Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00296 007949 10171438 na godz. na dobę w sumie
Aktywność umysłu w procesach wydobywania informacji pamięciowych - ebook/pdf
Aktywność umysłu w procesach wydobywania informacji pamięciowych - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 362
Wydawca: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-235-1723-8 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> psychologia i filozofia
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Książka jest poświęcona jednemu z najważniejszych zagadnień współczesnej psychologii pamięci. W oparciu o bogatą literaturę przedmiotu autor poddaje wszechstronnym analizom aktywność umysłu w procesach wydobywania informacji starając się oddać niezwykle złożony, interaktywny i dynamiczny charakter owej aktywności, zachodzącej w sposób wieloetapowy na różnych poziomach systemu poznawczego, angażującej zarówno wysoce zautomatyzowane procesy umysłowe, jak i skomplikowane, intencjonalnie inicjowane strategie przypominania. W książce zostały zaprezentowane również badania, które miały na celu poszerzenie wiedzy o dynamice przebiegu procesów umysłowych podczas wybiórczego swobodnego odtwarzania informacji słownych oraz badania wykorzystujące dane o dynamice przebiegu wybiórczego swobodnego odtwarzania dla rozwiązania istotnych problemów dotyczących mechanizmów funkcjonowania ludzkiej pamięci.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

ANDRZEJ HANKAŁA AKTYWNOSC UMYSŁU W PROCESACH WYDOBYWANIA INFORMACJI PAMIECIOWYCH analizom aktywność procesach wydobywania Książka jest poświęcona jednemu z naj- ważniejszych zagadnień współczesnej psy- chologii pamięci. Autor poddaje wszech- stronnym umysłu w informacji, starając się przedstawić niezwykle złożony, interaktywny i dynamiczny charakter owej aktywności, zachodzącej w sposób wielo- etapowy na różnych poziomach systemu poznawczego, angażującej zarówno wysoce zautomatyzowane procesy umysłowe, jak i skomplikowane, intencjonalnie inicjowane strategie przypominania. W książce zostały zaprezentowane również badania, które miały na celu poszerzenie wiedzy o dynamice prze- biegu procesów umysłowych podczas wybiór- czego swobodnego odtwarzania informacji słownych oraz badania wykorzystujące dane o dynamice przebiegu wybiórczego swobod- nego odtwarzania dla rozwiązania istotnych problemów dotyczących mechanizmów funk- cjonowania ludzkiej pamięci. Cena 39,00 zł A N D R Z E J H A N K A Ł A A K T Y W N O S C U M Y S Ł U W P R O C E S A C H W Y D O B Y W A N I A I N F O R M A C J I P A M I E C I O W Y C H AKTYWNOSC CALA OK OK.indd 1 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 1.9.2009 13:16:05 AKTYWNOSC UMYSŁU W PROCESACH WYDOBYWANIA INFORMACJI PAMIECIOWYCH ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== ANDRZEJ HANKAŁA AKTYWNOSC UMYSŁU W PROCESACH WYDOBYWANIA INFORMACJI PAMIECIOWYCH ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Recenzenci Prof. dr hab. Zdzisław Chlewiński Prof. dr hab. Ziemowit Włodarski Projekt okładki i stron tytułowych Jakub Rakusa-Suszczewski Redaktor prowadzący Paulina Martela Redaktor Lidia Jakubiec Redakcja techniczna Zofia Kosińska Korekta Monika Fedorucova Skład i łamanie Marcin Szcześniak Publikacja dotowana z funduszy przeznaczonych na badania własne Wydziału Psychologii UW © Copyright by Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2009 ISBN 978–83–235–0478–8 Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego 00-497 Warszawa, ul. Nowy Świat 4 http://www.wuw.pl; e-mail: wuw@uw.edu.pl Dział Handlowy WUW: tel. (0 48 22) 55 31 333 e-mail: dz.handlowy@uw.edu.pl Księgarnia internetowa: http://www.wuw.pl/ksiegarnia Wydanie I ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== sPis treści Przedmowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9 wProwadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11 Rozdział 1 wydobywanie informacji Pamięciowych jako forma aktywności umysłu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 19 1.1. Pojęcie umysłu w interpretacjach psychologicznych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 19 1.2. Reprezentacje pamięciowe i systemy pamięci . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 35 1.3. Operacje umysłowe w procesach wydobywania informacji pamięciowych . . 44 1.3.1. Specyfika wydobywania informacji jako procesu umysłowego . . . . . . 45 1.3.2. Wydobywanie reproduktywne a wydobywanie rekonstruktywne . . . . 52 1.3.3. Wydobywanie odtwarzające a wydobywanie transferowe . . . . . . . . . . 57 1.3.4. Wydobywanie strategiczne a wydobywanie niestrategiczne . . . . . . . . 62 1.4. Mechanizmy kontroli i metakontroli umysłu nad procesami wydobywania informacji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 69 1.4.1. Inicjacja wydobywania informacji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 69 1.4.2. Procesy kontroli podczas wydobywania informacji . . . . . . . . . . . . . . . 74 1.4.2.1. Kontrola wykonawcza . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 76 1.4.2.2. Kontrola metapoznawcza . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 85 Rozdział 2 wydobywanie niestrategiczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 99 2.1. Intencjonalne wydobywanie niestrategiczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 100 2.1.1. Wydobywanie ukierunkowane przez wskazówkę asocjacyjną . . . . . . . 101 2.1.1.1. Wydobywanie bezpośrednie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 101 2.1.1.2. Wydobywanie z udziałem struktur pośredniczących . . . . . . . 117 2.1.1.2.1. Struktury naturalne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 117 2.1.1.2.2. Struktury sztuczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 124 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw==  Spis treści 2.1.2. Wydobywanie ukierunkowane przez wskazówkę ekforyczną . . . . . . . 127 2.1.3. Wydobywanie ukierunkowane przez wskazówkę kontekstualną. . . . . 134 2.2. Nieintencjonalne wydobywanie niestrategiczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 138 Rozdział 3 wydobywanie strategiczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 151 3.1. Faza poprzedzająca poszukiwanie informacji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 154 3.1.1. Wstępny opis (specyfikacja) poszukiwanych informacji . . . . . . . . . . . 154 3.1.2. Decyzje (wybory) metapamięciowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 155 3.1.2.1. Wstępne monitorowanie zasobów pamięci lub podjęcie poszukiwań . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 155 3.1.2.2. Podjęcie poszukiwań lub wnioskowanie . . . . . . . . . . . . . . . . 160 3.1.2.3. Zastosowanie specyficznych strategii poszukiwania lub „aktywne oczekiwanie” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 163 3.2. Faza poszukiwania informacji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 165 3.2.1. Procedury (strategie) poszukiwania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 165 3.2.1.1. Ustalenie kontekstu poszukiwania. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 165 3.2.1.2. Strategie przeszukiwania kontekstu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 169 3.2.1.2.1. Strategie werbalne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 169 3.2.1.2.2. Strategie wyobrażeniowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 172 3.2.1.2.3. Strategie epizodyczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 175 3.2.2. Metapoznawcza regulacja procesów poszukiwania informacji . . . . . . 178 3.2.2.1. Rola metapoznania w determinowaniu efektów i przebiegu poszukiwań . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 179 3.2.2.1. Niedoskonałości metapoznawczej regulacji procesów poszukiwania informacji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 184 3.2.3. Rola procesów świadomie niekontrolowanych w poszukiwaniu informacji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 190 3.2.3.1. Interakcja procesów świadomie kontrolowanych i niekontrolowanych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 191 3.2.3.1.1. Korzystne efekty interakcji . . . . . . . . . . . . . . . . . . 192 3.2.3.1.2. Niekorzystne efekty interakcji . . . . . . . . . . . . . . . 199 3.2.3.2. Poszukiwania zachodzące z wyłącznym udziałem procesów świadomie niekontrolowanych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 203 3.2.3.2.1. Operacje umysłowe przebiegające podczas „aktywnego oczekiwania” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 203 3.2.3.2.2. Spontaniczne wydobycie informacji – efekt „wystrzału” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 206 3.3. Faza po wydobyciu poszukiwanej informacji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 209 Rozdział 4 teoretyczne i metodologiczne Podstawy własnych badań nad aktywnością umysłu w Procesach wydobywania informacji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 218 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Spis treści  Rozdział 5 dynamika wybiórczego i niewybiórczego swobodnego odtwarzania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 244 5.1. Bezpośredni kontekst teoretyczny badań i problem badawczy . . . . . . . . . . . 244 5.2. Metoda . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 262 5.2.1. Osoby badane . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 262 5.2.2. Schemat badania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 263 5.2.3. Materiał i procedura badania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 263 5.3. Wyniki i interpretacje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 266 Rozdział 6 dynamika wybiórczego swobodnego odtwarzania informacji o zróżnicowanej dyskryminatywności temPoralnej . . . . . . . . . . . . . 275 6.1. Bezpośredni kontekst teoretyczny badań, problem badawczy i hipoteza . . . 275 6.2. Metoda . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 285 6.2.1. Osoby badane . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 285 6.2.2. Schemat badania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 285 6.2.3. Materiał i procedura badania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 286 6.3. Wyniki i interpretacje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 287 Rozdział 7 dynamika wybiórczego swobodnego odtwarzania list skategoryzowanych wyrazów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 295 7.1. Bezpośredni kontekst teoretyczny badań, problem badawczy i hipoteza . . . 295 7.2. Metoda . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 305 7.2.1. Osoby badane . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 305 7.2.2. Schemat badania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 306 7.2.3. Materiał i procedura badania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 307 7.3. Wyniki i interpretacje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 308 Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 319 bibliografia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 323 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Przedmowa We współczesnej psychologii pamięć jest przedmiotem niezwykle intensywnie prowadzonych prac badawczych oraz wszechstronnych analiz teoretycznych. Wynika to z powszechnego przekonania, że odgrywa ona fundamentalną rolę we wszystkich sferach funkcjonowania psychicznego człowieka, zwłaszcza takich jak spostrzeganie, myślenie, podejmowanie decyzji, planowanie i wy- konywanie działań. Przyjmuje się, że pamięć pełni podstawową funkcję w ca- łokształcie mechanizmów konstytuujących ludzką osobowość, ze strukturą „Ja” włącznie. Zakłada się również, że pamięć jest podstawą zarówno uświada- mianej, jak i nieuświadamianej, podejmowanej zarówno intencjonalnie, jak i spontanicznie aktywności umysłu podczas wykonywania różnorodnych czynności dnia codziennego. Wszechobecność pamięci w różnych obszarach aktywności umysłu, jej złożoność i wieloaspektowość, różnorodność form przejawiania się w zacho- waniu i w subiektywnym doświadczeniu człowieka sprawiają, że nadal – po- mimo ogromnej liczby badań, które przeprowadzono – skrywa ona przed nami wiele tajemnic. W miarę poszerzania się wiedzy pojawiają się również nowe pytania. Niniejsza książka wpisuje się w nurt aktualnych badań nad funkcjo- nowaniem ludzkiej pamięci i teoretycznych dociekań z nimi związanych. Podstawowym zagadnieniem, na którym skupił się autor, są umysłowe mecha- nizmy wydobywania informacji pamięciowych. Współcześnie w psychologii pamięci kwestia ta jest traktowana jako podstawowa. Na podstawie dotych- czas zgromadzonej wiedzy empirycznej i ustaleń teoretycznych autor prze- prowadził analizy aktywności umysłu w procesach wydobywania informacji pamięciowych. Celem autora było oddanie, możliwie najdokładniej, złożone- go charakteru owej aktywności. Mając na względzie obrany cel, autor starał się nie tylko przedstawić różnorodność operacji umysłowych zaangażowanych ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 10 Przedmowa podczas procesów wydobywania informacji pamięciowych i ich wzajemne interakcje, lecz także ukazać dynamikę przebiegu owych procesów. Analizy teoretyczne były podstawą do sformułowania przez autora pro- gramu własnych badań nad wydobywaniem informacji pamięciowych. Celem tych badań było zdobycie wiedzy o dynamice przebiegu procesów umysło- wych podczas wydobywania informacji pamięciowych. Aby powyższy cel mógł zostać zrealizowany, konieczne było odejście od klasycznych metod badania pamięci w sytuacji laboratoryjnej i stworzenie warunków umożliwia- jących ujawnienie się złożonej aktywności umysłu w fazie przypominania. W związku z tym w badaniach posłużono się m.in., zaproponowaną przez autora w jego wcześniejszej pracy, metodą wybiórczego swobodnego odtwa- rzania, która w dużym stopniu spełnia wspomniane wymagania. W badaniach zmierzano do uchwyceniu empirycznych wskaźników współwystępowania procesów strategicznie kontrolowanego i strategicznie niekontrolowanego wydobywania informacji podczas wykonywania pojedynczego zadania pamię- ciowego. W pierwszych z przedstawionych badań dokonano analizy porów- nawczej dynamiki przebiegu tych procesów podczas wybiórczego i niewybiór- czego swobodnego odtwarzania. W drugich badaniach zajęto się problemem roli dyskryminatywności temporalnej – cechy determinującej dostępność re- prezentacji pamięciowych – w przebiegu procesów wydobywania zachodzą- cych podczas wybiórczego odtwarzania. W ostatnich z prezentowanych badań chodziło o zdobycie informacji o dynamice przebiegu wydobywania informa- cji podczas wybiórczego odtwarzania materiału słownego charakteryzującego się różnym stopniem organizacji semantycznej. Uzyskane wyniki w istotny sposób poszerzają dotychczasową wiedzę o aktywności umysłu w procesach wydobywania informacji, jednakże z uwagi na obszerność problematyki prze- prowadzone badania należy traktować jedynie jako wprowadzenie do przy- szłych, bardziej systematycznych poszukiwań empirycznych. Korzystając z okazji, chciałbym serdecznie podziękować mojemu Nauczy- cielowi prof. dr. hab. Ziemowitowi Włodarskiemu za to, że wzbudził we mnie zainteresowanie problematyką ludzkiej pamięci i dzięki temu skłonił do po- święcenia temu fascynującemu zagadnieniu znaczącej części mojego życia. Dziękuję Mu również za wnikliwe uwagi zawarte w recenzji wydawniczej, które umożliwiły mi wyeliminowanie z pracy niedopatrzeń i niejasności. Ser- decznie dziękuję również drugiemu recenzentowi książki prof. dr. hab. Zdzi- sławowi Chlewińskiemu za cenne sugestie, które również przyczyniły się do udoskonalenia ostatecznej wersji pracy. Chciałbym także podziękować najbliższym mi osobom, żonie Uli oraz moim dzieciom, Marysi, Piotrowi i Mikołajowi. Choć podczas pisania książ- ki często mnie przy nich nie było, to jednak właśnie Ich obecność w moim życiu dostarczała mi niezbędnej motywacji do długotrwałej pracy. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== wProwadzenie Prezentowana praca została poświęcona jednemu z głównych zagadnień psy- chologii umysłu, a mianowicie wydobywaniu informacji pamięciowych. Bada- nia nad pamięcią są współcześnie prowadzone bardzo intensywnie w obrębie różnych dyscyplin, takich jak biochemia mózgu, neurobiologia, informatyka, psycholingwistyka, a w samej psychologii w różnych podejściach i nurtach teoretyczno-badawczych, z zastosowaniem różnorodnych metod i technik. To zróżnicowanie sprawia, iż badaczom zajmującym się pamięcią nie tylko trud- no jest znaleźć wspólny język, lecz także wspólnie podzielać przekonanie, że prowadzą pracę naukową nad tym samym przedmiotem. Mając na względzie ów problem, niektórzy psychologowie zastanawiają się, czy jest zestaw podsta- wowych pojęć, które mogą być akceptowane przez wszystkich badaczy pamię- ci niezależnie od reprezentowanej przez nich specjalności i podejścia teore- tyczno-metodologicznego. Chodzi o pojęcia, które jednocześnie mogłyby tworzyć fundament przyszłej nauki o pamięci integrującej wiedzę z różnych dyscyplin, zwłaszcza psychologii i nauki o mózgu. H.L. Roediger, Y. Dudai i S.M. Fitzpatrick (2007) w książce zatytułowanej Nauka o pamięci: Pojęcia pozytywnie oceniają perspektywy takiego przedsięwzięcia, a wydobywanie informacji zaliczają do jednego z podstawowych pojęć tej dyscypliny. Zakwalifikowanie wydobywania informacji jako jednego z podstawowych pojęć nauki o pamięci nie budzi zdziwienia psychologa. Chociaż szczegóło- wymi definicjami i sposobami rozumienia wydobywania informacji pamięcio- wych w psychologii zajmiemy się w następnych rozdziałach, to już teraz możemy powiedzieć, iż dzięki temu procesowi dochodzi do ujawniania się wcześniejszych doświadczeń człowieka w jego obecnym zachowaniu i w treści świadomości. Pamięć, choćby najbogatsza, pozbawiona możliwości aktualizo- wania swoich zasobów byłaby całkowicie bezwartościowa. Niektórzy psycho- logowie są w tej kwestii jeszcze bardziej radykalni. Wybitny badacz ludzkiej ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 12 Wprowadzenie pamięci E. Tulving (1997) w swojej idei fizycznego niezdeterminowania śladu pamięciowego podkreśla, iż engram jest rodzajem bytu, który manifestuje się jedynie w działaniu, a więc wtedy, gdy zostanie wydobyty. Nie negując zało- żenia, iż koniecznym warunkiem wydobycia informacji z pamięci jest fizycz- no-chemiczna zmiana w obrębie systemu nerwowego, autor ten wskazuje, „że engram nie daje się wykryć w stanie spoczynku, tj. bez wydobycia, przy po- mocy jakiejkolwiek aparatury technicznej (fizycznej) [...]. Nawet jeżeli uda się kiedyś w jakikolwiek sposób zidentyfikować fizyczno-chemiczne odpo- wiedniki (następstwa) doświadczonego zdarzenia, w całej ich złożoności, nie będzie sposobu poznania, ani przewidzenia, jaką pamięć (w rozumieniu do- świadczenia) engram ten wywoła; będzie to zależało dopiero od procesu wy- dobywania, który jeszcze nie zaszedł” (s. 98–99). A zatem, zdaniem E. Tul- vinga, rola wydobywania nie sprowadza się do ujawniania treści wcześniejszych doświadczeń, lecz do uczestniczenia w tworzeniu aktualizowanej informacji. Można zatem przyjąć, że jeżeli jednostka ma jakąś wiedzę lub przechowuje informacje o zdarzeniu z przeszłości, lecz nigdy nie wykorzystuje tych infor- macji, jej mózg jest równoważny identycznemu mózgowi, który nie zawiera tej informacji (zob. Allik, 1999). W świetle powyższych rozważań wydaje się naturalne, iż wydobywaniu informacji pamięciowych poświęcono we współczesnej psychologii pamięci wiele analiz teoretycznych i prac badawczych. Niemniej jednak przez długi czas w tej dziedzinie panowało przekonanie, zgodnie z którym badania nad pamięcią powinny mieć charakter laboratoryjny, przez co rozumiano m.in. tendencję do stosowania możliwie najprostszego materiału, a także zmniej- szenia udziału procesów myślenia i aktywności strategicznej podmiotu w fa- zie zapamiętywania i podczas sprawdzianu. Takie postępowanie, uzasadniane potrzebą zachowania ścisłej kontroli eksperymentalnej, zahamowało jednak rozwój psychologii pamięci, gdyż okazało się, iż uzyskane wyniki – pomimo dużej trafności wewnętrznej prac badawczych – nie dadzą się odnieść do funkcjonowania pamięciowego człowieka poza laboratorium (zob. m.in. Ba- naji, Crowder, 1989, 1994; Neisser, 1991; Conway, 1991; Ceci, Bronfenbren- ner, 1991). Co więcej, w wyniku takiej praktyki krąg zainteresowań tema- tycznych został ograniczony do problemów niezwykle odległych od tych, z którymi ma do czynienia człowiek w życiu codziennym. Po blisko stu latach historii psychologii eksperymentalnej pamięci J. Bruner (1979, s. 40) z nie- ukrywanym rozczarowaniem pisał: „Chociaż naszym celem było badanie pa- mięci, utknęliśmy w ciasnych okopach oznaczonych hasłem «krzywa uczenia się materiału seryjnego»”. Zainteresowanie wydobywaniem informacji znacznie wzrosło w związku z pojawieniem się w psychologii nurtu badań nad tzw. pamięcią w życiu co- dziennym (everyday memory). Badacze utożsamiający się z tym nurtem byli zainteresowani przede wszystkim tym, w jaki sposób jednostka wykorzystuje ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Wprowadzenie 13 pamięć w normalnej, codziennej działalności, a wykorzystywanie – jak wia- domo – zakłada w pierwszym rzędzie wydobycie informacji. Zaczęto zwracać uwagę na to, że wydobywanie informacji, zwłaszcza wtedy, gdy zachodzi w takich sytuacjach, jak: odpowiadanie na pytania dotyczące przeczytanego materiału lub wysłuchanego wykładu, składanie zeznań przed sądem, wspo- minanie epizodów z przeszłości, ma charakter aktywny i dynamiczny i pod- lega podobnym regułom jak inne działania człowieka, nawet tak złożone, jak rozwiązywanie problemów. W nurcie badań nad pamięcią w życiu codzien- nym ujmuje się pamięć nie jako wyizolowaną, autonomiczną funkcję umy- słową, lecz jako aktywność (funkcją) całego umysłu. Nie jest to stanowisko nowe w psychologii. Z jednej strony nawiązuje ono do idei konstrukcjonizmu, a z drugiej do globalnych modeli ludzkiego umysłu opracowywanych przez takich badaczy, jak A. Newell i J.R. Anderson; do ujęć tych powrócimy jesz- cze w rozdziale poświęconym rozumieniu umysłu (zob. rozdz. 1.1). W od- niesieniu do wydobywania informacji omawiane stanowisko trafnie określa J. Weinland (1959, s. 20): „Cały umysł jest aktywny w przypominaniu [...], traktujemy pamięć jako cały umysł zaangażowany w przywoływanie infor- macji z przeszłości”. Złożoną naturę przypominania wyraźnie podkreśla też U. Neisser (1996, s. 203–204), wskazując: „Z jednej strony mamy koncepcję pamięci jako magazynu, z drugiej zaś przypominania jako celowej aktywności [...]. Przypominanie jest formą działania (kind of doing). Tak, jak inne formy działania, jest nastawione na cel, ma charakter osobisty i specyficzny”. W bar- dziej złożonych koncepcjach funkcjonowania ludzkiego umysłu zwraca się uwagę na podobieństwo zasad, zgodnie z którymi umysł sprawuje kontrolę nad jawnymi zachowaniami (działaniem) oraz procesami wydobywania infor- macji. Zdaniem M.C. Andersona (2003, s. 1355) „Mając na względzie rolę mechanizmów kontroli w kierowaniu jawnym (overt) zachowaniem, jest w pełni uzasadnione postawienie pytania, czy również wewnętrzne (covert) działanie podlega ich wpływom. Istnieje wyraźne podobieństwo pomiędzy kontrolą działania a kontrolą pamięci”. W świetle ujęcia umysłu jako złożonego systemu będącego dobrze zinte- growaną całością wydobywanie informacji należy postrzegać jako rezultat operacji umysłowych dokonywanych na reprezentacjach pamięciowych pod nadzorem nadrzędnych struktur kontrolnych. Kwestiami tymi zajmiemy się bardziej szczegółowo w następnych podrozdziałach rozdziału pierwszego (rozdz. 1.2, 1.3, 1.4). W rozdziale drugim i trzecim zostanie zaprezentowana wiedza o dwóch podstawowych sposobach (procesach) wydobywania infor- macji pamięciowych, określonych jako strategiczne i niestrategiczne. Termi- nowi „strategia” nadaje się w psychologii różne znaczenie. Bardziej szczegó- łowe analizy tego zagadnienia są zawarte w podrozdziale 1.3.4, obecnie należy jedynie zwrócić uwagę, iż w pracy autor odwołał się do dość szerokie- go rozumienia strategii, pozwalającego włączyć do zachowań strategicznych ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 14 Wprowadzenie również te, które niekoniecznie są intencjonalnie inicjowane i nie zawsze pod- legają uświadamianej kontroli (zob. Graf, Birt, 1996). Wiedza prezentowana w trzech pierwszych rozdziałach jest mocnym fun- damentem teoretycznym prac badawczych przeprowadzonych pod kierun- kiem autora książki. Węższy kontekst teoretyczny, metodologia oraz wyniki trzech badań zostały przedstawione kolejno w rozdziałach: piątym, szóstym i siódmym, a dość szczegółowe analizy przyjętych założeń – w rozdziale czwartym. W odróżnieniu od większości dotychczasowych badań nad pa- mięcią eksperymenty opisane w niniejszej pracy odznaczają się dużym stop- niem nowości. Dotyczy to różnych wymiarów podjętej pracy badawczej. Przede wszystkim zamierzano uchwycić dynamiczną aktywność umysłu w postaci strategicznego (w znacznym stopniu kontrolowanego) i niestrate- gicznego (w znacznym stopniu zautomatyzowanego) wydobywania informa- cji podczas wykonywania tego samego, pojedynczego zadania pamięciowego. Nastawiono się zatem na uzyskanie nie – jak dzieje się to w większości badań nad pamięcią – wskaźników owej aktywności w postaci zakresu trafnie zak- tualizowanych treści, lecz wskaźników czasu odtworzenia następujących po sobie elementów materiału w postaci listy wyrazów. Na podstawie wyników analiz teoretycznych założono, iż w zapisie dynamiki przebiegu wykonywa- nia zadania pamięciowego ujawnią się zarówno efekty wydobywania niestra- tegicznego, jak i strategicznego. Wiadomo, iż wydobywanie niestrategiczne przebiega zazwyczaj znacznie szybciej niż strategiczne, przyjęto zatem, iż analiza danych w postaci czasu aktualizacji kolejnych elementów, a także odstępów czasu pomiędzy nimi umożliwi ustalenie z pewnym stopniem prawdopodobieństwa, ile elementów i które z nich zostały wydobyte w okre- ślony sposób. Tak oto można uzyskać wgląd w dotychczas bardzo słabo poznane zagadnienie, którym jest dynamiczna aktywność umysłu podczas wykonywania zadania pamięciowego angażującego procesy wydobywania strategicznego i niestrategicznego. W wyborze proponowanych kierunków analiz danych empirycznych kie- rowano się dotychczasową wiedzą o prawidłowościach funkcjonowania ludz- kiej pamięci. I tak na przykład w badaniach nad nabywaniem umiejętności stwierdza się, iż praktyka powoduje stopniową poprawę wykonania, co uwi- dacznia się bardzo wyraziście w graficznych zapisach tzw. krzywych uczenia się wykazujących szybkie zwiększenie się wprawy w początkowym okresie nauki, a następnie stopniowe jej zmniejszenie. W wyniku bardziej złożonych analiz przyjmuje się obecnie, iż pojedyncza krzywa nie odzwierciedla poje- dynczego typu uczenia się, lecz wykazuje istnienie przynajmniej dwóch zde- cydowanie różnych typów uczenia się: jednego polegającego wyłącznie na powtórzeniach i drugiego, w którym główną rolę odgrywa poznanie (Anett, 2002; zob. też Hankała, 2005). Również w badaniach nad pamięcią list wy- razów lub liter stwierdzano stałe zmniejszanie się liczby pamiętanych elemen- ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Wprowadzenie 15 tów w miarę upływu czasu. Początkowo ów efekt przypisywano mechanizmo- wi zaniku śladu pamięciowego, później stwierdzono, iż w grę wchodzi również mechanizm interferencji proaktywnej, czyli negatywnego wpływu wcześniej przyswojonych informacji. Zdaniem niektórych badaczy, np. A. Baddeleya (1990), krzywa ilustrująca spadek odzwierciedla dwa mechanizmy utraty (do- stępu do) informacji. Mechanizm zaniku działa w pierwszych kilku sekun- dach od ukończenia prezentacji materiału, następnie uaktywnia się mecha- nizm odpowiedzialny za interferencję (zob. też Nairne, 2002). Zamierzenia badawcze implikowały posłużenie się metodą swobodnego odtwarzania, przy czym zastosowana została również jej zmodyfikowana postać – metoda wybiórczego swobodnego odtwarzania. Wybiórczość funk- cjonowania pamięci przyjmowana była przez wielu badaczy za oczywistość. Z. Włodarski (1990, s. 451) wskazywał, że wyraża się ona w sposób wielo- raki, a więc tym, iż „nie zapamiętujemy (nie przechowujemy, nie przypomi- namy sobie) wszystkiego jednakowo łatwo, trwale i wiernie”. Jednak po- wszechne uznanie wybiórczego charakteru pamięci nie przekładało się na praktykę badawczą, w której dominowało nastawienie na pomiar efektów niewybiórczego aktualizowania informacji. Metoda wybiórczego swobodnego odtwarzania, która została zaproponowana i zastosowana we wcześniejszych badaniach autora (zob. Hankała, 2001), jest bardziej użytecznym narzę- dziem do pomiaru aktywności umysłu podczas przypominania niż klasyczna metoda (niewybiórczego) swobodnego odtwarzania, gdyż stwarza lepsze wa- runki ujawnienia się tej aktywności. Zakłada ona bowiem, w odróżnieniu od metody niewybiórczego odtwarzania, dokonywanie selekcji wydobywa- nych treści, a zatem stwarza okazję do większego zaangażowania struktur kontroli wykonawczej i metapoznawczej. W rozdziale piątym przedstawio- no założenia badań porównawczych nad dynamiką przebiegu wybiórczego i niewybiórczego swobodnego odtwarzania z uwagi na udział w obu for- mach reprodukcji procesów wydobywania strategicznego i niestrategicznego. W rozdziale szóstym zaprezentowano badania nad dynamiką przebiegu wy- biórczego swobodnego odtwarzania informacji odznaczających się zróżnico- wanym poziomem dyskryminatywności temporalnej. Warto podkreślić, iż dyskryminatywność temporalna jest jedną z tych właściwości przypisywa- nych hipotetycznym reprezentacjom pamięciowym, które determinując po- ziom ich dostępności, odgrywają główną rolę w procesach wydobywania. Problematyka dyskryminatywności temporalnej to współcześnie przedmiot intensywnie prowadzonych prac empirycznych oraz teoretycznych prowa- dzonych pod szyldem badań nad dystynktywnością (zob. Hunt, Worthen, 2006). Rozdział siódmy zawiera założenia i wyniki badań nad dynamiką przebiegu wybiórczego odtwarzania wyrazów zawartych w skategoryzo- wanych listach. Badania nad niewybiórczym odtwarzaniem takich wyra- zów zostały zapoczątkowane już dość dawno (Bousfieled, 1953), jednak ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 1 Wprowadzenie uzyskiwane w nich wyniki dopiero współcześnie zaczęto interpretować w ka- tegoriach efektów interakcji procesów strategicznych (kontrolowanych) i nie- strategicznych (automatycznych) zaangażowanych w wydobywanie poszcze- gólnych wyrazów z danego zbioru (listy) (Cinan, 2003). Podjęte i opisane w rozdziale siódmym badania miały m.in. na celu sprawdzenie, czy interpre- tacje te obowiązują również w odniesieniu do wybiórczego swobodnego od- twarzania. Ponadto, z uwagi na to, iż w badaniach skupiono się na pomiarze wskaźników dynamiki przebiegu odtwarzania, uzyskano możliwość wglądu w przebieg aktywności umysłu podczas wykonywania specyficznego, mocno angażującego procesy strategicznego wydobywania zadania, którym jest wy- biórcze swobodne odtwarzanie. Zastosowanie w badaniach metody wybiórczego swobodnego odtwarzania przy jednoczesnym nastawieniu na dokonanie pomiaru dynamiki przebiegu tegoż odtwarzania stworzyło dogodną sytuację do uchwycenia aktywności umysłu w procesach wydobywania informacji ze złożonego, wieloelemento- wego materiału. Można zatem powiedzieć, iż prowadzone badania były ukie- runkowane przede wszystkim na pomiar i ocenę wskaźników dotyczących dostępności informacji (assessement of accessibility) podczas testu, a nie jedy- nie – jak dzieje się to w ogromnej większości eksperymentów nad pamięcią – na stwierdzenie ich pamięciowego przechowania (assessement of availability) (zob. Jonides i in., 2008). Co więcej, wybrane przez nas podejście badawcze pozwoliło na zdobycie danych umożliwiających wyciąganie wniosków doty- czących nie tylko procesów umysłowych zachodzących w toku przypomina- nia, lecz także czasowej organizacji tych procesów. Ogólnie można powiedzieć, iż wykorzystanie w pracach badawczych (opi- sanych w trzech ostatnich rozdziałach książki) metody pomiaru aktywności umysłu w fazie przypominania w postaci wybiórczego swobodnego odtwa- rzania należy postrzegać jako próbę wyjścia poza tradycyjnie wyznaczone – dla pamięci – obszary badawcze. Zadanie polegające na wybiórczym swobod- nym odtwarzaniu, z uwagi na zawarty w nim komponent selektywności, bliskie jest w swojej logice zadaniom wykorzystywanym w badaniach nad myśleniem i podejmowaniem decyzji, pozostaje jednak przede wszystkim testem pamięci. W węższym ujęciu przeprowadzone i opisane w niniejszej książce badania należy traktować jako kontynuację prac nad wybiórczością ludzkiej pamięci, w szerszym zaś jako próbę stworzenia podstaw do ujmo- wania wybiórczości pamięci jako przejawu wybiórczej aktywności umysłu. Celowość prowadzenia takich prac, w wymiarze teoretycznym i empirycz- nym, a nawet metateoretycznym, autor sygnalizował w swojej wcześniejszej książce (zob. Hankała, 2001). Analizy teoretyczne i empiryczne zawarte w obecnej pracy są rozwinięciem wcześniejszych koncepcji ujmowania pamię- ci nie tylko jako aktywności całego umysłu, lecz także jako aktywności bar- dzo podobnej do tej, która jest przejawiana podczas wykonywania złożonych ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Wprowadzenie 1 zadań intelektualnych, tradycyjnie zaliczanych do tematyczno-problemowe- go obszaru psychologii myślenia. Jeśli chodzi o relację między pamięcią a myśleniem, autorowi bliskie jest przekonanie wyrażone przez J. Fentressa i Ch. Wickhama (1992, s. 40), iż pamięć jest zorganizowana tak „jak samo myślenie, niezależnie od wszelkich trudności, jakie mogą wypływać z przy- jęcia tego stwierdzenia”. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== R o z d z i a ł 1 wydobywanie informacji Pamięciowych jako forma aktywności umysłu Przed przystąpieniem do bardziej szczegółowych analiz dotyczących aktyw- ności umysłu w procesach wydobywania informacji pamięciowych niezbędne jest przedstawienie ogólnego teoretycznego i metateoretycznego kontekstu naszych dociekań. Na plan pierwszy wysuwa się kwestia rozumienia pojęcia umysłu. Pojęcie to ma charakter podstawowy zarówno dla całej psychologii, jak i filozofii, a wszechstronne rozważania obejmujące ten przedmiot mogły- by zostać zawarte jedynie w wielotomowej pracy. Dlatego też analizy przed- stawione w pierwszym podrozdziale mają charakter bardzo wybiórczy, ujmu- ją jedynie niektóre aspekty złożonej problematyki umysłu i ograniczają się do zasygnalizowania tych kwestii, które wydawały się najważniejsze w kon- tekście zagadnienia wydobywania informacji pamięciowych. 1.1. Pojęcie umysłu w interpretacjach psychologicznych Termin „umysł” jest wieloznaczny, a także – w opinii wielu filozofów i na- ukowców – obciążony negatywnymi skojarzeniami z nierozstrzygalnymi bądź pozbawionymi sensu problemami. Przez większą część ubiegłego wieku poję- ciu temu przypisywano bardzo niski status wyjaśniający, równy takim poję- ciom, jak np. wola czy wyobrażenie, a nawet traktowano je jako zupełnie nieprzydatne, czy wręcz szkodliwe dla nauki (Mandler, Kessen, 1959). Zda- niem Y. Neumana (2003, s. 49) umysł „jest pojęciem, które niczego nie wyjaśnia, lecz samo potrzebuje wyjaśnienia”. Niemniej jednak niektórzy au- torzy już dość dawno wskazywali na konieczność zachowania ostrożności ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 20 Rozdział 1 w krytycznej ocenie wartości pojęcia, które „ma tak burzliwą przeszłość, że z trudem można je wykorzystywać w naukowej literaturze, a [które] jednak okazuje się prawie nie do zastąpienia” (English, English, 1958, s. 323). W literaturze filozoficznej umysł występuje w dwóch podstawowych zna- czeniach: substancjalnym i funkcjonalnym, przy czym w obu, aczkolwiek w odmienny sposób, jest uwikłany w problem determinacji ludzkich zacho- wań. W pierwszym rozumieniu umysł wiąże się z jednym z podstawowych zagadnień metafizyki wyrastającym z rozważań nad przyrodą, czyli z kwestii substancji świata. W różnych nurtach myśli filozoficznej zakłada się, iż umysł jako substancja może: współistnieć z materią (dualizm), wyłącznie konstytu- ować rzeczywistość (monizm spirytualistyczny), być jedynie bytem hiposta- zowanym (monizm materialistyczny). Podział rzeczywistości na dwie katego- rialnie odrębne sfery przypisuje się Kartezjuszowi. Filozof ten przyjmował, że świat jest „zbudowany” z dwóch odrębnych jakościowo substancji: materii (res extensa), której cechą podstawową jest liczbowo ujmowana rozciągłość, atrybutami zaś m.in. ruch, kształt, trwanie, oraz duchowej (res cogitans), któ- rej esencją jest myślenie. Dualizm kartezjański ustanowił przepaść między światem fizycznym a sferą duchową (umysłem), co – zdaniem niektórych autorów – zaważyło na myśli filozoficznej i psychologicznej aż do czasów współczesnych (Vessey, Foulkes, 1997). W literaturze naukowej pojęcie umysłu pojawia się głównie w rozumieniu funkcjonalnym. W początkowym okresie rozwoju psychologii, uprawianej jeszcze w obrębie filozofii, zarysowały się dwie główne antytezy umysłu: mechanizm vs aktywność oraz asocjacja vs władza (Flugel, 1964). Pierwsza antyteza dotyczyła siły sprawczej funkcjonowania umysłu i wiązała się z waż- nym dla naukowego wyjaśniania pojęciem przyczynowości ludzkich zacho- wań. Druga antyteza w większym stopniu odnosiła się do zasady struktural- nej organizacji treści umysłu, według sposobu ich wiązania ze sobą (asocjacji), bądź też ich formalnej przynależności do oddzielnej kategorii funkcjonalnej, tzw. władzy umysłu. Ogólnie asocjacjonizm wiązał się z podejściem mecha- nistycznym, zakładającym bierność i pasywność umysłu (Anzenbacher, 1992), natomiast w koncepcji władz przyjmowano założenie o jego aktywności. Póź- niej wyłoniły się jeszcze inne opozycyjne tendencje, spośród których do naj- istotniejszych należy zaliczyć: świadomość vs nieświadomość (Flugel, 1964). Za prekursora mechanicyzmu uchodzi, wspomniany powyżej, Kartezjusz, jednakże jedynie w odniesieniu do rzeczywistości materialnej. Filozof ten traktował świat fizyczny, w tym także ludzkie ciało, jako mechanizm, swoistą maszynę, której działanie można poznać i odtworzyć. Natomiast współczes- ne mechanistyczne modele umysłu wiążą się często z redukcjonistycznym stanowiskiem materialistycznym zakładającym, iż świat we wszystkich swoich przejawach i zjawiskach, nie wyłączając psychicznych, jest manifestacją materii w kontekście przestrzenno-czasowym. Mózg zatem byłby fizyczną ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Wydobywanie informacji pamięciowych jako forma aktywności umysłu 21 podstawą umysłu we w wszelkich jego przejawach1. We wczesnych koncep- cjach mechanistycznych umysł był ujmowany zgodnie z założeniami mecha- niki klasycznej, tj. takiej, zgodnie z którą Kartezjusz wyjaśniał rzeczywistość zewnętrzną jako mechanizm podlegający prawom fizycznego wszechświata (Danzinger, 1997). Wraz z rozwojem fizyki poglądy dotyczące mechaniki ewoluowały, twierdzono m.in., iż mechanika klasyczna nie daje pełnego opi- su zjawisk fizycznych. Wprowadzone zostały kolejno koncepcje mechaniki statystycznej i kwantowej zmieniające nasz obraz świata (Tempczyk, 1997). Zmiany te w pewnym zakresie znalazły również odzwierciedlenie w mecha- nistycznych (deterministycznych) modelach umysłu (mózgu), np. w modelach konstruowanych na podstawie teorii chaosu deterministycznego (zob. Bem, de Jong, 1997). Mechanistyczne ujęcie umysłu nieodwołujące się do idei redukcjonizmu materialistycznego proponuje nauka o poznawaniu (cognitive science), która uformowała się w połowie lat siedemdziesiątych ubiegłego wieku, łącząc wie- dzę o myśleniu zgromadzoną w obrębie różnych dyscyplin szczegółowych, takich jak psychologia, lingwistyka, informatyka, logika oraz filozofia. Teore- tycznym podłożem ukształtowania się nauki o poznawaniu była idea funk- cjonalizmu wyrażająca się w przekonaniu, iż tym, co determinuje rodzaj sta- nu bądź zdarzenia umysłowego, jest miejsce, które dany stan bądź zdarzenie zajmują w systemie możliwych stanów wewnętrznych danego układu. Tak więc stany i zdarzenia wewnętrzne są określone, deterministycznie lub pro- babilistycznie, przez relacje zależności funkcjonalnej, w jakich pozostają te stany i zdarzenia w stosunku do innych stanów i zdarzeń. Systemem stanów i zdarzeń wewnętrznych może być umysł, ale również program komputerowy. Wskazanie przez A.M. Turinga (1950) na podobieństwo występujące między programem komputerowym a umysłem przyczyniło się do rozwoju stanowiska funkcjonalistycznego. Przyjęło się jednocześnie dwupoziomowe ujmowanie aktywności systemu funkcjonalnego: umysłu bądź programu komputerowego. Na pierwszym poziomie – jako działania, które charakteryzuje się przecho- dzeniem jednych funkcjonalnych stanów wewnętrznych w inne w toku wy- konywania określonego programu, na drugim zaś – jako procesu realizowane- go na różne fizyczne sposoby w tkance nerwowej, lub też w maszynie. Opis procesów zachodzących na tych poziomach dokonywany w kategoriach ter- minów mentalistycznych traktuje się na ogół jako swoisty rodzaj dodatku do charakterystyki funkcjonalnej zachowań (Burge, 1995). Przyjęcie założenia o tzw. funkcjonalnej modularności układu kognitywnego umożliwiało wyjaś- nianie inteligentnego zachowania się człowieka bez odwoływania się do in- terpretacji mentalistycznej, a więc tzw. problemu Hume’a, czyli konieczności 1 Ilustratywnym przykładem takiego podejścia jest np. tytuł (i treść) książki P. Church- landa (1995) Silnik Rozumu, Siedziba Duszy. Filozoficzna podróż w głąb Mózgu. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 22 Rozdział 1 zakładania istnienia w umyśle tzw. homunkulusa zdolnego do rozpoznawania idei pojawiających się w umyśle. Idea funkcjonalnej modularności zakłada występowanie hierarchii procesów, tzw. układów intencjonalnych (zob. Den- nett, 1990). Na najwyższym poziomie mamy do czynienia z obserwowalny- mi zachowaniami inteligentnymi, na najniższym zaś – z podstawowymi, ele- mentarnymi procesami, rezultatami funkcjonalnej dekompozycji. Niemechanistyczne modele umysłu można ogólnie podzielić na dwie ka- tegorie, a kryterium podziału jest odwoływanie się bądź nieodwoływanie się do pojęcia „Ja” jako konstruktu wyjaśniającego ludzkie zachowanie (Bem, de Jong, 1997). Modele, które nie odwołują się do pojęcia „Ja”, czynnik de- terminujący przebieg i rezultaty czynności poznawczych człowieka upatrują w jego wiedzy oraz w generowanych przez nią oczekiwaniach, nastawieniach, postawach itp. Szczególne znaczenie przywiązuje się przy tym do społecznych uwarunkowań nabywania i wykorzystywania wiedzy. Według niektórych fi- lozofów zupełne sprowadzenie psychologii do neurobiologii nie jest możliwe właśnie dlatego, że część twierdzeń psychologicznych odnosi się do nieredu- kowalnych biologicznie faktów społecznych (Bunge, 1991). Wielu współczes- nych filozofów, zwolenników tzw. społecznego konstrukcjonizmu, twierdzi, iż umysł jest społecznym konstruktem, i w związku z tym jego badanie musi być zasadniczo różne od eksplorowania świata przyrody. Autorzy ci czerpią swoje inspiracje z koncepcji L. Wittgensteina, L. Wygotskiego, G.H. Meada, a także niektórych fenomenologów, np. M. Merleau-Ponty’ego. L. Wittgen- stein (1972) zaprzeczał możliwości identyfikowania treści umysłowych (zna- czenia) ze stanem fizycznym. Tak więc, nawet jeżeli mózg jest maszyną syn- taktyczną, nie oznacza to automatycznie, że jest maszyną semantyczną (Bem, de Jong, 1997). Znaczenie nie może być czymś istniejącym „w głowie”, kon- stytuowanym przez syntaktyczne reguły pobudzeń neuronów, ale ufundowa- nym w ludzkich zwyczajach i tradycjach. Znaczenie ma charakter holistyczny, jest częścią szerszego kontekstu kulturowego, dlatego też mechanistyczne mo- dele umysłu, które zakładają, że elementy znaczenia mogą zostać wyizolowa- ne, a następnie skorelowane ze znakami językowymi, są – zdaniem zwolen- ników społecznego akonstrukcjonizmu – nie do przyjęcia. Znaczna liczba psychologów w wyjaśnieniach ludzkiego zachowania w sposób mniej lub bardziej jawny odwołuje się do pojęcia „Ja”, pomimo że jest ono przedmiotem ostrej krytyki filozofii redukcjonistyczno-materiali- stycznej2. Dla wielu psychologów zrezygnowanie z niego, nie tylko przy opi- sywaniu, lecz także przy wyjaśnianiu zachowania się człowieka, byłoby bar- dzo trudne, a czasami wręcz niemożliwe. Psychologowie dostrzegają zalety 2 Niekiedy w interpretacjach redukcjonistycznych pojawia się pojęcie „Ja”, jednak- że rozumiane jako „nieustannie zmieniający się stan neurobiologiczny” (Damasio, 1999, s. 121). ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Wydobywanie informacji pamięciowych jako forma aktywności umysłu 23 posługiwania się takimi, ściśle powiązanymi z pojęciem „Ja” określeniami, jak cel, dyspozycje i możliwości, mimo że zdaniem niektórych filozofów, np. W.V. Quine’a (1995), są one jedynie pojęciami utworzonymi na podstawie introspekcji własnego życia umysłowego. Istnieje wiele teorii i sposobów interpretacji pojęcia „Ja” (zob. m.in. Nelson, 1997; Baumeister, 1998). Nie- zależnie od szczegółowych interpretacji pojęcie to często wiązane jest z pod- miotowością w poznawaniu i działaniu, a więc ze zdolnością do racjonalnego poznawania rzeczywistości i obserwacji własnych przeżyć (samoświadomoś- cią introspekcyjną), a także ze zdolnością do spontanicznego podejmowania aktywności i kierowania własnym zachowaniem. Kierowanie to może przeja- wiać się w różnego rodzaju czynnościach, takich jak: integracja, koordynacja, regulacja i dokonywanie wyboru. Zdaniem filozofów psychologii – S. Bema i H.L. de Jonga (1997) – psychologowie, niezależnie od reprezentowanego stanowiska w kwestii ostatecznego podłoża rzeczywistości, tj. monizmu lub dualizmu ontologicznego, rzeczywiście kierują się w swojej działalności ba- dawczej założeniami dualizmu metodologicznego. Ważne jest to, iż nawet przy przyjmowaniu założeń materializmu nie jesteśmy w stanie wyjaśnić ludzkich subiektywnych stanów i doznań na podstawie wyłącznie danych neurofizjologicznych, niezależnie od tego, jak dalece byłyby one dokładne i szczegółowe. „Psychologia nie jest redukowalna do fizjologii, jeżeli rozu- mielibyśmy przez to, iż posiadając wystarczającą wiedzę z zakresu fizjologii moglibyśmy przestać mówić o celach, myślach, przekonaniach...” (Boden, 1989, s. 665). Znalezienie odpowiedzi na pytanie: „Czym jest umysł?”, okazało się za- daniem niezwykle trudnym i prowadzącym do bezowocnych dyskusji. We współczesnych modelach umysłu odchodzi się od poszukiwania odpowiedzi na pytanie: „Czym jest umysł?”. Zaczęto pytać: „Jak funkcjonuje umysł?”. Umysł ujmowany funkcjonalnie traktowany bywa jako ogół form (przejawów) życia psychicznego człowieka (rozumienie szersze), bądź też ogół form funk- cjonowania poznawczego i wolicjonalnego (rozumienie węższe) (Podsiad, Więckowski, 1983). Można również spotkać się z jeszcze węższymi interpre- tacjami umysłu, obejmującymi jedynie zdolność poznawania. W psychologii empirycznej analizy dotyczące funkcjonalnych aspektów umysłu koncentro- wały się m.in. wokół wspomnianej wcześniej opozycji: asocjacja vs władza. Mechanizm asocjacji treści pamięci na podstawie styczności w czasie i w prze- strzeni, podobieństwa oraz kontrastu zaproponował już Arystoteles, nato- miast brytyjscy filozofowie empiryści w mechanizmie tym upatrywali wyjaś- nienia wszelkich zjawisk umysłowych. Filozofowie ci reprezentowali jednocześnie stanowisko atomizmu w odniesieniu do struktury umysłu. We- dług D. Hume’a: „Wszelkie zjawiska pamięci, wyobraźni, woli, rozumu i każ- de inne zjawisko oraz operacja umysłowa są jedynie różnymi przykładami skojarzenia idei” (za Richardson, 1988, s. 43). ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 24 Rozdział 1 Asocjacjoniści uznawali model całkowicie biernego umysłu, w którym jego jedynym zadaniem było kojarzenie ze sobą rzeczy współwystępujących lub następujących po sobie w świecie otaczającym człowieka. Jedne treści auto- matycznie następowały po innych – zgodnie z zasadami powstawania skoja- rzeń – nie zostawiając miejsca na dowolną kontrolę. Zakładano, iż umysł nie jest jakimś szczególnym systemem dokonującym wyspecjalizowanych opera- cji w zależności od rodzaju aktywności, takich jak percepcja, myślenie, dzia- łanie, itp., lecz jest jedynie tworem, nierzadko przedstawianym metaforycznie jako sieć, złożonym z dużej liczby elementarnych jednostek (idei, pojęć, re- prezentacji pamięciowych itp.) połączonych w zespoły o zróżnicowanym stopniu złożoności; w takim rozumieniu umysł można utożsamiać z treściami przechowywanymi w pamięci. Kontynuatorką tradycji asocjacjonistycznej w psychologii była tzw. psychologia empiryczna. Z chwilą gdy zasadą asocja- cji zostały objęte również zachowania motoryczne, nic nie stało na przeszko- dzie, aby postrzegać funkcjonowanie ludzi i zwierząt na tym samym kon- tinuum. Jak podkreśla A. Anzenbacher (1992, s. 167–168), w teoriach zaliczanych do tego nurtu „mówi się jednym tchem o inteligencji szczurów, psów i delfinów oraz o inteligencji człowieka, a rozum, uczenie się i pamięć człowieka odróżnia się nie w sposób zasadniczy, lecz tylko ilościowy, a różni- ca między zmysłowością a duchem, zwierzęciem a człowiekiem staje się nie- istotna”. Pojawiło się pojęcie pamięci mechanicznej, której funkcjonowanie, zarówno podczas zapamiętywania, jak i przypominania, opiera się na skoja- rzeniach, a nie na związkach treściowych i logicznych (Włodarski, 1990). W opozycji do asocjacjonistycznego rozumienia umysłu pozostawało jego ujęcie jako zbioru tzw. władz (zdolności) poznawczych. We wczesnej tradycji racjonalistycznej, której czołowym przedstawicielem był Platon, wyodrębnia- no dwie podstawowe władze: zmysły, dostarczające jedynie zewnętrznych oglądów rzeczy fizycznych, którym nie można wierzyć, oraz intelekt (Nous), który dostarcza wiedzy o rzeczywistości i jest nieomylny. Później do władz tych dołączono również pamięć, a także wyobraźnię, a jeszcze później także uwagę, mowę i ruch (ten ostatni był wyróżniony już przez Arystotelesa), lecz przez długi czas nie przywiązywano do niego wagi jako oddzielnej władzy umysłu. Dalsze rozróżnienia dokonywane były przez podział już wyodręb- nionych władz. I tak zmysły dzielono według modalności, intelekt (wyra- żający się w zdolności myślenia abstrakcyjnego) na zdolność pojmowania (rozum), sądzenia (rozsądek) i rozumowania (rozwaga). Pamięć dzielono na reproduktywną i rekonstruktywną, wyobraźnię na aktywną (twórczą) i bierną (odtwórczą) (Spearman, 1932). Warto podkreślić, iż już dość wcześnie for- mułowano zastrzeżenia co do wyróżniania pamięci jako odrębnej władzy. Wątpliwości pojawiły się na tle trudności wyznaczenia jej granic w stosunku do pozostałych władz. Postać Mnemosyne, greckiej bogini pamięci, matki dziewięciu muz uosabiających artystyczne i intelektualne osiągnięcia, jest ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Wydobywanie informacji pamięciowych jako forma aktywności umysłu 25 wyraźnym świadectwem postrzeganego już przez starożytnych szczególnego związku między pamięcią a innymi sferami (aspektami) umysłu (Jones, 1994). Podział umysłu na władze był wyrazem przekonania o jego predetermi- nowanej, „zaprogramowanej” (wrodzonej) organizacji. Przekonanie to miało swą wersję „silniejszą” lub „słabszą”. W wersji „silniejszej” koncepcja zakła- dała rzeczywiste istnienie odrębnych, nie tylko funkcjonalnie, lecz także strukturalnie, władz umysłu. Władze miały – z założenia – charakter wro- dzony i przeciwstawiano im zarówno te komponenty umysłu, które mogły podlegać zmianom wskutek ćwiczenia, jak nawyki i umiejętności. W bardzo rozwiniętej postaci ten sposób rozumienia umysłu znalazł swój wyraz w kon- cepcji frenologii F. Galla, który wyodrębnił aż 37 odrębnych władz, lokalizu- jąc je dodatkowo w określonych fragmentach kory mózgowej. Wśród wyróż- nionych władz miały znajdować się, takie jak: zdolność numeryczna, muzyczna, przestrzenna, a także zdolność religii, mądrości, a nawet próżno- ści. Autor podziału zwrócił uwagę, iż tradycyjnie wyróżniane władze, np. wyobraźnia, rozum, uwaga czy pamięć, nie są w rzeczywistości ogólnymi zdolnościami, lecz ogólnymi atrybutami fundamentalnych władz. Tak więc każda z fundamentalnych władz, np. muzyki, ma swoje atrybuty wyobraźni, rozumu, uwagi i pamięci. Frenologia spotkała się z ostrą krytyką i została odrzucona. Niemniej jednak idea istnienia pewnych wrodzonych „podsys- temów” umysłu, zwłaszcza w odniesieniu do percepcji i języka, powróciła w kognitywistycznej koncepcji modularnego umysłu (Fodor, 1983), wspiera- nej częściowo przez wyniki badań psychologicznych (zob. Pylyschyn, 1999), a częściowo przez wyniki badań nad strukturą ludzkiego mózgu. Zgod- nie z poglądami współczesnych zwolenników koncepcji władz „umysł jest w mniejszym stopniu jednolitym systemem służącym do rozwiązywania róż- norodnych problemów niż zbiorem trwałych i niezależnych od siebie podsy- stemów zaprojektowanych w celu wykonywania ściśle określonych zadań” (Hirschfeld i Gelman, 1994, s. 4). Do koncepcji modularności umysłu odwo- łuje się niekiedy stanowisko proceduralizmu, popularne w modelach umysłu proponowanych w nauce o poznawaniu. Z perspektywy psychologii pamięci stanowisko proceduralizmu oznacza przyjęcie założenia, że pamięć o zdarze- niu „przechowywana jest w tych samych strukturach neuronalnych, które uczestniczyły w przetwarzaniu zdarzenia, gdy zostało doświadczone po raz pierwszy” (Crowder, 1993, s. 139). Struktury te są uaktywniane również pod- czas aktualizacji przechowywanych treści. W wersji „słabszej” koncepcji władz zakładano jedynie funkcjonalne zróżnicowane aktywności umysłu, co było do przyjęcia nawet dla przedsta- wicieli umiarkowanego empiryzmu, jak J. Locke, który wyróżniał jako władze umysłu myślenie i wolę. Filozof ten przestrzegał jednakże przed traktowa- niem ich jako oddzielnych, autonomicznych ośrodków umysłu, wskazując, iż nie są one odrębnymi jednostkami umysłu wykonującymi własne zadania, ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 2 Rozdział 1 lecz rezultatem aktywności całego umysłu (zob. Alexander, 1989). Krytyka koncepcji władz zapoczątkowana przez zwolenników podejścia empirystycz- nego w filozofii była następnie podtrzymywana przez psychologów reprezen- tujących podejście atomistyczno-asocjacjonistyczne. Pomimo że na gruncie psychologii naukowej właśnie asocjacjonizm był podejściem reprezentowa- nym przez większość badaczy, to jednak sposób interpretowania umysłu w kategoriach władz przetrwał – chociaż pod innym szyldem – do czasów obecnych. I tak dla wielu autorów zainteresowanych różnicami indywidual- nymi koncepcja władz była dogodnym punktem wyjścia do prowadzenia empirycznych badań nad różnicami w zakresie różnych zdolności poznaw- czych i określania „struktury inteligencji”, badań czynnikowych i rozwoju technik psychometrycznych (zob. Flugel, 1964). Zaletą koncepcji władz było również to, iż dostarczała ona ramy dla względnie spójnej organizacji wiedzy psychologicznej. Do utrwalenia tradycyjnych podziałów przyczynił się rów- nież zaproponowany przez I. Kanta trójskładnikowy podział umysłu na: poznanie, uczucia i wolę (Flugel, 1964). Do tego podziału nawiązuje także propozycja S. Guttenplana (1995), który w obrębie „terytorium” funkcjo- nalnie interpretowanego umysłu wyróżnił trzy dziedziny: doznawania, repre- zentowania i działania. Odwołania do dawnych podziałów możemy zaob- serwować także w strukturze układu treści wielu współczesnych podręczników psychologii ogólnej. Innym ważnym źródłem atrakcyjności koncepcji odwołującej się do trady- cyjnej idei władz było to, iż zakładała ona dużą aktywność umysłu. Asocja- cjonizm postrzegał umysł jako twór bierny, reaktywny, funkcjonujący mecha- nistycznie (Flugel, 1964; Hankała, 1986, 1998). Gdy po długim okresie dominacji stanowiska asocjacjonistycznego w psychologii (początkowo w wer- sji mentalistycznej, a następnie behawiorystycznej) popularność zaczęło zdo- bywać podejście poznawcze, jego zwolennicy mniej lub bardziej świadomie nawiązywali do koncepcji władz. Dominujący początkowo kierunek teore- tyczno-badawczy ujmował ludzki umysł jako system funkcjonujący analo- gicznie do komputera, zawierający w sobie podsystemy odpowiedzialne za przetwarzanie (procesor), przechowywanie (pamięć długotrwała) i kontrolę (pamięć operacyjna). Dość szybko okazało się jednak, iż metafora ta nie odzwierciedla aktywności umysłu ujawniającej się podczas wykonywania róż- norodnych czynności, takich jak „myślenie, postrzeganie, ujmowanie poję- ciowe, dochodzenie do zrozumienia, przypisywanie wartości, zapamiętywa- nie, wydobywanie informacji z tzw. pamięci długotrwałej i umieszczanie ich w tzw. pamięci krótkotrwałej, przypominanie tekstu, jego streszczanie, para- frazowanie, formułowanie, przekazywanie i odbieranie komunikatów, wnio- skowanie” (Pelz, 1995, s. 294). Z. Chlewiński (1999, s. 31) podkreśla, iż umysł ludzki w porównaniu do komputera jest systemem o „olbrzymiej ak- tywności własnej”. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Wydobywanie informacji pamięciowych jako forma aktywności umysłu 2 Na gruncie filozofii największy stopień aktywności przypisywano umysło- wi interpretowanemu jako system poznawczy w doktrynie I. Kanta. Filozof ten – godząc w specyficzny sposób stanowiska empiryzmu i racjonalizmu – za- kładał, iż poznawanie rzeczywistości przez ludzki umysł ma charakter kon- strukcji, podczas której wrodzone struktury narzucają organizację danym odbieranym drogą zmysłową. Stanowisko Kanta dało podstawę do rozumie- nia aktywności umysłu jako działalności twórczej (konstruktywnej). W po- dejściu konstrukcjonistycznym w psychologii silnie podkreśla się rolę wiedzy zorganizowanej w schematy, czyli umysłowe konstrukty doświadczenia deter- minujące sposób odbioru informacji z otoczenia i ich rozumienia, a także ukierunkowujące działanie człowieka. W niektórych koncepcjach konstruk- cjonistycznych zakłada się, iż ważną rolę w całokształcie aktywności poznaw- czej człowieka odgrywa struktura „Ja”, interpretowana m.in. jako zespół sche- matów dotyczących własnej osoby (Marcus, 1980; Marcus, Wurf, 1987). W omawianym ujęciu umysł jest ogólnie traktowany jako system „aktywny, ukierunkowany problemowo, koncentrujący uwagę, wybiórczy, konstrukcyjny, nastawiony na cele” (Bruner, 1996, s. 93). W podejściu konstrukcjonistycz- nym zaciera się podział na poszczególne władze, moduły czy podsystemy umysłu. Na plan pierwszy analiz wysuwają się zadania, przed którymi stoi podmiot/umysł, i czynności, które w związku z zadaniem wykonuje. Chociaż określone zadanie – ze względu na przewagę specyficznych procesów – może być określane jako: percepcyjne, pamięciowe, myślowe, decyzyjne itd., to jed- nak najczęściej zakłada się, iż cały umysł jest zaangażowany w jego wykona- nie, gdyż stanowi funkcjonalną i dynamiczną całość. Analizy struktury umysłu w podejściu odwołującym się do koncepcji władz dokonywane były z perspektywy, którą można metaforycznie określić mianem horyzontalnej. Zgodnie z nią można wyróżnić względnie niezależne i zlokalizowane jak gdyby równolegle do siebie sfery czy też dziedziny ak- tywności umysłu, jak np. spostrzeganie, myślenie, podejmowanie decyzji, pamiętanie. Zdecydowanie inną perspektywę analiz przyjmuje się wówczas, gdy umysł, zarówno w wymiarze strukturalnym, jak funkcjonalnym, rozpa- truje się w kontekście, wspomnianej wcześniej, opozycji: świadome–nieświa- dome. Perspektywę tę można określić mianem wertykalnej, gdyż zgodnie z nią umysł ujmowany jest jako układ składający się z przynajmniej dwóch, a nie- kiedy z większej jeszcze liczby warstw nałożonych, czy też nadbudowanych jedna nad drugą; zazwyczaj niższą warstwą jest sfera nieświadomości. Problem autonomii obu sfer w obrębie pełnej struktury umysłu stanowi oddzielne zagadnienie, niekiedy świadomość pojawia się jedynie jako właściwość przy- sługująca treściom umysłowym po osiągnięciu pewnego poziomu pobudzenia, czasami jednak w wyjaśnieniach psychologicznych zakłada się istnienie od- rębnych, choć zazwyczaj współpracujących ze sobą systemów w postaci umy- słu świadomego i nieświadomego (Damasio, 2000). ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 28 Rozdział 1 Przed przystąpieniem do bardziej szczegółowych analiz należy zwrócić uwagę na trudności, na które natrafia się przy posługiwaniu się terminem „świadomość” we współczesnej psychologii. O skali owych trudności mogą świadczyć problemy pojawiające się już przy próbie zdefiniowania świadomo- ści. Brak jest jednej, powszechnie uznanej definicji świadomości, podejmowa- ne są natomiast liczne próby określenia, czym ona jest. Termin „świadomość” pojawił się w rozważaniach filozoficznych stosunkowo późno, gdyż dopiero w XVII wieku. W słynnym określeniu J. Locke’a z 1690 roku świadomość została utożsamiona z percepcją tego, co dzieje się w umyśle człowieka (Locke, 1690/1955). W 1866 roku T. Huxley pisał: „Zaliczamy doznania, podobnie jak emocje, przejawy woli czy myśli do wspólnej kategorii stanów świado- mych. Nie wiemy jednakże, czym jest świadomość; zastanawiamy się, jak to możliwe, by coś tak niezwykłego jak stan świadomości było wynikiem draż- nienia tkanki nerwowej. Jest to równie zagadkowe jak pojawianie się Dżina wtedy, gdy Alladyn pocierał swą lampę […]” (za Gregory, 2000, s. 15). W em- pirystycznych konc
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Aktywność umysłu w procesach wydobywania informacji pamięciowych
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: