Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00537 011004 20698291 na godz. na dobę w sumie
Aleksander Szczęsny (1885-1929). Poeta, baśniopisarz, patriota - ebook/pdf
Aleksander Szczęsny (1885-1929). Poeta, baśniopisarz, patriota - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 234
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-8220-005-8 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> literaturoznawstwo, językoznawstwo
Porównaj ceny (książka, ebook (-19%), audiobook).

Niedoceniony w pełni, choć uznany przez największych – m.in. Przesmyckiego i Leśmiana; wycofany i melancholijny, delikatny i marzycielski; poeta, ojciec, patriota – przedwcześnie zmarły, następnie niemalże zapomniany, później wspominany rzadko, „przy okazji”, „po przecinku”, gdzieś pomiędzy tymi, których historia uznała za bardziej utalentowanych. Aleksander Szczęsny to przykład twórcy tyleż niezwykłego, co tragicznego. Jako należący do pokolenia przełomu wieków, Szczęsny debiutował na styku dwóch epok. Niefortunnie, gdyż jedna bezpodstawnie niepochlebna recenzja sprawiła, że zaliczono go do grona epigonów. Tymczasem jego twórczość stanowi niezwykły pomost pomiędzy poetyką Młodej Polski i dwudziestolecia międzywojennego.

Z Wprowadzenia

Autorka rozwija wątki podjęte przez wcześniejszych badaczy, uzupełnia luki, szerzej pokazuje dorobek Szczęsnego. Jej studia stanowią więc w rezultacie syntezę tego, co już z prac historycznoliterackich i biograficznych wiadomo na temat twórczości i działalności Szczęsnego. Ponadto publikacja jest zadowalającym uzupełnieniem stanu badań, poszerza go i ukazuje w kontekście biografii i całokształtu twórczości. Analizy odznaczają się dbałością i starannością, a także – co jest zaletą tej pracy – zwięzłością analityczno-interpretacyjną.

Z recenzji prof. dr. hab. Edwarda Jakiela

 

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

(cid:3)(cid:3) (cid:3)(cid:3) (cid:3)(cid:3) (cid:3)(cid:3) (cid:3)(cid:3) (cid:3)(cid:3) Aleksandra Ewelina Mikinka – Uniwersytet Łódzki, Wydział Filologiczny Instytut Filologii Polskiej i Logopedii, Zakład Literatury Pozytywizmu i Młodej Polski 90-236 Łódź, ul. Pomorska 171/173 RECENZENT Edward Jakiel REDAKTOR INICJUJĄCY Urszula Dzieciątkowska OPRACOWANIE REDAKCYJNE Agnieszka Kozyra SKŁAD I ŁAMANIE AGENT PR KOREKTA TECHNICZNA Wojciech Grzegorczyk PROJEKT OKŁADKI Agencja reklamowa efectoro.pl Zdjęcie wykorzystane na okładce: ilustracja Zofii Plewińskiej-Smidowiczowej do zbioru Aleksandra Szczęsnego Baśnie wiosenne Źródło: https://bc.wbp.lodz.pl/dlibra/publication/68797/edition/65784/content © Copyright by Aleksandra Ewelina Mikinka, Łódź 2020 © Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2020 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.09740.19.0.M Ark. wyd. 9,7; ark. druk. 14,625 ISBN 978-83-8220-004-1 e-ISBN 978-83-8220-005-8 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl tel. 42 665 58 63 SPIS TREŚCI Wprowadzenie ..................................................................................................... 7 Rozdział I Poeta, kochanek, marzyciel 1.1. Entuzjasta i miłośnik „Chimery” – pierwsze próby poetyckie Aleksandra Szczęsnego ..................................................................................................... 11 1.2. Rozmaite utwory rozproszone (do 1911 r.) ........................................... 35 1.3. To, co się stało. Niedoceniony przez krytykę pierwszy tom poezji ...... 46 1.4. Pośmiertny hołd złożony Szczęsnemu – opublikowanie Pieśni o drodze ... 73 Rozdział II Prozaik, ojciec, bajkopisarz 2.1. Spadkobierca skarbów ojcowskich – debiutancki zbiór opowiadań dla dzieci i młodzieży ......................................................................................... 95 2.2. Dla naszej dziatwy. 40 ciekawych i zajmujących bajeczek oraz 30 baje- czek dla małych czytelników – teksty przypisywane Aleksandrowi Szczę- snemu ............................................................................................................. 105 2.3. „Cudowność wzgardzonych”… sprzętów – pierwszy tom baśni Szczę- snego wydany przez Jakuba Mortkowicza .............................................. 109 2.4. Baśnie wiosenne – hołd Szczęsnego dla epoki średniowiecza .............. 122 2.5. Przedwojenna współpraca z czasopismami dla młodzieży .................. 135 2.6. Pieśń białego domu – parabola o losie artysty .......................................... 142 2.7. O tym, jak kiedyś miesiące brata swego, marca, obdarowały – baśń eduka- cyjna ............................................................................................................... 148 2.8. Dzieciństwo i dzisiaj – szkic wspomnieniowy dla młodzieży ............... 150 6 Rozdział III Patriota, redaktor, społecznik 3.1. Moment przemiany artysty w społecznika sygnalizowany w poemacie Wigilie ............................................................................................................. 153 3.2. O ziemi cudownej i ludzkim ukochaniu – patriotyczno-historyczna gawęda dla dzieci .......................................................................................... 156 3.3. Dla was i Tarnina – patriotyczne zbiory wierszy dla dzieci i dorosłych ... 163 Zakończenie .......................................................................................................... 197 Bibliografia ........................................................................................................... 201 Ilustracje ................................................................................................................ 205 Indeks osób ........................................................................................................... 233 Spis treści WPROWADZENIE Niedoceniony w pełni, choć uznany przez największych – m.in. Przesmyckiego i Leśmiana; wycofany i melancholijny, delikatny i marzy- cielski; poeta, ojciec, patriota. Przedwcześnie zmarły, następnie niemalże zapomniany, później wspominany z rzadka, przy okazji, „po przecinku”1, gdzieś pomiędzy tymi, których historia uznała za bardziej utalentowa- nych. Aleksander Szczęsny to przykład twórcy tyleż niezwykłego, co tragicznego. Jako należący do pokolenia przełomu wieków debiutował na styku dwóch epok – niefortunnie, gdyż jedna bezpodstawnie niepo- chlebna recenzja sprawiła, że zaliczono go do grona epigonów. Tymcza- sem jego twórczość stanowi niezwykły pomost pomiędzy poetyką Młodej Polski a dwudziestolecia międzywojennego2. Fakt, iż nie zaznaczył swo- jej pozycji na tyle silnie, by zapewniło mu to dużo wyższą rangę wśród artystów tamtego burzliwego okresu, wynikał z kilku powodów. Szczęsny, jak wiemy z zachowanych o nim świadectw, był człowiekiem niezwykle skromnym, powściągliwym, o delikatnej konstrukcji psychicznej3. Nie posiadał żadnych znajomości w szeroko rozumianym świecie artystycz- nym4, nie był też z nikim spokrewniony ani skoligacony – pochodził ze zubożałej rodziny robotniczej, dzieciństwo spędził na Powiślu, skończył tylko gimnazjum realne, po czym został księgarzem5. Pod tym kątem 1 R. Okulicz-Kozaryn, Cudowność wzgardzonych szczegółów, [w:] A. Szczę- sny, Poezje wybrane, oprac. R. Okulicz-Kozaryn, M. Ignaszak, Kraków 2000, s. 38. 2 Vide R. Okulicz-Kozaryn, Cudowność wzgardzonych szczegółów, s. 8. 3 B. Leśmian, Utwory rozproszone. Listy, oprac. J. Trznadel, Warszawa 1962, s. 319. 4 Nie wliczając w to serdecznej zażyłości z Zenonem Przesmyckim, była to bowiem znajomość, o którą Szczęsny sam zawalczył – nie zostali sobie przedstawieni, a poznali się dzięki korespondencji zainicjowanej przez Szczę- snego. Więcej na ten temat w rozdziale I. (Vide R. Okulicz-Kozaryn, Cudow- ność wzgardzonych szczegółów, s. 17). 5 A. Boleski, Wstęp, [w:] A. Szczęsny, Pieśń o drodze, Warszawa 1936, s. 2. 8 stanowił typowy przykład literata pokolenia Młodej Polski: zarówno on, jak i wielu innych debiutantów końca wieku pochodziło z ubogich, drob- nomieszczańskich czy nawet chłopskich rodzin. Ostatecznie jednak to do samego poety należała decyzja o wycofaniu się z artystycznego środowi- ska, zarzuceniu trubadurskich marzeń o kreowaniu lirycznych światów i efemerycznych bytów poetyckich – po nietuzinkowym, docenionym przez Leśmiana i Miriama debiutanckim tomiku następuje nagły zwrot w stronę poezji patriotycznej, a wizjoner i marzyciel zmienia się w Tyr- teusza. Przyczynę tego stanowi rzeczywistość polityczna – jest rok 1918, a Szczęsny, po ukończeniu kursów administracji państwowej, zostaje zatrudniony jako urzędnik6. Od tego momentu jego silne zaangażowanie w Ministerstwie Pracy i Opieki Społecznej przekłada się nie tylko na treść kolejno publikowanych wierszy, ale i na tematykę dzieł prozatorskich. Ponadto fakt, iż zostaje ojcem, stanowi asumpt do pisania baśni, powsta- jących od tej pory aż do przedwczesnej śmierci autora. Zatem to on sam, świadomie i konsekwentnie, zmienia kierunek swojej twórczości. Nie każdemu artyście dane jest przetrwać w pamięci narodu. Tym większa odpowiedzialność leży na tych, którzy otrzymują szansę i moż- liwość na ponowne włączenie zapomnianego twórcy do literackiego obiegu, szczególnie gdy dostrzegają w jego utworach zasługującą na większe uznanie niezwykłość, wyjątkowość i czar. Z tym, że Aleksander Szczęsny na owo uznanie zasługuje, zgadzają się także dotychczasowi badacze jego twórczości. Próbę przypomnie- nia sylwetki warszawianina podjął Radosław Okulicz-Kozaryn, który w 2000  r. wraz z Marią Ignaszak opracował reedycję jego wierszy pt. Poezje wybrane. We wstępie pisał: Aleksandrowi Szczęsnemu […], twórcy światów lirycznych rozpiętych pomiędzy marzeniem a codziennością, należy się […] bez wątpienia po- cześniejsze miejsce w historii literatury niż dotychczasowe, na ogół „po przecinku”. Jakkolwiek bowiem jego koncepcja poetycka nie rozwinęła w pełni swoich potencji, to i tak jej samodzielność zasługuje na duże uzna- nie, wiersze zaś na ponawianą raz po raz lekturę7. 6 Vide R. Okulicz-Kozaryn, Aleksander Jerzy Szczęsny, [w:] Polski Słownik Biograficzny, t. 47, Kraków 2011, s. 427–429. 7 R. Okulicz-Kozaryn, Cudowność wzgardzonych szczegółów, s. 37–38. Wprowadzenie 9 Niniejsza praca badawcza nie pretenduje do miana wyczerpującego studium życia i dorobku pisarza. Może być zaledwie przyczynkiem do monografii, a jest przede wszystkim zbiorem literaturoznawczych eks- plikacji, refleksji i przemyśleń nad twórczością, która zachwyciła autorkę opracowania. Większą część książki poświęcono tekstom prozatorskim – baśniom, krótkim utworom dla młodzieży oraz parabolicznemu opo- wiadaniu Pieśń białego domu. Natomiast stosunkowo niewiele pisze się o tłumaczeniach Baśni Andersena, z których Szczęsny zasłynął, a które współcześnie wciąż są wznawiane8. Taka decyzja umotywowana jest chęcią bliższego przyjrzenia się oryginalnym, autorskim pomysłom samego pisarza, zamiast analizy jego prób translatorskich – niemniej jednak w przyszłości warto mieć na uwadze i tę gałąź jego twórczości, tym bardziej że przekłady (a może raczej własne, kreatywne opracowania) Andersenowskich baśni wyróżniają się na tle pozostałych innowacyjno- ścią i nieszablonowością. Badania nad postacią Szczęsnego pochodzące z pierwszych dziesię- cioleci XX w. są stosunkowo skromne i rozproszone. Kilka zdań znaleźć można w dawnych opracowaniach literatury polskiej, na przykład autorstwa Stanisława Lama, Kazimierza Wyki czy Juliana Krzyżanowskiego. Na- tomiast za umieszczenie dorobku Aleksandra Szczęsnego w obrębie naj- nowszej refleksji literaturoznawczej ogromna zasługa przypada przede wszystkim Annie Czabanowskiej-Wróbel oraz wspomnianemu wyżej Radosławowi Okulicz-Kozarynowi. Pierwsza z badaczy poświęciła sporo miejsca w swoich publikacjach zarówno jego literaturze dla dzieci, jak i wierszom, natomiast rekonstrukcja biografii warszawianina autorstwa Okulicz-Kozaryna znajduje się w Polskim Słowniku Biograficznym. Niniej- sza praca przede wszystkim kontynuuje te studia, dlatego nierzadko znaj- dują się w niej odwołania do powyższych badaczy; oprócz tego proponuje się w niej nowe konteksty interpretacyjne, dokonuje bardziej rozbudo- wanej analizy utworów, szerzej eksponuje tematy i motywy budujące wyobraźnię młodopolanina, dotychczas wskazywane z rzadka, a które mogą rzucić nowe światło na jego sylwetkę. 8 Rozmaite edycje baśni H. Ch. Andersena w tłumaczeniu Aleksandra Szczęsnego, wraz z opracowaniem oraz ilustracjami, przygotowuje współcze- śnie Wydawnictwo Greg. Wprowadzenie 10 O baśniach Szczęsnego nie można też mówić bez odnotowania sta- ranności, z jaką zawsze przygotowywane były ich szaty graficzne, będące efektem współpracy ze znanymi w tamtym okresie malarzami i ilustra- torami. Z tego powodu warstwę tekstową niniejszej publikacji uzupeł- niają ilustracje z oryginalnych wydań Baśni wiosennych oraz Kolorowego okienka. Kolejnym etapem prac nad spuścizną Szczęsnego będzie właśnie przygotowywana, opatrzona komentarzem edycja krytyczna jego baśni i opowiadań, by również i one – obok przypomnianych przez Okulicz- -Kozaryna i Ignaszak wierszy – mogły odnaleźć drogę do współczesnego czytelnika. Próby reedycji tych baśni podejmowano już na przestrzeni dziesięcioleci zarówno w wydawnictwach zbiorowych (Woda Żywa. Baśnie pisarzy polskich zebrane przez Stefanię Wortman), jak i osob- nych wydaniach (O złym czarowniku i cudownej gęśli przygotowane przez Wydawnictwo Literatura). Żadna z tych pozycji nie jest jednak edycją krytyczną wszystkich baśni Szczęsnego. Tę lukę autorka niniejszego opra- cowania ma ambicję wypełnić. Wprowadzenie Rozdział I POETA, KOCHANEK, MARZYCIEL 1.1. Entuzjasta i miłośnik „Chimery” – pierwsze próby poetyckie Aleksandra Szczęsnego W krótkim szkicu włączonym do zbiorowego opracowania Literatura okresu Młodej Polski (Warszawa, 1968 r.) Andrzej Lam nazywa Aleksandra Szczęsnego poetą „zabłąkanym pomiędzy epokami”1. Ta opinia przylgnie do warszawianina na kolejne dziesięciolecia, dla jednych stanowiąc walor świadczący o wyprzedzaniu swojej epoki, dla innych znamionując imita- torski, epigoński charakter jego prób poetyckich. Co ciekawe, podobnie jak autor noty biograficznej w Nowym Kor- bucie, Lam – a po nim kolejni badacze – podają błędne drugie imię poety. Odnaleziony w archiwach państwowych akt chrztu Szczęsnego pozwo- lił zweryfikować wiadomości o nim. Okazuje się, że jego drugie imię brzmiało Bronisław, nie Jerzy, jak podają zasadnicze źródła biograficzne. Był synem Michała i Marianny z Tyszkowskich, a urodził się – jak informuje akt jego chrztu znajdujący się w warszawskiej parafii św. Anto- niego – 19 sierpnia 1885 r. przy ulicy Solec, na Powiślu2. Ślady niskiego statusu materialnego w okresie dzieciństwa obecne będą przede wszystkim we wczesnych tekstach pisarza, mając przy tym rozmaite odsłony – od postawy apologetycznej, przez, przeciwnie, gorzką pretensję natury biograficznej, aż po poetyckie podkreślanie powinowactwa z „ubogimi prostaczkami”. Jak pisze Okulicz-Kozaryn, w wybiciu się z robotniczego rewiru Warszawy pomogły Szczęsnemu jego postępy w nauce i zapał do pracy 1 A. Lam, Aleksander Szczęsny, [w:] Literatura okresu Młodej Polski, t. 1., wum Państwowe w Warszawie, akt urodzenia nr 341 z roku 1885. red. K. Wyka, A. Hutnikiewicz, M. Puchalska, Warszawa 1968, s. 605. 2 USC Warszawa 1885 / parafia św. Antoniego Padewskiego, [w:] Archi- 12 umysłowej3. Co prawda nie ukończył studiów, jednak z racji wykony- wanego zawodu miał codzienną styczność z książkami i prasą. Został bowiem księgarzem, jednocześnie prywatnie zgłębiając nauki humani- styczne oraz śledząc najnowsze trendy w literaturze4. Owe „trendy” przedstawiały się wówczas następująco: minęła już połowa pierwszego dziesięciolecia XX w., dekadentyzm ostatnich lat po- przedniego stulecia coraz powszechniej uznawano za przebrzmiały, rewolucja 1905 r. rozpoczęła serię zmian polityczno-społecznych, które rzutować miały na całą współczesną historię, wreszcie – rozpaczliwy żal za umierającą belle époque powoli ustępował miejsca optymistycznemu i entuzjastycznemu futuryzmowi. W takiej atmosferze zadebiutował Szczęsny – w 1907 r. – w ostatnim tomie „Chimery”. Gazeta, do której młody poeta zdecydował się wysłać swoje pierw- sze próby liryczne, wybrana została przez niego nieprzypadkowo. Jak zauważa Okulicz-Kozaryn, we wczesnych wierszach Szczęsnego wyraź- nie widać poprzedzającą pisanie wnikliwą lekturę czasopisma Zenona Przesmyckiego: „ognisko asocjacji znajduje się w »Chimerze«, […] ona pełni w tym świecie wyimaginowanym funkcję Księgi, […] z niej próbuje poeta wziąć treść i wskazania dla swojej twórczości”5. Znamienny zdaje się już sam tytuł pierwszego utworu włączonego w skład debiutanckiego cyklu Liryka – brzmi on Pieśń bez słów6. PIEŚŃ BEZ SŁÓW7 …I dźwignąłem mój głos ponad drzewa rodzinne, ponad dachy, płoty i sad, ponad krew, której jad, szlamowaty, zimny, świeci przez żyły w dzień po- wszedni. 3 R. Okulicz-Kozaryn, Cudowność wzgardzonych szczegółów, [w:] A. Szczę- sny, Poezje wybrane, oprac. R. Okulicz-Kozaryn, M. Ignaszak, Kraków 2000, s. 6. 4 R. Okulicz-Kozaryn, Cudowność wzgardzonych szczegółów, s. 7; A. Lam, Aleksander Szczęsny, s. 605. 5 R. Okulicz-Kozaryn, Cudowność wzgardzonych szczegółów, s. 21–22. 6 Utwory, które włączone zostały w skład Poezji wybranych prezentujemy ze zmodernizowaną przez Okulicz-Kozaryna i Ignaszak pisownią; w przypad- ku pozostałych wierszy autorka niniejszego opracowania przyjęła te same zasa- dy modernizacji co poprzednicy. Zamieszczone są na końcu książki. 7 A. Szczęsny, Liryka, [w:] idem, Poezje wybrane, s. 47–48. Pierwodruk: A. Szczęsny, Liryka, „Chimera” 1907, z. 28/30, s. 454–455. Poeta, kochanek, marzyciel 13 Kazałem mu być gędźbą myśli, ponad pniem i koroną, aby mi śpiewał w dni pochmurne, nigdy nie więdnącym szelestem pieśni, pieśni, co się na głos śmiały nie waży, ale – widoma kędyś dla mnie, nad ziemią – blaskiem mi jest smutnym ponad mrokiem murów. Kiedy widzę dwoistą twarz człowieka, kiedy przyjaciel i wróg są mi zarów- no koniecznością chwili, – wtedy… w oczy mi zagląda dziwne urojenie. W oczy mi zagląda – zgryzota dwoistej twarzy człowieka… Jest to niby cicha, śniąca woda pod księżycem, gdzie żyją zgodnie złote ryby i haje… Bóg, który oddzielił światło od ciemności, i wody od księżyca, zawiesił ciszę między nocą i wodą… Tam na brzeg przychodzi pieśń i tęskni. I podnosząc białą twarz do świecącego w przestrzeni kręgu, śpiewa zgry- zotę dwoistej twarzy człowieka. Na stawach zasypia w ciszy pojednane życie. Zapach ziemi i mleczny pył księżycowy budują cudne, o łukach kwiatów pałace nocy… – A dwoista twarz człowieka zagląda mi w oczy – swoją zgryzotą – ko- niecznością bytu. I jestem jak puchar, w którym wino i żółć; a pije je Chrystus duszy na krzyżu… Na stawach zasypia w ciszy pojednane życie. Chciałbym wyciągnąć ręce i chwycić niewidzialne struny przestrzeni, aby z nich runąć, – kiedy zmaleje mi gwiazda ziemi. Już w debiucie wspomina się dzieciństwo, a przy tym wyjście „ponad” swój stan – ale owa przemiana w poetę określona jest mianem „dźwignię- cia”, a więc czegoś żmudnego, mozolnego, pracochłonnego. Tak „dźwi- gany” głos sprawia wrażenie raczej ciężkiego balastu niż bezcielesnej, lotnej materii. Poezja ma być ratunkiem od „powszedniości”, „mroku murów”, „pochmurnych dni” – ma być ucieczką od poczucia bezsensu i miałkości, które towarzyszy naturom skłonnym do melancholii i depre- syjnych nastrojów. A taki melancholijny, niepokojący nastrój budują roz- maite odwołania: na przykład do „szlamowatej” krwi, do jadu, do rzeczy raczej obmierzłych. Ale ta dźwignięta pieśń się „na głos śmiały nie waży” – jest tylko „smutnym blaskiem”. Poezja, szczególnie dekadencka, nie może być wystarczającym lekarstwem na apatię i przygnębienie, zwłaszcza jeśli brak jej siły przebicia, śmiałości, witalności. Podmiot liryczny zdaje się wie- dzieć o tym, gdy konstatuje: „jestem jak puchar, w którym wino i żółć”. Entuzjasta i miłośnik „Chimery” – pierwsze próby poetyckie… 14 W wierszu pojawia się zresztą cały modernistyczny sztafaż, na co wskazuje także Okulicz-Kozaryn: Kolejny obraz poematu: „dwoistość twarzy” odbitej w wodzie pod księży- cem, otwiera obszary sprzecznych skojarzeń – od romantycznego symbo- lu jedni […] po „młodopolskie konstrukcje sobowtórowe” będące wyra- zem procesów dezintegracji osobowości8. Nie tylko „dwoistość twarzy” czerpie z rezerwuaru młodopolskich tematów, ale też pojawiający się w wierszu „Chrystus duszy na krzyżu” lub fantazyjne, budzące skojarzenia z wyrafinowaną secesyjną ornamen- tyką „cudne, o łukach kwiatów pałace nocy”. Pieśń bez słów zaskakuje wysubtelnionym słownictwem, precyzją środków wyrazu, kunsztow- nością formy rzadko spotykaną w utworach debiutanckich młodych poetów, co więcej – jak w przypadku Szczęsnego – samouków. Już w tym pierwszym poemacie prozą mówi się zarówno o elemen- tach żywiołu miejskiego (dachach, płotach, murach), eksplorowanych dalej przez Szczęsnego w jego dojrzałej twórczości, jak i o świecie natury, który zajmie poczesne miejsce w baśniach pisarza (drzewa rodzinne, sad, woda pod księżycem, ryby). SZEPTY I płakać czasem chcę, a płakać nie mogę – Gdy są mi wszyscy jacyś oschli i twardzi, niby zapylone kaktusy, – jedyna ozdoba piwnicznej izdebki, straconego czasu. Gdy są mi jak kaktusy, gdzie gdyby padła świeża kropla wody, to by nie przywróciła szarościom – zieleni, ale by schła, obsiadała kurzem – i wresz- cie – rozpadła się, jak suchy grzybek umarłej pleśni. – Więc po cóż te krople, – kiedy widzę wtedy kaktusy? Te krople mię dławią, gorzkim jałowcem okadzają głowę, i myśli dają suchość popiołu. – – – – Wtedy śni mi się zamek na czerwonej skale. Tysiące gorzkich szeptów ze suchych warg wzbijają się ku niemu z ciem- nej doliny. Słońce zachodzi, i stąd purpura na skale. 8 R. Okulicz-Kozaryn, Cudowność wzgardzonych szczegółów, s. 21. Poeta, kochanek, marzyciel 15 A w zamku, usnęła z ciężką zmorą na strunach – harfa wiecznej tajemnicy dusz. – – – – Jeszcze chwila, a na rdzawych murach usiądzie widmowy połysk gwiazd, a w dole szepty suchych warg zmienią się w majaczenia gardeł, opanowa- nych strasznym snem. – Zbudź się, harfo… Niech przyjdzie do ciebie, przez skrzypiące cicho drzwi, jakieś białe uko- jenie ziemi, które się kiedyś ze słońca rzuciło głową w dół, za wymykają- cym się żalem… Niech przyklęknie u twojej rzeźbionej podstawy, i oblicze ech przyciska- jąc do struny – zagra – – – Cicho metaliczny jęk niech zejdzie tam na majaczące głowy, i niech im da całowanie ciche, choć we śnie… – – Ave Maria, Krynico Niebieska… Oto jakieś rude trawy toczy błyskliwy płomyk pożaru, i w pomroce trzesz- czą krwawe iskry. Oto w ciemną toń z brzegu rzuca się topielca głowa, i nic nie cichnie prócz plusku, bo noc jest nad ziemią. A chłodne ręce moich ludzkich trosk obejmują pień na bagnie, miast dro- gowskazu. I płakać chcę, – i płakać nie mogę. I zdaje mi się niekiedy, że dźwiękliwie jakby chciała przemówić harfa. – Zdaje mi się, że, kiedy widmowy blask gwiazd oplata chłodnymi promie- niami zamek na skale, jakaś dobra mglista twarz zagląda przez cicho skrzy- piące drzwi. – – – A twarzą tą jest wyobrażenie ludzkiej Miłości u wszystkich poetów świata, odbite po raz setny w ubogim zwierciadełku – izby z kaktusami. – – – Ale nie klęka ono u podstawy harfy i nie przytula twarzy do struny. Ono, harfa i niezmienne wahadło konieczności są trzema nie widzącymi się nigdy mieszkańcami zamku. Wahadło mierzy zachody, harfa w zachody i widmowe blaski gwiazd cze- ka palców, a ono, odbite po raz setny, zagląda przez łukowe, cicho skrzy- piące drzwi. I niech się przenoszą bieguny pod równik, – niech gleczery pełzną jak lawa na gaje płomienno-owocnych pomarańcz; – niech się po tysiąckroć wynurza i zapada Atlantyda; – – zawsze i zawsze żyć będzie zamek, i trzy niewidzialne sobie wzajem istoty. – – – Entuzjasta i miłośnik „Chimery” – pierwsze próby poetyckie… 16 Wyobrażam sobie trybuna ludu, który by przed obliczem wyczekujących mas rozwinął podobne obrazy, – wyobrażam sobie szanownego uczonego, który by na odczycie dla inte- ligentów podjął podobne słowa do wysokości swej katedry, popierając je obrazami niknącymi zamku, skały, doliny i owijającego wszystko czasu. Jak czujemy w sobie dwa toczące się kręgi krwioobiegu, z których jeden bije nam do głowy zuchwałością myśli, a drugi kieruje nogi wręcz prze- ciwnie, choć i jeden, i drugi wychodzą z rytmu wiecznego pytania – z ser- ca, – tak przeciwnymi są te moje wyobrażenia w stosunku do ogólnego porządku rzeczy. A hymny, sławiące piękność ciała, słodycz ust w pieśniach poetów, czyż mogą mieć setne odbicie w zwierciadle? Czyż może ono stworzyć tę mglistą twarz, przy której harfa, zda się, chce jęknąć? Oto pytania, które rozwiązujcie sobie – rozwiązujcie coraz cichszym szeptem. Okulicz-Kozaryn wskazuje na istotny motyw zestawienia ze sobą dwóch przestrzeni w kolejnej części poematu pt. Szepty: małej izby i wielkiego zamku. Jak przekonamy się w toku rozważań, wątek ten pojawi się u Szczęsnego de novo w rozmaitych odsłonach: o ubogiej izbie będą traktowały wiersze wspominające dzieciństwo włączone do zbioru To, co się stało, jak i późne utwory, pisane na krótko przed śmier- cią. Zamek z kolei stanowi zapowiedź wyobraźni artystycznej w pełni uobecnionej dopiero na polu literatury dziecięcej. Porównanie ludzi do suchych kaktusów prawdopodobnie wskazuje na to, iż na tym etapie życia nie zbudował jeszcze poeta żadnej trwa- łej, wartościowej relacji – a raczej że z jakiegoś powodu czuje się zawie- dziony tymi, którzy go otaczają. Być może chodzi o zawód miłosny, a może wskazuje na introwertyczną konstrukcję umysłu i niepozwalają- cej w pełni otworzyć się na innych psychiki? Oniryczne obrazy „zamku na czerwonej skale” pojawiają się w umy- śle autora, gdy „dławi” go codzienność, a inni ludzie stają się nieznośni. W wyśnionym zamku znajduje się harfa – symbol poezji, sztuki, piękna, nieskalaności. Ponieważ instrument pragnie przemówić, „wybrzmieć”, wysyła tedy do poety swojego posłańca, który zjawia się nagle w drzwiach izdebki z kaktusami, by pisać wiersze o „wyobrażeniu ludzkiej Miłości u wszystkich poetów świata, odbitym po raz setny w ubogim zwiercia- dełku […]”. Podejmowany przez Szczęsnego motyw eksplorowany jest Poeta, kochanek, marzyciel 17 w literaturze już od pokoleń, ale on wciąż żywi nadzieję, iż nie powie- dziano na ten temat ostatniego słowa, albo raczej że mówić i śpiewać na ten temat (miłości) można wciąż i wciąż na nowo, nie czując przesytu. Jak się okazuje, wybrzmieć harfie nie pozwala „wahadło koniecz- ności”. Ono sprawia, że instrument pozostanie milczący, a zamek pusty – chociaż wieczny. W ostatniej części poematu Szczęsny zbliża się do iro- nii Słowackiego czy Norwida9. Według Okulicz-Kozaryn „ironia jednak obraca się również przeciw samemu twórcy”10, ponieważ zapożyczone z literatury konwencjonalne obrazy sytuują debiutancki poemat bar- dziej w obrębie stylizmu niż utworów będących świadectwem jakichś autentycznych emocji, rozpaczliwych namiętności romantyków czy czarnej rozpaczy dekadentów. Podmiot liryczny zdaje się być tego świadom. Na koniec rzuca w pustkę pytania: „A hymny, sławiące piękność ciała, słodycz ust w pieśniach poetów, czyż mogą mieć setne odbicie w zwierciadle?”; czy poezja współczesna ma jeszcze w sobie tę siłę, by wieczysta harfa choćby „jęknęła”? Jak pokaże kolejny fragment, jeśli nie „sztuki piękne”, to w takim razie być może gwałtowny wybuch groteski i typowo młodopolski, nie- wesoły „chichot” stanie się lekarstwem na apatię: * * * Boli mnie głowa. Mam wrażenie, jakby w niej ustawiono olbrzymie orga- ny, na których ręce Bacha grają operetkowe melodie. W dole, nisko odbywa się msza – długa, posępna msza, od której drżą po- nure rysy jakiegoś jedynego słuchacza. A motyw operetki pod dłońmi Ba- cha tak silnie przerzyna powietrze, że widzę, jak kolumny naw zaczynają się kołysać w kupletowym tempie: Tralla-la, cha, cha, cha, – Umiera Bóg w ołtarzu – I takie smutne oczy ma; Kyrie, kyrie – w ręce bij, Żałości matko; 9 O tym, że Słowacki i Norwid byli Szczęsnemu szczególnie bliscy, pisał m.in. Andrzej Lam (Confer A. Lam, Aleksander Szczęsny, s. 605). 10 R. Okulicz-Kozaryn, Cudowność wzgardzonych szczegółów, s. 22. Entuzjasta i miłośnik „Chimery” – pierwsze próby poetyckie… 18 Miłość potężną jest, Miłość jest co dzień brukaną – szmatką, – cha – Tralla-la itd. Potem porywa mnie żal i sam zaczynam do wtóru śpiewać w melodię znanej piosenki: Opowiedz mi w kabaretowym tonie Dziecięcy płacz, którego nikt nie słucha, Opowiedz mi, jak świeca w domu płonie, Gdzie szczerby szyb potrząsa zawierucha. Opowiedz mi w kabaretowym tonie, – Opowiedz mi, – opowiedz mi. Ja słuchać będę cię, o smutne życie, Przez szkliwo łez, lecz paląc papierosa, I wtórzyć będę, chociaż może skrycie W gardło mi fałszem spłynie płaczu rosa. Ja słuchać będę cię, o smutne życie, – Opowiedz mi, – opowiedz mi. A gdy się skończy numer twój ciekawy – Et le rideau – stuknie o krawędź rampy, Niech będzie dość wesołej tej zabawy, Pójdziemy w świat, zgasiwszy w sali lampy. – Pójdziemy w świat, zgasiwszy w sali lampy… – Opowiedz mi, – opowiedz mi. Mam już dość grania i śpiewu; zaczynam tedy wyrywać niby Gerwazy rury organowe, i z huczącą jeszcze w nich melodią, niby dymiące strzelby, rzucam je w dół. Bach jest rozgniewany. Odrywa ręce od klawiatury i wydobywając spod niej spory kufel piwa zanurza usta w pianie z mrukiem: – przeklęty szkodnik. Ja wtedy wychodzę, zamykam chór, i na wszystko spada biały puszysty śnieg, tłumiący odgłosy wielkiego miasta o gotyckiej monumentalnej katedrze11. 11 A. Szczęsny, Liryka, [w:] idem, Poezje wybrane, s. 53–54. Pierwodruk: A. Szczęsny, Liryka, „Chimera” 1907, z. 28/30, s. 457–458. Poeta, kochanek, marzyciel 19 Ten fragment Liryki Okulicz-Kozaryn nazywa „bezceremonialnym”. Badacz odnajduje w nim nie tylko motywy kabaretowe, prześmiew- cze i szydercze w stosunku do religii, ale też wskazuje na „pseudodio- nizyjski” eksces imaginacji12 podmiotu lirycznego, który powodowany nagłym szałem niszczy instrument Bacha – nieprzypadkowo właśnie jego, mistrza i wirtuoza kompozycji organowych, twórcy uroczystych i doniosłych oratoriów i pasji przeznaczonych do odgrywania podczas świąt kościelnych. Porównanie migreny do gry Bacha zdaje się pocho- dzić z tej samej szyderczej, świętokradczej wyobraźni sprowadzającej wyobrażenia o zmartwychwstaniu Boga do naiwnej, trywialnej opo- wieści. Jednocześnie w piosnce, która pojawia się wewnątrz utworu, pobrzmiewają znów dalekie echa rozżalenia z powodu nieszczęśliwego dzieciństwa. Podmiot liryczny słucha smutnych wspomnień, płacząc – ale przy tym już „paląc papierosa”, a więc nabrawszy zgryźliwego, jak gdyby niezdrowego dystansu prowadzącego często do cynizmu, do postawy prześmiewczej wobec sfery sacrum. Jest to jednak ów „niewe- soły śmiech”, który tak często słychać było u romantyków (w poematach dygresyjnych Słowackiego), a potem u modernistów. Na koniec pojawia się szydercze odwołanie do filisterskiego trunku – piwa, jeszcze bardziej podkreślające młodopolską proweniencję systemu wartości poety. O tej oraz pozostałych częściach debiutanckiego poematu prozą Szczęsnego pisała m.in. Krystyna Zabawa. Badaczka uznaje, iż grote- skowa gra na instrumencie Bacha to jeden z najciekawszych przykładów wykorzystania motywu muzyki organowej w poezji młodopolskiej. Jed- nocześnie dodaje: Takie igranie wzniosłością i śmiesznością, przyziemnością nieczęsto zda- rza się w poematach patetycznych, raczej wskazywałoby to na typ ironicz- ny. A jednak wizja jest monumentalna, a przy tym jest wizją właśnie, pró- bą oddania stanu, w jakim znajduje się człowiek z bólem głowy. Znowu jest więc to rodzaj pejzażu wewnętrznego mózgu13. 12 Confer R. Okulicz-Kozaryn, Cudowność wzgardzonych szczegółów, s. 23. 13 K. Zabawa, „Kalejdoskop myśli, wrażeń i obrazów” – młodopolskie od- miany krótkiego poematu prozą, Kraków 1999, s. 207. Entuzjasta i miłośnik „Chimery” – pierwsze próby poetyckie…
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Aleksander Szczęsny (1885-1929). Poeta, baśniopisarz, patriota
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: