Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00127 005679 13432276 na godz. na dobę w sumie
Aktywizacja zawodowa osób z niepełnosprawnością. Aspekty ekonomiczne i społeczne - ebook/pdf
Aktywizacja zawodowa osób z niepełnosprawnością. Aspekty ekonomiczne i społeczne - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 312
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-8088-931-6 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> edukacja >> socjologia
Porównaj ceny (książka, ebook (-19%), audiobook).

Choć żyjemy w czasach pełnych innowacyjnych rozwiązań, niepełnosprawni mają znacznie większą szansę popaść w ubóstwo, doświadczyć izolacji, a nawet upokorzenia niż ludzie sprawni. Niezwykle niepokojącą kwestią, podejmowaną w niniejszej książce, jest wysoki poziom bierności zawodowej osób z niepełnosprawnością w Polsce. Zdaniem autorki sytuacja ta wymaga jak najszybszych zmian, żeby w analizowanej grupie aktywność zawodowa stała się cechą dominującą. Aby sprostać nowym wyzwaniom, trzeba uwzględnić potrzeby osób z różnym rodzajem dysfunkcji, różnym stopniem niepełnosprawności oraz w różnym wieku. Wieloletnie doświadczenia w realizacji projektów skierowanych na aktywizację zawodową osób z niepełnosprawnością w Polsce nie przyniosły znaczących efektów. Niezbędne staje się więc pochylenie nad innymi sprawdzonymi już rozwiązaniami, stosowanymi w takich krajach europejskich, jak: Dania, Finlandia, Francja, Szwecja czy Wielka Brytania, które zostały zaprezentowane w tej publikacji.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Łódź 2016 Dorota Kobus-Ostrowska – Uniwersytet Łódzki, Wydział Ekonomiczno-Socjologiczny Katedra Mikroekonomii, 90-214 Łódź, ul. Rewolucji 1905 r. nr 41 RECENZENT Olga Kowalczyk REDAKTOR INICJUJĄCY Monika Borowczyk OPRACOWANIE REDAKCYJNE Bogusława Kwiatkowska SKŁAD I ŁAMANIE Munda – Maciej Torz PROJEKT OKŁADKI Katarzyna Turkowska Zdjęcie wykorzystane na okładce: © Depositphotos.com/ikostudio; insek1 © Copyright by Dorota Kobus-Ostrowska, Łódź 2018 © Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2018 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.08073.17.0.M Ark. wyd. 16,0; ark. druk. 19,5 ISBN 978-83-8088-930-9 e-ISBN 978-83-8088-931-6 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl tel. (42) 665 58 63 Spis treści Wstęp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9 Rozdział I Od rehabilitacji do aktywizacji zawodowej osób z  niepełno- sprawnością . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.1. Istota niepełnosprawności w świetle badań naukowych . . . . . 1.2. Definicje niepełnosprawności . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.3. Wpływ rehabilitacji na proces wyrównywania szans osób nie- pełnosprawnych na rynku pracy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.3.1. Stymulacja rozwoju zawodowego. . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.3.2. Formy aktywizacji w procesie rehabilitacji zawodowej 1.3.3. Rodzaje niepełnosprawności a  kompetencje zawodo- we. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.3.4. Praca i rodzina w życiu osoby z niepełnosprawnością . . 1.4. Teoretyczne podstawy analizy rynku pracy osób z niepełno- sprawnością . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.5. Konkluzje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rozdział II Aktywizacja zawodowa osób niepełnosprawnych w kontekście prawodawstwa polskiego i Unii Europejskiej . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.1. Status prawny osoby niepełnosprawnej jako pracownika w aktach prawnych Unii Europejskiej. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.2. Uprawnienia niepełnosprawnego pracownika (stan prawny na dzień 31.12.2016) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.3. Wsparcie pracodawców zatrudniających niepełnosprawnych pracowników w Polsce (stan prawny na dzień 31.12.2016). . . 2.4. Wsparcie dla osób niepełnosprawnych wchodzących i powra- cających na rynek pracy (stan prawny na dzień 31.12.2016) . . 2.5. Konkluzje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 17 17 20 25 28 34 36 42 48 61 65 66 84 86 98 104 6 Spis treści Rozdział III Aktywność zawodowa osób niepełnosprawnych w Polsce . . . . . . . 3.1. Uwagi metodologiczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.2. Analiza zmian aktywności zawodowej osób niepełnospraw- nych w Polsce w latach 2002–2016 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.2.1. Aktywność zawodowa osób niepełnosprawnych w Pol- sce ogółem . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.2.2. Aktywność zawodowa osób niepełnosprawnych w Polsce według cech demograficznych. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.2.3. Aktywność zawodowa osób niepełnosprawnych w  Pol- sce według grup schorzeń. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.2.4. Aktywność zawodowa osób niepełnosprawnych w Polsce według cech społeczno-ekonomicznych . . . . . . . . . . . 3.3. Bezrobocie wśród osób niepełnosprawnych w Polsce . . . . . . . 3.3.1. Status niepełnosprawnej osoby bezrobotnej oraz po- szukującej pracy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.3.2. Analiza populacji niepełnosprawnych bezrobotnych i poszukujących pracy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.4. Bierność zawodowa osób niepełnosprawnych w Polsce. . . . . . 3.5. Konkluzje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rozdział IV Sytuacja osób z niepełnosprawnością na rynku pracy w Polsce – wyniki badania ankietowego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4.1. Założenia badawcze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4.2. Charakterystyka kwestionariusza i metod analitycznych. . . . . 4.3. Charakterystyka próby badawczej na podstawie danych z me- tryczki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4.3.1. Dane demograficzne. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4.3.2. Rodzaje i stopień niepełnosprawności. . . . . . . . . . . . . . . 4.4. Sytuacja osób z niepełnosprawnością na rynku pracy w Pol- sce . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4.4.1. Aktywność zawodowa respondentów . . . . . . . . . . . . . . . 4.4.2. Aktywność zawodowa osób pracujących . . . . . . . . . . . . 4.4.3. Aktywność zawodowa osób niepracujących. . . . . . . . . . 4.4.4. Migracja zarobkowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4.4.5. Gospodarstwo domowe osoby z niepełnosprawnością 4.4.6. Przejawy dyskryminacji wobec osób z niepełnospraw- nością . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4.4.7. Osoby z niepełnosprawnością na rynku pracy – analiza korelacji. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4.5. Konkluzje – Sylwetka osoby z niepełnosprawnością na rynku pracy w Polsce – wybrane aspekty z wyników badań. . . . . . . . 107 109 112 112 117 123 129 133 134 136 143 150 155 155 156 159 159 160 163 163 165 169 172 173 175 176 182 Spis treści 7 Rozdział V Modele pomocy osobom niepełnosprawnym w Polsce i wybra- nych krajach UE – dobre praktyki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5.1. Determinanty aktywności zawodowej osób niepełnospraw- nych w Polsce . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5.2. Modelowe wsparcie dla osób z niepełnosprawnością w proce- sie aktywizacji zawodowej w Polsce . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5.2.1. Aktywizacja zawodowa osób niepełnosprawnych na chronionym rynku pracy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5.2.2. Aktywizacja zawodowa osób niepełnosprawnych na otwartym rynku pracy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5.2.3. Instytucje aktywizujące i  wspomagające zatrudnienie osób niepełnosprawnych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5.3. Efekty rzeczywistych form pomocy osobom niepełnospraw- nym realizowane w Polsce . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5.3.1. Dobre praktyki realizowane w ramach instytucji. . . . . . 5.3.2. Dobre praktyki realizowane na chronionym rynku pracy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5.3.3. Dobre praktyki realizowane na otwartym rynku pracy 5.4. Sposoby i warunki poprawy położenia osób niepełnospraw- nych w wybranych krajach UE. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5.4.1. Model opiekuńczy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5.4.2. Model liberalny. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5.5. Konkluzje dla polityki społecznej realizowanej w  Polsce w kontekście osób z niepełnosprawnością . . . . . . . . . . . . . . . . . Wnioski końcowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bibliografia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Summary . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Załącznik I . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Załącznik II . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Załącznik III . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Spis tabel . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Od Redakcji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 185 186 189 189 200 205 210 210 216 219 221 221 231 238 245 257 277 281 285 293 307 311 Wstęp Aktywność człowieka to umiejętność wrodzona, uwarunkowana genetycznie. Człowiek chce realizować i osiągać postawione cele, jednakże siłę, czas i kierunek jego aktywności określa sytuacja, w  jakiej się znajduje oraz zdarzenia i  relacje, których doświad- cza. Wpływ na to mają zarówno stosunki rodzinne, środowisko, w którym osoba niepełnosprawna1 funkcjonuje, jak i możliwości oferowane aktywnym zawodowo przez lokalny bądź regionalny rynek pracy. I choć żyjemy w czasach pełnych innowacyjnych roz- wiązań, osoby niepełnosprawne mają znacznie większą szansę po- paść w ubóstwo, doświadczyć izolacji, a nawet upokorzenia niż lu- dzie sprawni. Społeczny wymiar niepełnosprawności determinuje wiele czynników. Należą do nich chociażby: płeć, rodzaj i stopień doświadczanej niepełnosprawności, wiek, wykształcenie, a także coraz silniejsze powiązanie problemu niepełnosprawności ze sferą pracy. Tu pojawia się ekonomiczny wymiar niepełnosprawności. Presja na wydajność i konkurencyjność spowodowała wyklucze- nie z rynku pracy licznej grupy osób, w tym niepełnosprawnych. 1 Określenie osoba niepełnosprawna będzie zamiennie stosowane ze wska- zaniem osoba z niepełnosprawnością. Druga z  wymienionych form używana jest coraz częściej, bowiem podkreśla podmiotowość osoby z dysfunkcją. Jako pełnosprawny obywatel, osoba z niepełnosprawnością (lub niepełnosprawnościa- mi sprzężonymi) ma dostęp do tych samych instytucji i może korzystać z iden- tycznych praw co osoba sprawna, nie może być również wykluczona z jakiejkol- wiek aktywności. Nowe podejście do niepełnosprawności pojawiło się oficjalnie po raz pierwszy dzięki Rezolucji Nr 48/93 Zgromadzenia Ogólnego ONZ z dnia 20 grudnia 1993 r., Standardowe Zasady Wyrównywania Szans Osób z Niepełno- sprawnością [The Standard Rules on the Equalization of Opportunities for Persons with Disabilities]. Na obszarze europejskim zostało zaaprobowane uchwałą Rady Unii Europejskiej z dnia 20 grudnia 1996 (szczegółowe informacje zamieszczono w rozdz. II). 10 I tak, w Polsce według danych statystycznych BAEL, ponad po- łowa osób niepełnosprawnych w wieku produkcyjnym deklaru- je się jako bierne zawodowo (73,2 w 2016; 74,1 w 2015; 72,8 w 2014; 72,7 w 2013; 73,6 w 2011; 77,4 w 2007; 74,2 w 2002). Są to osoby, które ukończyły 18. r.ż. i z punktu widzenia prawa pracy i za pomocą aktywnych instrumentów rynku pracy mogły- by podjąć zatrudnienie, a jednak pozostają bez pracy. Dlaczego zatem tak wiele osób nie jest aktywnych zawodowo, wręcz wy- kazuje bierność rozumianą jako zniechęcenie do podejmowania jakiejkolwiek pracy? Wymienione dane zaskakują tym bardziej, że przez wiele lat prowadzono w Polsce liczne kampanie społeczne promujące zatrudnienie i równouprawnienie w pracy osób niepeł- nosprawnych2. W tym kontekście warto pochylić się nad „społecznym mo- delem niepełnosprawności, który przenosi punkt ciężkości na za- gadnienie dyskryminacji osób niepełnosprawnych, na powstanie i utrwalanie się nierówności społecznych, które powodują, że są one wykluczane z życia społecznego”3. Efektem tych wielowymia- rowych działań jest postrzeganie osób niepełnosprawnych w kate- gorii niewiele znaczącego zasobu ekonomicznego, osób o niskich kompetencjach własnych i  ograniczonych relacjach zarówno z osobami pełnosprawnymi, jak i niepełnosprawnymi. Takie po- dejście usuwa osoby niepełnosprawne na margines życia społecz- nego i ekonomicznego. Bez wątpienia „Niepełnosprawność jest cechą z reguły widocz- ną, ujawniającą się bądź to w wyglądzie, bądź to w zachowaniu danej osoby […]. Jako cecha osobista człowieka wpływa ona na jego funkcjonowanie w  społeczeństwie, kształtując jego możli- wości samodzielnego realizowania wielu czynności i  spełniania wymagań otoczenia w  odniesieniu do wykonywanych działań. Niepełnosprawność polega w znacznym stopniu na odchyleniu od normy, które rzutuje na pozycję danej osoby w społeczeństwie”4. To również istotny czynnik wykluczenia społecznego. I choć nie- pełnosprawność w praktyce oznacza różne postacie wykluczenia, 2 Por.: I. Książkiewicz, Programy wspierania aktywizacji zawodowej osób nie- pełnosprawnych – przegląd stanowisk, [w:] L.K. Gilejko, B. Błaszczyk, Polityka rynku pracy: doświadczenia europejskie i polskie, Akademia Humanistyczna im. Aleksandra Gieysztora, Pułtusk 2008, s. 90–103. 3 E. Giermanowska (red.), Młodzi niepełnosprawni o sobie. Rodzina, eduka- cja, praca, Instytut Spraw Publicznych, Warszawa 2007, s. 25. 4 Tamże, s. 19. Wstęp 11 to remedium jest „przełamywanie osobistych słabości tak, aby włączyć (osobę niepełnosprawną – przyp. autora) w  codzienne funkcjonowanie w społeczeństwie”5. Obecnie wszystkie państwa UE realizują określoną politykę zatrudnienia osób niepełnosprawnych zgodną lub dostosowa- ną do przyjętej przez UE Europejskiej Strategii Zatrudnienia oraz licznych aktów prawnych dotyczących zatrudnienia osób niepełnosprawnych. Ideę włączania osób z  niepełnospraw- nością do aktywnego działania na wielu płaszczyznach życia znajdujemy w  dokumentach o  charakterze międzynarodo- wym, np.: w  Standardowych Zasadach Wyrównywania Szans Osób Niepełnosprawnych (ONZ 1993), Deklaracji Madryckiej (2002), w  założeniach Międzynarodowego Roku Osób z  Nie- pełnosprawnością (2003) – „nic o  niepełnosprawnych bez niepełnosprawnych”, a  także w  dokumentach krajowych, np. w  uchwalonej przez Sejm Karcie Praw Osób Niepełnospraw- nych6. Okazuje się bowiem, że w osobach niepełnosprawnych tkwi potencjał, który pobudzony przynosi wymierne korzyści. Praca świadczona przez osoby niepełnosprawne jest doceniana w wielu krajach, sprawiając, że ekonomiczne korzyści odczuwa całe społeczeństwo (wyższe wpływy z tytułu podatków i niższe wydatki na świadczenia społeczne)7. I  choć przykłady można mnożyć, w  niniejszej pracy przedstawiono sposoby wsparcia realizowane w krajach, takich jak: Szwecja, Finlandia, Dania, Francja oraz Wielka Brytania. Podstawowym celem niniejszej pracy jest charakterystyka czynników, które determinują aktywność zawodową osób nie- pełnosprawnych w Polsce oraz podjęcie próby określenia rodzaju działań niezbędnych do wzrostu aktywności zawodowej i zatrud- nienia osób niepełnosprawnych. Dla realizacji podstawowego celu pracy sformułowano nastę- pujące cele szczegółowe: 5 M. Oliver, Understanding Disability. From Theory to Practice. Second Edi- tion, Palgrave Macmillan, Hampshire 2009. 6 Każdorazowo podkreśla się fakt, iż osoby niepełnosprawne mają takie same prawa społeczne, ekonomiczne i obywatelskie jak pełnosprawni obywatele. Karta Praw Osób Niepełnosprawnych na podstawie Uchwały Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 1 sierpnia 1997 r. (M.P. z 13.08.1997 r., Nr 50, poz. 475). 7 D. Poznańska, Polityka społeczna wobec osób prawnie niepełnosprawnych: wpływ na finanse publiczne i aktywność zawodową ludności, Materiały i Studia, NBP, Warszawa 2005, s. 38–52. Wstęp 12 1. Wyjaśnienie potrzeby aktywizacji zawodowej osób niepełno- sprawnych z punktu widzenia społecznego, psychologicznego i ekonomicznego. 2. Zaprezentowanie głównych dokumentów określających zasa- dy aktywizacji zawodowej osób niepełnosprawnych w Polsce i w UE oraz zinterpretowanie skuteczności wdrażanych zmian. 3. Ukazanie dysproporcji w poziomie aktywności zawodowej po- między osobami z niepełnosprawnością a osobami sprawnymi w Polsce w latach 2002–2016 oraz analiza czynników wpływają- cych na gorszą pozycję osób niepełnosprawnych na rynku pracy. 4. Przedstawienie wyników badania ankietowego o charakterze jakościowym, przeprowadzonego na portalach społecznościo- wych w  dniach 6–19.03.2017, poprzez platformę survio.com, skierowanego do grupy osób z niepełnosprawnością. 5. Zaprezentowanie dobrych praktyk realizowanych w  wybra- nych krajach UE, będących gwarancją aktywności zawodowej osób niepełnosprawnych i ich utrzymania w zasobie zatrud- nienia. 6. Wypracowanie rekomendacji dla publicznych służb zatrudnie- nia i zaprezentowanie modelu współpracy w zakresie aktywi- zacji zawodowej osób niepełnosprawnych pomiędzy publicz- nymi i niepublicznymi instytucjami rynku pracy. Realizacji przedstawionych celów służą hipotezy badawcze, które można sformułować następująco: I. Praca jest skutecznym narzędziem rehabilitacji osoby z nie- pełnosprawnością, zachęca do dalszej aktywności w wielu ob- szarach życia, dotyczy jednak niewielkiego odsetka tych osób. II. Na zatrudnienie osób z  niepełnosprawnością szczególny wpływ mają takie cechy, jak: płeć, rodzaj oraz stopień doświad- czanej niepełnosprawności, wiek, poziom wykształcenia, czas pozostawania bez pracy, wysokość świadczeń gwarantowa- nych, a także koszt, jaki ponosi pracodawca w związku z na- wiązaniem i przerwaniem stosunku pracy. III. Wszelkie stosowane w Polsce formy wsparcia ukierunkowane na aktywizację zawodową osób niepełnosprawnych w małym stopniu przyczyniają się do wzrostu ich zatrudnienia i nie sta- nowią ani gwarancji uzyskania pracy, ani jej utrzymania. IV. Gorsza pozycja osób niepełnosprawnych na rynku pracy w Polsce wynika z istotnego braku spójności działań realizo- wanych przez publiczne instytucje działające na rzecz osób niepełnosprawnych. Wstęp 13 W kontekście wielowątkowości prowadzonych badań wyłania się jeszcze jeden problem. Otóż każdorazowo badacz staje przed koniecznością odpowiedzi na pytanie: Czy populacja osób nie- pełnosprawnych, wskazana w  ramach danego badania, dotyczy osób niepełnosprawnych prawnie, czy niepełnosprawnych bio- logicznie8, czy też całej zbiorowości łącznie? Według kryterium unijnego osoby, które wskazują na niepełnosprawność biologicz- ną (a więc wykazałyby, że mają ograniczoną zdolność do wyko- nywania czynności), zostałyby ujęte w badaniu EHIS i EU SILC jako osoby niepełnosprawne. Odmiennie wygląda sytuacja tych osób w NSP 2002, a także w NSP 2011, gdzie znacząca część z nich wykazałaby, że nie ma ograniczeń, bowiem kryterium niepełno- sprawności w  w/w  latach w  ramach NSP odnosi się jedynie do posiadanego przez respondenta orzeczonego stopnia niepełno- sprawności. Wobec powyższego, w dalszej analizie autor posługu- je się kategorią niepełnosprawni wykazaną prawnie, a zatem od- noszącą się tylko do tych osób, które posiadają orzeczony stopień niepełnosprawności. Jedynie w odniesieniu do oceny warunków życia wykorzystano materiał udostępniony w ramach EHIS 2004 i EU SILC 2010. Praca ma charakter teoretyczno-empiryczny. Część teoretycz- na powstała na podstawie studiów szerokiego zakresu literatury polskiej i zagranicznej poświęconej zagadnieniu aktywizacji za- wodowej osób niepełnosprawnych oraz raportów opracowanych przez ekspertów Komisji Europejskiej, EUROSTATU, a  także Głównego Urzędu Statystycznego. Do analizy aktywności posłużyły: materiał statystyczno-em- piryczny udostępniony przez GUS w  ramach kwartalnych Ba- dań Aktywności Ekonomicznej Ludności (BAEL), sprawozdania MPiPS-019, NSP przeprowadzonego w  roku 2011, sprawozda- nia PFRON10, a także informacje przekazane z Biura Pełnomocni- ka Rządu do Spraw Osób Niepełnosprawnych. 8 Osoby wykazujące niepełnosprawność biologiczną nie posiadają, co praw- da, orzeczenia o niepełnosprawności, lecz deklarują, że mają ograniczenia w wy- konywaniu zwykłych czynności. Jeśli zatem w analizie uwzględnilibyśmy osoby wykazujące niepełnosprawność biologiczną, wówczas szacowana wielkość popu- lacji osób niepełnosprawnych w Polsce wyniosłaby około 9 mln osób. 9 Comiesięczne informacje dot. bezrobocia osób niepełnosprawnych zareje- strowanych w Powiatowych Urzędach Pracy dostępne na portalu internetowym Publicznych Służb Zatrudnienia. 10 Państwowy Fundusz Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych. Wstęp 14 Część empiryczna powstała w  oparciu o  wyniki uzyskane z  przeprowadzonego badania ankietowego, w  którym dobór próby badawczej był celowy. Kwestionariusz skierowano do po- pulacji osób z  niepełnosprawnością, które zadeklarowały chęć jego wypełnienia (wersja elektroniczna) z  wykluczeniem osób o  niepełnosprawności złożonej. Przy opracowaniu wyników posłużono się różnymi metodami analitycznymi, m.in. analizą rozkładów procentowych próby badawczej przy uwzględnieniu udzielonych odpowiedzi w danej podgrupie. W kilku przypad- kach określono również związki korelacyjne między zmiennymi oraz siłę ich natężenia. Wobec powyższego oparto się na sta- tystyce chi-kwadrat (sprawdzono, czy analizowane zmienne są niezależne – test niezależności chi-kwadrat), następnie w przy- padku wskazania zależności między zmiennymi ustalono siłę natężenia zjawiska. W tym kontekście zastosowano współczyn- nik V-Kramera. W  badaniu wykorzystano informacje zawarte w tabelach krzyżowych, teście chi-kwadrat oraz miarach syme- trycznych (patrz: rozdział 4.4.7). Konstrukcja pracy jest podporządkowana realizacji celów. Pra- ca składa się ze wstępu, pięciu rozdziałów i wniosków końcowych. Rozdział pierwszy poświęcony jest prezentacji zagadnienia niepełnosprawności i problematyce wdrażania rehabilitacji do ży- cia osoby niepełnosprawnej tak, aby ją aktywizować zawodowo i społecznie. W niniejszym rozdziale kwestię niepełnosprawności zaprezentowano w oparciu o badania naukowe: A. Barczyńskie- go, W. Degi, B. Gąciarz, S. Golinowkiej, A. Hulek, B. Kołaczek, S. Kowalika, E. Kryńskiej, B. Kurkus-Rozowskiej, T. Majewskie- go, A. Ostrowskiej, P. A. Puhaniego, C. Prinza, D. Tompsona oraz M.  Weissa. Rozdział pierwszy wzbogacono o  znaczenie pracy i rodziny w życiu osoby z niepełnosprawnością. Całość zamyka wskazanie podstaw teoretycznych analizy rynku pracy. Choć eko- nomiści nie odnoszą się wprost do rynku pracy osób z niepełno- sprawnością, to często w swoich analizach przywołują określenia: „osoby problemowe”, „grupy dyskryminowane”. Badają zatem rynek osób z dysfunkcjami i wskazują wielorakie czynniki, które determinują zachowania zarówno po popytowej, jak i po podażo- wej stronie rynku pracy. Niniejsza część stanowi punkt wyjścia do dalszych rozważań, podkreślając niejako niedoskonałości tego rynku. W rozdziale drugim głównym wątkiem analizy jest omówie- nie aktywizacji zawodowej osób niepełnosprawnych w kontekście Wstęp 15 prawodawstwa polskiego i unijnego. Scharakteryzowany jest pro- ces dostosowania polskiego prawa dla osób niepełnosprawnych do wymogów UE, a  także status prawny osoby niepełnospraw- nej jako pracownika w aktach prawnych UE oraz obowiązującego prawa unijnego. W centrum rozważań znajduje się charakterysty- ka wsparcia pracodawców zatrudniających niepełnosprawnych pracowników oraz wsparcie dla osób niepełnosprawnych powra- cających na rynek pracy w Polsce (zgodnie ze stanem prawnym na dzień 31.12.2016). W  rozdziale trzecim przeprowadzono analizę aktywności zawodowej osób niepełnosprawnych na rynku pracy w  Polsce z  uwzględnieniem wybranych kryteriów i  przy wskazaniu, że są wśród nich aktywni i bierni zawodowo. W jednym i drugim przypadku określono specyficzne cechy tych osób, podkreślając czynniki determinujące ich działania. Całość zamyka charakte- rystyka w  Polsce kierunków zmian niezbędnych do wdrożenia w kontekście realizowanej na rzecz osób niepełnosprawnych po- lityki społecznej, a także konkluzje do podejmowanych działań w zakresie aktywności zawodowej osób pozostających przez długi czas w grupie biernych zawodowo. Rozdział czwarty stanowi prezentację wyników badań empi- rycznych. Jest próbą oceny stanu i potrzeb aktywizacji zawodowej osób z niepełnosprawnością w Polsce. Przedmiotem badań w tym rozdziale są: aktywność zawodowa respondentów, migracja za- robkowa, gospodarstwo domowe oraz dyskryminacja względem docelowej grupy badawczej. Rozdział czwarty jest wzbogacony o analizę zmiennych jakościowych, przy uwzględnieniu korelacji między zmiennymi i określeniu siły ich natężenia. Całość zamyka nakreślenie sylwetki osoby z niepełnosprawnością na rynku pracy w Polsce, przygotowane w oparciu o wyniki badań. W rozdziale piątym zaprezentowano determinanty aktywiza- cji zawodowej osób niepełnosprawnych w Polsce, będące synte- zą analizy danych zawartych w rozdziale trzecim oraz wyników badań empirycznych zamieszczonych w  rozdziale czwartym. W  dalszej części dokonano oceny skuteczności rzeczywistych form pomocy osobom niepełnosprawnym, realizowanych w Pol- sce i zaprezentowanie tych praktyk, które są godne naśladowania nie tylko na poziomie centralnym, ale również regionalnym i lo- kalnym. Rozdział zamyka prezentacja dobrych praktyk z zakresu aktywizacji zawodowej osób z niepełnosprawnością w wybranych krajach: Szwecji, Finlandii, Danii, Francji i Wielkiej Brytanii. Wstęp 16 We wnioskach końcowych pracy dokonano weryfikacji przy- jętych hipotez. Praca nie stawia sobie za zadanie wyczerpującego przedsta- wienia wszystkich kwestii, które można by sformułować w  od- niesieniu do wielowątkowego zagadnienia, jakim jest analiza społeczno-ekonomicznych aspektów aktywizacji zawodowej osób niepełnosprawnych, tym bardziej że na wiele wyłaniających się pytań nie ma jednoznacznych odpowiedzi. Należy je traktować jako kwestie do dalszych rozważań i pogłębionych studiów w wie- lu krajach Unii Europejskiej. Niezwykle niepokojącą kwestią jest jednak wysoki poziom bierności zawodowej osób niepełnospraw- nych w Polsce (co potwierdzają wyniki BAEL) i – zdaniem autor- ki – sytuacja ta wymaga wprowadzenia jak najszybszych zmian w  zakresie aktywizacji zawodowej po to, aby aktywność, a  nie bierność w analizowanej grupie była cechą dominującą. Pomoc- ne mogą być tu prezentowane modele wsparcia osób z niepełno- sprawnością realizowane w  krajach UE. W  Polsce zatrudnienie osób z niepełnosprawnością jest wciąż istotnym problemem spo- łecznym, istnieje zatem rzeczywista potrzeba poszukiwania za granicą dobrych praktyk. Warto wybrać jednak takie rozwiąza- nia, które skutecznie można wdrożyć w Polsce. Wstęp Rozdział I Od rehabilitacji do aktywizacji zawodowej osób z niepełnosprawnością Rozważania zawarte w rozdziale pierwszym potwierdzają, że oso- by z dysfunkcjami, bez względu na ich stopień i charakter, nie za- wsze mają możliwość realizować się zawodowo, ponieważ niepeł- nosprawność to pewne ograniczenia, które mogą dotyczyć wielu sfer życia. Bez faktycznej pomocy drugiego człowieka, a niekiedy nawet grupy osób jest to wręcz niemożliwe. 1.1. ISTOTA NIEPEŁNOSPRAWNOŚCI W ŚWIETLE BADAŃ NAUKOWYCH Badając historię niepełnosprawności, zauważymy jej początki już w  starożytności1. Wówczas siła i  sprawność fizyczna stanowiły o potędze, zaś bezsilność i niska sprawność ruchowa prowadzi- ły do izolowania jednostki. Lęk i obawy przed ludźmi niepełno- sprawnymi były dodatkowo pogłębiane przez wierzenia2, uważa- no bowiem, że niepełnosprawność jest karą. Zarówno kulturę, jak i religię cechowały wierzenia, w których niepełnosprawność utożsamiana była ze złem, a ułomność ludzka – wyśmiewana i na- piętnowana3. Jeszcze w  XX w. w  społeczeństwie kojarzono nie- pełnosprawność z wadą ciała lub umysłu. Niepełnosprawnych po- strzegano jako ludzi przykutych do wózków inwalidzkich. Często 1 G. Węgrzyn, Niepełnosprawni na rynku pracy, „Eukrasia” 2004, vol. 5, s. 79–85. 2 D. Gorajewska, Fakty i mity o osobach z niepełnosprawnością, Integracja, Warszawa 2006, s. 13. 3 C. Barnes, G. Mercer, Niepełnosprawność, Sic!, Warszawa 2008, s. 32–33. 18 osoby te były uzależnione od innych, a wielu chorych przebywa- ło w izolowanych zakładach. Osoby niepełnosprawne określano jako ludzi drugiej kategorii bądź też jako ciężar dla reszty społe- czeństwa. Z reguły były to osoby pozbawione prawa decydowania o własnym losie lub te, które miały niewielki udział w tych decy- zjach. Dlatego też osoby niepełnosprawne, zrzucone na margines społeczeństwa, często wykazywały jedynie roszczeniową postawę wobec państwa4. Był to również jedyny sposób na to, aby ich po- trzeby zostały zauważone i zabezpieczone za pomocą dostępnych instrumentów polityki społecznej. Stosunek do osób niepełnosprawnych zmieniał się wraz z po- stępem cywilizacji. Główną przyczyną tych zmian był przede wszystkim ogromny postęp w rozwoju wiedzy na temat chorób, sposobów leczenia i opieki nad osobami niepełnosprawnymi. Nie bez znaczenia był również rozwój wiedzy o specyficznych potrze- bach tej szczególnej grupy osób5. Początkowo proponowano ideę ochrony osób niepełnosprawnych6. Propozycje te ujęto w aktach prawa międzynarodowego, jakie powstało w latach 80. XX w.7 I tak, osobom niepełnosprawnym umożliwiono uczestnictwo w  sferze społecznej, politycznej i kulturalnej z jednoczesną akceptacją ich odmienności. To wówczas, kiedy osoby niepełnosprawne ujawnia- ły swój potencjał, pojawiło się nowe podejście do problemu niepeł- nosprawności. Zwiastunem zmian był również postęp technologii komunikacyjnej połączony z rozwojem technologii komputerowej. Stwarzało to lepsze warunki do życia dla osób z niepełnospraw- nością, pozwalając im na pełniejsze uczestnictwo w rynku pracy, w tym możliwość znalezienia pracy drogą elektroniczną, a także 4 P. Żukowski, Zatrudnianie osób niepełnosprawnych na otwartym rynku pra- cy, „Prawo Pracy” 2006, nr 7/8, s. 13. 5 K. Zawadzki, Zatrudnienie z  orzeczoną niepełnosprawnością?: call center w Urzędzie Miasta Poznania (UMP) – Efektywność zatrudnienia osób niepełno- sprawnych, „Zarządzanie Zasobami Ludzkimi” 2011, nr 3–4, s. 45–49. 6 Por.: J. Szymanowska, Zatrudnianie osób niepełnosprawnych w świetle obo- wiązujących przepisów, „Polityka Społeczna” 2003, nr 4, s. 43 i nast. oraz D. Świą- tek, Edukacyjne i społeczne uwarunkowania bezrobocia dorosłych osób niepełno- sprawnych, „Edukacja Dorosłych” 2006, nr 3, s. 62 i nast. 7 Szerzej zob.: J. Gałęziak, Osoby niepełnosprawne na rynku pracy krajów Unii Europejskiej, UKIE, Warszawa 2003, s. 76, a także J. Gałęziak, Sprawni w pracy. Zatrudnienie osób niepełnosprawnych w politykach Unii Europejskiej i wybranych państw członkowskich, Urząd Komitetu Integracji Unii Europejskiej, Stowarzysze- nie Przyjaciół Integracji, Warszawa 2004, s. 16. Rozdział I 19 łatwiejsze warunki do samodzielnego egzystowania8. Coraz czę- ściej w  odniesieniu do osób niepełnosprawnych używano wska- zania „zdolna/zdolny do pełnienia ról społecznych”. Człowiek określany był już nie tylko jako istota biologiczna, ale również spo- łeczna. Zauważono bowiem, że osoba niepełnosprawna, uczestni- cząc w różnych sytuacjach i okolicznościach, może współdziałać z  innymi ludźmi9. Ważnym krokiem była również świadomość, że izolacja osób niepełnosprawnych tylko pogłębia dalszy rozwój choroby, której doświadczają, dodatkowo upośledzeniu ulegają ko- lejne sfery ich życia10. Przeciwwagą była integracja niepełnospraw- nych z otoczeniem, która przynosiła i nadal przynosi wymierne korzyści dla chorych11. Dzisiaj wiemy, że niepełnosprawni aktywni w pełni poświęcają się wykonaniu zadań im powierzonych, a do- ceniani przez innych za włożony trud nabierają pewności siebie. Chcą współdziałać z innymi nie tylko w celu odnoszenia subiek- tywnych korzyści, ale także w trosce o dobro ogółu. To efekt przy- wrócenia osób niepełnosprawnych do społeczeństwa, który poja- wił się dzięki integracji niepełnosprawnych z otoczeniem. Obecnie współdziałanie przynosi wymierne korzyści zarówno chorym, jak i osobom sprawującym opiekę nad nimi12. Od początku lat 90. XX w. osoby niepełnosprawne zaczęły walczyć o zmianę polityki społecznej i przejęły inicjatywę13. To zachęciło wielu do aktywne- go uczestnictwa w podejmowaniu i realizowaniu cennych działań. W związku z tym, że dla osób niepełnosprawnych istotną kwestią jest akceptacja środowiska, sami zainteresowani zaczęli przeciw- stawiać się traktowaniu ich jako ludzi gorszych od innych. Coraz częściej zwracali uwagę na występujące przeszkody środowiskowe i społeczne, a także na dyskryminację oraz panujące w społeczeń- stwie negatywne stereotypy14. Mimo wielu pozytywnych zmian 8 C. Barnes, G. Mercer, Niepełnosprawność…, s. 44. 9 B. Nitecka, Kompensacyjna i terapeutyczna rola pracy w rehabilitacji osób niepełnosprawnych, „Kwartalnik Edukacyjny” 2002, nr 2, s. 12–13. 10 A.M. Paszkowicz, M. Garbat, Bariery rozwoju kapitału ludzkiego osób nie- pełnosprawnych, „Nierówności Społeczne a Wzrost Gospodarczy” 2005, z. 7, s. 42. 11 Szerzej zob.: I. Bąbiak, K. Dziurzyński, Wiedza o sposobach poszukiwania pracy przez osoby niepełnosprawne jako element wspomagający zarządzanie zaso- bami ludzkimi, „Zarządzanie i Edukacja” 2008, nr 59/60, s. 76 i nast. 12 Szerzej zob.: B. Kołaczek, Zatrudnienie osób niepełnosprawnych w Polsce: uwa- runkowania i skutki, Instytut Pracy i Spraw Socjalnych, Warszawa 2006, s. 67 i nast. 13 B. Kołaczek, Zatrudnienie osób niepełnosprawnych…, s. 67 i nast. 14 L. Buliński, Niepełnosprawni o  spójności społecznej: między życzeniem a faktem, Adam Marszałek, Toruń 2009, s. 15–16. Od rehabilitacji do aktywizacji zawodowej... 20 postępująca globalizacja powoduje dziś, że osoby z pewnymi dys- funkcjami zdrowotnymi odczuwają istotne trudności w dostoso- waniu się do ciągle zmieniającej się rzeczywistości. Nierzadko nie są w stanie, ze względu na posiadane ograniczenia w swoim funk- cjonowaniu (ruchowym czy umysłowym), przystosować się opty- malnie bez odpowiedniej pomocy ze strony innych15. Nadal często w Polsce są postrzegani jako jednostki o ograniczonej zdolności do kierowania sobą i samorealizacji, a zatem wymagające głównie pomocy i opieki16. Przeciwwagę stanowią kraje, takie jak: Niemcy, Dania, Austria, Finlandia czy Szwecja, gdzie aktywność zawodowa osób niepełnosprawnych jest normą. 1.2. DEFINICJE NIEPEŁNOSPRAWNOŚCI W literaturze można spotkać wieloaspektowe definicje osoby nie- pełnosprawnej. Jest to z pewnością efekt złożoności podejmowanej problematyki, dotyczy bowiem różnych sfer życia człowieka. Jed- ną z pierwszych, choć kilkakrotnie zmienianych, obecnie prawnie funkcjonujących na arenie międzynarodowej, jest definicja opra- cowana w roku 2001 przez Międzynarodową Organizację Pracy dla celów rehabilitacji zawodowej i zatrudniania osób niepełno- sprawnych. Zgodnie z nią: „niepełnosprawność definiowana jest jako utrudnienie, ograniczenie lub uniemożliwienie aktywności człowieka i jego uczestnictwa w życiu społecznym”17. Z  kolei Eksperci Banku Światowego uznają, że „[…] nie- pełnosprawność obejmuje sprawy zdrowotne, […] bada, jak zmniejszyć występowanie uszkodzeń prowadzących do niepeł- nosprawności oraz jak przyśpieszyć rehabilitację osób niepełno- sprawnych”18. Definicja ta obejmuje również sprawy kształcenia 15 Z. Kawczyńska-Butrym, Niepełnosprawność – specyfika pomocy społecznej, Biblioteczka Pracownika Socjalnego, Warszawa 1996, s. 11. 16 Warto dodać, że jedną z charakterystycznych cech współczesnego społe- czeństwa jest zwiększanie się liczby osób z różnymi dysfunkcjami, które nie są w stanie samodzielnie rozwiązywać swoich problemów z powodu wad organicz- nych lub urazów (przyp. autora). 17 B. Kołaczek, Polityka społeczna wobec osób niepełnosprawnych, Warszawa 2010, IPiSS, s. 43. 18 M. Brodwin, L. Orange, Attitudes toward disability, [w:] J.D. Andrew, C.W. Faubion (red.), Rehabilitation services: An introduction for the human ser vices professional, MO: Aspen Professional Services, Osage Beach 2008, s. 180–183. Rozdział I 21 i szkolenia tych osób tak, aby ograniczyć stopień przekształcania się uszkodzeń w niepełnosprawność. Ostatecznie wskazuje, jak pomóc osobom niepełnosprawnym wykorzystać w pełni możli- wości, jakie posiadają, oraz jak chronić poziom życia tych, któ- rzy nie mogą pracować w związku z poważnymi ograniczeniami sprawności. W tym kontekście warto podać definicję zamieszczoną w Kar- cie Praw Osób Niepełnosprawnych, według której osoby niepeł- nosprawne to te, których „sprawność fizyczna, psychiczna lub umysłowa trwale lub okresowo utrudnia, ogranicza lub uniemoż- liwia życie codzienne, naukę, pracę oraz pełnienie ról społecz- nych, zgodnie z normami prawnymi i zwyczajowymi, które mają prawo do niezależnego, samodzielnego i aktywnego życia oraz nie mogą podlegać dyskryminacji”19. Podobną definicję osoby niepełnosprawnej zawiera ratyfiko- wana przez Prezydenta RP w dniu 6 września 2012 r. Konwencja Narodów Zjednoczonych o  prawach osób niepełnosprawnych20. Art. 1. wskazuje, że osoby niepełnosprawne to te, które „mają dłu- gotrwale naruszoną sprawność fizyczną, umysłową, intelektualną […] co może, w oddziaływaniu z różnymi barierami, utrudniać im pełny i skuteczny udział w życiu społecznym, na zasadzie rów- ności z innymi osobami”. Z  punktu widzenia krajowych przepisów prawa, ważna jest Ustawa z dnia 28 czerwca 2012 r. o zmianie ustawy o rehabilitacji zawodowej i  społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnospraw- nych oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2012 r., poz. 986)21, 19 Karta Praw Osób Niepełnosprawnych została przyjęta przez Sejm Rzeczy- pospolitej Polskiej w dniu 1 sierpnia 1997 r. i opublikowana w Monitorze Polskim (M.P. z dnia 13.08.1997 r., Nr 50, poz. 475). 20 Zgodę na ratyfikację Konwencji o prawach osób niepełnosprawnych spo- rządzonej w Nowym Jorku w dniu 13 grudnia 2006 r. wydał Parlament RP na mocy Ustawy o ratyfikacji Konwencji z dnia 15 czerwca 2012 r. (Dz.U. z 2012 r., poz. 882). 21 Wzmocnione zostały uprawnienia kontrolne Państwowego Funduszu Re- habilitacji Osób Niepełnosprawnych, co więcej – nowelizacja zmieniała podstawę wyliczania dofinansowania do wynagrodzeń pracowników niepełnosprawnych. Ustawa uzależniła dofinansowanie do wynagrodzenia pracownika od przekaza- nia na jego konto wynagrodzenia (lub na rachunek spółdzielczej kasy oszczędno- ściowo-kredytowej. Możliwe jest również przekazanie środków na adres zamiesz- kania pracownika). Ustawa doprecyzowała też zasady funkcjonowania zakładów aktywności zawodowej i zakładów pracy chronionej. Szerzej zob. www.niepełno- sprawni.gov.pl [dostęp 23.08.2013]. Od rehabilitacji do aktywizacji zawodowej... 22 a także Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz.U. z 1997 r., Nr 78, poz. 483). Mimo wielu poprawek zawartych w  Ustawie z  28 czerwca 2012 r. faktycznie nie zmieniła się definicja osoby niepełnospraw- nej określona w Ustawie z dnia 27 sierpnia 1997 r. W myśl jej za- pisów „niepełnosprawną jest osoba, której stan fizyczny, psychicz- ny lub umysłowy trwale lub okresowo utrudnia, ogranicza bądź uniemożliwia wypełnianie ról społecznych, a w szczególności wy- konywanie pracy zawodowej”22. Zapisy zawarte w Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej pod- kreślają prawo osób niepełnosprawnych do świadczeń ze strony państwa oraz pracy na otwartym lub chronionym rynku pracy. W  art. 69. Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej istnieje zapis: „władze publiczne zobowiązane są udzielać pomocy nie tylko w zabezpieczeniu egzystencji i szczególnej opieki zdrowotnej, ale także winny pomagać w  przysposobieniu do pracy”. Prawo do pracy dla osób niepełnosprawnych zagwarantowane w  Konsty- tucji znalazło swoje odzwierciedlenie w  uchwalonej przez Sejm Rzeczypospolitej Karcie Praw Osób Niepełnosprawnych. Zgod- nie z § 1 Karty „Sejm Rzeczypospolitej Polskiej uznaje, że osoby niepełnosprawne, czyli osoby, których sprawność fizyczna, psy- chiczna czy umysłowa trwale lub okresowo utrudnia, ogranicza lub uniemożliwia […] pracę […] mają prawo do niezależnego, sa- modzielnego życia”, a w § 6 wskazuje, że „mają prawo do pracy na otwartym rynku pracy zgodnie z kwalifikacjami, wykształceniem i  możliwościami oraz do korzystania z  doradztwa zawodowego i  pośrednictwa, a  gdy niepełnosprawność tego wymaga (naby- wają)23 prawo do pracy w warunkach dostosowanych do potrzeb osób niepełnosprawnych”. Definicja osoby niepełnosprawnej dla celów ubezpieczenio- wych i rentowych w oparciu o kryterium, jakim jest niezdolność do pracy, ostatecznie określa, że „osoba niezdolna do pracy to jed- nostka, która całkowicie lub częściowo utraciła zdolność do pra- cy zawodowej z powodu naruszenia sprawności organizmu i nie rokuje jej odzyskania po przekwalifikowaniu”24. Ogólna definicja 22 Ustawa z  dnia 27 sierpnia 1997 roku z  późniejszymi zmianami (Dz.U. z 2011 r., Nr 127, z późn. zm.) wyróżnia trzy stopnie niepełnosprawności: znacz- ny, umiarkowany i lekki. 23 Wyjaśnienie autora. 24 E. Górska (red.), Projektowanie stanowisk pracy dla osób niepełnospraw- nych, Oficyna Wydawnicza Politechniki Warszawskiej, Warszawa 2002, s. 13–15. Rozdział I 23 wskazuje jednak, że osobą niepełnosprawną jest jednostka, która posiada orzeczenie o niepełnosprawności25. W literaturze zatem można spotkać wieloaspektowe definicje osoby niepełnosprawnej, zarówno te ogólne, jak i  szczegółowe, potrzebne dla celów statystycznych, rehabilitacji zawodowej (dla pozyskania różnych świadczeń i  przywilejów) oraz dla potrzeb zatrudnienia26. Zdaniem T. Majewskiego, „osoba niepełnosprawna to taka, u której uszkodzenie i obniżony stan sprawności organizmu spo- wodowały utrudnienie, ograniczenie lub uniemożliwienie wy- konywania zadań życiowych i  zawodowych oraz wypełniania ról społecznych, biorąc pod uwagę jej wiek, płeć, stan, czynniki środowiskowe, społeczne i kulturowe”27. I choć podana definicja jest zgodna z definicją prezentowaną przez Światową Organiza- cję Zdrowia (WHO), to niepełnosprawność według klasyfikacji WHO (2001) ma szerszy wymiar i  może przejawiać się co naj- mniej w jednym z poniższych obszarów: • biologicznym – jeśli na skutek uszkodzenia narządów wystę- puje ograniczenie lub zaburzenie przebiegu czynności organi- zmu, indywidualnym – jeśli schorzenie ogranicza aktywność w ży- ciu osobistym, • społecznym – jeśli schorzenie ogranicza uczestnictwo jednost- ki w życiu społecznym. W Polsce można zauważyć nowe podejście do definicji oso- by niepełnosprawnej. Obecnie określa się nią jednostkę, która ma naruszoną sprawność w stopniu utrudniającym uczenie się, wykonywanie codziennych czynności, pracy zawodowej i uczest- nictwo w życiu społecznym28, a nie jako niemożność do aktyw- ności zawodowej. Nie zmienia to jednak faktu, że osoby niepeł- • 25 B. Balcerzak-Paradowska (red.), Sytuacja osób niepełnosprawnych w Polsce, Warszawa 2002, Raport IPiSS, z. 22, s. 285–286. 26 Na podstawie danych Raportu Integracji główną przyczynę niepełno- sprawności stanowią: choroby – 77 , wypadki, urazy i zatrucia – 13 oraz wady wrodzone – 7 . Blisko co dwudziesta osoba stała się niepełnosprawna w dzieciń- stwie, najczęściej jednak niepełnosprawność powstaje między 40. a 55. r.ż. 27 T. Majewski, Rehabilitacja zawodowa osób niepełnosprawnych, Centrum Badawczo-Rozwojowe Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych, Warszawa 1995, s. 17 i nast. 28 E. Górska (red.), Projektowanie stanowisk pracy dla osób niepełnospraw- nych, Oficyna Wydawnicza Politechniki Warszawskiej, Warszawa 2002, s. 12. Od rehabilitacji do aktywizacji zawodowej... 24 nosprawne mają takie same prawa i  równe szanse rozwoju jak osoby zdrowe29. Ostatecznie warto pamiętać, że mimo wielu cech wspólnych niepełnosprawni nie są grupą jednorodną. Zróżnico- wanie wynika chociażby z  rodzaju schorzeń, stanu emocjonal- nego, a także z relacji najbliższego otoczenia do osoby niepełno- sprawnej. Biorąc to pod uwagę, warto zadać pytanie: Dlaczego, mimo postępu medycznego, tak wiele osób boryka się z niepeł- nosprawnością? Powodów tego stanu rzeczy jest wiele, jednym z nich jest sukcesywnie postępujący proces starzenia się ludności. To wynik przeobrażeń uwarunkowanych szeregiem czynników demograficznych i  społeczno-ekonomicznych30. Osoby niepeł- nosprawne to jednak nie tylko ludzie starsi, ale także młodzież i dzieci. Tu jawi się kolejny czynnik wynikający ze słabej kondycji społeczeństwa (nie da się ukryć, że jesteśmy coraz słabsi, nasze dzieci dotykają coraz to nowe mutacje bakterii, spożywamy po- karmy coraz bardziej modyfikowane) oraz niewydolności służby zdrowia mimo istotnego postępu technologicznego. Jeśli skupi- my swoją uwagę chociażby na wyżej wymienionych czynnikach, to zrozumiemy, że niepełnosprawność jest niezwykle ważnym zagadnieniem tak z punktu widzenia medycyny, rehabilitacji, so- cjologii, psychologii, polityki społecznej, jak i ekonomii. Trzeba mieć na uwadze fakt, że w  społeczeństwie jest wiele osób nie- pełnosprawnych otoczonych miłością i wsparciem bliskich, które realizują dużo cennych zadań. Na zakończenie warto wskazać, że w literaturze odnaleźć można również odmienne spojrzenie na problem niepełnosprawności. Na przykład E. Szyszko-Bohusz uważa, że termin „osoba niepełnosprawna” dotyczy wszystkich. Jej zdaniem nie ma osób „w pełni sprawnych” w odniesieniu do podstawowych sfer osobowości człowieka, a więc sfery fizycznej, somatycznej, cielesnej, sfery emocjonalnej, uczuciowej, sfery in- telektualnej31. Myśl E. Szyszko-Bohusz można rozwinąć, nawet jeśli obecnie uważamy, że jesteśmy sprawni, nie mamy szansy przewidzieć, czy nie będziemy doświadczać niepełnosprawności w niedalekiej przyszłości. Może warto czasami o tym pamiętać. Wracając jednak do myśli przewodniej, jaka towarzyszyła nam 29 L. Buliński, Poakcesyjne mechanizmy integracji społecznej na rzecz osób nie- pełnosprawnych, Adam Marszałek, Toruń 2009, s. 24–25. 30 A. Szyszko-Bohusz, Edukacja – Praca – Prawo w życiu osób niepełnospraw- nych, Małopolska Wyższa Szkoła Ekonomiczna, Tarnów 2009, s. 22–23. 31 Tamże, s. 18–19. Rozdział I 25 w niniejszej części – a była nią wieloaspektowa definicja niepeł- nosprawności – spróbujmy znaleźć odpowiedź na pytanie: Co może uczynić osoba z niepełnosprawnością dla siebie i czy istnie- ją jakiekolwiek metody wspierające ją w znalezieniu, a następnie utrzymaniu pracy? Okazuje się, że szansą jest rehabilitacja kompleksowa, której wymownym wyrazem jest prawidłowo przeprowadzony proces stymulacji rozwoju zawodowego. 1.3. WPŁYW REHABILITACJI NA PROCES WYRÓWNYWANIA SZANS OSÓB NIEPEŁNOSPRAWNYCH NA RYNKU PRACY Dla wielu osób niepełnosprawnych podjęcie pracy to szansa na rozwój, który jest nierozerwalnie związany z  prawidłowo prze- prowadzonym procesem rehabilitacji. Można posłużyć się tu defi- nicją K. Czarneckiego, dla którego „rozwój zawodowy człowieka to taki społecznie pożądany proces przemian ilościowych i jako- ściowych, które warunkują jego aktywny, świadomy i społecznie oczekiwany udział w przekształcaniu i doskonaleniu siebie same- go oraz środowiska, w którym żyje”32. Warto jednak zauważyć, że rozwój zawodowy człowieka nie byłby możliwy bez rehabilitacji, którą określa się jako celowe i sys- tematyczne działania wielu instytucji, w tym medycznych i spo- łecznych, oraz różnych grup osób, prawnie usankcjonowane. Sko- ro zatem są to działania zaplanowane, to wszystkie one mają na celu pomoc osobie niepełnosprawnej w osiągnięciu optymalnego poziomu, pozwalającego na codzienne funkcjonowanie w sferze społecznej i  gospodarczej. Twórca światowej koncepcji rehabili- tacji kompleksowej – W. Dega – definiuje ją następująco: „jest to proces medyczno-społeczny, który dąży do zapewnienia osobom niepełnosprawnym prawa do godziwego życia w poczuciu poży- teczności i bezpieczeństwa społecznego oraz zadowolenia”33. Wy- miernym wyrazem skuteczności prowadzonej rehabilitacji wydaje 32 K. Czarnecki, Rozwój zawodowy człowieka, Instytut Wydawniczy Związ- ków Zawodowych, Warszawa 1985, s. 19 i nast. 33 Szerzej zob.: W. Dega, Ochrona zdrowia człowieka niepełnosprawnego, [w:] A. Hulek (red.), Człowiek niepełnosprawny w społeczeństwie, PZWL, Warszawa 1986. Od rehabilitacji do aktywizacji zawodowej...
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Aktywizacja zawodowa osób z niepełnosprawnością. Aspekty ekonomiczne i społeczne
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: