Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00114 12926259 000000 na godz. na dobę w sumie
Almanach antropologiczny. Communicare. Tom 5. Szkoła/Pismo - ebook/pdf
Almanach antropologiczny. Communicare. Tom 5. Szkoła/Pismo - ebook/pdf
Autor: , Liczba stron: 389
Wydawca: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-8-3235-1807-5 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> edukacja >> socjologia
Porównaj ceny (książka, ebook (-16%), audiobook).
Tom Szkoła/Pismo jest pierwszą w Polsce autorską propozycją podjęcia problematyki antropologii szkoły oraz szkolnej piśmienności. Są w nim prezentowane przekłady klasycznych bądź najnowszych tekstów oraz wyniki różnorodnych badań terenowych (prowadzonych m.in. wśród Indian Ameryki Południowej, wśród uchodźców tybetańskich w Nepalu, w polskich szkołach, w tym placówkach oświatowych dla niewidomych, a także w szkołach mniejszości łużyckiej, kaszubskiej i bretońskiej). Autorzy pokazują, że szkoła stanowi zestaw praktyk kulturowych, jest swoistą historycznie i kulturowo formą bycia w świecie, która przekracza to, co zawarte w programach nauczania oraz w instytucjonalnych formach ich realizacji.
Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Tarzycjusz Buliński, Marta Rakoczy Instytut Archeologii i Etnologii UG, Instytut Kultury Polskiej UW ANTROPOLOGIA SZKOŁY: TRADYCJE, POSTULATY, INSPIRACJE Badanie edukacji może być dla społeczeństw złożonych tym, czym były badania religii dla społeczeństw nazywanych przez antropologów w  różny sposób, jako „proste”, „zimne” czy „elementarne”. Dale F. Eickelman, The Art of Memory, „Comparative Studies in Society and History” 1978, nr 20 (4), s. 485 Instytucje edukacji formalnej oraz ich reformy są, jak wiadomo, jednym z naj- bardziej poruszających opinię publiczną tematów debat akademickich i pozaaka- demickich, toczonych głównie we współczesnych społeczeństwach z kręgu kultury euroamerykańskiej, ale także w obrębie kultur wywodzących się z innych tradycji cywilizacyjnych. I nic w tym dziwnego, skoro są to podstawowe instytucje odtwa- rzania i transformacji określonych wzorców kulturowych, miejsca systematyczne- go współkształtowania dzisiejszych społeczeństw pod względem intelektualnym, etycznym i  politycznym. Choć szkolnictwo cieszy się dużym zainteresowaniem innych niż antropologia dyscyplin, takich jak pedagogika czy socjologia edukacji1, to jego kulturowy wymiar jest stosunkowo mało obecny w polskiej refleksji antro- 1 Nie sposób tutaj wymienić wszystkich autorów, którzy w  polskiej humanistyce podej- mowali wątek kulturowych wymiarów szkoły. Rodzime pedagogika i socjologia edukacji mają bogatą tradycję w tym względzie. Z prac o charakterze pogranicznym z pewnością należy jednak przywołać książki Zbigniewa Kwiecińskiego i  Lecha Witkowskiego (np. Nieobecne dyskursy, t. 1−6, red. Z. Kwieciński, Toruń 1991−2000; Spory o edukację, red. Z. Kwieciński, L. Witkowski, Warszawa 1993) oraz studia Tomasza Szkudlarka i Zbyszka Melosika (np. T. Szkudlarek, Media, Kraków 1999; Z. Melosik, T. Szkudlarek, Kultura, tożsamość i edukacja, Kraków 1998; Z. Me- losik, Teoria i praktyka edukacji wielokulturowej, Kraków 2007). Warto też wspomnieć o studium Alicji Wrzesińskiej poświęconemu funkcjonowaniu szkoły w Afryce (Oświata i proces zmian spo- łecznych w Czarnej Afryce, Warszawa 1986). 8 Tarzycjusz Buliński, Marta Rakoczy pologicznej. Niniejszy tom ma więc ambicje dość nieskromne: w pełni wprowadzić tę problematykę do szeroko rozumianej, rodzimej antropologii. Świadomi wielu napięć, jakich świadkami były i są wszystkie instytucje eduka- cyjne, dalecy jesteśmy od budowania jakiejkolwiek panoramicznej i jednowymia- rowej wizji tego, czym są współcześnie zarówno edukacja, jak i szkoła. A jednak spośród wielu ogólników na ich temat jeden wydaje się słuszny: w ciągu ostatnich około dwustu lat, w związku z postępującym i coraz skuteczniejszym wprowadza- niem obowiązku szkolnego2, doszło do ukonstytuowania się masowego szkolnictwa publicznego w większości zamieszkałych rejonów naszego globu, a szkoła stała się jedną z podstawowych instytucji wychowawczych, nie tylko decydującą o społecz- nej inicjacji jednostki i często o jej dalszych losach, ale także wpływającą na więk- szość jej codziennych działań i obowiązków do czasu zdobycia przez nią społecznej samodzielności. Dla części świata szkoła i przedszkole są obecnie podstawowymi, choć rzecz jasna nie jedynymi, instytucjami wychowawczymi. Inne zaś instytucje wychowawcze, jak choćby rodzina, w coraz większym stopniu koncentrują swoje wysiłki na tym, by dziecko osiągnęło powodzenie w szkole, które – jak głosi jeden z mitów żywotnych w dominujących środowiskach zachodnich demokracji − ma się przekładać na tzw. życiowy sukces. Fakty te są istotne nie tylko dla antropo- logów edukacji czy też antropologów szkoły, ale również dla antropologów jako takich. Antropologia szkoły rozumiana tak jak w tym tomie przestaje być wąską subdyscypliną badań antropologicznych, zajmującą się określonym wycinkiem rzeczywistości kulturowej. Staje się perspektywą uprawiania antropologii w ogóle, zgodnie z klasyczną już dyrektywą Della Hymesa uznającego antropologiczne ba- dania edukacji za klucz do badania kultury. Tradycje Na początek wskażemy dwie tradycje badawcze, które pomogły w formowaniu proponowanego tutaj sposobu uprawiania antropologii szkoły: antropologię i et- nografię edukacji. Rzecz jasna, nie jest to obraz kompletny i wyczerpujący. W tym miejscu przybliżymy jedynie kluczowe dla nas nurty i inspiracje, aby pokazać, jaka jest geneza tak rozumianej antropologii szkoły i czym się ta perspektywa różni od wcześniejszych propozycji. Antropologia edukacji to subdyscyplina antropologii amerykańskiej, zajmu- jąca się podobieństwami i  różnicami między sposobami wychowania w  rozmai- tych kulturach. W ramach niej na początku lat 60. XX wieku powstał nurt, który 2 W wielu krajach europejskich obowiązek szkolny usiłowano wprowadzić już w wieku XVII i XVIII (w Polsce taki postulat zgłaszał choćby Andrzej Frycz Modrzewski w dziele O naprawie Rzeczypospolitej z  1555 roku), ale udawało się to jedynie częściowo i  często było zawieszane. Systematyczne wprowadzenie obowiązku szkolnego wiąże się przede wszystkim z wiekiem XIX. Antropologia szkoły: tradycje, postulaty, inspiracje 9 skoncentrował się na funkcjonowaniu szkoły we współczesnych społeczeństwach z kręgu kultury euroamerykańskiej, ze specjalnym uwzględnieniem Stanów Zjed- noczonych3. Warto jednak pamiętać, że antropologiczne i etnograficzne badania edukacji nie były w drugiej połowie XX wieku domeną wyłącznie amerykańską. Przeciwnie, rozwijały się we Francji, Wielkiej Brytanii, Niemczech, krajach skandy- nawskich, Brazylii, Argentynie, Meksyku i Japonii, a w związku z innym zapleczem kulturowym, ideowym i instytucjonalnym w każdym z tych kontekstów miały nieco inną specyfikę. Przykładowo, jeśli w  Stanach Zjednoczonych wyrastały z  badań szkolnictwa oraz związanych z nim napięć etnicznych, to w krajach skandynawskich przede wszystkim z badań nad wychowywaniem dzieci w instytucjach pozaszkol- nych; jeśli w Niemczech definiowano je w opozycji do antropologii filozoficznej, to w Wielkiej Brytanii przede wszystkim poprzez sprzeciw wobec klasycznej socjologii edukacji. Choć za jedną z pierwszych monografii ściśle dotyczących antropologii edu- kacji uchodzi klasyczna praca Margaret Mead Dojrzewanie na Samoa (1928), to pierwszym badaczem, który zaczął konsekwentnie posługiwać się pojęciem antropologii edukacji, był George D. Spindler, traktowany do dziś jako „ojciec założyciel” tej dyscypliny, jej naczelny teoretyk i  niestrudzony redaktor tekstów w ramach niej powstających. Definiował on edukację jako „świadomą interwen- cję”4 w proces nauczania. Namawiał kolejne pokolenia antropologów do badania tego, co dzieje się w szkole, ponieważ podobnie jak Dell Hymes uważał, że eduka- cja jest główną instytucją pozwalającą uchwycić procesy odtwarzania i tworzenia kultury in statu nascendi. Występował przeciwko szkodliwym uogólnieniom na temat zarówno wychowania, jak i szkoły. Krytykując innych zajmujących się do- tychczas tym przedmiotem za to, że koncentrują się nie tyle na tym, jak jest, ile na tym, jak być powinno5, Spindler kładł nacisk na lokalność, kontekst i etnograficzny szczegół. W  badaniach nad kulturowym wymiarem procesów sformalizowanego wychowania akcentował ich „milczące i ukryte” przesłanki: to, co nie ujawniało się w formułowanych wprost zasadach pedagogiki, programach nauczania oraz w tek- stach podręczników6. Przede wszystkim jednak podkreślał konieczność uprawiania 3 Oczywiście nie oznacza to, że wcześniej antropolodzy nie poruszali tematu szkoły i edu- kacji. Były to jednak prace pozostające na uboczu głównych studiów poszczególnych badaczy, będące raczej przyczynkiem do ich twórczości niż rozbudowaną propozycją teoretyczną, któ- ra mogłaby służyć także dzisiejszym antropologom jako inspiracja. Zob. np. klasyczne teksty Margaret Mead: Our Educational Emphases in Primitive Perspective, „The American Journal of Sociology” 1943, t. XLVIII; The School in American Culture, Cambridge 1950. 4 G.D. Spindler, L. Spindler, Issues and Applications in Ethnographic Methods, [w:] tychże, Interpretive Ethnography of Education: At Home and Abroad, New York 1987, s. 3. 5 Tamże, s. 2. 6 Tamże, s. 3. 10 Tarzycjusz Buliński, Marta Rakoczy antropologii refleksywnej7, skierowanej na zrozumienie macierzystej kultury an- tropologa, a jednocześnie czerpiącej swój refleksywny potencjał z międzykulturo- wych porównań. To właśnie dzięki temu postulatowi amerykańscy antropolodzy edukacji od początku zajmowali się grupami odróżniającymi się kulturowo od głównego nurtu społeczeństwa narodowego Stanów Zjednoczonych: najpierw byli to Indianie północnoamerykańscy, później zaś migranci z Azji, Europy, Ameryki Środkowej i Południowej czy Afryki. Problem, który nurtował badaczy, dotyczył adaptacji tych grup do społeczeństwa narodowego. Pytano, w jakim stopniu eduka- cja szkolna realizowana w grupach odmiennych kulturowo od społeczeństwa ame- rykańskiego podtrzymuje ich ciągłość społeczną i w jakim pomaga im zaadaptować się do niego? Czy szkoła ułatwia ten proces, czy utrudnia, a może uniemożliwia? Odpowiedzi podążały w dwóch kierunkach. Po pierwsze, wykazywano, że edukacja szkolna tworzy przepaść międzypokoleniową. Dzieci z grup odmiennych etnicznie, uczestnicząc regularnie w zajęciach szkolnych, przyswajały sobie wzorce kulturowe właściwe dla społeczeństwa amerykańskiego, natomiast nie poznawały wystarcza- jąco dobrze wzorców kulturowych swojej grupy, ponieważ nie uczestniczyły w pełni w transmisji tzw. tradycyjnej wiedzy w ramach edukacji nieformalnej. W efekcie następowało zerwanie przekazu wzorców kulturowych i  nie tylko kultura grupy zaczynała się zmieniać (akulturacja), ale także sama grupa traciła swoją spoistość społeczną i funkcjonalną jedność (anomia społeczna). Szkoła oznaczała więc tutaj zakłócenie równowagi działania systemu społecznego. Po drugie, dowodzono, że w wyniku funkcjonowania szkoły dzieci z grup mniejszościowych nie odnosiły suk- cesu edukacyjnego. Nie były w stanie liczniej zdobywać wykształcenia na poziomie szkół średnich i  wyższych, a  tym samym nie doświadczały awansu społecznego, z  różnych przyczyn: obiektywnych (np. z  powodu różnic we wzorcach kulturo- wych determinujących interakcje językowe w klasie szkolnej) lub subiektywnych (np. z powodu niechęci uczniów do szkoły, która kojarzyła się im z dominującą kulturą białych). W efekcie szkolnictwo reprodukowało złą sytuację społeczno-kul- turową grup mniejszościowych. Można więc rzec, że ujęcie szkoły w antropologii edukacji charakteryzowało się podejściem funkcjonalnym (w metodologicznym znaczeniu tego terminu, a nie tylko jako orientacji teoretycznej). Szkoła była ba- dana jako część większej całości (społeczeństwa amerykańskiego, społeczności mniejszościowej) i analizowana przez pryzmat funkcjonalności względem systemu. Nic więc dziwnego, że pomimo zmian teoretycznych, jakie zachodziły w ramach tego nurtu na przestrzeni lat (od psychokulturalizmu, poprzez etnometodologię, 7 Posługujemy się świadomie innym przekładem terminu reflexive anthropology niż przekład dominujący w polskiej literaturze przedmiotu: „antropologia refleksyjna”. Termin „antropolo- gia refleksywna” wydaje nam się tłumaczeniem mniej wartościującym, ponieważ nie implikuje bezrefleksyjności klasycznej antropologii, a jednocześnie oddaje istotną własność zwrotu reflek- sywnego: świadomość, że przedmiot badań i ich podmiot wzajemnie na siebie oddziałują. Antropologia szkoły: tradycje, postulaty, inspiracje 11 aż po perspektywę studiów kulturowych8), jego zasadnicza perspektywa nie ulegała przeobrażeniom, zaś udzielane odpowiedzi sytuowały się gdzieś na skali rozpiętej pomiędzy pesymizmem (niemożność uniknięcia dysfunkcjonalności szkoły) a opty- mizmem (poszukiwanie nadziei w oporze stawianym państwowej edukacji i w od- dolnym nadawaniu znaczeń na pozór uniformizującym praktykom edukacyjnym)9. Drugą istotną tradycją badawczą jest tzw. etnografia edukacji, sytuująca się na styku pedagogiki i antropologii, w większości swoich odsłon prezentująca in- terakcjonistyczne podejście do badania tego, co się dzieje w klasie szkolnej. Jak wszystkie inne orientacje zakotwiczone w  interakcjonizmie jest nakierowana na zrozumienie perspektywy aktorów społecznych tworzących szkołę i  tego, w  jaki sposób konstruują oni sensy społeczne szkolnych wydarzeń. Dla proponowanej tu perspektywy antropologii szkoły ważny jest wszakże nie cały ten nurt badań, lecz praca jednego z jego przedstawicieli, a mianowicie pedagoga o wykształceniu antropologicznym – Petera McLarena, który przeprowadził etnograficzną analizę katolickiej szkoły w Toronto10. W podejściu McLarena badania nad szkołą kon- centrują się na jej wymiarze rytualnym: na szkolnych zachowaniach i symbolach. W swoich pracach próbuje on pokazać, jak szkoła oddziałuje na uczniów na po- ziomie stricte cielesnym, jak „wdrukowuje” wartości i  symbole w  ciała i  emocje swoich wychowanków. Zaletą podejścia McLarena jest spojrzenie na szkołę nie przez pryzmat przekazywanej wiedzy i  realizowanego programu nauczania, lecz 8 Zob. R. McDermott, J.D. Raley, The Ethnography of Schooling Writ Large, 1955−2010, [w:] A Companion to the Anthropology of Education, red. B.A.U. Levinson, M. Pollock, Oxford 2011. 9 Zob. np. A. Beals, G.D. Spindler, L. Spindler, Culture in Process, New York 1973; G.D. Spindler, Education and Culture: Anthropological Approaches, New York 1963; Education and Cultural Process. Toward Anthropology of Education, red. G.D. Spindler, New York 1974; Doing the Ethnography of Schooling: Educational Anthropology in Action, red. G.D. Spindler, New York 1982; H.F. Wolcott, A Kwakiutl Village and School, New York 1967; M.L. Wax, R.H. Wax, R.V. Dumont Jr., Formal Education in an American Indian Community, Long Grove IL 1989; S.U. Philips, The Invisible Culture: Communication in Classroom and Community on the Warm Springs Indian Reservation, Long Grove IL 1993. Na marginesie można dodać, że antropologia edukacji ma tu wiele wspólnego z socjologią edukacji i pedagogiką krytyczną, a zwłaszcza z teorią reprodukcji i teorią oporu. Czasami inspiracje są wręcz namacalne, jak w koncepcji Johna Ogbu, która de facto jest wariantem koncepcji Paula Willisa. Ogbu naczelną kategorię klasy społecznej zastępuje kategorią rasy. Zob. J. Ogbu, Minority Education and Caste: The American System in Cross-Cultural Perspective, San Diego 1978. 10 Mówimy tu o  wczesnym etapie twórczości McLarena, którego sztandarową pracą jest doktorat: Schooling as a Ritual Performance: Towards a Political Economy of Educational Symbols and Gestures, London 1986 (zob. też: tegoż, Life in Schools: An Introduction to Critical Pedagogy in the Foundations of Education, New York 1989; tegoż, Rytualne wymiary oporu − błaznowanie i symboliczna inwersja, tłum. P. Kwieciński, [w:] Nieobecne dyskursy, dz. cyt., t. 1). Na następnym etapie swojej twórczości McLaren odszedł od badań empirycznych i stał się jednym z głównych teoretyków, a zarazem działaczy społeczno-politycznych lewicowo ukierunkowanej pedagogiki krytycznej. 12 Tarzycjusz Buliński, Marta Rakoczy poprzez codzienne praktyki rytualne, które powodują, że w  ciałach i  głowach uczniów trwa ciągły konflikt między kulturą szkoły, narzucaną im przez nauczy- ciela, a kulturą ulicy, reprezentującą świat kultury popularnej i życie na zewnątrz szkoły. To zaś, czego brakuje w tej perspektywie, to rozszerzenie badań poza szkołę (McLaren uznaje, że szkoła jest tam, gdzie stoi budynek szkolny i odbywają się lekcje) oraz traktowanie edukacji inaczej niż jako sposób odtwarzania (wprawdzie cielesnego) określonych wartości. I chociaż znajdują się w jego analizach naprawdę inspirujące fragmenty o wytwarzaniu nowych znaczeń przez poszczególnych akto- rów społecznych (np. passusy o tzw. kulturze bólu, czyli świadomym wystawianiu się niektórych uczniów na szykany ze strony nauczyciela), to brakuje tam całościo- wego ujęcia rzeczywistości pozaszkolnej (kultury ulicy), w którym można by śledzić zarówno jej logikę, jak i procesy adaptowania i oswajania poszczególnych elemen- tów praktyki szkolnej. W  związku z  McLarenem warto też wspomnieć o  Ivanie Illichu i jego ciągle niedocenianej pracy Odszkolnić społeczeństwo11, w której poja- wia się właśnie wątek rytualny i obraz szkoły jako instytucji kulturowej, a nie tylko edukacyjnej. Postulaty Jaką zatem perspektywę uprawiania antropologii szkoły prezentujemy w ni- niejszym tomie? Po pierwsze, proponujemy właściwą dla wszelkiego postępowania antropolo- gicznego relatywizację, w tym przypadku instytucji szkoły oraz wielu powiązanych z nią kategorii. Relatywizacja ta powinna, naszym zdaniem, odbywać się nie tylko poprzez konfrontację europejskich systemów edukacyjnych z kulturami pierwotnie oralnymi, w których instytucja szkoły była nieznana, a socjalizacja opierała się na wię- ziach nieformalnych oraz praktykach przestrzennie i  czasowo nieodseparowanych od innych praktyk życia codziennego. Powinna wynikać także z zestawiania europej- skich instytucji z instytucjami kręgów kulturowych, w których szkolnictwo istniało, ale przybierało inną postać (jak choćby w Chinach, krajach islamskich czy diasporze żydowskiej), i z różnymi formami szkolnictwa pojawiającymi się w toku rozwoju kul- tury europejskiej, często pozostającymi względem siebie w napięciu. Jak wiadomo, w żadnym kraju europejskim nigdy nie było jednolitego systemu szkolnictwa: istniało szkolnictwo prywatne i publiczne, dobrowolne i przymusowe. W każdym z tych przy- padków inne wartości były ważne w procesie edukacyjnym. Dominujące w ostatnich dziesięcioleciach powiązanie szkolnictwa z egalitarnością, indywidualizmem, mobil- nością, konkurencyjnością i przekonaniem, że umiejętności zdobyte w szkole mają charakter prywatny, służą bowiem jednostce do wyboru własnych celów i osiągnięcia ich, ma stosunkowo krótką tradycję w naszym kręgu cywilizacyjnym. Przez znaczną 11 I. Illich, Odszkolnić społeczeństwo, tłum. Ł. Mojsak, Warszawa 2010. Antropologia szkoły: tradycje, postulaty, inspiracje 13 część historii kultury europejskiej szkoły miały charakter elitarny, a nie egalitarny (jeszcze w XVIII i XIX wieku konserwatyści wyrażali niepokój, czy należy kształcić masy, skoro i tak powinny one zajmować się pracą fizyczną). Zmieniały się też poglą- dy na to, czemu szkoły powinny służyć i jaki podmiot społeczny powinny stwarzać. Reformacja doprowadziła do stworzenia idei nieelitarnego szkolnictwa jako insty- tucji religijnej, umożliwiającej zbawienie. Oświecenie przyniosło koncepcję szkoły świeckiej, podporządkowanej doczesnej emancypacji politycznej i  intelektualnej. W wieku XIX narodziła się idea edukacji masowej, której głównym zadaniem było tworzenie społeczeństwa narodowego, przemysłowego i  obywatelskiego. W  wieku XX pojawia się zaś myśl, że edukacja powinna służyć przede wszystkim sprawne- mu poruszaniu się jednostki na rynku pracy i w świecie konsumpcji; z oczywistych względów politycznych myśl ta długo nie mogła być zrealizowana w Europie Środ- kowo-Wschodniej. Rzecz jasna, powyższa charakterystyka nie uwzględnia nie tylko wielu zrealizowanych i niezrealizowanych, alternatywnych projektów edukacyjnych, które kwestionowały i kwestionują założenia leżące u podstaw nurtów dominujących, ale także tego, jak dominujące nurty edukacyjne były i są przechwytywane przez lo- kalnych aktorów. Jak widać, postulowana tu relatywizacja kategorii szkoły wymaga radykalnego zwrotu refleksywnego w antropologii. Konieczny jest także mariaż an- tropologii z historią, pozwalającą uchwycić zmienność wartości, praktyk i wyobrażeń wpisywanych w szkołę nowożytną. Po drugie, kładziemy nacisk na metodologiczny antyesencjalizm oraz na zerwa- nie z wszelkimi dychotomiami, nadal wpływającymi na studia nad edukacją i narzu- cającymi pogląd, że szkoły są z istoty narzędziami emancypacji bądź zniewolenia. Przyjmujemy, że w różnych kontekstach kulturowych i historycznych szkoły mogły i mogą spełniać bardzo zróżnicowane funkcje, a niezależnie od funkcji dominują- cych mogły i nadal mogą być różnorako wykorzystywane przez grupy i jednostki. Szkolnictwo, wbrew wielu nadal popularnym ideologiom, nie oznacza po prostu emancypacji społecznej i indywidualnej. Przykładowo, szkoły publiczne w dziewięt- nastowiecznej Wielkiej Brytanii nie służyły wyzwalaniu, lecz wzmacnianiu społecz- nej produktywności przez tworzenie habitusu zdyscyplinowanej i  przewidywalnej jednostki, pracującej w ramowym układzie godzin, pod kontrolą formalnego au- torytetu, w warunkach konkurencji oraz w zgodzie z wartościami właściwymi dla wspólnoty wyobrażonej. A  jednak, wbrew chwytliwemu sformułowaniu Pierre’a Bourdieu i Jeana Claude’a Passerona, szkoły nie istnieją jedynie po to, by reprodu- kować określoną strukturę społeczną. Przeciwnie, w wielu kontekstach kulturowych okazują się narzędziem faktycznej emancypacji, czego spektakularnym przykładem jest stworzony przez brazylijskiego edukatora Paula Freire program alfabetyzacji, rozumianej jako nauka krytycznej piśmienności oraz intelektualnego i politycznego przekraczania uwarunkowań jednostkowej i zbiorowej egzystencji. Po trzecie, uważamy za konieczne powiązanie szkoły z  innymi instytucjami kulturowymi (rodziną, państwem, religią itp.) oraz sferami społecznego funk- 14 Tarzycjusz Buliński, Marta Rakoczy cjonowania (polityką, gospodarką itp.), a  zatem – zastosowanie perspektywy uwzględniającej zarówno poziom mikro-, jak i makroanalizy. Uznajemy, że szkoła jest zapośredniczona i współkształtowana przez czynniki sytuujące się poza nią, w szczególności przez kosmologie, ontologie, struktury społeczne i gospodarcze. Innymi słowy, postulowana tu antropologia szkoły w opozycji do klasycznej, Spin- dlerowskiej lub Hymesowskiej, nie powinna dotyczyć wyłącznie tego, co dzieje się w klasie szkolnej lub w szkolnym budynku. Wymaga ona nie tylko badania stron i forów internetowych, placów zabaw, domów rodzinnych, ministerstw oraz posta- nowień organizacji o zasięgu globalnym (UNESCO, Banku Światowego itp.). Do jej realizacji konieczne jest przyjrzenie się, często niewypowiedzianym, koncep- cjom np. osoby, wiedzy, pracy, rodziny i wytwarzającym je relacjom między ludźmi. W tym celu, rzecz jasna, należy sproblematyzować kategorię terenu antropologicz- nego, który przestaje być czymś wyraźnie zlokalizowanym czasowo i przestrzennie, przekształcając się nieodwołalnie w formę heterogeniczną, angażującą różnorodne metodologie właściwe dla określonych sfer działania kulturowego. Po czwarte, uznajemy, że szkoła to nie tylko określony aparat biurokratyczny, jawnie deklarowany program, korpus wiedzy oraz instrukcje ujawniane choćby w podręcznikach metodycznych skierowanych do szkolnego personelu. Szkoła to przede wszystkim praktyki kulturowe, związane nierzadko z wiedzą ukrytą: okreś- lonym habitusem jako siecią dyspozycji nie tylko intelektualnych, ale także ciele- snych, percepcyjnych i emocjonalnych. Analiza szkoły wymaga więc zbadania nie tylko podręczników, programów i rozporządzeń ministerialnych, ale także tego, co dzieje się w szkole jako swoistym środowisku kulturowym. Oznacza to konieczność antropologicznej interpretacji zarówno dyskursów towarzyszących szkole (domi- nującego i  marginalizowanego), jak i  − a  może przede wszystkim − subtelnych, często niedyskursywizowanych praktyk realizowanych, negocjowanych, przekształ- canych w trakcie procesu edukacyjnego. Próbujemy uchwycić konstelację praktyk kulturowych związanych ze szkołą, ponieważ chcemy uniknąć też innych niż już wymienione dychotomii: nauczyciele versus uczniowie, struktura versus antystruk- tura, strategie versus taktyki, „system” versus edukacyjna kontrkultura. Po piąte, postulowana przez nas metodologia ma charakter antydetermini- styczny. Uznajemy, że podmioty procesu edukacyjnego nie są biernymi narzędzia- mi społecznej i kulturowej produkcji, a szkoły nie są jedynie ekspozyturami syste- mu polityczno-ekonomicznego. Szkoła oznacza dla nas przede wszystkim praktyki, w  które zaangażowanych jest wielu aktorów, mających różnorakie cele i  dyspo- nujących rozmaitymi znaczeniami. Podejście to jest tożsame z przekonaniem, że wszelkie działania społeczno-kulturowe są przedmiotem improwizacji ich aktorów, której specyfika polega na działaniu w obrębie określonych ram instytucjonalnych, wobec nich bądź w opozycji. Po szóste, postulujemy, by antropologia szkoły przestała być traktowana wyłącznie instrumentalnie w  stosunku do bieżącej praktyki edukacyjnej. Antro- Antropologia szkoły: tradycje, postulaty, inspiracje 15 pologia szkoły nie powinna być jedynie narzędziem legitymizowania lub rewido- wania obecnych systemów edukacyjnych, wynikającym z  dominujących trendów społeczno-edukacyjnych. Powinna w sposób przekraczający horyzont aktualnych debat umożliwiać refleksywny wgląd zarówno w  kulturową i  społeczną inicjację jednostki, jak i w domenę (re)produkcji określonych kulturowo sposobów działa- nia i myślenia. Po siódme, wprowadzamy perspektywę medialną. Przyjmujemy zatem, że jed- nym z  istotnych elementów konstytuujących charakterystykę szkoły nowożytnej jest jej piśmienność: możliwość kumulacji i reprodukcji wiedzy zdekontekstualizo- wanej i zmaterializowanej za pomocą pisma. Naszym zdaniem medialne zakorze- nienie szkoły (pismo), a także przemiany związane z pojawieniem się nowych me- diów cyfrowych i audiowizualnych powinny zostać potraktowane jako inherentny element badań, choć niejedyny i niewyczerpujący jej charakterystyki. Nie oznacza to, rzecz jasna, że piśmienność szkolna nie może ulegać gruntownym przemianom wówczas, gdy pojawia się w tych rejonach kulturowych, w których podstawowym medium kulturowym nadal pozostaje oralność. Nie oznacza to też, że u podstaw szkicowanych tu założeń leży esencjalistyczna, ahistoryczna kategoria piśmienno- ści. Przeciwnie, przyjmujemy, że piśmienności europejska i nieeuropejska podle- gały istotnym przemianom historycznym, a skoro tak, to wymagają postulowanej już relatywizacji. Wszak nie zawsze i nie wszędzie piśmienność oznaczała żelazną triadę czytania, pisania i liczenia, traktowanych jako czynności stricte funkcjonalne. Historia i etnografia są świadkami nie tylko wielu piśmienności, ale także wielu piśmienności szkolnych. Inspiracje Rzecz jasna, realizacja tak zarysowanego programu stanowi nie lada wyzwanie i wymaga sprzęgnięcia i wykorzystania wielu perspektyw tworzących się i rozwija- jących w różnych obszarach nauk społecznych i humanistycznych. W tym miejscu chcielibyśmy wskazać na cztery perspektywy, które przynoszą wiele interesujących pytań i nowych, kształtujących się ujęć. Myślimy tu o: (1) antropologicznych ba- daniach szkoły w  społeczeństwach pozaeuropejskich, (2) badaniach dzieciństwa (childhood studies), (3) teorii piśmienności, zarówno klasycznej, jak i tej zognisko- wanej wokół tzw. New Literacy Studies, (4) kulturowej historii edukacji. Jeśli chodzi o  pierwsze źródło potencjalnych inspiracji, tj. studia antropolo- giczne nad szkołą w społeczeństwach pozaeuropejskich, to trzeba tu wyraźnie od- dzielić trzy obszary badawcze. Pierwszym z nich jest świat społeczeństw z dobrze wykształconymi, własnymi tradycjami edukacji formalnej, łącznie z takimi, które przypominają pod pewnymi względami odmiany szkoły powstałe w Europie (tak jest np. w Chinach, Indiach, Tybecie, Japonii, krajach islamskich czy w kulturach przedhiszpańskich Ameryki Południowej i  Środkowej). Spotkanie tych tradycji
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Almanach antropologiczny. Communicare. Tom 5. Szkoła/Pismo
Autor:
,

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: