Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00332 005458 13253723 na godz. na dobę w sumie
Analityzmy leksykalne i ich syntetyczne odpowiedniki w prasie - ebook/pdf
Analityzmy leksykalne i ich syntetyczne odpowiedniki w prasie - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 366
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-8-3808-8504-2 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> edukacja >> jezyk polski
Porównaj ceny (książka, ebook (-17%), audiobook).
W książce przedstawiono obecne we współczesnej prasie analityczne konstrukcje leksykalne, które mają syntetyczne odpowiedniki. Praca ma charakter analityczno-materiałowy, zbiera dotychczasową wiedzę na temat tytułowego zjawiska. Autorka poddała obserwacji materiał pochodzący z wybranych periodyków polskich o zróżnicowanej tematyce i przeznaczonych dla różnego kręgu odbiorców. Treści teoretyczne łączą się z analizą zgromadzonych przykładów pod względem strukturalnym, semantycznym i pragmatycznym.
Publikacja przynosi odpowiedź na pytania, z jakich komponentów zbudowane są analityzmy leksykalne mające jednoelementowe odpowiedniki, jakie relacje znaczeniowe zachodzą między omawianymi jednostkami, jakie kompetencje nadawczo-odbiorcze są wymagane do właściwego odczytywania peryfraz i ich ekwiwalentów oraz jakie funkcje przypisywane są konstrukcjom analitycznym i syntetycznym we współczesnych periodykach.
 
Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Katarzyna Burska – Uniwersytet Łódzki, Wydział Filologiczny Katedra Współczesnego Języka Polskiego, 90-236 Łódź, ul. Pomorska 171/173 RECENZENT Marek Górski REDAKTOR INICJUJĄCY Urszula Dzieciątkowska OPRACOWANIE REDAKCYJNE Bogusława Kwiatkowska SKŁAD I ŁAMANIE Munda – Maciej Torz PROJEKT OKŁADKI Studio 7A Zdjęcie wykorzystane na okładce: © Depositphotos.com/66077941/ stock-photo-newspapers.html © Copyright by Katarzyna Burska, Łódź 2016 © Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2016 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.07227.15.0.M Ark. wyd. 20,0; ark. druk. 22,875 ISBN 978-83-8088-254-6 e-ISBN 978-83-8088-504-2 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego tel. (42) 665 58 63 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl Spis treści Wstęp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Stan badań . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9 13 I. Struktura analityzmów leksykalnych w prasie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 39 40 1 . Wyrazy pospolite . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 40 1 .1 . Analityzmy czasownikowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 48 1 .1 .1 . Analityzmy pochodne strukturalnie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 55 1 .1 .2 . Analityzmy niepochodne strukturalnie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 64 1 .1 .3 . Frazeologizmy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 76 1 .2 . Analityzmy rzeczownikowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 78 1 .2 .1 . Analityzmy pochodne strukturalnie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1 .2 .2 . Analityzmy niepochodne strukturalnie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 89 1 .2 .3 . Frazeologizmy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 101 1 .3 . Analityzmy przymiotnikowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 103 1 .3 .1 . Analityzmy pochodne strukturalnie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 104 1 .3 .2 . Analityzmy niepochodne strukturalnie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 105 1 .3 .3 . Frazeologizmy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 106 1.4. Analityzmy przysłówkowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 107 1 .4 .1 . Analityzmy pochodne strukturalnie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 107 1 .4 .2 . Frazeologizmy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 108 5 Spis treści 1.5. Analityzmy i ekwiwalenty innych części mowy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 111 1 .5 .1 . Analityzmy zaimkowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 111 1 .5 .2 . Analityzmy liczebnikowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 112 1 .5 .3 . Analityzmy modulantowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 112 2. Nazwy własne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 112 2.1. Imię i nazwisko a przezwisko . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 114 2.1.1. Przezwisko pochodzące od nazwiska . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 116 2.1.2. Przezwisko pochodzące od imienia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 120 2.1.3. Przezwisko pochodzące od imienia i nazwiska . . . . . . . . . . . . . . . . . . 121 2.1.4. Przezwiska niewykazujące morfologicznego pokrewieństwa z imieniem lub nazwiskiem . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 122 2 .2 . Nazwa klubu a przydomek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 123 2.2.1. Przydomki pochodzące od nazw klubów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 123 2.2.2. Przydomki niewykazujące morfologicznego pokrewieństwa z na- zwą klubu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 124 2.3. Przydomek jednoczłonowy, przydomek wieloczłonowy i peryfraza jako ekwiwalenty nazwy własnej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 127 2.4. Nazwa własna wieloczłonowa a uniwerbizm . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 128 2.5. Oficjalna nazwa własna jednoczłonowa a przydomek wielowyrazowy/ peryfraza . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 132 2.5.1. Nazwy geograficzne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 132 2.5.2. Nazwy własne osobowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 140 2.5.3. Nazwy własne odnoszące się do różnych nieosobowych desyg- natów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 141 2.6. Skrótowiec nazwy własnej a nazwa wielowyrazowa . . . . . . . . . . . . . . . . . 143 Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 143 II. Semantyka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 147 1. Analityzmy leksykalne mające syntetyczne odpowiedniki równoważne znaczeniowo . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 155 2. Analityzmy leksykalne mające syntetyczne odpowiedniki o znaczeniu synonimicznym . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 159 2.1. Prezentujące różne odcienie znaczeniowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 159 2.2. Wyrażające odmienne nacechowanie stylistyczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . 182 2.2.1. Potoczność . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 182 2.2.2. Oficjalność, urzędowość, podniosłość . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 206 6 Spis treści 2.3 Eufemizmy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 217 2.4. Metafora i metonimia jako główne sposoby tworzenia odpowiedników nazw własnych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 239 Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 284 III. Pragmatyka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 289 1 . Kontekst . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 295 2. Wkaźniki metatekstowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 316 3 . Funkcje konstrukcji analitycznych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 321 4. Analityzmy leksykalne a profil pisma i gatunek wypowiedzi . . . . . . . . . . . . 330 Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 333 Zakończenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 337 Bibliografia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 349 Analytical lexical constructions and their synthetic equivalents in the press. Summary . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 365 Wstęp Codziennie każdy z nas podejmuje decyzję, jakich środków językowych użyć, by przekazać informację, zaprezentować poglądy czy opisać uczucia. O ile przeciętni użytkownicy języka przeważnie koncentrują się jedynie na tym, by ich przekaz był zrozumiały dla odbiorcy, o tyle dziennikarze – dla których przecież słowo jest najważniejszym tworzywem wykorzystywanym w pracy – mają świadomość, że komunikat o podobnej wymowie można wyrazić na różne sposoby, niekoniecz- nie w najprostszej formie. Nie zawsze na pierwszym miejscu stawiają przystęp- ność przekazu, czasem chcą zaprezentować swoje twórcze możliwości, sięgając po niekonwencjonalne rozwiązania, innym razem zależy im na niewyrażaniu wprost swoich opinii, a dzięki temu pozostawiają czytelnikowi swobodę inter- pretacyjną. Za każdym razem stają przed wyborem: napisać zwięźle i prosto czy może przekazać treści w sposób opisowy. Ów dylemat publikujących stał się in- spiracją do powstania niniejszej pracy, gdyż dostrzeżono w tekstach prasowych dwa występujące obok siebie zjawiska: dbałość o ekonomię środków językowych i równocześnie skłonność do tworzenia struktur peryfrastycznych. Celem rozprawy jest zatem przedstawienie pojawiających się w czasopismach analitycznych konstrukcji leksykalnych, które mają syntetyczne odpowiedniki. Analizie zostanie poddany materiał pochodzący z wybranych periodyków polskich o zróżnicowanej tematyce i przeznaczonych dla różnego kręgu odbiorców. Analityzmy i odpowiadające im syntetyzmy leksykalne obecne we współczes- nych tekstach prasowych nie doczekały się jak dotąd obszernego opracowania monograficznego zestawiającego oba zjawiska. Tym bardziej interesujące wyda- je się podjęcie analizy zgromadzonego materiału z perspektywy strukturalnej, 9 Wstęp semantycznej oraz pragmatycznej. Dodatkową motywacją do podjęcia badań był fakt, że język nieustannie podlega ewolucji i to właśnie analiza materiału praso- wego pozwoli dostrzec obowiązujące tendencje. Praca ma przynieść odpowiedź na kilka pytań: z jakich elementów zbudo- wane są struktury złożone mające jednowyrazowe ekwiwalenty, jakie relacje znaczeniowe można zaobserwować między analityzmami a syntetyzmami, ja- kie czynniki pragmatyczne decydują o zgodnym z zamierzeniem dziennikarza odczytaniem połączeń wielowyrazowych, jakie funkcje pełnią analizowane jed- nostki leksykalne w najnowszej prasie. Podjęta zostanie także próba odpowiedzi na pytanie, które formy syntety- zmów i analityzmów leksykalnych dominują w tekstach prasowych na początku drugiej dekady XXI w. Prowadzone będą rozważania nad tym, która tendencja – skrótowość opisu czy używanie struktur opisowych – ma obecnie szerszy zakres występowania i w jakich sytuacjach sięga się po przywoływane w pracy sformu- łowania. Wyniki badań zostaną skonfrontowane z wnioskami wypływającymi z opracowań poświęconych temu zagadnieniu. Za podstawę badawczą posłużą przykłady wyekscerpowane z wybranych pe- riodyków polskich z lat 2011–2012. Zgromadzonych zostało około trzech tysięcy jednostek, lecz ze względów praktycznych – by praca nadmiernie się nie rozro- sła – wykorzystano tylko najbardziej charakterystyczne egzemplifikacje. Analizie poddano ponad 1300 przykładów, które zaprezentowano w zróżnicowanym oto- czeniu leksykalnym, łącznie zatem zaprezentowano około dwóch tysięcy konkret- nych zastosowań. Wszystkie przykłady zostały przywołane w oryginalnej postaci, z zachowaniem pojawiających się czasem usterek interpunkcyjnych, składnio- wych i ortograficznych. Zamierzeniem było uzyskanie różnorodnego materiału, skierowanego do odbiorców zróżnicowanych pod względem płci, wieku, wykształcenia czy zain- teresowań, dlatego za podstawę badawczą posłużyły cztery regularnie ukazujące się czasopisma: „Na Żywo”, „Piłka Nożna”, „Polityka” i „Victor Gimnazjalista”. Warto krótko scharakteryzować te periodyki. „Na Żywo” to tygodnik ukazujący się od 15 listopada 2007 r. Zastąpił wyda- wany nakładem koncernu Axel Springer Polska w latach 1995–2006 dwutygo- dnik o tej samej nazwie1. Jak czytamy na stronie internetowej wydawnictwa 1 http://media.wp.pl/kat,1022939,title,Na-Zywo-na-rynku,wid,9391155,wiadomosc. html?ticaid=112f8d [dostęp: 15.02.2014]. 10 Wstęp Bauer, czasopismo „skierowane jest do aktywnych kobiet w wieku powyżej 30 lat, szukających informacji o gwiazdach i porad z różnych dziedzin życia”2. Pismo kreowane jest jako magazyn poradniczo-rozrywkowy. Dominują w nim teks- ty o charakterze informacyjnym (newsy, wzmianki, notatki) poświęcone życiu gwiazd, a także krótkie relacje z wydarzeń, bogato ilustrowane zdjęciami. Sporo artykułów przybiera – zgodnie z realizowaną linią redakcyjną – postać porad- nikową. W każdym numerze są również komentarz, wywiad, porady prawne i lekarskie, horoskop, przepisy kulinarne, minirecenzje nowości kulturalnych – filmów, książek i płyt. „Piłka Nożna” to tygodnik dla miłośników futbolu. Ukazuje się od 1 czerwca 1956 r. W czasopiśmie tym pojawiają się przede wszystkim felietony, wywiady, relacje, zapowiedzi, sylwetki i reportaże. Dopełnieniem są krótkie gatunki infor- macyjne. „Polityka” to tygodnik społeczno-politycznym obecny na polskim rynku praso- wym od 1957 r. Jak głoszą informacje na oficjalnej stronie internetowej odnoszące się do 2013 r.: „po raz ósmy z rzędu jest liderem sprzedaży w segmencie tygodni- ków opinii”3. Na łamach „Polityki” publikowane są artykuły publicystyczne, felie- tony, komentarze, wywiady, sylwetki i reportaże. Nie brakuje także notatek, recen- zji nowości technicznych, kinowych, teatralnych, książkowych i muzycznych. „Victor Gimnazjalista” wydawany jest jako dwutygodnik edukacyjny adreso- wany do uczniów gimnazjum. Pierwszy numer ukazał się w 1998 r., czasopismo pojawiło się po reformie szkolnictwa w miejsce „Victora Ósmoklasisty”. W perio- dyku tym znajdziemy reportaże, opowiadania w odcinkach, recenzje produktów (np. kosmetyków, artykułów spożywczych, gier), psychotesty, zapowiedzi płyt, książek i filmów, listy psychologa, horoskopy, artykuły o charakterze poradni- kowym i edukacyjnym (przybierające postać opisową lub analityczno-interpre- tacyjną). Praca poprzedzona jest obszernym omówieniem stanu badań, a jej główna część składa się z trzech rozdziałów, w których treści teoretyczne łączą się z ana- lizą zgromadzonych przykładów. W rozdziale strukturalnym podzielono analityzmy ze względu na reprezento- wane przez ich syntetyczne odpowiedniki części mowy: czasownik, rzeczownik, przymiotnik, przysłówek, zaimek, liczebnik, modulant. W każdej grupie osobno 2 http://www.wydawnictwo.bauer.pl/tytuly_rozw.html?id=65 [dostęp: 15.02.2014]. 3 http://www.polityka.pl/opolityce/1571445,1,historia-polityki.read [dostęp: 15.02.2014]. 11 Wstęp scharakteryzowano konstrukcje mające wspólne morfemy z ekwiwalentami, nie- mające wspólnych morfemów oraz związki frazeologiczne. Dokonano podzia- łu na wyrazy pospolite i nazwy własne. W części poświęconej nomina propria zbadano przezwiska pochodzące od imienia, nazwiska, imienia i nazwiska oraz niewykazujące z nimi morfologicznego pokrewieństwa, przydomki pochodzące od nazw klubów i niespokrewnione z nimi morfologicznie, nazwy własne wielo- członowe mające odpowiednik w postaci uniwerbizmu oraz nazwy własne jedno- członowe mające odpowiednik peryfrastyczny, a także skrótowce, którym odpo- wiadają połączenia wielowyrazowe. W obrębie poszczególnych grup przykłady wymieniane są w kolejności alfabetycznej, wynotowano po jednym użyciu z każ- dego czasopisma – o ile jednostka taka została w nim zaobserwowana4. W przy- padku gdy jedna forma syntetyczna miała kilka zróżnicowanych strukturalnie ekwiwalentów, umieszczono wszystkie możliwe egzemplifikacje. W rozdziale semantycznym skoncentrowano się na relacjach znaczeniowych między analityzmem a odpowiadającym mu syntetyzmem. Wyróżniono kon- strukcje równoważne znaczeniowo, a wśród struktur o znaczeniu synonimicz- nym wyzyskano takie, które prezentują różne odcienie znaczeniowe, wyrażają odmienne nacechowanie stylistyczne (potoczność, oficjalność, eufemizowanie). Scharakteryzowano także metaforę i metonimię jako główne sposoby tworzenia ekwiwalentów nazw własnych. Część dotycząca pragmatyki poświęcona jest analizie kontekstu jako wartości wpływającej na odczytywanie struktur analitycznych i roli wskaźników meta- tekstowych w interpretacji struktur ekwiwalentnych. Omówione zostały także funkcje analityzmów leksykalnych w tekstach prasowych na początku drugiej dekady XXI w. Zbadano zależność między profilem pisma i gatunkiem wypowie- dzi a używaniem omawianych konstrukcji. 4 W pracy zastosowano następujące oznaczenia czasopism: NŻ – „Na Żywo”, PN – „Piłka Nożna, P – „Polityka”, VG – „Victor Gimnazjalista”. 12 Stan badań Sposób prezentacji omówionego niżej stanu badań opiera się na połączeniu po- rządku problemowego z chronologicznym. Uwzględnione zostały pozycje oma- wiające różne typy analityzmów i syntetyzmów, szerzej przedstawiono te, do któ- rych nawiązano w dalszych częściach niniejszej pracy. Pierwszą powojenną monografią szczegółowo opisującą analityzmy leksykal- ne była wydana pod koniec lat 70. XX w. praca Janusza Anusiewicza pt. Konstruk- cje analityczne we współczesnym języku polskim. Jak podkreślał autor we wstępie: „Głównym celem […] jest przede wszystkim zebranie materiału pochodzącego z różnych odmian współczesnego języka polskiego, wydzielenie modelowych typów konstrukcji analitycznych, zbadanie ich związków referencjalnych oraz ustalenie zasięgu i frekwencji struktur opisowych w poszczególnych odmianach współczesnej polszczyzny”1. Językoznawca podzielił zgromadzony materiał we- dług kryteriów formalnych, wyróżniając analityczne konstrukcje rzeczowniko- we, czasownikowe, przymiotnikowe i przysłówkowe oraz przyimkowe. Podczas analizy skoncentrował się na zagadnieniach semantycznych, strukturalnych, stylistycznych i poprawnościowych. Na uwagę zasługuje zaproponowana przez J. Anusiewicza definicja: „konstrukcjami analitycznymi (opisowymi) nazywamy takie niewspółrzędne związki wyrazowe, które współistnieją obok znaczeniowo im ekwiwalentnych prostych (jednordzeniowych) wyrazów, przy czym morfem leksykalny wyrazu podrzędnego wchodzącego w skład danej konstrukcji jest 1 J. Anusiewicz, Konstrukcje analityczne we współczesnym języku polskim, Wrocław 1978, s. 22. 13 Stan badań tożsamy substancjalnie z morfemem leksykalnym wchodzącym w skład odpo- wiadającej jej formy prostej wyrazu”2. Powtarzanie części ekwiwalentnego zna- czeniowo wyrazu prostego jest charakterystyczne dla konstrukcji rzeczowniko- wych, czasownikowych, przymiotnikowych. Opisowe struktury przyimkowe, pojawiające się w miejsce syntetycznych, mogą – zdaniem autora monografii – przejawiać się na kilka sposobów3: przyimek przejmuje i pełni funkcję końcówki przypadka, stając się odrębnym znakiem dla oznaczania różnych relacji wyraża- nych dotychczas tą końcówką, przyimek pierwotny zastępowany jest wyrażeniem przyimkowym lub jego znaczenie wzmocnione jest dodatkowym elementem leksykalnym, przyimek występuje wraz z rzeczownikiem odsłownym zamiast bezokolicznika bądź całe wyrażenie przyimkowe wzmacnia znaczenie następu- jącego po sobie spójnika. J. Anusiewicz był świadomy, że w szerokim rozumieniu do konstrukcji analitycznych zaliczamy wszelkie określenia peryfrastyczne, ce- lowo koncentruje się jednak tylko na takich połączeniach, w których widoczna jest substancjalna tożsamość. Badacz snuł także rozważania nad przyczynami szerzenia się konstrukcji analitycznych w polszczyźnie, biorąc pod uwagę czyn- niki wewnątrz- i pozajęzykowe, a także uwarunkowania wynikające z procesu komunikacji. J. Anusiewicz podkreślał, że nie jest pierwszym językoznawcą, który zaintere- sował się tematyką analityzmów. Uczeni zwracali dotychczas uwagę na poszcze- gólne typy konstrukcji opisowych, jego monografia jest zaś próbą komplekso- wego ujęcia badanego zjawiska. Przedwojenną pracą, która miała duży wpływ na przemyślenia J. Anusiewicza, była publikacja Stanisława Szobera Na straży języka. Szkice z zakresu poprawności i kultury języka4. Wśród publikacji z II poło- wy XX w. na uwagę zasługują rozważania podjęte przez Agnieszkę Wierzbicką5, Marię Kniagininową6 oraz cykl Danuty Buttler Semantyka a składnia w związ- kach wyrazowych publikowany na łamach „Poradnika Językowego”. 2 Ibidem. 3 Ibidem, s. 23. 4 S. Szober, Na straży języka. Szkice z zakresu poprawności i kultury języka, Warsza- 5 A. Wierzbicka, Hipotaksa i konstrukcje nominalne w rozwoju polszczyzny, „Pamięt- nik Literacki” 1962, s. 195–216. 6 M. Kniagininowa, Struktury opisowe – znamienna cecha stylu dziennikarskiego, „Język Polski” 1963, s. 148–157. wa 1937. 14 Stan badań Monograficzne ujęcie J. Anusiewicza poprzedziły artykuły, w których przed- stawiał swoje uwagi na temat analityzmów w różnych odmianach polszczyzny. W pracy Konstrukcje analityczne w języku prasy7 skoncentrował się na analizie stylistycznej, funkcjach, celach i ocenie struktur opisowych w stylu publicystycz- no-dziennikarskim. Współwystępują one w prasie z konstrukcjami syntetycz- nymi. Autor omówił konstrukcje analityczne rzeczownikowe (składające się z rzeczownika nadrzędnego o charakterze ogólnym i precyzującego rzeczownika podrzędnego), czasownikowe (w których skład wchodzą czasownik i rzeczownik odsłowny), przymiotnikowe (należą do nich rozwinięte przydawki), a także róż- ne rodzaje analityzmów przyimkowych. Do przyczyn szerzenia się tej tendencji zaliczył zarówno dążenie do precyzji, jak i manierę używania utartych sformuło- wań analitycznych. Uważał za zasadne posługiwanie się konstrukcjami peryfra- stycznymi w tekstach o funkcji komunikatywnej. Podkreślił, że formy te nadają artykułom charakter uroczysty. Maria Kniagininowa, która badała teksty dziennikarskie z przełomu piątego i szóstego dziesięciolecia XX w., zauważyła, że piszący wykazują skłonność do używania struktur analitycznych zamiast syntetycznych, pojawiają się opisowe formy rzeczownikowe, czasownikowe, przymiotnikowe, a także wyrażenia przy- imkowe z funkcją wzmacniającą spójnik, wyrażenia przyimkowe zamiast przy- imków właściwych, określniki przyimkowe zamiast przypadkowych, wyrażenia przyimkowe z rzeczownikami odczasownikowymi zamiast bezokoliczników. Ba- daczka krytycznie oceniła użycie konstrukcji analitycznych, twierdząc: „Jeżeli się ma do wyboru dwie formy: analityczną i syntetyczną, wybiera się pierwszą, jeżeli zaś taka nie istnieje w języku, tworzy się sztuczną, stylistycznie niezręczną, bo rozwlekłą i ciężką, która często nie wyraża dość jasno myśli”8. Autorka artykułu scharakteryzowała pokrótce wszystkie wymienione grupy analityzmów, ilustru- jąc je przykładami z prasy. Była przeciwna tworzeniu struktur opisowych skła- dających się z dwóch rzeczowników, z których jeden jest pojęciem zbyt ogólnym wymagającym uzupełnienia (np. atmosfera, fakt, klimat, problem, zagadnienie, zjawisko), czy czasownika i rzeczownika odsłownego (z podstawą w postaci dać, mieć, nastąpić, przeprowadzić, stworzyć, ulegać, wyrazić), a także pleonastycz- nych wyrażeń przyimkowych (pod warunkiem jeśli) oraz używaniu określników 7 J. Anusiewicz, Konstrukcje analityczne w języku prasy, „Wrocławski Rocznik Pra- soznawczy” 1974, s. 61–86. 8 M. Kniagininowa, op. cit., s. 149. 15 Stan badań przyimkowych w miejsce przypadkowych. M. Kniagininowa zastanawiała się także nad przyczynami wzmożonej analityczności, dostrzegała wpływ języków obcych oraz względy stylizacyjne, doszła do wniosku, że używanie struktur opisowych wynika niekiedy z bierności i bezmyślności dziennikarza. Na obecną w języku tendencję do zastępowania prostych form czasownika konstrukcjami opisowymi zwróciła uwagę Danuta Buttler w artykule Połączenia typu ulec zniszczeniu w języku polskim9, jako jej przyczynę wskazała dążenie do precyzji: „Ekspansywność połączeń dwuwyrazowych wynika z ich większej se- mantycznej wyrazistości”10. Zdarza się jednak, że formy syntetyczna i analityczna pełnią identyczne funkcje znaczeniowe (tak jest np. w przypadku czasowników fazowych z rzeczownikiem odsłownym). Lingwistka wymieniła zmiany struktu- ralne świadczące o formalizacji grup syntaktycznych oraz wskaźniki procesu gra- matykalizacji struktury opisowej. Szczegółowemu oglądowi poddała konstrukcje z czasownikami dokonać, przeprowadzić, doznać i ulec z racji tego, że charakte- ryzują się konkretnym znaczeniem wyjściowym. Dostrzegła, że połączenia za- rezerwowane wcześniej dla odmiany oficjalnej zaczynają pojawiać się w innych stylach, zaciera się też swoiste znaczenie wymienionych czasowników, pojawiają się w nowych, nienotowanych do tej pory kontekstach. Badaczka wskazała, że formy z rzeczownikiem odsłownym – w przeciwieństwie do podstawy werbalnej, która ma znaczenie ogólne – odznaczają się wyspecjalizowaniem semantycznym. Połączenia opisowe pozwalają nadać znaczenie receptywne w przypadku czasow- ników nieprzechodnich. Problem jednego z typów konstrukcji analitycznych, tj. orzeczeń peryfra- stycznych, zgłębił Andrzej Bogusławski pod koniec lat 70. XX w.11 W kręgu jego zainteresowań znalazły się wyrażenia czasownikowe z dopełnieniem w postaci rzeczownika abstrakcyjnego. Uczony zastanawiał się, które czasowniki poja- wiają się najczęściej jako podstawa konstrukcji analitycznych, wymienił m.in.: prowadzić, przeprowadzać, dokonać, wykonać, dopuścić się, szczegółowo omówił każdą grupę, zaakcentował odcienie semantyczne i nacechowanie stylistyczne pojawiających się form, przywołał różne konteksty. A. Bogusławski podkreślił, że 9 D. Buttler, Połączenia typu ulec zniszczeniu w języku polskim, „Poradnik Języko- wy” 1968, z. 7, s. 349–359. 10 Ibidem, s. 350. 11 A. Bogusławski, Jednostki języka a produkty językowe. Problem tzw. orzeczeń pe- ryfrastycznych, [w:] Z zagadnień słownictwa współczesnego języka polskiego, Wroc- ław 1978, s. 17–30. 16 Stan badań konstrukcje nominalne „odznaczają się […] swoistymi cechami semantycznymi, które nie pozwalają na ich dowolną wymianę z orzeczeniami prostymi”12, w okre- ślonym kontekście mogą wprowadzać zasadnicze zmiany znaczeniowe. Danuta Buttler13 pod koniec lat 80. ubiegłego stulecia dokonała analizy lek- sykalnych czasowników posiłkowych występujących na przełomie XIX i XX w., które definiowała następująco: „Nazwa ta odnosi się więc do leksemów wer- balnych, które występują w konstrukcjach peryfrastycznych odpowiadających treściowo jednowyrazowym określeniom czynności i stanów”14. Podkreślała nieregularność konstytuowania przez nie orzeczeń złożonych oraz zdolność do przekazywania tylko niektórych znaczeń uogólnionych. Jak zauważyła D. But- tler, niektóre analizowane jednostki wyrazowe wchodzą jednak w skład dużych serii konstrukcji peryfrastycznych (np. budzić + nazwa uczucia). „Ogólnie można byłoby powiedzieć, że leksykalne czasowniki posiłkowe konstytuują konstruk- cje zajmujące pozycję pośrednią między złożonymi formami morfologicznymi, całkowicie potencjalnymi, tworzonymi od dowolnego czasownika a frazeo- logizmami – idiomami”15. Badaczka zwróciła uwagę na semantyczną precyzję konstrukcji peryfrastycznych. Porównując zestaw leksykalnych czasowników posiłkowych u schyłku XIX w. i sto lat później, doszła do wniosku, że ich skład jest bardzo podobny, zmieniły się jednak zakresy użycia i funkcje – te mające kiedyś nieograniczoną łączliwość występują z czasem w nielicznych kontekstach, niekiedy dochodzi do frazeologizacji. „Można też zaobserwować pewną ogólniej- szą prawidłowość: równoległe osłabienie żywotności danego leksemu zarówno w użyciu posiłkowym, jak i w odcieniach szczegółowych, konkretnych”16. Zdarza się, że z biegiem lat funkcja posiłkowa czasownika ulega modyfikacji, typowym procesem jest zmiana odcienia znaczenia z biernego na czynny i odwrotnie. Czę- stym zjawiskiem jest ograniczenie liczby rzeczowników, z którymi czasownik posiłkowy może tworzyć orzeczenia peryfrastyczne – do głosu dochodzą człony konkurencyjne, które wchodzą na miejsce obecnego tam do tej pory czasownika 12 Ibidem, s. 29. 13 D. Buttler, Leksykalne czasowniki posiłkowe w  konstrukcjach peryfrastycznych typu wywrzeć wpływ na przełomie XIX i  XX wieku, [w:] Z  problemów frazeolo- gii polskiej i słowiańskiej, red. M. Basaj, D. Rytel, Wrocław–Warszawa–Kraków– Gdańsk–Łódź 1988, s. 71–82. 14 Ibidem, s. 71. 15 Ibidem, s. 72. 16 Ibidem, s. 76. 17 Stan badań posiłkowego. D. Buttler próbowała także znaleźć przyczyny ekspansywności da- nych form. Wymieniła wśród nich przede wszystkim wyrazistość słowotwórczą i zachodzącą pod wpływem tendencji do precyzji repartycję znaczeniową duble- tów słowotwórczych. Podkreśliła, że w XX w. jest widoczna semantyczna specja- lizacja środków. Do badań prowadzonych przez J. Anusiewicza odwołał się Wacław Cockie- wicz, porównując konstrukcje analityczne występujące w języku polskiej telewi- zji w latach 70. XX w. i u schyłku drugiego tysiąclecia17. Językoznawca postuluje przyjęcie tez swojego poprzednika w łagodnej formie i jako kryterium proponuje tożsamość znaczeniową. Struktury opisowe nie muszą zawierać więc – według autora – wspólnych morfemów z odpowiadającymi im syntetyzmami leksykal- nymi. Sugeruje on, że „tak rozumiane konstrukcje można by również (dla odróż- nienia) nazywać np. peryfrastycznymi”18. Uzupełniając zaproponowane w mo- nograficznym ujęciu kryteria oceny normatywnej konstrukcji analitycznych, zwraca uwagę na czynniki negatywne warunkujące użycie analityzmu – funkcję retardacyjną i czynnik naśladowczy. W. Cockiewicz zestawia wyniki badań języ- ka Telewizji Polskiej końca lat 70. pod przewodnictwem Zofii Kurzowej z zaob- serwowanymi przez niego konstrukcjami pojawiającymi się w wiadomościach i programach publicystycznych i wysuwa zaskakujący dla niego wniosek, że w wypowiedziach dziennikarzy telewizyjnych analityzmy leksykalne występują sporadycznie lub prawie wcale. Obserwacja transmisji obrad Sejmu RP okazała się natomiast „prawdziwą kopalnią struktur opisowych”19. Kontynuacją badań nad obecnymi w języku telewizji analityzmami zajęła się Iwona Loewe20, skoncentrowała się na czasownikowych konstrukcjach analitycz- nych (zwanych przez badaczkę też czasownikowymi/werbalnymi/werbo-nomi- nalnymi konstrukcjami analitycznymi, analityzmami, peryfrazami, kolokacja- mi), zdefiniowała je jako „kompozycję, która składa się z synsemantycznego bądź wtórnie synsemantycznego czasownika i rzeczownika abstrakcyjnego, który jest ekwiwalentem nominalnym werbalnego i pełnoznacznego odpowiednika tej 17 W. Cockiewicz, Konstrukcje analityczne w  języku polskiej telewizji w  latach sie- demdziesiątych i dziś, [w:] Język w mediach masowych, red. J. Bralczyk, K. Mosio- łek-Kłosińska, Warszawa 2000, s. 143–153. 18 Ibidem, s. 145. 19 Ibidem, s. 152. 20 I. Loewe, Konstrukcje analityczne w  polskiej telewizji na progu drugiej dekady XXI wieku, „Stylistyka” 2010, s. 177–188. 18 Stan badań konstrukcji w leksykonie”21. Tym samym – podobnie jak W. Cockiewicz – od- rzuciła warunek J. Anusiewicza o morfologicznym pokrewieństwie analityzmu i jego jednoleksemowego werbalnego w pełni semantycznego odpowiednika. I. Loewe dokonała analizy z uwzględnieniem podziału nadawców na instytucjo- nalnych i spoza instytucji, ale przez instytucję akceptowalnych. Zauważyła, że wciąż dominuje wtórnie synsemantyczny czasownik mieć, ale występuje w no- wych – w porównaniu z badaniami W. Cockiewicza – połączeniach. Zwróciła także uwagę, iż dużą frekwencję w badanym korpusie mają kolokacje fazowe. Autorka dostrzegła tendencję zwyżkową występowania analityzmów w wypo- wiedzi telewizyjnej i podkreśliła nowe funkcje: demonstratywną, metajęzykową i stylizacyjną. Wysnuła także tezę – na podstawie znacznej przewagi w badanym materiale peryfraz nad uniwerbizmami – że „częstotliwość użycia analityzmów stoi w opozycji do opinii dość powszechnej o ekspansji potoczności w mediach jako cesze współcześnie dominującej”22. Szczegółowe własności werbo-nominalnych konstrukcji analitycznych opisała I. Loewe w swojej książce zatytułowanej Konstrukcje analityczne w poezji Młodej Polski23. Zanalizowała „funkcje i możliwości stylistycznego wykorzystania pery- frastycznych jednostek w tekstach artystycznych”24. Zdaniem badaczki: „Predykat wyrażony analitycznie precyzyjniej oddaje treści, gdyż semantyka znaku jest roz- łożona na dwa wzajemnie określające się elementy. Dysponuje zwielokrotnionym potencjałem ekspresywnym, oferuje bowiem możliwość rozbudowania zarówno elementu nominalnego, jak i werbalnego, stąd duża wariantywność struktur pe- ryfrastycznych o różnym stopniu metaforyczności. O ile pełnoznaczny czasownik, będący w zdaniu orzeczeniem, w porządku składniowym tradycyjnie może być obudowany dopełnieniem i okolicznikiem, o tyle jednostka peryfrastyczna oprócz tych dwóch możliwości otwiera jeszcze miejsce na przydawkę”25. I. Loewe nad- mieniła, iż istnieją problemy z terminologią – na określenie werbo-nominalnych jednostek analitycznych w funkcji predykatywnej używa się w polskich opracowa- niach następujących terminów: multiwerbizmy, konstrukcje analityczne, struktury analityczne, analityzmy werbo-nominalne, analityczne czasowniki funkcjonalne, 21 Ibidem, s. 178. 22 Ibidem, s. 184. 23 I. Loewe, Konstrukcje analityczne w poezji Młodej Polski, Katowice 2000. 24 Ibidem, s. 7. 25 Ibidem, s. 10–11. 19 Stan badań orzeczenia peryfrastyczne w klasie zwrotów frazeologicznych, analityczne wykład- niki predykatów, konstrukcje opisowe z czasownikiem funkcyjnym. Przyjęła ona następującą definicję: „analityzm werbo-nominalny jest jednostką planu wyra- żania. Stanowi formalno-leksykalną realizację predykatu w postaci werbalizato- ra (którym jest synsemantyczny // operatorowy czasownik) oraz abstrakcyjnego rzeczownika. W porządku składniowym zdania analityzm werbo-nominalny pełni funkcję orzeczenia (orzeczenie tzw. peryfrastyczne, które wypełnia miej- sce prymarnie przeznaczone dla jednoleksemowej finitywnej formy czasowni- ka). Jego możliwym korelatem treściowym w systemie znaków werbalnych jest pełnoznaczny czasownik, semantycznie (i morfologicznie) tożsamy z elementem nominalnym”26. Badaczka poruszyła zagadnienie relacji między analityzmami a multiwerbizmami i frazeologizmami, odniosła się do kwestii predykacji pery- frastycznej jako zjawiska składniowego oraz typu leksyki analitycznej. Autorka zaznaczyła, że w obszarze jej badań znajdują się konstrukcje pokrewne seman- tycznie, niekoniecznie zaś morfologicznie, odrzuciła więc – podobnie jak W. Co- ckiewicz – substancjalną tożsamość postulowaną przez J. Anusiewicza. I. Loewe poddała oglądowi systemowe właściwości analityzmów werbo-nominalnych, zwróciła uwagę na relacje semantyczno-formalne wewnątrz pola peryfrastyczne- go (gniazda), naświetliła problem składni orzeczeń peryfrastycznych, zanalizo- wała ich możliwości tekstotwórcze, stawiając tezę, że „kollokacje ze względu na swoje właściwości formalnoskładniowe są niejednokrotnie manifestacją poety- ckiej metaforyzacji pojęć, uszczegółowienia myśli, precyzowania detali kreowanej rzeczywistości”27. Rozważania teoretyczne uzupełnione są bogatym materiałem badawczym – I. Loewe szczegółowo prześledziła peryfrastykę werbo-nominalną w poezji Młodej Polski, którą podzieliła na trzy kręgi tematyczne: stany emocjo- nalne (uczucia), zjawiska naturalne (przyrodnicze) i doznania sensualne. To, że konstrukcje analityczne nie są cechą charakterystyczną wyłącznie stylu publicystycznego czy urzędowego, ale pojawiają się także w tekstach artystycz- nych, I. Loewe starała się wykazać w artykule podejmującym temat analityzmów werbo-nominalnych w młodopolskim dekandentyzmie na podstawie pola stanów mentalnych28. Jak podkreślała badaczka, jej celem było znalezienie „konstrukcji 26 Ibidem, s. 13–14. 27 Ibidem, s. 37. 28 I. Loewe, Analityzmy werbo-nominalne a młodopolski dekadentyzm (na przykła- dzie pola stanów mentalnych), [w:] W kręgu języka polskiego. Śląsko-poznańskie kolokwia lingwistyczne, red. E. Jędrzejko, Katowice 2011, s. 131–150. 20
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Analityzmy leksykalne i ich syntetyczne odpowiedniki w prasie
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: