresie niewykonywania   pracy oraz wynagrodzenia stanowiącego podstawę obliczania   odszkodowań, odpraw, dodatków wyrównawczych do wynagrodzenia   oraz innych należności przewidzianych w Kodeksie pracy  .................................... Rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 28 maja 1996 r.   w sprawie zakresu prowadzenia przez pracodawców dokumentacji   w sprawach związanych ze stosunkiem pracy oraz sposobu prowadzenia   akt osobowych pracownika  .................................................................................. Rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 15 maja 1996 r.   w sprawie sposobu usprawiedliwiania nieobecności w pracy oraz udzielania pracownikom zwolnień od pracy  .......................................................................... Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 31 grudnia 1975 r. w sprawie   uprawnień pracowniczych osób wykonujących pracę nakładczą  ..........................  Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 11 czerwca 1996 r. w sprawie trybu   udzielania urlopu bezpłatnego i zwolnień od pracy pracownikom pełniącym   z wyboru funkcje w związkach zawodowych oraz zakresu uprawnień   przysługujących pracownikom w czasie urlopu bezpłatnego   i zwolnień od pracy  .............................................................................................. Rozporządzenie Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia   16 czerwca 2003 r. w sprawie powiadamiania przez pracodawcę zarządu   zakładowej organizacji związkowej o liczbie osób stanowiących kadrę   kierowniczą w zakładzie pracy oraz wskazywania przez zarząd oraz komitet   założycielski zakładowej organizacji związkowej pracowników, których   stosunek pracy podlega ochronie, a także dokonywania zmian   w takim wskazaniu  ...............................................................................................  Rozporządzenie Ministra Gospodarki i Pracy z dnia 8 grudnia 2004 r.   w sprawie warunków wynagradzania mediatorów z listy ustalonej   przez ministra właściwego do spraw pracy  ........................................................... Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 16 sierpnia 1991 r. w sprawie   trybu postępowania przed kolegiami arbitrażu społecznego  ................................ Rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 9 marca 2009 r.   w sprawie sposobu ustalania przeciętnej liczby zatrudnionych   w celu naliczania odpisu na zakładowy fundusz świadczeń socjalnych  ................ Bibliografia  ..........................................................................................................  Indeks rzeczowy ..................................................................................................  www.wolterskluwer.pl Spis treści 741 763 847 875 925 939 945 949 969 975 985 11 12 www.wolterskluwer.pl Wykaz skrótów Akty prawne dyrektywa 89/391/EWG dyrektywa 89/654/EWG k.c. k.k. k.p. k.p.a. k.p.c. k.r.o. Konstytucja RP p.a.s.c. – dyrektywa Rady 89/391/EWG z dnia 12 czerwca 1989 r. w spra- wie wprowadzenia środków w celu poprawy bezpieczeństwa i [ochrony] zdrowia pracowników w miejscu pracy (tzw. dyrek- tywa ramowa), (Dz. Urz. WE L 183 z 29.06.1989, s. 1) – dyrektywa Rady 89/654/EWG z dnia 30 listopada 1989 r. do- tyczącej minimalnych wymagań w dziedzinie bezpieczeństwa i ochrony zdrowia w miejscu pracy (pierwsza dyrektywa szczegó- łowa w rozumieniu art. 16 ust. 1 dyrektywy Rady 89/391/EWG), (Dz. Urz. WE L 393 z 30.12.1989, s. 1) – ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (tekst jedn.: Dz. U. z 2016 r. poz. 380 z późn. zm.) – ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny (tekst jedn.: Dz. U. z 2016 r. poz. 1137) – ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy (tekst jedn.: Dz. U. z 2014 r. poz. 1502 z późn. zm.) – ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania admi- nistracyjnego (tekst jedn.: Dz. U. z 2016 r. poz. 23 z późn. zm.) – ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cy- wilnego (tekst jedn.: Dz. U. z 2014 r. poz. 101 z późn. zm.) – ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy (tekst jedn.: Dz. U. z 2015 r. poz. 2082 z późn. zm.) – Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U. Nr 78, poz. 483 z późn. zm.) – ustawa z dnia 28 listopada 2014 r. – Prawo o aktach stanu cywil- nego (Dz. U. poz. 1741 z późn. zm.) www.wolterskluwer.pl 13 Wykaz skrótów rozporządzenie urlopowe rozporządzenie w sprawie badań profilaktycznych – rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 8 stycznia 1997 r. w sprawie szczegółowych zasad udzielania ur- lopu wypoczynkowego, ustalania i wypłacania wynagrodzenia za czas urlopu oraz ekwiwalentu pieniężnego za urlop (Dz. U. Nr 2, poz. 14 z późn. zm.) – rozporządzenie Ministra Zdrowia i Opieki Społecznej z dnia 30 maja 1996 r. w sprawie przeprowadzania badań lekarskich pracowników, zakresu profilaktycznej opieki zdrowotnej nad pracownikami oraz orzeczeń lekarskich wydawanych do celów przewidzianych w Kodeksie pracy (Dz. U. Nr 69, poz. 332) jej prowadzenia i przechowywania oraz wzorów stosownych dokumentów (Dz. U. Nr 149, poz. 1002) – rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 29 lipca 2010 r. w spra- wie dokumentacji medycznej służby medycyny pracy, sposobu rozporządzenie w sprawie dokumentacji medycznej pracownika – rozporządzenie Ministra Gospodarki i Pracy z dnia 27 lipca rozporządzenie 2004 r. w sprawie szkolenia w dziedzinie bezpieczeństwa i higie- w sprawie ny pracy (Dz. U. Nr 180, poz. 1860 z późn. zm.) szkolenia bhp – rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia rozporządzenie 15 maja 1996 r. w sprawie szczegółowej treści świadectwa pra- w sprawie cy oraz sposobu i trybu jego wydawania i prostowania (Dz. U. świadectwa pracy Nr 60, poz. 282 z późn. zm.) u.o.d.o. – ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. o ochronie danych osobowych u.o.p. u.p.d.o.f. u.r.s.z. u.s.p. u.z.z. ustawa o delegowaniu pracowników ustawa o działalności leczniczej 14 (tekst jedn.: Dz. U. z 2016 r. poz. 922) – ustawa z dnia 23 maja 1991 r. o organizacjach pracodawców (tekst jedn.: Dz. U. z 2015 r. poz. 2029) – ustawa z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych (tekst jedn.: Dz. U. z 2012 r. poz. 361 z późn. zm. – ustawa z dnia 23 maja 1991 r. o rozwiązywaniu sporów zbioro- wych (tekst jedn.: Dz. U. z 2015 r. poz. 295 z późn. zm.) – ustawa z dnia 29 czerwca 1995 r. o statystyce publicznej (tekst jedn.: Dz. U. z 2012 r. poz. 591 z późn. zm.) – ustawa z dnia 23 maja 1991 r. o związkach zawodowych (tekst jedn.: Dz. U. z 2015 r. poz. 1881) – ustawa z dnia 10 czerwca 2016 r. o delegowaniu pracowników w ramach świadczenia usług (Dz. U. poz. 868) – ustawa z dnia 15 kwietnia 2011 r. o działalności leczniczej (Dz. U. Nr 112, poz. 654 z późn. zm.) www.wolterskluwer.pl Wykaz skrótów ustawa o izbach – ustawa z dnia 2 grudnia 2009 r. o izbach lekarskich (Dz. U. lekarskich ustawa o PIP Nr 219, poz. 1708 z późn. zm.) – ustawa z dnia 13 kwietnia 2007 r. o Państwowej Inspekcji Pracy (tekst jedn.: Dz. U. z 2015 r. poz. 640 z późn. zm.) ustawa o PIS – ustawa z dnia 14 marca 1985 r. o Państwowej Inspekcji Sanitar- nej (tekst jedn.: Dz. U. z 2015 r. poz. 1412 z późn. zm.) – ustawa z dnia 27 czerwca 1997 r. o służbie medycyny pracy (tekst jedn.: Dz. U. z 2014 r. poz. 1184) ustawa o służbie medycyny pracy ustawa o systemie – ustawa z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty (tekst jedn.: oświaty ustawa o zawodzie lekarza ustawa o zwolnieniach grupowych Dz. U. z 2015 r. poz. 2156 z późn. zm.) – ustawa z dnia 28 kwietnia 2011 r. o zawodach lekarza i lekarza – ustawa z dnia 13 marca 2003 r. o szczególnych zasadach roz- wiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn nie- dotyczących pracowników (tekst jedn.: Dz. U. z 2015 r. poz. 192 z późn. zm.) dentysty (Dz. U. Nr 277, poz. 1634 z późn. zm.) ustawa wypadkowa – ustawa z dnia 30 października 2002 r. o ubezpieczeniu społecz- nym z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych (tekst jedn.: Dz. U. z 2015 r. poz. 1242 z późn. zm.) ustawa zasiłkowa – ustawa z dnia 25 czerwca 1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa (tekst jedn.: Dz. U. z 2016 r. poz. 372 z późn. zm.) zasady techniki prawodawczej – rozporządzenie Prezesa Rady Ministrów z dnia 20 czerwca 2002 r. w sprawie „Zasad techniki prawodawczej” (tekst jedn.: Dz. U. z 2016 r. poz. 283), załącznik Czasopisma i publikatory Dz. U. Dz. Urz. ABW Dz. Urz. GUS Dz. Urz. KGP Dz. Urz. MPiPS Dz. Urz. MZiOS Dz. Urz. UE Dz. Urz. WE GSP-Prz.Orz. M.P. – Dziennik Ustaw – Dziennik Urzędowy Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego – Dziennik Urzędowy Głównego Urzędu Statystycznego – Dziennik Urzędowy Komendy Głównej Policji – Dziennik Urzędowy Ministerstwa Pracy i Polityki Socjalnej – Dziennik Urzędowy Ministerstwa Zdrowia i Opieki Społecznej – Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej – Dziennik Urzędowy Wspólnot Europejskich – Gdańskie Studia Prawnicze – Przegląd Orzecznictwa – Monitor Polski www.wolterskluwer.pl 1 Wykaz skrótów Mon. Pod. Mon. Praw. MPP OSA OSNAPiUS OSNC OSNCP OSNP OSNPG OSP OSPiKA OTK OTK-A PiZS PPP Pr. Pracy Prok. i Pr. Prok. i Pr.-wkł. PS RPEiS Sł. Prac. Inne ABW bhp GIODO GIP GUS KGP KRS KRUS LEX MOP MPiPS NIK NSA OHP 1 – Monitor Podatkowy – Monitor Prawniczy – Monitor Prawa Pracy – Orzecznictwo Sądów Apelacyjnych – Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Izba Administracyjna, Pracy i Ubezpieczeń Społecznych – Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Izba Cywilna – Orzecznictwo Sądu Najwyższego Izby Cywilnej, Pracy i Ubez- pieczeń Społecznych – Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Izba Pracy – Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Wydawnictwo Prokuratury Generalnej – Orzecznictwo Sądów Polskich – Orzecznictwo Sądów Polskich i Komisji Arbitrażowych – Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego – Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego, Seria A – Praca i Zabezpieczenie Społeczne – Przegląd Prawa Publicznego – Prawo Pracy – Prokuratura i Prawo – Prokuratura i Prawo – wkładka – Przegląd Sądowy – Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny – Służba Pracownicza – Agencja Bezpieczeństwa Wewnętrznego – bezpieczeństwo i higiena pracy – Generalny Inspektor Danych Osobowych – Główny Inspektorat Pracy – Główny Urząd Statystyczny – Komenda Główna Policji – Krajowy Rejestr Sądowy – Kasa Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego – System Informacji Prawnej LEX – Międzynarodowa Organizacja Pracy – Minister Pracy i Polityki Społecznej – Najwyższa Izba Kontroli – Naczelny Sąd Administracyjny – Ochotnicze Hufce Pracy www.wolterskluwer.pl Wykaz skrótów OSPiUS PIP SA służba bhp SN SW TK WSA ZUS – Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych – Państwowa Inspekcja Pracy – sąd apelacyjny – służba bezpieczeństwa i higieny pracy – Sąd Najwyższy – Służba Więzienna – Trybunał Konstytucyjny – Wojewódzki Sąd Administracyjny – Zakład Ubezpieczeń Społecznych www.wolterskluwer.pl 1 1 www.wolterskluwer.pl Wprowadzenie Oddawany do rąk Czytelnika komentarz zawiera najważniejsze rozporządzenia obowią- zujące w systemie prawa pracy. Ich generalno-abstrakcyjny charakter norm sprawia, że przepisy te funkcjonują wielokroć podobnie jak normy rangi ustawowej. Nie mogą jed- nak być sprzeczne z ustawą, nie tylko zresztą tą, która jest podstawą ich wydania, chyba że delegacja dopuszcza explicite odpowiednio sprecyzowane wyjątki. Rozporządzenia stanowią jeden z normatywnych mechanizmów dyferencjacji prawa pracy. Pozwalają na dostosowanie regulacji prawnej do specyficznych warunków świadczenia pracy. Wykonawczy charakter rozporządzeń wyraźnie akcentuje art. 92 ust. 1 Konstytucji RP. Przepis ten nie może być jednak stosowany samoistnie w tym sensie, że jest wyłączną podstawą wydania rozporządzenia, każdorazowo konieczna bowiem jest delegacja za- dekretowana w ustawie zwykłej. Oznacza to, że rozporządzenia nie mogą w szeroko pojmowanych stosunkach pracy być wydawane w sferze nieunormowanej ustawowo. Delegacja ustawowa dla wydania rozporządzenia powinna wyznaczać zakres spraw przekazanych do uregulowania. Zatem jego treść musi pozostawać w granicach tego upoważnienia. Jeżeli poza nie wykracza, regulacje te należy kwalifikować jako sprzecz- ne z art. 92 Konstytucji RP. Ustawa zawsze pozostaje hegemonem w relacji do rozpo- rządzenia. W tym komentarzu przedmiotem analizy są najistotniejsze dla praktyki roz- porządzenia zarówno dotyczące indywidualnego, jak i zbiorowego prawa pracy. Tego rodzaju ujęcie zakresu przedmiotowego ma swe zakorzenienie w dyrektywie komplek- sowości badań dogmatycznych. Zamierzeniem zespołu autorskiego było przygotowanie wszechstronnego i wyważonego opracowania. Komentarz ten to nie tylko omówienie obowiązujących przepisów, ale również dorobku judykatury i nauki prawa. Jest on pracą zbiorową, ale nie wspólną. Zamieszczone w nim zapatrywania są wyrazem indywidualnych poglądów autorów. W autonomiczny sposób w ramach uzgodnionej konwencji metodologicznej decydowali oni o przedstawieniu za- gadnień merytorycznych. Niektóre przepisy ze względu na swą specyfikę są w tym komen- tarzu analizowane grupowo, w celu zapewnienia odpowiedniej transparentności wywodów. www.wolterskluwer.pl 1 Wprowadzenie W swych założeniach komentarz do aktów wykonawczych prawa pracy jest skierowany do szerokiego kręgu Czytelników uczestniczących w dyskursie prawniczym toczonym w stosunkach przemysłowych. Mam tu na myśli zwłaszcza pracowników zajmujących się obsługą podmiotów zatrudniających, menedżerów, specjalistów human resources oraz związkowców. Żywię nadzieję, że okaże się on użyteczny również dla funkcjonariuszy wymiaru sprawiedliwości orzekających w sprawach z zakresu prawa pracy. Pomocniczo publikacja może być wykorzystana w procesie dydaktycznym, na studiach prawniczych i administracyjnych, ułatwia bowiem przygotowanie do zajęć o charakterze seminaryj- nym oraz zebranie materiałów do prac dyplomowanych. Byłoby dla mnie źródłem oso- bistej satysfakcji, gdy ten komentarz okazał się pożytecznym narzędziem w stosowaniu prawa pracy o pogłębianiu wiedzy prawniczej. Kraków, 16 sierpnia 2016 r. Krzysztof W. Baran 20 www.wolterskluwer.pl Rozporządzenie   Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 29 stycznia 2013 r. w sprawie należności przysługujących pracownikowi zatrudnionemu w państwowej lub samorządowej jednostce sfery budżetowej z tytułu podróży służbowej (Dz. U. poz. 167) Na podstawie art.  § 2 ustawy z dnia 2 czerwca 14 r. – Kodeks pracy (Dz. U. z 1 r. nr 21, poz. 4, z późn. zm.) zarządza się, co następuje: ROZDZIAł 1 Przepisy ogólne § 1. Rozporządzenie określa wysokość oraz warunki ustalania należności przysługujących pracownikowi, zatrudnionemu w państwowej lub samorządowej jednostce sfery budżetowej, z tytułu podróży służbowej: 1) na obszarze kraju, zwanej dalej „podróżą krajową”; 2) poza granicami kraju, zwanej dalej „podróżą zagraniczną”. 1. Z dniem 1 marca 2013 r. weszło w życie rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 29 stycznia 2013 r. w sprawie należności przysługujących pracowni- kowi zatrudnionemu w państwowej lub samorządowej jednostce sfery budżetowej z ty- www.wolterskluwer.pl 21 § 1 Rozporządzenie w sprawie należności przysługujących pracownikowi... tułu podróży służbowej1. Rozporządzenie to reguluje w sposób kompleksowy zasady rozliczania krajowych i zagranicznych podróży służbowych. Wcześniej materię tą regulowały dwa rozporządzenia wykonawcze do art. 775 k.p., tj. − rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 19 grudnia 2002 r. w sprawie wysokości oraz warunków ustalania należności przysługujących pracow- nikowi zatrudnionemu w państwowej lub samorządowej jednostce sfery budżeto- wej z tytułu podróży służbowej na obszarze kraju2, − rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 19 grudnia 2002 r. w sprawie wysokości oraz warunków ustalania należności przysługujących pracow- nikowi zatrudnionemu w państwowej lub samorządowej jednostce sfery budżeto- wej z tytułu podróży służbowej poza granicami kraju3. Rozporządzenie z dnia 1 marca 2013 r. ma zastosowanie do pracodawców sfery budże- towej, a także do pracodawców prywatnych, którzy nie ustalili innych zasad odbywania podróży służbowych w przepisach wewnętrznych. Komentowane rozporządzenie nie zawiera definicji pracownika zatrudnionego w pań- stwowej lub samorządowej jednostce sfery budżetowej. Ustawa z dnia 12 grudnia 1997 r. o dodatkowym wynagrodzeniu rocznym dla pracowników jednostek sfery budżetowej4 w art. 1 ust. 2 stanowi natomiast, że przez określenie „pracownicy jednostek sfery bud- żetowej” rozumie się pracowników: 1) państwowych jednostek sfery budżetowej, dla których środki na wynagrodzenia są kształtowane na podstawie odrębnej ustawy; 2) zatrudnionych w urzędach organów władzy publicznej, kontroli, ochrony prawa oraz sądach i trybunałach, wymienionych w art. 139 ust. 2 ustawy z dnia 27 sierpnia 2009 r. o finansach publicznych5; 3) samorządowych jednostek budżetowych i samorządowych zakładów budżetowych prowadzących gospodarkę finansową na zasadach określonych w ustawie wymie- nionej w pkt 2; 4) biur poselskich, senatorskich lub poselsko-senatorskich oraz klubów, kół albo ze- społów parlamentarnych. 2. Podstawowym pojęciem, do którego odnoszą się przepisy komentowanego rozporzą- dzenia jest pojęcie podróży służbowej. 1 Dz. U. poz. 167. 2 Dz. U. Nr 236, poz. 1990 z późn. zm. 3 Dz. U. Nr 236, poz. 1991 z późn. zm. 4 Tekst jedn.: Dz. U. z 2013 r. poz. 1144 z późn. zm. 5 Tekst jedn.: Dz. U. z 2013 r. poz. 885 z późn. zm. 22 www.wolterskluwer.pl Marzena Łabędź § 1 Podróż służbowa oznacza, zgodnie z definicją zawartą w art. 775 k.p., wykonywanie na polecenie pracodawcy zadania służbowego poza miejscowością, w której znajduje się stałe miejsce pracy pracownika lub w której znajduje się siedziba pracodawcy. Z podróżą służbową mamy zatem do czynienia w przypadku łącznego spełniania nastę- pujących warunków: a) podróż odbywa się na polecenie pracodawcy, b) celem podróży jest wykonanie zadania służbowego, c) zadanie służbowe realizowane jest poza miejscowością, w której znajduje się stałe miejsce pracy pracownika lub w której znajduje się siedziba pracodawcy. W orzecznictwie wskazuje się, że umowa stron, która polegałaby na uzgodnieniu po- dróży służbowej, choć taka nie zachodzi, nie byłaby ważna, gdyby miała kreować „po- dróż służbową”6. Również prywatnie odbyta podróż zagraniczna, której pracodawca nie zlecił pracownikowi ani nawet ustnie nie zaakceptował, nie jest podróżą służbową mimo opublikowania przez pracodawcę materiałów z tej podróży7. 3. Podróż służbową pracownik odbywa na polecenie pracodawcy. Zarówno przepisy ko- deksu pracy, jak i komentowanego rozporządzenia nie określają formy takiego polece- nia. W praktyce, ze względów dowodowych (m.in. z uwagi na ewentualne roszczenia pracownicze związane z prawem do wypłaty należności za czas podróży służbowej), ma ono najczęściej formę pisemną. Również z uwagi na fakt, że rozliczanie wyjazdów z ty- tułu podróży służbowych wiąże się z korzystaniem z określonych odrębnymi przepisa- mi zwolnień z należności publicznoprawnych, podróż służbowa musi zostać należycie udokumentowana. Dowodem na faktyczne polecenie pracownikowi odbycia podróży służbowej może być w szczególności właśnie pisemne polecenie wyjazdu służbowego. Zgodnie z orzecznictwem Sądu Najwyższego, w przypadku gdy nie doszło do wydania polecenia wyjazdu służbowego przez pracodawcę – tj. brak zarówno pisemnego polece- nia wyjazdu, jak i ustnego uzgodnienia takiego wyjazdu, wyjazd nie możne być uznany za podróż służbową8.W przypadku mniejszej liczby podróży służbowych praktykuje się wystawianie odrębnego polecenia służbowego na każdy wyjazd, natomiast w sytuacji częstych podróży służbowych dopuszczalne jest również wystawienie tzw. zbiorczego polecenia wyjazdu służbowego, w którym ujęte są wszystkie delegacje planowane na dany (np. miesięczny) okres. Możliwość takiego rozwiązania znajduje potwierdzenie w orzecznictwie sądowym9. 6 Wyrok SA w Katowicach z dnia 29 października 2013 r., III AUa 2465/12, LEX nr 1403705. 7 Wyrok SN z dnia 10 maja 2012 r., II PK 223/11, OSNP 2013, nr 7–8, poz. 79. 8 Tamże. 9 Wyrok WSA we Wrocławiu z dnia 26 stycznia 2007 r., I SA/Wr 1332/06, Mon. Pod. 2007, nr 10, poz. 35. www.wolterskluwer.pl 23 § 1 Rozporządzenie w sprawie należności przysługujących pracownikowi... Polecenie wyjazdu służbowego powinno określać: − cel wyjazdu, tj. zadanie do wykonania oraz miejsce/miejsca jego realizacji, − miejsce i datę wyjazdu (rozpoczęcia podróży), − miejsce i datę zakończenia podróży, − czas trwania podróży, − środek transportu, w tym jego rodzaj i klasę, − informację, czy – oraz w jakiej kwocie – pracownik otrzymał zaliczkę na pokrycie kosztów podróży. W poleceniu wyjazdu służbowego można wskazać kilka miejsc, w których mają być wykonywane zadania służbowe. Można również określić większą liczbę zadań do wyko- nania podczas jednego wyjazdu. W poleceniu służbowym warto określić nie tylko datę, ale również godzinę rozpoczę- cia i zakończenia podróży służbowej. Ma to istotne znaczenie dla rozliczenia kosztów wyjazdu, ponieważ w oparciu o te dane można precyzyjnie ustalić wartość przysłu- gujących pracownikowi diet. Przykładowo, jeżeli pracownik zamieszkuje na tere- nie Warszawy w dzielnicy Mokotów, a wyjechać w podróż służbową ma pociągiem z Dworca Centralnego, w poleceniu wyjazdu służbowego należy określić jako godzinę wyjazdu tę godzinę, o której odjeżdża pociąg wskazany jako środek transportu pracow- nika. W przeciwnym razie mogą się pojawić wątpliwości, jak należy zakwalifikować czas przejazdu pomiędzy domem pracownika a dworcem oraz w jaki sposób rozliczyć związane z tym wydatki. W tym zakresie przytoczyć należy pogląd wyrażony przez WSA w Gdańsku w wyroku z dnia 13 października 2015 r., I SA/Gd 949/1510, zgodnie z którym pracownik powinien sam zapewnić sobie transport na lotnisko w celu wyko- nania podróży służbowej w ramach polecenia służbowego i to on zobowiązany jest do pokrycia wydatków z tym związanych, niezależnie od tego, czy dojechałby środkami komunikacji miejskiej, taksówką czy własnym środkiem transportu, gdy port lotniczy (dworzec kolejowy czy autobusowy), miejsce wykonywania pracy i miejsce zamieszka- nia pracownika znajdują się w tej samej miejscowości (pracownik bowiem codziennie na swój koszt dojeżdża do pracy w tej samej miejscowości). Pisemne polecenie wyjazdu służbowego, w odróżnieniu od ustnego, pozwala pracodaw- cy na zaplanowanie budżetu związanego z podróżą służbową i uniknięcie związanych z tym wątpliwości. Wielu pracodawców problem ten rozwiązuje, stosując wewnątrzza- kładowe polityki odbywania podróży służbowych, gdzie określane są m.in. preferowane przez pracodawcę środki transportu, zasady ich doboru w zależności od rodzaju, miejsca podróży (odległości) czy stanowiska zajmowanego przez pracownika oraz progi kwoto- we związane z korzystaniem z hoteli w miejscu wykonywania zadania służbowego. 10 LEX nr 1814764. 24 www.wolterskluwer.pl Marzena Łabędź § 1 Pracownik zasadniczo nie może odmówić wyjazdu w delegację, nawet jeśli taki wyjazd może dezorganizować jego plany. Zgodnie z art. 100 § 1 k.p. pracownik obowiązany jest stosować się do poleceń przełożonych, które dotyczą pracy, jeżeli nie są one sprzeczne z przepisami prawa pracy lub umową o pracę. Odmowę wyjazdu kwalifikować należy jako odmowę wykonania polecenia służbowego. Zgodnie ze stanowiskiem prezentowa- nym w orzecznictwie postawienie pracownikowi zarzutu odmowy wykonania polece- nia wydanego przez pracodawcę wymaga ustalenia, jaka była treść tego polecenia, czy dotyczyło ono wykonywanej pracy i w jakich okolicznościach zostało wydane11. Pracodawca, wydając polecenie wyjazdu służbowego, powinien mieć na względzie wy- nikające z przepisów prawa pracy zakazy delegowania poza stałe miejsce pracy bez zgo- dy pracownika: − pracownicy w ciąży (art. 178 § 1 k.p.), − pracownika opiekującego się dzieckiem do ukończenia przez nie 4. roku życia (art. 178 § 2 k.p.). W przypadku pozostałych pracowników przepisy prawa pracy nie przewidują koniecz- ności uzyskania zgody na odbycie podróży służbowej. W szczególności analogicznych do przypadku kobiet w ciąży i pracowników opiekujących się dziećmi do lat 4 wymo- gów przepisy prawa pracy nie wprowadzają w odniesieniu do pracowników niepełno- sprawnych. Pracodawca może zatem delegować tych pracowników poza stałe miejsce pracy bez ich zgody. Wydanie polecenia wyjazdu służbowego wiążącego się ze znaczny- mi uciążliwościami podróży osobie niepełnosprawnej oraz wyciągnięcie konsekwencji dyscyplinarnych w związku z odmową wykonania takiego polecenia może być jednak oceniane przez pryzmat zasad współżycia społecznego – szczególnie jeżeli wskazany pracownikowi w poleceniu wyjazdu środek transportu nie będzie dostosowany do po- trzeb osoby niepełnosprawnej. Realizacji polecenia służbowego wyjazdu nie mogą stać na przeszkodzie względy osobiste (np. zajęcia szkolne w godzinach wieczornych), rodzinne (np. choroba członka rodziny) czy zawodowe (np. inna praca zarobkowa) pracownika – choć powołanie się na te okolicz- ności jako uzasadniające odmowę wykonania polecenia służbowego może być brane pod uwagę przez sąd w razie sporu z pracownikiem, przykładowo, gdy skutkiem niewykona- nia polecenia służbowego będzie rozwiązanie stosunku pracy czy ukaranie pracownika karą porządkową. Argumentację pracownika sąd może w takim przypadku analizować w kontekście zarzutu naruszenia przez pracodawcę zasad współżycia społecznego bądź nadużycia prawa – przykładowo w sytuacji podjęcia przez pracodawcę decyzji o wysłaniu w tygodniową delegację zagraniczną samotnego rodzica wychowującego chore dziecko, podczas gdy udział w wyjeździe mógł wziąć inny – bardziej dyspozycyjny – pracownik. 11 Wyrok SN z dnia 1 października 1997 r., I PKN 317/97, OSNP 1998, nr 14, poz. 428. www.wolterskluwer.pl 2 § 1 Rozporządzenie w sprawie należności przysługujących pracownikowi... Przepisy nie określają formy, w jakiej pracownica w ciąży bądź pracownik opiekujący się dzieckiem do lat 4 złożyć ma oświadczenie w sprawie zgody na wyjazd służbowy. Oświadczenie to jest oświadczeniem woli, zatem należy przyjąć, że może ono zostać złożone przez każde zachowanie, z którego jasno wynika treść złożonego oświadczenia (art. 60 k.c.). Dla celów dowodowych rekomenduje się stosowanie firmy pisemnej, jed- nak do wyrażenia zgody może dojść również drogą ustną – wprost lub przez czynności konkludentne. Przykładowo, jeżeli pracownik, do którego pracodawca zwrócił się o wy- rażenie zgody na wyjazd służbowy, poprosił o przekazanie mu kluczyków do samocho- du służbowego oraz informacji o miejscu, gdzie będzie w tym czasie odbywał nocleg, należy przyjąć, że wyraził on dorozumianą zgodę na wyjazd. Przepisy nie określają również, czy wskazane wyżej osoby powinny wyrażać odrębną zgodę przed każdym wyjazdem (tj. za każdym razem składać oświadczenie, że wyra- żają zgodę na daną delegację), czy też możliwe jest udzielenie jednej (z góry) ogólnej zgody na wszystkie wyjazdy służbowe, które mogą mieć miejsce w okresie ochronnym. Opowiadając się za tą drugą możliwością, należy jednocześnie zastrzec, że pracownik, który takiej ogólnej zgody udzielił, może w każdej chwili ją odwołać. W przypadku pracowników opiekujących się dzieckiem do lat 4, z uprawnienia do od- mowy wyjazdu w podróż służbową może skorzystać tylko jeden z rodziców dziecka – niezależnie od tego, czy rodzice zatrudnieni są u tego samego czy u różnych praco- dawców. 4. Celem podróży, jak stanowi art. 775 k.p., jest wykonanie zadania służbowego. Cel po- dróży powinien zostać określony w pisemnym poleceniu wyjazdu służbowego. Przepis nie utożsamia pojęcia „zadanie służbowe” z pojęciem „zakresu obowiązków”, o którym mowa w art. 94 k.p. Celem podróży służbowej może być zatem wykona- nie również zadania związanego z realizacją innych czynności na rzecz pracodawcy niż zawierające się w zakresie obowiązków pracownika (przykładem takiej sytuacji jest wykonywanie przez pracownika poza stałym miejscem pracy czynności powie- rzonych na podstawie art. 42 § 4 k.p.). Zadanie do wykonania w ramach podróży służbowej powinno być skonkretyzowane, nie może mieć charakteru generalnego. W orzecznictwie wskazuje się, że nie jest podróżą służbową wykonywanie pracy (za- dań) w różnych miejscowościach, gdy przedmiotem zobowiązania pracownika jest stałe wykonywanie pracy (zadań) w tych miejscowościach12, tak jak ma to miejsce przykładowo w przypadku wykonywania przez pracownika zatrudnionego na stano- wisku serwisanta maszyn przemysłowych usług serwisowych u użytkujących te ma- 12 Wyrok SA w Poznaniu z dnia 19 lutego 2013 r., III AUa 1132/12, LEX nr 1313393. 2 www.wolterskluwer.pl Marzena Łabędź § 1 szyny klientów, których siedziby znajdują się na określonym w umowie o pracę obsza- rze, będącym miejscem wykonywania pracy13. W wyroku z dnia 15 maja 2014 r., I SA/Kr 472/1414, WSA w Krakowie orzekł, że wyjazdy naukowe do innych uczelni w ramach programów naukowych finansowanych przez macierzystą uczelnię nie służą wyłącznie indywidualnym celom naukowca, ale są jed- nocześnie wykonywaniem zadań należących do zakresu działalności uczelni – a więc są wykonywaniem „zadań służbowych”, o których mowa w art. 775 § 1 k.p. Sąd ten, uzasad- niając powyższe stanowisko, zwrócił także uwagę, że żaden przepis (ani podatkowy, ani z dziedziny prawa pracy) nie uzależnia rozumienia podróży służbowej od pierwotnych źródeł finansowania pracodawcy zwracającego pracownikowi koszty delegacji. Mając na uwadze, że przepis art. 775 k.p. łączy pojęcie podróży służbowej ściśle z wy- konaniem zadania służbowego, należy stwierdzić, że za podróż służbową nie może być w całości uznany wyjazd, którego celem tylko częściowo jest realizacja zadania służ- bowego, a w pozostałym zakresie wyjazd stanowi np. nagrodę dla pracownika. Jeżeli pracownik wyjeżdża np. do Barcelony, gdzie po wykonaniu w ciągu 2 dni zadania służ- bowego zostaje jeszcze na koszt pracodawcy kolejne 2 dni, to za podróż służbową uznać można wyłącznie pierwsze 2 dni wyjazdu. Rozliczenie wydatków pracownika za pozo- stałe 2 dni pobytu w Barcelonie może zostać zakwestionowane przez urząd skarbowy lub ZUS. Przepisy prawa podatkowego nie zakazują łączenia podróży służbowej z wy- jazdem prywatnym, jednak w tej sytuacji w rozliczeniu kosztów wyjazdu należy wyraź- nie wyodrębnić czas podróży służbowej, tzn. okres od wyjazdu do zakończenia realiza- cji zadań służbowych, oraz czas będący prywatnym pobytem pracownika. Okresu pry- watnego pobytu w miejscowości docelowej nie można bowiem uznać za kontynuację podróży służbowej, ponieważ w tym czasie nie jest realizowany cel podróży, jakim jest wykonywanie zadań służbowych na polecenie pracodawcy. Izba Skarbowa w Warszawie w interpretacji z dnia 2 października 2009 r.15 wskazała, że w przypadku gdy po realizacji zadania służbowego delegowany pracownik przedłuża swój pobyt prywatnie za zgodą pracodawcy, pracodawca ma obowiązek pokryć tylko te koszty pobytu, które związane są z wykonywaniem zadań służbowych, w tym koszty biletu powrotnego. Pracodawca może w takim przypadku zaliczyć do kosztów uzyskania przychodów wydatki na po- dróż służbową pracownika, w tym na bilet powrotny, jeśli pracownik pozostał za gra- nicą dłużej za zgodą pracodawcy. Za czas przedłużenia pobytu w celach prywatnych pracodawca nie ma obowiązku wypłacania pracownikowi diet ani ponoszenia kosztów jego noclegów. Takich wydatków nie można zakwalifikować jako świadczenia za czas trwania delegacji16. 13 Wyrok SN z dnia 10 października 2012 r., II UK 72/12, LEX nr 1298140. 14 LEX nr 1467477. 15 IPPB5/423-414/09-4/JC. 16 Tak Izba Skarbowa w Katowicach w interpretacji z dnia 8 kwietnia 2011 r., IBPBII/1/415-27/11/BD. www.wolterskluwer.pl 2 § 1 Rozporządzenie w sprawie należności przysługujących pracownikowi... W przypadku gdy z przyczyn od siebie niezależnych (np. awaria środka podróży, strajk pracowników lotniska, nieprzewidywane przedłużenie spotkania z klientem) pracow- nik nie może wrócić z delegacji w planowanym terminie i dochodzi do jej przedłużenia, pracownik powinien powiadomić o tym fakcie pracodawcę. Jeżeli czas podróży służbo- wej ulegnie z tych względów wydłużeniu, pracodawca ma obowiązek ponieść związane z tym koszty, takie jak diety czy koszty noclegu i przejazdów. Pracownik nie może samowolnie (tj. bez uzgodnienia z pracodawcą) podjąć decyzji o wcześniejszym lub późniejszym niż ustalony przez pracodawcę powrocie z podróży służbowej ani też o powrocie innym środkiem transportu niż określony przez praco- dawcę bądź powrocie innym połączeniem niż określone przez pracodawcę. Przepisy komentowanego rozporządzenia dotyczą także osób zatrudnionych na podsta- wie umów cywilnoprawnych. Przepisy prawa podatkowego nie definiują bowiem odręb- nie dla celów podatkowych podróży służbowej ani zasad ich rozliczania, a jednocześnie wskazują wprost i odsyłają do komentowanego rozporządzenia. Ustawodawca w przepi- sach podatkowych nie utożsamia oraz nie wyodrębnia podróży odbywanej przez osobę niebędącą pracownikiem od podróży służbowej pracowników, a nadto wskazuje wprost, że diety oraz inne należności za czas zarówno podróży służbowych pracowników, jak i podróży (nie używając pojęcia „służbowych”) osób niebędących pracownikami są wolne od opodatkowania. Zgodnie jednak ze stanowiskiem wyrażonym przez WSA w Gliwicach w wyroku z dnia 20 stycznia 2016 r., I SA/Gl 895/1517, dotyczącym podróży odbywanych przez osoby zatrudniane na podstawie umów zlecenia przez podmiot pro- wadzący operacyjną działalność gospodarczą w zakresie świadczenia usług nad osobami niepełnosprawnymi, przewlekle chorymi lub osobami w podeszłym wieku na terenie Niemiec (co oznacza konieczność wysyłania zleceniobiorców do wykonania czynności opieki nad osobami starszymi do Niemiec) – w przypadku gdy odbywanie podróży przez zleceniobiorcę nie stanowi zdarzenia incydentalnego, a wręcz odwrotnie – zleceniobior- ca, aby móc wykonać zlecenie musi pojechać do miejsca przebywania osoby, nad którą powierzono mu opiekę i musi tam przebywać, to taki wyjazd i przebywanie ciągłe (na czas wykonania zlecenia) stanowi sedno umowy zlecenia. Podróż należy zatem do zwy- kłych, umówionych czynności zleceniobiorcy – nie ma więc charakteru incydentalnego, tymczasowego i krótkotrwałego, lecz stanowi niezbędny element, bez którego zadanie wynikające z umowy zlecenia nie mogłoby zostać wykonane. Brak również podstaw do przyjęcia, że skoro ustawa o podatku dochodowym od osób fizycznych, jak również inne regulacje nie definiują pojęcia podróży zleceniobiorcy, to pojęcie to należy rozumieć zgodnie z potoczną definicją, w znaczeniu szerszym od podróży służbowej, obejmu- jącym w istocie każdy wyjazd osoby wykonującej umowę zlecenia poza jej miejsce za- mieszkania oraz siedzibę zleceniodawcy. W orzecznictwie akcentuje się, że nie można za- 17 LEX nr 1984844. 2 www.wolterskluwer.pl Marzena Łabędź § 1 akceptować sytuacji, w której doszłoby do zupełnie odmiennej wykładni pojęcia podróży w przypadku osób będących pracownikami oraz osób niebędących pracownikami. W przypadku osób wykonujących działalność gospodarczą kryterium uznania podróży poza granicami kraju za podróż służbową winno stanowić to, czy jest ona związana bezpośrednio z prowadzoną działalnością gospodarczą18. . Podróżą służbową jest wykonywanie zadania służbowego poza miejscowością, w której znajduje się stałe miejsce pracy pracownika lub w której znajduje się siedziba pracodawcy. O podróży służbowej oraz przysługujących z tytułu jej odbywania należnościach (die- tach, kosztach podróży) decyduje to, że określone zadanie w ramach świadczonej pracy jest wykonywane poza siedzibą pracodawcy lub miejscem ustalonym w umowie o pracę jako miejsce jej wykonywania. Podróżą służbową będzie przy tym również podróż ze stałego miejsca pracy do siedziby pracodawcy. Nie jest natomiast podróżą służbową przemieszczanie się pracownika w związku z wykonywaniem obowiązków pracowni- czych po miejscowości, w której znajduje się jego placówka zatrudnienia. Jeżeli pracownicy udają się do ustalonego miejsca wykonywania pracy, to nie odbywają podróży służbowej. Podróżą służbową nie będzie zatem: − wyjazd pracownika do i w obrębie miejscowości, w której pracownik ma stałe miej- sce pracy, − wyjazd pracownika do i w obrębie miejscowości, w której pracodawca ma siedzibę, i która to miejscowość jest jednocześnie miejscem pracy pracownika, − wykonywanie pracy w innym miejscu (innej miejscowości) niż określone pierwot- nie w umowie o pracę, na skutek ustaleń pomiędzy pracodawcą a pracownikiem (np. porozumienie o zmianie miejsca pracy na okres 6 miesięcy)19. We wskazanych przypadkach pracownikom nie przysługują należności z tytułu odby- wania podróży służbowych. Miejsce wykonywania/świadczenia pracy stanowi jeden z istotnych składników umo- wy o pracę, obustronnie uzgodniony, objęty ogólnym zakazem jednostronnej zmiany przez któregokolwiek z kontrahentów umowy. Strony zawierające umowę o pracę mają dużą swobodę w określeniu miejsca pracy. Może być ono stałe bądź zmienne, przy czym 18 Wyrok WSA w Poznaniu z dnia 27 lutego 2007 r., I SA/Po 915/06, LEX nr 445157. 19 W wyroku z dnia 20 lutego 2007 r., II PK 165/06, OSNP 2008, nr 7–8, poz. 97, Sąd Najwyższy wskazuje, że z przepisów regulujących podróż służbową nie wynika zakaz delegowania pracownika do innej miejsco- wości, który nie ma charakteru podróży służbowej. W szczególności takim, niebędącym podróżą służbo- wą, delegowaniem jest właśnie podjęcie się przez pracownika odbycia podróży połączonej z wykonaniem określonej pracy na podstawie porozumienia zawartego z pracodawcą. www.wolterskluwer.pl 2 § 1 Rozporządzenie w sprawie należności przysługujących pracownikowi... w tym ostatnim wypadku zmienność miejsca pracy może wynikać z samego charakteru (rodzaju) wykonywanej pracy. Zgodnie z poglądem wyrażonym w orzecznictwie Sądu Najwyższego pracownik może mieć stałe i niestałe (ruchome, zmienne) miejsce pracy, a wskazanie ruchomego (w istocie – zmiennego) miejsca pracy jest dopuszczalnym spo- sobem umownego określenia miejsca wykonywania pracy obok określenia tego miejsca jako punkt lub obszar geograficzny; jako miejsce wykonywania pracy można wskazać – obok stałego miejsca – także niestałe miejsce pracy, zmieniane ze względu na rodzaj pracy świadczonej przez pracownika oraz naturę działalności prowadzonej przez praco- dawcę i związaną z nią rzeczywistą potrzebę gospodarczą20. Miejscem pracy może być przykładowo: − punkt, np. adres zakładu, adres siedziby pracodawcy, − kilka punktów, np. kilka zakładów należących do pracodawcy na terenie województwa, − miejscowość, − obszar geograficzny, na którym pracownik regularnie wykonuje swoje obowiązki, np. obszar województwa, a nawet kraju. W tym miejscu należy zwrócić uwagę na wątpliwości w zakresie tego, czy użyte w art. 775 § 1 k.p. określenie „stałe miejsce pracy” należy utożsamiać z pojęciem „miejsce wyko- nywania pracy”, o którym mowa w art. 29 § 1 pkt 2 k.p. W doktrynie prawa pracy zwraca się uwagę, że przepis art. 775 § 1 k.p. używa węższego określenia „stałe miejsce pracy”, które przesądza o tym, że musi to być jedno, punkto- wo albo terytorialnie określone miejsce, gdyż pojęcie „stałości” wyklucza wielość tych miejsc. Oznacza to zarazem, że przemieszczanie się między „stałym” i „niestałym” miej- scem pracy, choćby było ono wskazane w umowie o pracę, też jest podróżą służbową w rozumieniu omawianego przepisu21. Pogląd ten jest zbieżny ze stanowiskiem SSN R. Kuczyńskiego, który w zdaniu odrębnym do uchwały SN z dnia 19 listopada 2008 r., II PZP 11/08, wskazuje, że najpełniejszej wykład- ni „miejsca wykonywania pracy” i „stałego miejsca pracy” oraz relacji między przepisami art. 29 § 1 k.p. i art. 775 § 1 k.p. dokonał Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 19 marca 2008 r., I PK 230/0722: „Zakres wyrażenia «miejsce wykonywania pracy» (art. 29 § 1 pkt 2 k.p.) jest szerszy niż zakres nazwy: «stałe miejsce pracy» (art. 775 § 1 k.p.); spełnienie wymagania przewidzianego w art. 29 § 1 pkt 2 k.p. może polegać na wskazaniu «stałego miejsca pracy», na wskazaniu obok stałego miejsca pracy także niestałego miejsca (miejsc) pracy bądź na wskazaniu niestałych (zmiennych) miejsc pracy w sposób dostatecznie określony”. 20 Wyrok SN z dnia 19 marca 2008 r., I PK 230/07, OSNP 2009, nr 13–14, poz. 176. 21 M. Skąpski (w:) Kodeks pracy. Komentarz, red. K.W. Baran, Warszawa 2016, komentarz do art. 775 k.p. 22 OSP 2009, z. 13–14, poz. 176. 30 www.wolterskluwer.pl Marzena Łabędź § 1 W tym zakresie należy w szczególności zwrócić uwagę, że w jednym z wyroków Sąd Najwyższy stanął na stanowisku, iż stałym miejscem pracy w rozumieniu art. 775 § 1 k.p., w przypadku pracownika przedsiębiorstwa budowlanego realizującego inwe- stycje w różnych miejscowościach, jest to miejsce spośród określonych w umowie o pra- cę, w którym pracownik przez dłuższy czas, systematycznie świadczy pracę23. Z kolei w sprawie doniosłej ze względów praktycznych kwestii kwalifikacji jako podroży służbowych wykonywania pracy przez tzw. pracowników mobilnych, w orzecznictwie sądowym wskazuje się, że: − stałe przemieszczanie się z jednego do innego miejsca (miejscowości) przez tzw. pra- cowników mobilnych (np. przedstawicieli handlowych) stanowi integralny element sposobu wykonywania przez nich pracy w ramach tzw. ruchomego lub zmiennego miejsca pracy, obejmującego pewien obszar; w związku z tym pracownicy, których praca z istoty polega na przemieszczaniu się na pewnym obszarze, nie odbywają podróży służbowych24; − przedstawiciel handlowy wykonujący obowiązki pracownicze na pewnym obszarze geograficznym, nie mając stałego miejsca pracy, nie przebywa w podróży służbowej; czas pracy takiego pracownika może być liczony od chwili wyjścia z domu do chwili powrotu do domu25; w przypadku gdy pracownik w umowie o pracę zobowiązał się do stałego wykonywania pracy na terenie określonego obszaru (np. województwa), wykonywanie przez niego zadań w różnych lokalizacjach/miejscowościach na tere- nie tego województwa nie będzie podróżą służbową; w konsekwencji pracownikowi za czas przemieszczania się po tym terenie nie będą przysługiwać należności z tytu- łu podróży służbowej; ponadto wszelkie przejazdy pracownika wykonującego pracę w terenie z miejsca zakwaterowania do miejsca pracy i z powrotem będą zaliczane do czasu pracy, ponieważ pozostaje on w czasie tych przejazdów w dyspozycji za- kładu pracy26. Dopiero delegacja pracownika poza miejsce pracy wskazane w umowie o pracę stanowi podróż służbową27. Przykładowo, jeżeli pracownik jedzie z Katowic do Bielska-Białej, to: − będzie w podróży służbowej, jeżeli jego miejscem pracy jest miejscowość Katowice, − nie będzie w podróży służbowej, jeżeli jego miejsce pracy określono jako obszar województwa śląskiego. 23 Uchwała SN z dnia 9 grudnia 2011 r., II PZP 3/11, OSNP 2012, nr 15–16, poz. 186. 24 Por. uchwała (7) SN z dnia 19 listopada 2008 r., I PZP 4/08, OSNP 2009, nr 13–14, poz. 165; por. wyrok SN z dnia 30 września 1976 r., I PR 115/76, OSP 1978, z. 2, poz. 19. 25 Wyrok SN z dnia 3 grudnia 2008 r., II PK 107/08, niepubl. 26 Wyrok SN z dnia 27 maja 1978 r., I PR 31/78, OSP 1979, z. 11, poz. 191. 27 Uchwała SN z dnia 9 grudnia 2011 r., II PZP 3/11, OSNP 2012, nr 15–16, poz. 186. www.wolterskluwer.pl 31 § 1 Rozporządzenie w sprawie należności przysługujących pracownikowi... Na wykonywanie zadania w ramach podróży służbowej nie ma wpływu, czy pracow- nik zamieszkuje w miejscowości wykonywania zadania czy nie. Przykładowo, podró- żą służbową będzie wykonywanie zadania służbowego w miejscowości zamieszkania pracownika, która nie pokrywa się z miejscem jego pracy. Może być zatem tak, że pra- cownik zamieszkały np. w Katowicach, którego miejscem pracy jest zakład pracodawcy w Bielsku-Białej, wykonując cały dzień zadanie służbowe w Katowicach, będzie w po- dróży służbowej. W przypadku gdy przed wykonaniem zadania służbowego pracow- nik będzie zobowiązany stawić się do pracy, z podróżą służbową będziemy mieć do czynienia w przypadku przejazdów na trasie Bielsko-Biała – Katowice i z powrotem oraz w okresie wykonania zadania, natomiast przejazd pracownika z Katowic do miej- sca pracy i powrót do domu po zakończeniu pracy należy zakwalifikować jako dojazd i powrót z pracy, które nie stanowią podróży służbowej ani też nie zaliczają się do czasu pracy pracownika. Należy jednocześnie zwrócić uwagę, że stałe miejsce pracy może się różnić od miejsca pracy określonego w umowie o pracę w sytuacji, gdy przykładowo pracownik faktycznie wykonuje pracę w innym miejscu niż określone w umowie. W orzecznictwie wskazu- je się, że w praktyce może zachodzić rozbieżność między miejscem pracy określonym w dokumencie umowy o pracę a faktycznym miejscem wykonywania pracy, co nie znaczny, iż zawsze w sytuacji takiej rozbieżności pracownik wykonuje pracę w podróży służbowej. Miejsce pracy podane w umowie o pracę nie jest bez znaczenia, jednak nie decyduje, gdy stałe i rzeczywiste miejsce pracy jest inne. Kwestia innego (faktyczne- go), stałego miejsca pracy może wynikać z porozumienia stron i zostać ustalona nawet wbrew zapisowi w umowie o pracę28. W takim przypadku – w sytuacji dochodzenia przez pracownika roszczeń ze stosunku pracy dotyczących należności z tytułu pracy w godzinach nadliczbowych czy z tytułu odbywania podróży służbowych – sąd orze- kający w pierwszej kolejności dokona ustalenia odnośnie do faktycznego miejsca pra- cy pracownika. Miejsce pracy powinno zatem zostać określone tak, aby odpowiada- ło lokalizacji, w której pracownik faktycznie wykonuje pracę. Ma to istotne znaczenie praktyczne np. w przypadku ustalenia, że praca polega na przemieszczaniu się przez pracownika po określonym obszarze geograficznym i wykonywaniu na nim stałych/ normalnych obowiązków. Zagadnienie to w praktyce dotyczy szczególnie tzw. pracow- ników mobilnych, których praca polega na stałym przemieszczaniu się po danym ob- szarze. Miejsce pracy takich osób niejednokrotnie błędnie określane jest w umowach o pracę jako obszar miasta, podczas gdy pracownik faktycznie wykonuje pracę np. na terenie całego województwa. Stanowisko, że w takim przypadku przemieszczanie się po tym obszarze nie stanowi podróży służbowej znajduje potwierdzenie w orzecznictwie Sądu Najwyższego29. 28 Wyrok SN z dnia 18 stycznia 2013 r., II PK 144/12, LEX nr 1375389. 29 Wyrok SN z dnia 28 czerwca 2012 r., II UK 284/11, MPP 2012, nr 11, s. 608–610. 32 www.wolterskluwer.pl Marzena Łabędź § 1 Jeżeli pracownikowi zostanie wypłacona dieta za wyjazd, który nie będzie podróżą służ- bową, to nie będzie to dieta w rozumieniu przepisów komentowanego rozporządzenia. W konsekwencji taka „dieta” nie będzie zwolniona z podatku dochodowego od osób fizycznych, a także z obowiązku naliczenia od tej kwoty składek na ubezpieczenie. . Odróżnienie podróży służbowej od delegowania w rozumieniu dyrektywy 96/71/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 16 grudnia 1996 r. dotycząca delegowania pra- cowników w ramach świadczenia usług30 jest złożone. Zagadnienie to budzi wiele kontrowersji zarówno w doktrynie prawa pracy, jak i w orzecznictwie sądów. Wykonywanie pracy za granicą na podstawie czasowego od- delegowania wyklucza bowiem możliwość zakwalifikowania tej sytuacji jako podróży służbowej31. Osoba zatrudniona za granicą, czy to na podstawie umowy o pracę, czy to na jakiejkolwiek innej podstawie prawnej, nie odbywa podróży służbowej32. Dokonanie rozróżnienia, czy w danym przypadku mamy do czynienia z podróżą służbową, czy czasowym delegowaniem do wykonywania pracy w innym miejscu na mocy uzgodnień stron stosunku pracy, rodzi ważk
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Akty wykonawcze prawa pracy. Komentarz
Autor:
, ,

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: