Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00277 006819 14673061 na godz. na dobę w sumie
Almanach antropologiczny 4. Twórczość słowna / Literatura. Performance, tekst, hipertekst - ebook/pdf
Almanach antropologiczny 4. Twórczość słowna / Literatura. Performance, tekst, hipertekst - ebook/pdf
Autor: , , Liczba stron:
Wydawca: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-235-1488-6 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> literaturoznawstwo, językoznawstwo
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Tom inspirowany myślą Michaiła Bachtina w podejściu do ekspresji językowej, stanowi autorską propozycję, pozwalającą definiować, analizować i interpretować polską kulturę współczesną – w odniesieniu do medialnych przemian historycznych – przez pryzmat właściwych jej form twórczości słownej i związanych z nią praktyk językowych.

Powstające środowiska komunikacyjne, warunkowane (ale nie determinowane) pojawianiem się nowych mediów, stwarzają wciąż nowe przestrzenie, powołują do istnienia różne sfery działania, które – jak widać chociażby na przykładzie internetu – uczestnicy kultury próbują językowo zagospodarować i twórczo przekształcić w praktykach zarówno codziennych, jak i artystycznych. Dzieje się to dzięki wykorzystywaniu znanych i utartych postaci czy użyć słowa, ale także poprzez ich przekraczanie i wytwarzanie form nowych, stabilizujących się stopniowo w postaci gatunków wyłaniających się z ludzkich praktyk językowych.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Agnieszka Karpowicz PERFORMANCE, TEKST, HIPERTEKST. WPROWADZENIE Tom inspirowany mys´la˛ Michaiła Bachtina w podejs´ciu do ekspresji je˛zykowej stanowi autorska˛ propozycje˛ naszego zespołu, pozwalaja˛ca˛ definiowac´, analizowac´ i interpretowac´ polska˛ kulture˛ wspo´łczesna˛ przez pryzmat włas´ciwych jej form two´r- czos´ci słownej i zwia˛zanych z nia˛ praktyk je˛zykowych, w odniesieniu do medialnych przemian historycznych, rozpoznanych juz˙ mie˛dzy innymi przez teorie˛ pis´miennos´ci i antropologie˛ słowa. Gło´wnym celem jest tu teoretyczne przedstawienie problema- tyki two´rczos´ci słownej i zaproponowanie aplikacji analityczno-interpretacyjnych. W pierwszym dziale tomu (Z historii i teorii problemu) chcemy przybliz˙yc´ polskiemu czytelnikowi zagraniczna˛ refleksje˛ antropologiczna˛ nad Bachtinowski- mi gatunkami mowy, do kto´rych odwołuje samo poje˛cie two´rczos´ci słownej, zaczerpnie˛te z tytułu ksia˛z˙ki Estetyka two´rczos´ci słownej. William Hanks ujmuje gatunki jako „rodzaje słowa”, wywodza˛ce „swoja˛ organizacje˛ tematyczna˛ z wzajemnych oddziaływan´ systemo´w wartos´ci społecznych, konwencji je˛zyko- wych i przedstawianego s´wiata. Z kolei swoja˛ praktyczna˛ realnos´c´ czerpia˛ one ze zwia˛zku z konkretnymi aktami je˛zykowymi, kto´rych sa˛ zaro´wno produktem, jak i pierwotnym z´ro´dłem”1. Charles L. Briggs i Richard Bauman osadzaja˛ je w kon- teks´cie społecznym i analizuja˛ w zwia˛zku z kulturowymi praktykami je˛zykowymi, z kto´rymi sa˛ zwia˛zane zaro´wno gatunki prymarne, jak i wto´rne, wchłaniaja˛ce i przekształcaja˛ce te pierwsze w praktykach artystycznych lub two´rczych. Badacze dowodza˛, jak płodne poznawczo moz˙e byc´ traktowanie Bachtinowskich gatunko´w jako kategorii zastosowanej do badania konkretnego s´rodowiska je˛zykowego, jes´li zrozumiemy, z˙e „zaproponowana przez niego [Bachtina – AK] charakterystyka gatunku jest szczego´lnie bogata, jako z˙e rozpatruje on je˛zykowy wymiar gatunku z uwzgle˛dnieniem jego ideologicznych zwia˛zko´w z grupami społecznymi i «sferami ludzkiej działalnos´ci» w perspektywie historycznej. Zwracaja˛c uwage˛ na gatunki «złoz˙one», kto´re «wchłaniaja˛ i przeobraz˙aja˛» inne typy, Bachtin podwaz˙a wyobra- z˙enie o gatunkach jako jednostkach statycznych, stylistycznie spo´jnych i oddzielonych od siebie”2. 1 W tym tomie: W.F. Hanks, Gatunki mowy w teorii praktyki, tłum. A. Kobelska, s. 45. 2 W tym tomie: Ch.L. Briggs, R. Bauman, Gatunek, intertekstualnos´c´ i władza, tłum. O. Kacz- marek, s. 28. 8 Agnieszka Karpowicz Bliskie nam, antropologiczne rozumienie poje˛cia two´rczos´ci jako improwiza- cji kulturowej reprezentuje z kolei tekst Tima Ingolda i Elizabeth Hallam, ukazuja˛cy działania two´rcze w rzeczywistos´ci kulturowej nie tyle jako wynajdy- wanie czy odkrywanie tego, co w niej dotychczas nie istniało, ile jako powtarzanie, wykorzystanie i uruchomienie w działaniu tego, co w niej dane i gotowe, ale tak, aby dawac´ uczestnikom kultury moz˙liwos´c´ nieustannego „adaptowania sie˛ i reago- wania na konkretne warunki zmieniaja˛cego sie˛ s´wiata”3. Sta˛d nie tak daleko bowiem do Bachtinowskiego rozumienia wypowiedzi: D a n e a w y t w o r z o n e w mowie. Wypowiedz´ nigdy nie jest tylko odbiciem czy ekspresja˛ tego, co juz˙ istnieje poza nia˛ w gotowej postaci. [...] Jednakz˙e to nowo stworzone jest zawsze tworzone z czegos´ zastanego (je˛zyk, zjawisko zaobserwowane w rzeczywistos´ci, przez˙yte doznanie, sam mo´wia˛cy podmiot, to, co utrwalone w jego s´wiatopogla˛dzie itp.). W wytworze wszystko, co dane, ulega przeobraz˙eniu. [...] I oto przy uz˙yciu gotowych narze˛dzi, w s´wiecie gotowego pogla˛du, gotowy poeta odzwierciedla gotowy przedmiot. W rzeczywistos´ci jednak tak przedmiot, jak sam poeta, jego s´wiatopogla˛d oraz s´rodki wyrazu kształtuja˛ sie˛ dopiero w procesie two´rczym4. Według Bachtina człowiek uczestniczy zawsze w s´wiecie „nie danym i nie gotowym”5, bierze w nim udział przez swoje działania czy tez˙ słowa-czyny, a na- rze˛dzia owego działania i kulturowego improwizowania nie przychodza˛ znika˛d, lecz sa˛ juz˙ w s´wiecie. W ten sposo´b, jes´li nawet gatunki najbardziej zindywidua- lizowane (według Bachtina be˛da˛ to utwory literackie lub rozprawy naukowe) sa˛ wto´rne wobec prymarnych gatunko´w mowy, to nie znaczy, z˙e sprowadzaja˛ sie˛ do powtarzania czy z˙onglowania prefabrykatami; sa˛ wynikiem two´rczego ich powto´- rzenia rozumianego jako przekształcenie. Podobnie autorzy tekstu pos´wie˛conego improwizacji kulturowej proponuja˛ postrzegac´ two´rczos´c´ „z perspektywy jej dziania sie˛, co pozwoli wydobyc´ proces two´rczy [...]. Two´rczos´c´ oparta na impro- wizacji nalez˙y do s´wiata, kto´ry raczej przyrasta, niz˙ jest stworzony; kto´ry nie jest gotowy, lecz cia˛gle sie˛ rodzi”6. Jednym ze zmieniaja˛cych sie˛ nieustannie czynniko´w-elemento´w tego s´wiata, kluczowym według nas dla two´rczos´ci słownej, sa˛ media i wspo´łtworzone przez nie s´rodowiska medialne, w kto´rych funkcjonuja˛ uczestnicy kultury i w kto´re angaz˙uja˛ sie˛, działaja˛c słowem w s´wiecie. O znaczeniu tej odmiennos´ci medialnej w konteks´cie historycznym przekonuje w tym dziale najmocniej tekst Paula Zumthora, dowodza˛cy na przykładzie s´redniowiecznej „ruchomos´ci teksto´w” ko- 3 W tym tomie: T. Ingold, E. Hallam, Two´rczos´c´ i improwizacja kulturowa, tłum. M. Rakoczy, s. 15–24. 4 M. Bachtin, Problem tekstu w lingwistyce, filologii i innych naukach humanistycznych. Pro´ba analizy filozoficznej, [w:] Estetyka two´rczos´ci słownej, tłum. D. Ulicka, oprac. przekładu i wste˛p E. Czaplejewicz, PIW, Warszawa 1986, s. 427–428. 5 B. Z˙ yłko, Michaił Bachtin. W kre˛gu filozofii je˛zyka i literatury, Wydawnictwo Uniwersytetu Gdan´skiego, Gdan´sk 1994, s. 48. 6 Por. w tym tomie: T. Ingold, E. Hallam, Two´rczos´c´ i improwizacja..., s. 16. Performance, tekst, hipertekst. Wprowadzenie 9 niecznos´ci dostosowywania kategorii opisu i narze˛dzi analitycznych do specyfiki kulturowej i medialnej s´rodowiska, w kto´rym rodzi sie˛ two´rczos´c´ słowna na przy- kład nieodpowiadaja˛ca nowoczesnym i wspo´łczesnym wyobraz˙eniom zwia˛zanym z tekstami literackimi, kto´re nie istnieja˛ realnie w tamtej rzeczywistos´ci kulturowej. Istota˛ cze˛s´ci teoretycznej (Rozpoznania) jest zes´rodkowanie refleksji na uka- zaniu medialnego usytuowania gatunko´w mowy, a co za tym idzie, two´rczos´ci słownej czerpia˛cej aktywnie z ich kulturowego repertuaru. Załoz˙enie, z˙e kaz˙do- razowe usytuowanie medialne gatunku two´rczos´ci słownej ma wpływ na jego kształt i cechy estetyczne – chociaz˙ go nie determinuje – a takz˙e na pełnione przez niego funkcje kulturowe, pozwala stwierdzic´, z˙e za kaz˙dym razem wraz ze zmiana˛ medium i sposobu istnienia two´rczos´ci słownej moz˙e sie˛ zmienic´ struktura i bu- dowa danej formy. Pomijanie tej specyfiki uniemoz˙liwia lub utrudnia zasadne i uprawomocnione badanie i analizowanie tych form, zwłaszcza wyste˛puja˛cych w wielomedialnej i multimedialnej kulturze wspo´łczesnej. Z pewnos´cia˛ wszystkie te two´rcze działania je˛zykowe uczestniko´w kultury dowodza˛, z˙e słowo i ekspresja je˛zykowa nie zanikaja˛ pod naporem audiowizualnos´ci i multimedialnos´ci, lecz przemieszczaja˛ sie˛, znajduja˛ sobie nowe obszary, zagniez˙dz˙aja˛ sie˛ w nowych me- diach, a co za tym idzie – zmieniaja˛ swo´j sposo´b istnienia, status, forme˛ este- tyczna˛, domagaja˛c sie˛ włas´ciwych dla tej sytuacji narze˛dzi opisu. W kolejnych tekstach refleksji poddane zostały ro´z˙ne s´rodowiska medialne, stanowia˛ce macierzysty kontekst rozmaitych praktyk je˛zykowych i powołuja˛ce do istnienia odmienne modele two´rczos´ci słownej. Ze wzgle˛du na usytuowanie me- dialne two´rczos´c´ słowna˛ charakteryzuja˛ ro´z˙ne sposoby istnienia, a najwaz˙niejsze z nich zostały zrekonstruowane i opisane w kolejnych tekstach w porza˛dku histo- rycznym, zgodnie z logika˛ rozwoju medio´w słowa. I tak, s´rodowisku oralnemu odpowiada Baumanowski performance, poza kto´rym trudno klasyfikowac´ i analizowac´ funkcjonuja˛ce w nim gatunki, o czym przekonuje tekst Grzegorza Godlewskiego i Marty Rakoczy. Sposobem istnienia gatunko´w pis´miennych jest z kolei re˛kopis definiowany przez Pawła Rodaka na przykładzie zapiso´w osobistych. Kulturze druku i zwia˛zanym z nia˛ praktykom typograficznym odpo- wiada natomiast kategoria tekstu precyzowana w pracach Agnieszki Karpowicz i Olgi Kaczmarek, podejmuja˛cych problem kontekstowos´ci lub kontrtekstowos´ci niekto´rych z nich. Z kolei hipertekst to podstawowy sposo´b funkcjonowania internetowych gatunko´w two´rczos´ci słownej i jako taki jest definiowany przez Anne˛ Rogozin´ska˛ i Matylde˛ Szewczyk. Te włas´nie s´rodowiska medialne nie tylko motywuja˛ i umoz˙liwiaja˛ powstawanie – w toku two´rczej improwizacji kulturowej – licznych gatunko´w two´rczos´ci słownej, lecz takz˙e wskazuja˛, jakie kategorie opisu, interpretacji nalez˙ałoby wobec nich stosowac´ w zwia˛zku z ich analizy i niezbywalnie medialnym usytuowaniem kulturowym. Szczego´łowym aplikacjom ogo´lnych rozpoznan´ teoretycznych do studio´w kon- kretnych przypadko´w słuz˙a˛ z kolei teksty zamieszczone w cze˛s´ci Analizy i inter- pretacje. Poniewaz˙ kaz˙de z podstawowych medio´w słowa (mowa, pismo, druk, multimedia) wykształca odmienne gatunki wto´rne, sa˛ one zro´z˙nicowane ze 10 Agnieszka Karpowicz i sposo´b przekazu włas´ciwe wzgle˛du na specyfike˛ sytuacji komunikacyjnej danemu s´rodowisku i funkcjonuja˛cym w nim gatunkom prymarnym. W kaz˙dym medium powstaja˛ wie˛c włas´ciwe temu kontekstowi formy wypowiedzi, w tym gatunki two´rczos´ci słownej, chociaz˙ te ostatnie moga˛ przekraczac´ cechy medium, w kto´rym powstały, i jego ograniczenia jako s´rodka wyrazu. Dla przykładu: oral- nos´c´ i kultura oralna znajduja˛ swo´j wyraz w gatunkach folkloru, a wspo´łczes´nie jej przejawem moga˛ byc´ bitwy freestyle’owe, analizowane jako Baumanowski per- formance przez Klare˛ Jackl. Cechy pis´miennos´ci i kultury pisma manifestuja˛ sie˛ w dzienniku intymnym i gatunkach autobiograficznych, ale i w notatkach antro- pologicznych, co szczego´łowo ukazuje Marta Rakoczy na przykładzie praktyk pis´miennych Bronisława Malinowskiego. Istnieja˛ takz˙e gatunki, kto´re daja˛ s´wia- dectwo nieustannych historycznych przemian komunikacyjnych i powstaja˛ na styku ro´z˙nych s´rodowisk medialnych w momencie przeformułowywania domi- nanty w danej logosferze, o czym przekonuje Agata Sikora, widza˛c w badanych przez siebie listach zwia˛zek z zachowaniami konwersacyjnymi i zauwaz˙aja˛c, z˙e traktowanie ich jak teksto´w nie moz˙e zdac´ sprawy z ich kulturowych funkcji, a takz˙e z tego, z˙e sa˛ one w istocie bardziej działaniami komunikacyjnymi niz˙ nos´nikami je˛zykowych znaczen´. Typografia i kultura druku wyraz˙aja˛ sie˛ mie˛dzy innymi w formie utworo´w literackich, ale tez˙ w całej wielos´ci innych gatunko´w, na przykład logowizualnych. Modelem two´rczos´ci słownej w tym s´rodowisku medialnym jest włas´nie literatura, wytwo´r kultury druku. Kontrtekstowos´c´ z kolei – jako jedna z realizacji tekstu wynikaja˛ca z pro´by jego przekroczenia – moz˙e miec´ swo´j wyraz w postaci lite- rackiego hipertekstu stanowia˛cego z jednej strony punkt kulminacyjny moz˙liwos´ci tekstu, opisywany przez Marcina Leszczyn´skiego na przykładzie prozy Leopolda Buczkowskiego, a z drugiej strony przekraczaja˛cy jego ograniczenia i wypro- wadzaja˛cy go ku hipertekstowej sieci nowych (multi)medio´w. Nie oznacza to, z˙e w tym s´rodowisku nie moga˛ wspo´łistniec´ z modelem literackim inne postaci two´rczos´ci słownej, zupełnie niepoddaja˛ce sie˛ analizie tekstowej, nieuwzgle˛dnia- ja˛cej specyfiki medialnej utworu, o czym przekonuje Natalia Ambroziak w po- głe˛bionych interpretacjach nagran´ Mirona Białoszewskiego powstałych mie˛dzy połowa˛ lat siedemdziesia˛tych XX wieku a 1983 rokiem. Powstaja˛ce s´rodowiska komunikacyjne, warunkowane (ale nie determinowane) pojawianiem sie˛ nowych medio´w, nie sprawiaja˛ z kolei – jak dowodzi Michał Smolen´ na przykładzie story games – z˙e nowe media lub materialne nos´niki słowa determinuja˛ ludzka˛ ekspresje˛ je˛zykowa˛; stwarzaja˛ one nowe przestrzenie, powołuja˛ do istnienia ro´z˙ne sfery działania, kto´re – jak widac´ chociaz˙by na przykładzie internetu – chcemy czym pre˛dzej zagospodarowac´, two´rczo wykorzystac´, omo´wic´, czasem wre˛cz zagadac´, z jednej strony korzystaja˛c ze znanych juz˙ i utartych form czy tez˙ uz˙yc´ je˛zyka, a z drugiej strony przekraczaja˛c je i wytwarzaja˛c formy nowe, stabilizuja˛ce sie˛ stopniowo w postaci gatunko´w w toku praktyk je˛zykowych uczestniko´w kultury. Ukazaniu wartos´ci i niezbywalnos´ci tej perspektywy w podejs´ciu do ro´z˙norod- nych zjawisk je˛zykowych słuz˙y w tym tomie takz˙e dział recenzji i omo´wien´, w kto´- Performance, tekst, hipertekst. Wprowadzenie 11 rym staramy sie˛ stworzyc´ szerszy kontekst dla prezentowanego tu uje˛cia, a takz˙e usytuowac´ je na mapie wspo´łczesnej humanistyki i wyznaczyc´ kierunki, w kto´rych moz˙e sie˛ ono rozwijac´. *** Temat „Two´rczos´c´ słowna / Literatura. Performance, tekst, hipertekst” jest efektem i pro´ba˛ zaprezentowania na szerszym forum wieloletnich prac zespo- łowych, prowadzonych w Instytucie Kultury Polskiej Wydziału Polonistyki Uni- wersytetu Warszawskiego, a zwłaszcza prac w ramach grantu ministerialnego „Two´rczos´c´ słowna w perspektywie antropologicznej: media, gatunki, praktyki” (2009–2012). Waz˙nym odniesieniem dla prezentowanej tu perspektywy badawczej jest podre˛cznik Antropologia two´rczos´ci słownej (seria „Wiedza o Kulturze”, Wy- dawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2012) oraz przygotowany przez nasz zespo´ł leksykon Od aforyzmu do zinu.Gatunki two´rczos´ci słownej (seria „Wiedza o Kulturze”, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2014). W imieniu zespołu Agnieszka Karpowicz
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Almanach antropologiczny 4. Twórczość słowna / Literatura. Performance, tekst, hipertekst
Autor:
, ,

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: