Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00050 005020 14825573 na godz. na dobę w sumie
Alimenty a prawo karne. Praktyka wymiaru sprawiedliwości - ebook/pdf
Alimenty a prawo karne. Praktyka wymiaru sprawiedliwości - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 274
Wydawca: Lexis Nexis Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-7806-268-4 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki >> karne
Porównaj ceny (książka, ebook (-8%), audiobook).
Alimenty a prawo karne. Praktyka wymiaru sprawiedliwości to kompendium wiedzy na temat instytucji obowiązku alimentacyjnego ujętej w świetle przepisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, zasad wypłaty świadczeń z Funduszu Alimentacyjnego, procedury wobec dłużników alimentacyjnych uregulowanych w ustawie o pomocy osobom uprawnionym do alimentów oraz konsekwencji karnoprawnych za uporczywe uchylanie się od obowiązku alimentacyjnego. Monografia stanowi pogłębioną analizę regulacji przestępstwa niealimentacji (art. 209 Kodeksu karnego). Publikacja zawiera ponadto wyniki badań empirycznych dotyczących przestępstwa niealimentacji w praktyce wymiaru sprawiedliwości. Prezentowane treści poparte są bogatym orzecznictwem Sądu Najwyższego oraz aktualnymi poglądami przedstawicieli doktryny.
Monografia jest adresowana do szerokiego kręgu prawników – praktyków (sędziów, prokuratorów, adwokatów i radców prawnych oraz aplikantów), a także do pracowników samorządowych zajmujących się realizacją świadczeń z Funduszu Alimentacyjnego.
Danuta Joanna Sosnowska – doktor nauk prawnych. Specjalizuje się w zakresie prawa karnego materialnego, w szczególności w problematyce przestępczości przeciwko rodzinie i opiece. Tej tematyce poświęcone są publikacje Autorki.

 

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Alimenty a prawo karne wymiaru sprawiedliwości Praktyka Danuta Joanna Sosnowska Wydanie 1 Warszawa 2012 Redaktor prowadzący: Anna Popławska Opracowanie redakcyjne: Joanna Ołówek Redakcja techniczna: Małgorzata Duda Projekt okładki i stron tytułowych: Michał Piotrowski © Copyright by LexisNexis Polska Sp. z o.o. 2012 Wszelkie prawa zastrzeżone. Żadna część tej książki nie może być powielana ani rozpowszechniana za pomocą urządzeń elektronicznych, mechanicznych, kopiujących, nagrywających i innych – bez pisemnej zgody Autorki i wydawcy. ISBN 978-83-7806-268-4 LexisNexis Polska Sp. z o.o. Ochota Office Park 1, Al. Jerozolimskie 181, 02-222 Warszawa tel. 22 572 95 00, faks 22 572 95 68 Infolinia: 22 572 99 99 Redakcja: tel. 22 572 83 26, 22 572 83 28, 22 572 83 11, faks 22 572 83 92 www.lexisnexis.pl, e-mail: biuro@lexisnexis.pl Księgarnia Internetowa: dostępna ze strony www.lexisnexis.pl Spis treści Wykaz skrótów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wprowadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7 9 ROZDZIAŁ I. Przestępstwo niealimentacji – rys historyczny . . . . . 13 1. Kształtowanie się odpowiedzialności za niealimentację w II Rzeczypospolitej Polskiej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13 2. Przestępstwo niealimentacji w doktrynie i orzecznictwie do czasu wejścia w życie Kodeksu karnego z 1969 r. . . . . . . . . . . . . . . . . 18 3. Przestępstwo niealimentacji w Kodeksie karnym z 1969 r. . . . . . . . 21 4. Przestępstwo niealimentacji w projektach nowego Kodeksu karnego . 23 . . . . . . . . . . . 24 5. Przestępstwo niealimentacji – obecny stan prawny ROZDZIAŁ II. Obowiązek alimentacyjny w świetle Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 1. Obowiązek opieki w rozumieniu przepisu art. 209 k.k. . . . . . . . . . 27 2. Obowiązek alimentacyjny – zagadnienia ogólne . . . . . . . . . . . . . 30 3. Kolejność obciążenia obowiązkiem alimentacyjnym . . . . . . . . . . . 36 4. Przesłanki i zakres roszczeń alimentacyjnych . . . . . . . . . . . . . . . 42 5. Obowiązek alimentacyjny względem dziecka . . . . . . . . . . . . . . 56 6. Inne postacie obowiązku alimentacyjnego – wybrane aspekty . . . . . 63 7. Świadczenia z Funduszu Alimentacyjnego . . . . . . . . . . . . . . . . 69 7.1. Świadczenia z Funduszu Alimentacyjnego – rozwiązania historyczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 69 7.2. Świadczenia z Funduszu Alimentacyjnego – obecny stan prawny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 81 ROZDZIAŁ III. Struktura przestępstwa niealimentacji w ujęciu Kodeksu karnego z 1997 r. . . . . . . . . . . 94 1. Przedmiot ochrony . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 94 1.1. Uwagi wstępne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 94 1.2. Przedmiot ochrony w świetle poglądów przedstawicieli doktryny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 99 5 1.3. Przedmiot ochrony przestępstwa niealimentacji w świetle orzecznictwa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.4. Podobieństwo przestępstw . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 110 112 2. Strona przedmiotowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 120 120 2.1. Uwagi wstępne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.2. Znamię „uporczywie uchyla się” w świetle doktryny i orzecznictwa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.3. Przedmiot czynności wykonawczej . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.4. Skutek przestępstwa 2.5. Podstawowe potrzeby . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 121 143 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 151 159 162 162 3.1. Uwagi wstępne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.2. Źródła obowiązku łożenia na utrzymanie pokrzywdzonego 3. Podmiot . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . przestępstwem niealimentacji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4. Strona podmiotowa przestępstwa niealimentacji w świetle poglądów przedstawicieli doktryny i orzecznictwa . . . . . . . . . . . . . . . . . . 163 172 ROZDZIAŁ IV. Konsekwencje prawnokarne przestępstwa niealimentacji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 181 1. Uwagi wstępne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 181 2. Ustawowe zagrożenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 184 3. Instytucje probacyjne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 199 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 207 4. Środki karne ROZDZIAŁ V. Tryb ścigania przestępstwa niealimentacji . . . . . . . 213 ROZDZIAŁ VI. Przestępstwo niealimentacji w świetle danych statystycznych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 222 ROZDZIAŁ VII. Przestępstwo niealimentacji w poglądach sędziów i prokuratorów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 245 ROZDZIAŁ VIII. Przestępstwo niealimentacji w praktyce wymiaru sprawiedliwości – wyniki badań aktowych . . . . . . 248 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 248 1. Uwagi wstępne 249 2. Charakterystyka sprawcy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3. Pokrzywdzony przestępstwem niealimentacji . . . . . . . . . . . . . . . 254 4. Okoliczności związane z czynem . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 255 5. Sądowy wymiar kary . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 256 Zakończenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 262 Literatura . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 265 6 Spis treściwww.lexisnexis.pl Akty prawne k.c. k.k. k.k. z 1932 r. k.k. z 1969 r. k.k.w. k.p.c. k.p.k. k.r.o. Konstytucja RP Konstytucja z 1952 r. u.f.a. u.p.o.u.a. u.ś.r. Wykaz skrótów – – – – – – – – – – – – – ustawa z  23 kwietnia 1964  r. – Kodeks cywilny (Dz.U. Nr 16, poz. 93 ze zm.) ustawa z 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny (Dz.U. Nr 88, poz. 553 ze zm.) rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z 11 lipca 1932 r. – Kodeks karny (Dz.U. Nr 60, poz. 571 ze zm.) ustawa z  19 kwietnia 1969  r. – Kodeks karny (Dz.U. Nr 13, poz. 94 ze zm.) ustawa z 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny wykonawczy (Dz.U. Nr 90, poz. 557 ze zm.) ustawa z 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cy- wilnego (Dz.U. Nr 43, poz. 296 ze zm.) ustawa z 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania kar- nego (Dz.U. Nr 89, poz. 555 ze zm.) ustawa z 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuń- czy (Dz.U. Nr 9, poz. 59 ze zm.) ustawa z 2 kwietnia 1997 r. – Konstytucja Rzeczypospo- litej Polskiej (Dz.U. Nr 78, poz. 483 ze zm.) Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej uchwalona przez Sejm Ustawodawczy 22 lipca 1952  r. (tekst jedn. Dz.U. 1976 Nr 7, poz. 36 ze zm.) ustawa z  18 lipca 1974  r. o  funduszu alimentacyjnym (tekst jedn. Dz.U. 1991 Nr 45, poz. 200 ze zm.) ustawa z  7 września 2007  r. o  pomocy osobom upraw- nionym do alimentów (tekst jedn. Dz.U. 2009 Nr 1, poz. 7 ze zm.) ustawa z  28 listopada 2003  r. o  świadczeniach rodzin- nych (tekst jedn. Dz.U. 2006 Nr 139, poz. 992 ze zm.) Czasopisma i publikatory CzPKiNP GSiP KZS – – – „Czasopismo Prawa Karnego i Nauk Penalnych” „Gazeta Sądowa i Penitencjarna” „Krakowskie Zeszyty Sądowe” 7 NP OSA OSN OSNC OSNKW OSNPG OSNCP OSNwSK OSP OSPiKA OTK-A PiP PiŻ PPK Prok. i Pr. RPEiS WPP Inne Dz.U. GUS l.b. LexPolonica oprac. SA SN Tab. TK WSA Wykaz skrótów – – – – – – – „Nowe Prawo” Orzecznictwo Sądów Apelacyjnych Orzecznictwo Sądu Najwyższego Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Izba Cywilna Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Izba Karna i  Woj- skowa Orzecznictwo Sądu Najwyższego (wydawnictwo Proku- ratury Generalnej) Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Izba Administracyjna, Pracy i Ubezpieczeń Społecznych Orzecznictwo Sądu Najwyższego w Sprawach Karnych Orzecznictwo Sądów Polskich Orzecznictwo Sądów Polskich i Komisji Arbitrażowych – – –  – Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego – seria A – – – – – – „Państwo i Prawo” „Prawo i Życie” „Przegląd Prawa Karnego” „Prokuratura i Prawo” „Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny” „Wojskowy Przegląd Prawniczy” – – – – – – – – – – Dziennik Ustaw (od 2012 r. tylko z podaniem pozycji) Główny Urząd Statystyczny liczba bezwzględna serwis prawniczy LexisNexis Polska sp. z o.o. opracowanie Sąd Apelacyjny Sąd Najwyższy tabela Trybunał Konstytucyjny wojewódzki sąd administracyjny Wprowadzenie Niełożenie na utrzymanie osób uprawnionych do alimentów stanowi poważny problem, z którym państwo nie do końca potrafi się uporać. W  ostatnich latach jednak podejmuje zdecydowaną walkę z  osobami niewywiązującymi się z obowiązku alimentacyjnego, co przekłada się na konkretne regulacje ustawowe1. Dyskusje nad zakresem kryminali- zacji niealimentacji ożywają zwłaszcza w  tych okresach, w  których podejmowane są działania legislacyjne mające na celu zmianę zasad wypłaty świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Taka sytuacja w Pol- sce miała miejsce w  związku z  likwidacją funduszu alimentacyjnego 1  maja 2004  r. Podczas prac legislacyjnych nad ustawą z  7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów domagano się zaostrzenia odpowiedzialności karnej wobec osób niewywiązujących się z obowiązków alimentacyjnych poprzez ujęcie przestępstwa nieali- mentacji jako przestępstwa formalnego2. Zmiana zasad wypłaty 1 Zob. uchylona ustawa z 22 kwietnia 2005 r. o postępowaniu wobec dłużników ali- mentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej (Dz.U. Nr 86, poz.  732 ze zm.); ustawa z 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (tekst jedn. Dz.U. 2009 Nr 1, poz. 7 ze zm.). 2 Zob. A. Rosa, Powraca Fundusz Alimentacyjny, „Gazeta Prawna”, 24–26 sierpnia 2007 r. Badania opinii publicznej przeprowadzone przez OBOP w sierpniu 2002 r. wy- kazały, że większość respondentów wypowiedziała się przeciwko orzekaniu kary po- zbawienia wolności za niealimentację; zob. T. Szymanowski, Orzecznictwo sądów kar- nych w  pierwszych latach po reformie prawa karnego a  potrzeba jego nowelizacji, w: A. Kaniewska (red.), Czy trzeba zmieniać kodeks karny? Materiały z konferencji na- ukowej „Nowelizacja kodeksu karnego”, Warszawa, 10 lutego 2003 r., Warszawa 2003, s. 27–29. Badania opinii publicznej przeprowadzone w 2006 r. wykazały, że 20 bada- nych było za tym, aby nie karać sprawców niealimentacji, a jedynie stosować postępo- wanie mediacyjne; zob. tenże, Opinia społeczna w Polsce o zmianach prawa karnego, PiP 2007, nr 5, s. 17. 9 Wprowadzenie świadczeń alimentacyjnych doprowadziła do radykalizacji poglądów w  zakresie penalizacji niealimentacji. Wydaje się, że zwolennicy za- ostrzenia zasad odpowiedzialności za niealimentację w  stosowaniu represji karnej upatrują remedium na rozwiązanie problemu niełoże- nia na utrzymanie osób uprawnionych do alimentów. Należy jednak uważać, aby dla osiągnięcia – choć szczytnych i  doniosłych społecz- nie, to jednak doraźnych – celów w  postaci doprowadzenia do efek- tywnej egzekucji bieżących i zaległych alimentów roli prawa karnego nie sprowadzić do narzędzia, mającego ułatwić komornikom wyegze- kwowanie alimentów od osób zobowiązanych. Ustawa z 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do ali- mentów, która przywróciła fundusz alimentacyjny, weszła w  życie 1  października 2008 r.3. Pewnym novum w  walce z  niealimentacją było wprowadzenie w 2005 r. swoistych kar administracyjnych w usta- wie alimentacyjnej. Chodzi o  wniosek o  zatrzymanie prawa jazdy dłużnikowi alimentacyjnemu. Rozwiązanie to zostało zakwestiono- wane przez Trybunał Konstytucyjny w wyroku z 22 września 2009 r., P 46/074. Trybunał Konstytucyjny orzekł, że art. 5 ustawy o postępo- waniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyj- nej, pozwalający na zatrzymywanie praw jazdy dłużnikom alimenta- cyjnym, był niezgodny z  art.  2 i  art.  31 ust.  3 Konstytucji RP. Przez pryzmat wyżej wymienionego wyroku Trybunału Konstytucyjnego na- leżało oceniać zgodność z Konstytucją RP przepisu art. 5 ust. 3 pkt 3 i ust. 3 i 6 u.p.o.u.a., obowiązującego do końca 2011 r. Na niekonstytu- cyjność tej regulacji zwrócił uwagę Trybunał Konstytucyjny w uzasad- nieniu przywołanego wyroku5. W dniu 1 stycznia 2012 r. weszła w ży- cie istotna nowelizacja przepisów ustawy o  pomocy osobom uprawnionym do alimentów w zakresie postępowania wobec dłużni- 3 Art. 45 wszedł w życie 3 listopada 2007 r., art. 32 – 20 stycznia 2008 r., art. 12 ust. 2 i 3a, art. 15 ust. 9, art. 20 ust. 3–5 i art. 46a – 1 sierpnia 2008 r. 4 Dz.U. Nr 159, poz. 1261. 5 Zob. uzasadnienie wyroku TK z  22 września 2009 r., P 46/07 (OTK-A  2009, nr  8, poz. 126), M. Januszewska, Ustawa alimentacyjna w wielu punktach niekonstytucyjna, „Rzeczpospolita”, 13 listopada 2009 r. 10 www.lexisnexis.pl Wprowadzenie ków alimentacyjnych, mająca na celu dostosowanie tych przepisów do omawianego wyroku Trybunału Konstytucyjnego. W niniejszej monografii autorka na określenie przestępstwa uporczywego uchylania się od obowiązku alimentacyjnego (art. 209 k.k.) używa za- miennie terminów „przestępstwo niealimentacji” lub „niealimentacja”. Mimo że termin „przestępstwo niealimentacji” funkcjonuje wyłącznie w  języku prawniczym, to jednak używany jest dosyć powszechnie przez przedstawicieli doktryny6, nie budzi również wątpliwości w ju- dykaturze7. 6 Zob. W. Świda, Prawo karne, Warszawa 1978, s. 411–413; tenże, Prawo karne, War- szawa 1982, s.  540; R. Góral, Kodeks karny. Praktyczny komentarz, Warszawa 1996, s. 210; K. Buchała, A. Zoll, Polskie prawo karne, Warszawa 1995, s. 340; H. Kołakow- ska-Przełomiec, Przestępstwa niealimentacji. Studium kryminologiczne, Wrocław–War- szawa–Kraków–Gdańsk–Łódź 1989; M. Mozgawa (red.), Kodeks karny. Praktyczny ko- mentarz, Warszawa 2007, s.  413; S. Stachowiak, Zawiadomienie o  popełnieniu przestępstwa przeciwko rodzinie w  świetle badań aktowych, NP 1982, nr  5–6, s.  137; J.  Wojciechowski, Kodeks karny. Komentarz. Orzecznictwo, Warszawa 1998, s.  369; O. Górniok (red.), Kodeks karny. Komentarz, Warszawa 2006, s. 689; T. Dukiet-Nagór- ska, Tak zwane przestępstwa zbiorowe w polskim prawie karnym, Katowice 1987, s. 85; A. Ratajczak, Przestępstwa przeciwko rodzinie, opiece i młodzieży w systemie polskiego prawa karnego, Warszawa 1980, s. 194; H. Kołakowska-Przełomiec, Przestępstwa prze- ciwko rodzinie i opiece w projekcie Kodeksu karnego, PPK 1995, nr 12, s. 47 i n.; M. Szwar- czyk, w: T. Bojarski (red.), A. Michalska-Warias, J. Piórkowska-Flieger, M. Szwarczyk, Kodeks karny. Komentarz, Warszawa 2009, s.  436; T. Dukiet-Nagórska (red.), S. Hoc, M. Kalitowski, O. Sitarz, L. Tyszkiewicz, L. Wilk, Prawo karne. Część ogólna, szczególna i wojskowa, Warszawa 2008, s. 347; Z. Siwik, Przestępstwo niealimentacji ze stanowiska polityki kryminalnej, Wrocław 1974; O. Górniok, S. Hoc, M. Kalitowski, S.M. Przyjem- ski, Z. Sienkiewicz, J. Szumski, L. Tyszkiewicz, A. Wąsek, Kodeks karny. Komentarz, t. II, Gdańsk 2005, s. 228 i n.; A. Marek, Prawo karne, Warszawa 2007, s. 514; K. Jan- czukowicz (oprac.), Kodeks karny z  orzecznictwem, Kraków 2002, s.  498; T. Bojarski (red.), A. Michalska-Warias, J. Piórkowska-Flieger, M. Szwarczyk, Kodeks karny. Ko- mentarz, Warszawa 2006, s. 390; Z. Siwik, Środki karne wobec sprawców przestępstwa niealimentacji, PiP 1972, nr 7, s. 84–92; M. Szewczyk, w: A. Zoll (red.), Kodeks karny. Część szczególna. Komentarz, t. II, Kraków 2006, s. 735 i n. 7 Zob. R.A. Stefański (oprac.), Kodeks karny z orzecznictwem i piśmiennictwem (za lata 1998–2003), Toruń 2004, s.  409–411; postanowienie SA w  Gdańsku z  11 sierpnia 1999 r., II AKo 199/99 (Prok. i Pr. 2000, nr 10, poz. 27); postanowienie SA w Lublinie z 12 września 2001 r., II AKo 161/01 (OSA 2001, nr 12, poz. 90); wyrok SN z 14 grud- nia 2001 r., II KKN 37/01 (Prok. i Pr. 2002, nr 9, poz. 5). 11 Wprowadzenie W monografii autorka podejmuje próbę udzielenia odpowiedzi na py- tanie, czy obecnie zachodzi potrzeba utrzymywania kryminalizacji przestępstwa uporczywego uchylania się od wykonania obowiązku alimentacyjnego w  Kodeksie karnym, a  w  przypadku odpowiedzi twierdzącej, jakie powinny być granice penalizacji, aby stanowiły ade- kwatną reakcję prawnokarną państwa na problem niealimentacji. Z badań przeprowadzonych w 1969 r. przez Z. Iwaszkiewicza wynika- ło, że groźba represji karnej działała mobilizująco na sprawców nieali- mentacji8. Autorka ma uzasadnione wątpliwości, czy w aktualnym sta- nie prawnym zakres kryminalizacji uporczywego uchylania się od wykonania obowiązku alimentacyjnego nie jest zbyt szeroki, a zagro- żenie tego przestępstwa karą pozbawienia wolności jest właściwe9. Wysuwa również postulaty de lege ferenda co do zawężenia zakresu kryminalizacji wyłącznie do uporczywego uchylania się od obowiązku alimentacyjnego względem małoletnich i nieporadnych ze względu na stan zdrowia stwierdzony orzeczeniem właściwego organu oraz po- trzeby zmiany praktyki w zakresie wymierzania kary za to przestęp- stwo. Autorka zwraca również uwagę na zasadę ultima ratio prawa karnego w  ochronie uprawnionych do alimentacji. Zdaniem autorki subsydiarna rola prawa karnego w ochronie prawidłowego wywiąza- nia się z obowiązku alimentacyjnego nabrała szczególnego znaczenia zwłaszcza w obecnym stanie prawnym, gdy w ustawie alimentacyjnej zostało wprowadzone postępowanie administracyjne wobec dłużni- ków alimentacyjnych. 8 Zob. Z. Iwaszkiewicz, Sytuacja rodzin alimentowanych w świetle obowiązujących prze- pisów pod rządami KK z 1969 r., PiŻ 1969, nr 5. 9 T. Szymanowski proponował złagodzenie sankcji karnych w przypadku uporczywego uchylania się od spełniania obowiązku alimentacji; zob. T. Szymanowski, Orzecznic- two sądów karnych w pierwszych latach po reformie…, s. 33. 12 www.lexisnexis.pl Rozdział I Przestępstwo niealimentacji – rys historyczny 1. Kształtowanie się odpowiedzialności za niealimentację w II Rzeczypospolitej Polskiej Po odzyskaniu niepodległości w  1918  r. w  Polsce w  zakresie prawa karnego materialnego obowiązywało ustawodawstwo państw zabor- czych, tj. kodeks karny Rzeszy Niemieckiej z 1871 r. na ziemiach byłe- go zaboru pruskiego, ustawa karna austriacka o zbrodniach, występ- kach i  przekroczeniach z  1852  r. na ziemiach byłego zaboru austriackiego, kodeks karny rosyjski z 1903 r. na ziemiach byłego za- boru rosyjskiego, kodeks karny węgierski z 1878 r., zastąpiony następ- nie ustawą austriacką z 1852 r.1 na terenach Spisza i Orawy2. Nieali- mentacja była penalizowana w byłych zaborach rosyjskim i pruskim. Kodeks karny rosyjski z  1903  r. wyodrębniał część dziewiętnastą „O  czynach przestępnych przeciwko prawom familijnym”. Zgodnie z art. 419 winny „odmowy dostarczenia pożywienia i utrzymania mat- ce lub ojcu prawnemu, o których mu wiadomem, że tego potrzebują, 1 Zob. rozporządzenie Rady Ministrów z 14 września 1922 r. w przedmiocie organiza- cji sądownictwa na Spiszu i Orawie i rozciągnięcia na ten obszar mocy obowiązującej niektórych ustaw i rozporządzeń (Dz.U. Nr 90, poz. 833). 2 Na temat stanu prawa karnego obowiązującego w  chwili odzyskania przez Polskę niepodległości zob. M. Melezini, O  punitywności wymiaru sprawiedliwości karnej w okresie II Rzeczypospolitej Polskiej, w: E.W. Pływaczewski (red.), Aktualne problemy prawa karnego i kryminologii, Białystok 2005, s. 173–188. 13 Rozdział I. Przestępstwo niealimentacji – rys historyczny o ile winny miał na to środki wystarczające”, podlegał karze aresztu3. Z kolei art. 420 tego kodeksu wprowadzał odpowiedzialność karną ro- dzica, opiekuna lub mającego dozór nad nieletnim winnego skierowa- nia osoby niemającej lat siedemnastu do żebractwa bądź innego nie- moralnego zajęcia, bądź oddania go na ten cel – było to zagrożone karą więzienia4. Kodeks karny Rzeszy Niemieckiej z 1871 r. wprowa- dzał w § 361 pkt 4, 9, 10 odpowiedzialność karną osoby zobowiązanej za odmowę dostarczenia wyżywienia mimo posiadania ku temu moż- liwości. W § 361 pkt 10 przewidywał odpowiedzialność karną za nie- alimentowanie osób, które sprawca miał obowiązek żywić. Warto podkreślić, że warunkiem odpowiedzialności karnej nie było to, aby obowiązek alimentacyjny wynikał z tytułu związku rodzinnego, wią- zano go raczej z faktycznym stanem opieki, a nawet inną, ogólniejszą podstawą5. Z chwilą odzyskania niepodległości przez Polskę przystąpiono do prac nad ujednoliceniem prawa obowiązującego w całym państwie. Powo- łana w tym celu Komisja Kodyfikacyjna rozpoczęła prace 10 listopada 1919 r.6. Członkowie Komisji podzielili się na zwolenników i przeciw- ników celowości penalizacji uchylania się od wykonania obowiązku alimentacyjnego. Za wprowadzeniem do Kodeksu karnego przestęp- stwa niealimentacji ostatecznie opowiedzieli się J. Makarewicz, W. Makowski, S. Śliwiński, J. Jamontt oraz E.S. Rappaport. Ten ostat- ni karnoprawną ochronę prawidłowego wywiązywania się z obowiąz- ków alimentacyjnych dopuszczał „[...] w  przypadkach specjalnie ja- skrawego przekroczenia postanowień prawa cywilnego”, gdyż „prawo 3 Zob. W. Makowski (red.), J. Krzymuski, A. Małkowski, J. Namitkiewicz (tłum.), Ko- deks karny rosyjski z 22 marca 1903 r., Warszawa 1916, s. 179–180. 4 Zob. tamże, s. 179–180. 5 Zob. W. Makowski, Prawo karne. O  przestępstwach w  szczególności. Wykład porów- nawczy prawa karnego austriackiego, niemieckiego i rosyjskiego obowiązującego w Pol- sce, Warszawa 1924, s. 362–364; J. Kałużniacki, R. Leżański, Kodeks karny obowiązu- jący na Ziemiach Zachodnich RP, Warszawa–Poznań 1924, s. 128–129. 6 Na temat prac Komisji Kodyfikacyjnej zob. A. Lityński, Początek prac nad Kodeksem karnym II Rzeczypospolitej (w siedemdziesiątą rocznicę powołania Komisji Kodyfikacyj- nej), PiP 1989, nr 11, s. 87–97. 14 www.lexisnexis.pl 1. Kształtowanie się odpowiedzialności za niealimentację w II Rzeczypospolitej Polskiej karne winno być podporą prawa cywilnego i je penalizować”7. Ponad- to zwolennicy kryminalizacji niealimentacji podnosili, że prewencja ogólna i szczególna stanowiły niezwykle skuteczny instrument walki z niealimentacją8. W  Komisji Kodyfikacyjnej abolicjoniści pozostawali w  mniejszości. Przeciwko kryminalizacji niealimentacji wypowiadali się tylko dwaj jej członkowie, tj. M. Kałużniacki i  A. Mogilnicki. Warto przytoczyć ich argumenty. M. Kałużniacki podnosił, że „jeżeli ktoś może dawać utrzymanie, a  nie chce go dawać, to zapadnie w  stosunku do niego w sądzie cywilnym wyrok zasądzający. Jeżeli zaś wyrok ten nie zosta- nie wykonany, to będą mogły mieć miejsce wówczas zastosowanie ogólne przepisy karne o  uchylaniu się od egzekucji”9. Ponadto ten członek Komisji nie kwestionował, że wobec osób, które zaniedbują swoje obowiązki, potrzebna była prawna presja, jednak wykluczał stosowanie sankcji karnych. Podnosił, że trudno ustalić właściwą sankcję dla takich czynów. Dopuszczał jednocześnie umieszczenie ta- kich czynów w kodeksie policyjnym. Warto zwrócić uwagę, że M. Ka- łużniacki proponował ściganie zaniedbania obowiązku łożenia na wniosek sądu opiekuńczego10. Z  kolei A. Mogilnicki był przeciwni- kiem jakiejkolwiek formy kryminalizacji niealimentacji. Podnosił, że właściwa regulacja w prawie cywilnym obowiązku utrzymania dzieci przez rodziców pozwalała sądom opiekuńczym na właściwą ochronę 7 Komisja Kodyfikacyjna RP Sekcja Prawa Karnego, Rozprawa nad referatem J. Maka- rewicza. Zaniedbanie obowiązku troszczenia się, Lwów 1926, t. III, z. 2, s. 132. 8 Zob. Komisja Kodyfikacyjna RP Sekcja Prawa Karnego, Rozprawa nad referatem J. Makarewicza. Zaniedbanie obowiązku troszczenia się, Lwów 1926, t. III, z. 2, s. 132; Projekt Kodeksu karnego w redakcji przyjętej w drugim czytaniu przez Sekcję Prawa Kar- nego Komisji Kodyfikacyjnej RP, Uzasadnienie części szczególnej, Warszawa 1930, t. V, z. 4, s. 131; J. Makarewicz, Projekt wstępny części szczegółowej kodeksu karnego, w: Ma- teriały Komisji Kodyfikacyjnej RP, Lwów 1926, t. IV, z. II, s. 20; Projekt kodeksu karnego w redakcji przyjętej w trzecim czytaniu przez Sekcję Prawa Karnego Komisji Kodyfikacyj- nej Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1930, t. V, z. 5, s.  36; W. Makowski, Projekt wstępny części szczególnej Kodeksu karnego, w: Materiały Komisji Kodyfikacyjnej RP, Lwów 1926, t. IV, z. I, s. 36; W. Makowski, Kodeks karny. Komentarz, Warszawa 1937, s. 588. 9 Zob. Materiały Komisji Kodyfikacyjnej RP II, t. III, z. II…, s. 133. 10 Zob. Komisja Kodyfikacyjna RP Sekcja Prawa Karnego, Rozprawa nad referatem J. Makarewicza. Zaniedbanie obowiązku troszczenia się…, s. 132. 15
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Alimenty a prawo karne. Praktyka wymiaru sprawiedliwości
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: