Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00138 007300 11238930 na godz. na dobę w sumie
Anglojęzyczne zapożyczenia terminologiczne w rosyjskich czasopismach ekonomicznych przełomu XX i XXI wieku - ebook/pdf
Anglojęzyczne zapożyczenia terminologiczne w rosyjskich czasopismach ekonomicznych przełomu XX i XXI wieku - ebook/pdf
Autor: Liczba stron:
Wydawca: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-235-1629-3 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> literaturoznawstwo, językoznawstwo
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Praca dotycząca adaptacji terminów obcych w rosyjskim czasopiśmiennictwie ekonomicznym przełomu XX i XXI wieku. W historii angielsko-rosyjskich związków językowych, liczącej ponad cztery i pół wieku, wpływ angielszczyzny nigdy nie był tak intensywny jak aktualnie. Autorka określa ten proces jako pochodną intensyfikacji anglojęzycznych kontaktów językowych w międzynarodowej komunikacji profesjonalnej, spowodowany nową rzeczywistością, jaką jest proces światowej globalizacji. Podkreśla informacyjny, metodologiczny, historyczny i socjokulturowy aspekt badań, a jako główne zadanie pracy postawiła jakościową i ilościową (statystyczną), wieloaspektową, a zarazem kompleksową analizę zgromadzonego materiału empirycznego.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

ф A K I C S E L O L G A . Z O p a z e Z N E Z A S O P I C C H X I W I X i n i a e z c y S M A C H K U E f y z , n z c o J E l g n R M I N O L O G I C K I C H E S J Y Z N Y W R O S K O N O M I C X X Ł O M U E E Z R P A T ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== . Z O y z , n z c o J E l g n R M I N O L O G I C K I C H E S J Y Z N Y W R O S K O N O M I C X X Ł O M U E E Z R P n i a e z c y S M A C H K U E p a z e Z N E Z A S O P I C C H X I W I X i A T ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== O L G A . Z O p a z e Z N E Z A S O P I C C H X I W I X i A T y z , n z c o J E l g n R M I N O L O G I C K I C H E S J Y Z N Y W R O S K O N O M I C X X Ł O M U E E Z R P A K I C S E L n i a e z c y S M A C H K U E N A U K O W Ñ K I K O W S I A T E G O J Ñ S E D A K C Ł A W A S R P O D T A N I S ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Warszawa 2015 4 I. O zapożyczeniach anglojęzycznych w języku rosyjskim... Recenzenci Jurij Lukszyn Marian Wójtowicz Redaktor prowadzący Maria Szewczyk Redakcja i korekty Anna Chyckowska Redakcja techniczna Zofia Kosińska Projekt okładki i stron tytułowych Zbigniew Karaszewski Zdjęcie Autorki na okładce Marcin Lesicki Skład i łamanie Marcin Szcześniak ISBN 978-83-235-1621-7 ISBN 978-83-235-1629-3 (PDF) © Copyright by Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2015 © Copyright by Olga Lesicka, Warszawa 2015 Publikacja dofinansowana przez Wydział Lingwistyki Stosowanej Uniwersytetu Warszawskiego oraz Rektora Uniwersytetu Warszawskiego Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego 00-497 Warszawa, ul. Nowy Świat 4 www.wuw.pl; e-mail: wuw@uw.edu.pl Księgarnia internetowa: www.wuw.pl/ksiegarnia Wydanie 1 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 5 SPIS TREŚCI P R Z E D M O W A (Stanisław Siatkowski) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7 W S TĘ P . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 15 R O Z D Z I AŁ I: O ZAPOŻYCZENIACH ANGLOJĘZYCZNYCH W JĘZYKU ROSYJSKIM Z PERSPEKTYWY WSPÓŁCZESNYCH ZJAWISK CYWILIZACYJNYCH W UJĘCIU INTERDYSCYPLINARNYM (ze szczególnym uwzględnieniem pożyczek terminologicznych) . . . . . . . . . . . . 25 1. Wybrane uwagi o kontaktach językowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 2. Współczesne rosyjsko-angielskie i rosyjsko-amerykańskie kontakty językowe a anglojęzyczne zapożyczenia w języku rosyjskim . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 39 3. Miejsce i rola anglojęzycznych (angielskich i amerykańskich) terminów i zapożyczeń terminologicznych w kontekście współczesnych zjawisk cywilizacyjnych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 46 R O Z D Z I AŁ II: AKTUALNE ZAGADNIENIA METODOLOGII I METODYKI BADAŃ NAD OBCOJĘZYCZNYMI ZAPOŻYCZENIAMI TERMINOLOGICZNYMI . . . . . . . . . . 63 1. Zapożyczenia terminologiczne jako obiekt i przedmiot badań naukowych . . . 63 2. Podstawowe zasady badania zapożyczeń obcojęzycznych, w szczególności terminologicznych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 78 R O Z D Z I AŁ III: ZAGADNIENIA KLASYFIKACJI ZAPOŻYCZEŃ TERMINOLOGICZNYCH NA TLE INNYCH KLASYFIKACJI ZAPOŻYCZEŃ OBCOJĘZYCZNYCH A PROCESY ADAPTACJI ANGLICYZMÓW W ROSYJSKICH TEKSTACH EKONOMICZNYCH . . . . . . . . . . . . 97 1. Charakterystyka ważniejszych klasyfi kacji zapożyczeń obcojęzycznych ze szczególnym uwzględnieniem pożyczek terminologicznych . . . . . . . . . . . . 97 2. Procesy adaptacji anglojęzycznych zapożyczeń terminologicznych w rosyjskich tekstach ekonomicznych a ich klasyfi kacja . . . . . . . . . . . . . . . . . . 118 R O Z D Z I AŁ IV: WIELOASPEKTOWA ANALIZA EMPIRYCZNA ANGLOJĘZYCZNYCH ZAPOŻYCZEŃ TERMINOLOGICZNYCH W JĘZYKU ROSYJSKIM (na materiale czasopism ekonomicznych przełomu XX i XXI wieku) . . . . . . . . 145 1. Założenia klasyfi kacji zgromadzonego materiału terminologicznego . . . . . . . . 145 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 6 Spis treści 2. Anglojęzyczne zapożyczenia ekonomiczno-terminologiczne w języku rosyjskim przełomu XX i XXI wieku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 160 Część I: Zapożyczenia jednowyrazowe (proste) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 163 Cześć II: Zapożyczenia wielowyrazowe (złożone) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 274 Z A K OŃ C Z E N I E . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 371 W Y K A Z TA B E L S TAT Y S T Y C Z N Y C H . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 385 B I B L I O G R A F I A . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 388 W Y K A Z Ź R Ó D EŁ O R A Z I C H S K R Ó T Ó W . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 394 I N D E K S Z A N A L I Z O W A N Y C H A N G LO JĘ Z Y C Z N Y C H Z A P OŻ Y C Z EŃ T E R M I N O LO G I C Z N Y C H . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 395 A B S T R A K T W JĘ Z Y KU R O S Y J S K I M (Рез ю м е) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 413 A B S T R A K T W JĘ Z Y KU A N G I E LS K I M (A b s t r a c t) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 416 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== PRZEDMOWA W okresie ostatnich dziesięcioleci pod wpływem kolejnych rewolucji nauko- wo-cywilizacyjnych, w szczególności rewolucji elektroniczno-informacyjnej, i w warunkach kształtowania się społeczeństw informacyjnych obserwujemy na świecie intensywny rozwój różnicujących się, ale także integracyjnych badań naukowych i techniczno-technologicznych, związanych m.in. z tworzeniem, przechowywaniem, przetwarzaniem i praktycznym zastosowaniem różnych ro- dzajów informacji, w tym językowej, wytwarzanej i wyrażanej za pomocą języ- ków zarówno naturalnych, jak i sztucznych oraz ich form mieszanych, pośred- nich, np. języków specjalistycznych, zasługujących w niniejszych rozważaniach na szczególną uwagę. Języki specjalistyczne, ostatnio coraz częściej nazywane technolektami, sta- nowią interesujący przedmiot badań naukowych w ramach tzw. lingwistyki tech- nolektalnej. Na gruncie tej dyscypliny uprawiane są szeroko zakrojone coraz bardziej intensywne badania, w znacznym stopniu metajęzykowe, nad rozmai- tymi aspektami i zagadnieniami kształtowania się zjawisk, struktur, systemów (i podsystemów), funkcjonowania, rozwoju i doskonalenia technolektów, za po- mocą których wytwarzana jest, przechowywana, przetwarzana i wykorzystywana w procesach komunikacyjnych oraz dla różnych celów poznawczych i zastosowań praktycznych możliwie ścisła, precyzyjna myśl i w szerszym wymiarze informa- cja – naukowa, techniczna, technologiczna, profesjonalna itd., która, jak wiado- mo, w sposób zasadniczy decyduje o rozwoju (zwłaszcza twórczym, innowacyj- nym) i funkcjonowaniu poszczególnych dziedzin życia społeczno-gospodarczego i w ogóle aktywności człowieka. Każdy język specjalistyczny odnosi się do odpowiedniego języka ogólnolite- rackiego (ogólnego) na zasadzie swoistej komplementarności, tworząc określoną systemowo-strukturalną całość technolektalnego mechanizmu komunikacyjnego. Toteż bywa także traktowany jako podjęzyk lub odmiana funkcjonalno-stylistycz- na (naukowa, profesjonalna itd.) języka ogólnego, od którego różni się w więk- szym bądź mniejszym stopniu poszczególnymi podsystemami: fonetyczno-fono- logicznym, słowotwórczym, gramatycznym (morfologicznym i składniowym), ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 8 Przedmowa zjawiskami stylistycznymi (funkcjonalnymi, ekspresywnymi i innymi) i chyba jeszcze bardziej systemami terminologicznymi, które w znacznej, a nierzadko decydującej mierze zastępują w nim jednostki stricte leksykalne i częściowo gra- matyczne (terminy złożone, wielowyrazowe) języka ogólnego. Najbardziej jednak ,,widocznymi” (chociaż nie zawsze), odróżniającymi technolekt od powszech- nie znanych i używanych odmian funkcjonalno-stylistycznych języka ogólnego (potocznej, urzędowo-kancelaryjnej, publicystycznej, oratorskiej, artystycznej i ich pośrednich form) są zjawiska, związane z występowaniem w danym tech- nolekcie ustalonych umownych, a więc częściowo sztucznych terminów oraz z występowaniem w nim sztucznych elementów, np. symboliki specjalistycznej, wyrażonej literami, cyframi, jak też innymi znakami, także formułami, wykresa- mi, schematami, tabelami, rysunkami itp., zwłaszcza w naukach ścisłych sensu stricto (np. logika formalna, matematyka, geometria), przyrodniczych (fizyka, astronomia, chemia, biologia, medycyna itp.), techniczno-technologicznych (np. dyscypliny inżynieryjne, elektronika, technologia maszyn precyzyjnych, techno- logia żywności), ale coraz częściej również w pozostałych naukach, które dążą do formułowania coraz bardziej precyzyjnego, nawet mniej lub bardziej sforma- lizowanego języka (nauki społeczno-humanistyczne, m.in. ekonomia, socjolo- gia, psychologia, historia, lingwistyka, szczególnie matematyczna, komputerowa, strukturalistyczna, semiotyka, kulturoznawstwo, literaturoznawstwo itd.). Z powyższego wynika, że jedną z cech wyraźnie odróżniających języki spe- cjalistyczne od powszechnie używanego języka ogólnoliterackiego jest charakte- rystyczna dla każdego z nich terminologia – jednowyrazowa (prosta) i wielowy- razowa (złożona). Toteż nic dziwnego, że w lingwistyce technolektalnej zajmuje ona ważne miejsce. Ponieważ praktycznie u podstaw wszystkich wyżej wspomnianych, jak też innych dziedzin twórczej działalności człowieka, np. kultury (szeroko rozumia- nej, wraz z jej cywilizacyjną nadbudową) i różnych obszarów jego działalności praktyczno-profesjonalnej leżą odpowiednie systemy lub luźne zbiory terminów (a oprócz tego rozmaite nazwy metajęzykowej symboliki specjalistycznej, które też mają charakter terminologiczny), można stwierdzić, iż dynamicznie rosną- cy ogół terminów odgrywa doniosłą rolę w kulturowo-cywilizacyjnym rozwoju świata, pełni bowiem kluczową funkcję metodologiczną w twórczych zmaganiach ludzkości prowadzących do coraz głębszego i bardziej adekwatnego jego poznania. Systemy terminologiczne różnych języków mają to do siebie, że podobnie jak systemy leksykalne, a może jeszcze aktywniej, wstępują w relacje między- językowe, zwane kontaktami językowymi, które mogą mieć charakter między- i wewnątrzjęzykowy. Wynika to przede wszystkim z tego, że badania i związane z nimi terminologie różnych języków obsługują najczęściej odpowiadające sobie analogiczne dziedziny, szczególnie naukowe, operujące zwykle ściśle, definicyjnie określonymi pojęciami, oraz dążą w swym rozwoju do poznania i ustalenia no- wych, potencjalnie analogicznych, międzyjęzykowo ekwiwalentnych pojęć i ich nazw terminologicznych. Ten swoisty rozwojowy izomorfizm międzyjęzykowy ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Przedmowa 9 (i związany z tym funkcjonalny) terminologii kontaktujących się języków, naszym zdaniem, znacznie ułatwia procesy wzajemnego przenikania wyrazów z języka do języka, zwłaszcza brakujących lub bardziej trafnych (adekwatnych) pojęć i nazw terminologicznych. Toteż zagadnienia obcojęzycznych zapożyczeń terminologicz- nych winny zająć w ramach terminoznawstwa bardziej istotne miejsce, głównie jeśli chodzi o reprezentatywne w skali międzynarodowej dziedziny naukowe. Do takich aspirowały od dość dawna m.in. nauki ekonomiczne ze względu chociażby na rangę rozwoju każdego kraju, gospodarki i analiz z nią związanych. Jednak w ostatnich dziesięcioleciach potrzeby w zakresie tych badań oraz ich znaczenie gwałtownie wzrosły pod wpływem głębokiej transformacji ustrojowej, społeczno- -politycznej i ekonomicznej w Europie i Azji, w szczególności w ZSRR/Rosji. W związku z tym doszło do wielu zasadniczych zmian kulturowo-cywilizacyj- nych, w tym w językach używanych w krajach objętych transformacją. W szcze- gólności obserwujemy w ostatnich dziesięcioleciach zwielokrotniony napływ, wręcz ,,zalew” anglicyzmów, szczególnie terminologicznych pochodzenia amery- kańskiego, jeśli chodzi o nauki głównie nowoczesne (cybernetyka, informatyka, elektronika komputerowa itp.), ale również – co zrozumiałe w przypadku tej transformacji – nauki ekonomiczne i obsługujące je terminologie. Świadczy o tym dobitnie właśnie przekazywana do rąk czytelników obszerna monografia Olgi Lesickiej pt. Anglojęzyczne zapożyczenia terminologiczne w rosyjskich czasopismach eko- nomicznych przełomu XX i XXI wieku. Książka ta, przygotowana na podstawie roz- prawy doktorskiej, obronionej w 2013 roku na Wydziale Lingwistyki Stosowanej Uniwersytetu Warszawskiego, poświęcona jest ważnej i aktualnej z naukowego i cywilizacyjnego punktu widzenia tematyce lingwistyki technolektalnej. Autorka, zgłębiając nader złożoną, często kompleksową problematykę anglojęzycznych zapożyczeń terminologicznych (z uwzględnieniem amerykanizmów) w rosyjskim języku ekonomii (i ekonomiki), ulegającym wpływowi panującej w końcu XX i na początku XXI wieku transformacji, nie ogranicza się do zjawisk wyłącznie języ- kowych, gdyż takie – tradycyjne zresztą – podejście badawcze nie doprowadzi- łoby do wyczerpującej analizy, zwłaszcza przyczynowo-skutkowej, znacznie szer- szych, wieloaspektowych i zróżnicowanych rodzajowo, często wieloetapowych procesów zapożyczeń obcojęzycznych. To w szczególności odróżnia jej pracę od większości dotychczasowych tego rodzaju badań, które sprowadzano w sposób, można rzec, redukcjonistyczny głównie do dwóch elementów: początkowego, związanego z językiem-dawcą, i końcowego, związanego z językiem-biorcą. Aby zadośćuczynić tym niezbędnym, a więc znacznie ambitniejszym pod względem adekwatności potrzebom badawczym, należy przede wszystkim uwzględnić wszystkie czynniki i okoliczności, bezpośrednie i pośrednie, które składają się na te procesy całościowe, oczywiście w granicach możliwości ba- dawczych. Wymaga to sięgnięcia do dość szerokiego obszaru badań zapożyczeń obcojęzycznych, obejmującego bezpośredni i pośredni kontekst przyczyn i zależ- ności od czynników pozajęzykowych – kulturowych, psychologicznych, społecz- nych sensu stricto, psychospołecznych, politycznych, ekonomicznych i ewentualnie ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 10 Przedmowa innych, ze szczególnym uwzględnieniem relacji interdyscyplinarnych, a więc zgodnie z wymogami nowoczesnego, bardziej adekwatnego instrumentarium naukowo-badawczego, o czym pisaliśmy w 2004 roku (zob. Bibliografię prezen- towanej monografii O. Lesickiej) w poświęconej tej metodologicznej problema- tyce publikacji: Siatkowski S., Probleme und Aufgaben der interdisziplinären Erfor- schung fremdsprachigen Entlehnungen (unter Berücksichtigung Deutscher und Russicher Entlehnungen im Polnischen). Potrzeba tak szeroko zakrojonych badań, których w znacznej mierze podję- ła się O. Lesicka, wymaga jeszcze jednego ważnego wyjaśnienia, wynikającego z określonych, nie zawsze dogłębnie uświadamianych sobie okoliczności zwią- zanych z tą problematyką. Chodzi tu o istotne kwestie, obejmujące semiosfe- rę, infosferę, języki naturalne (i narodowe), ogólnoliterackie (ogólne), zjawiska kulturowo-społeczne z ich nadbudową cywilizacyjną, a także o nauki te zjawiska badające: semiotykę, cybernetykę, informatykę, teorię informacji, językoznaw- stwo, kulturoznawstwo, integracyjną naukę o komunikacji wraz z antropologią społeczną, socjologią i ekonomią. Okazuje się zwłaszcza, że jeśli wziąć pod uwagę interesujące dociekania zwią- zane z tą tematyką – F. de Saussure’a, E. Sapira, E. Leacha, N. S. Trubieckiego, R. Jakobsona, B. Bernsteina, N. Chomskiego, P. Ricouera i niektórych innych badaczy, to, jak się wydaje, R. Jakobson był tym, który w roku 1968 najbardziej celnie i lakonicznie wypowiedział się o tych rozległych powiązaniach, ujmując je wówczas w sposób możliwie pełny: ,,Semiotyka, jako nauka o przekazywaniu wszelkiego rodzaju komunikatów, jest najbliższym kręgiem otaczającym koncen- trycznie lingwistykę, której pole badań ogranicza się do komunikatów werbal- nych; następnym szerszym kręgiem o wspólnym środku jest zintegrowana nauka o komunikacji, obejmująca antropologię społeczną, socjologię i ekonomię. I znów można zacytować ciągle aktualną uwagę Sapira, iż »każdy wzorzec kulturowy i każdy pojedynczy akt zachowania społecznego explicite lub implicite pociąga za sobą komunikację«. Trzeba pamiętać, że niezależnie od tego, jakim poziomem komunikacji się zajmujemy, każdy z nich implikuje pewną wymianę komunika- tów i dlatego nie może zostać odizolowany od poziomu semiotycznego, który z kolei rolę pierwszorzędną przypisuje językowi” (cytuję za: M.R. Mayenowa, Roman Jakobson – uczony i człowiek, [w:] Roman Jakobson, W poszukiwaniu istoty języka, t. 1, Wybór pism, wybór, redakcja naukowa i wstęp M.R. Mayenowa, PIW, Warszawa 1989, s. 8–9). W związku z tym na szczególną uwagę zasługuje tu język ogólnoliteracki. To rodzaj języka werbalnego charakteryzujący się najwyższą formą wyrobienia komunikacyjnego, najbardziej rozwiniętą pod względem zróżnicowania funk- cjonalno-stylistycznego, będący w znacznym stopniu wytworem wysokiej kul- tury sensu stricto, odznaczający się najbardziej wyrobionymi wśród naturalnych i sztucznych tworów językowych właściwościami komunikacyjnymi, kreatywny- mi, translatorycznymi, możliwościami rozwoju i doskonalenia się (w zależności od potrzeb), znaczną wygodą posługiwania się formą ustną i pisaną w różnych ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Przedmowa 11 warunkach itd., czyli zasługujący w znacznym stopniu na miano uniwersalnego środka komunikacji. Toteż dzięki tym i innym właściwościom, w szczególności możliwościom kreatywnego i elastycznego, coraz bardziej rozwiniętego, precyzyj- nego i wyrobionego zgodnie z rosnącymi potrzebami komunikacyjnymi wyrażania pojęć i coraz bardziej skomplikowanych myśli, w ramach wysoko rozwiniętego języka ogólnoliterackiego i częściowo poza jego ramami mogą się kształtować, funkcjonować i rozwijać coraz liczniejsze języki specjalistyczne – technolekty. Pozwala to spojrzeć poprzez pryzmat języka ogólnego na świat fenomenów sze- roko rozumianej kultury, w języku ogólnym zawartej oraz poza nim istniejącej, i zrozumieć, że wraz z coraz bardziej intensywnym poznawaniem pozajęzykowej rzeczywistości, jej rozwojem i coraz szybszym i sprawniejszym obiegiem zróżni- cowanej informacji specjalistycznej, także ewentualnym pojawieniem się nowych, jeszcze nieistniejących jej rodzajów – granice tak rozumianej rozwijającej się kul- tury winny się rozszerzać w różnych kierunkach. Oczywiście, przy przynajmniej umiarkowanie optymistycznym założeniu spełniania się tej opcji rozwojowej, opartej na uniwersalnych ogólnoludzkich wartościach etyczno-kulturowych. Z przedstawionych wyżej bardziej ogólnych prawidłowości i tendencji roz- wojowych wynika m.in. duże prawdopodobieństwo intensyfikacji rozwoju in- teresującej nas tu lingwistyki technolektalnej, obsługującej rosnące potrzeby istniejących i nowych dziedzin specjalistycznych na różnych obszarach twórczej aktywności człowieka. Biorąc pod uwagę powyższe i inne uwarunkowania, należy przewidywać mniej więcej proporcjonalnie rosnącą złożoność badań nad poszczególnymi tech- nolektami, coraz bardziej uwikłanymi w zależności z coraz szerszym kontekstem zjawisk wewnętrznych języka ogólnego i czynników zewnętrznych wyżej przed- stawionego polidyscyplinarnego kontekstu kulturowego, ściśle współdziałającego w ramach języka ogólnoliterackiego lub w obrębie szerszych pozajęzykowych zależności. Charakterystyczna prawidłowość kształtowania się, funkcjonowania i rozwoju technolektów odnoszących się do określonych języków ogólnolitera- ckich, jak się wydaje, polega na tym, że wpływ zjawisk i czynników pozatechno- lektalnych na bardziej stabilne struktury danego technolektu, np. gramatyczne, zwłaszcza sfrazeologizowane, jest znacznie mniejszy niż na mniej stabilne pod tym względem słownictwo terminologiczne. Dlatego też uwzględnienie w badaniach nad anglicyzmami we współczesnych rosyjskich tekstach ekonomicznych zależności interdyscyplinarnych i czynników pozajęzykowych należy do ważnych osiągnięć w monografii O. Lesickiej. Ten aspekt badań nabiera szczególnego znaczenia w przypadku zapożyczeń właś- nie ekonomicznej terminologii w trudnym okresie wspomnianej transformacji ustrojowej, której wpływ na dynamikę rozwojową rosyjskiego technolektu eko- nomicznego był na ogół procesem dość szybkim, jak na warunki rozwoju języ- kowego, na ogół spowolnionego. Sprowadzał się w znacznym stopniu do przej- mowania odpowiednich terminów głównie z amerykańskiego wariantu języka angielskiego z uwzględnieniem potrzeb nowych kształtujących się uwarunkowań ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 12 Przedmowa ekonomicznych technolektu rosyjskiego. W procesie tym, który mimo jego ak- tywności jeszcze trwa, częściowo wykorzystuje się również tzw. terminy od- zyskane (rosyjskie przedrewolucyjne), które można zaadoptować na nowym zmieniającym się gruncie rosyjskiego technolektu ekonomii. Ten w określonym sensie przełomowy okres transformacji ustrojowej, który znalazł odpowiednie odzwierciedlenie w monografii O. Lesickiej, także należy uznać za osiągnięcie tej pracy obok wyżej odnotowanego poważnego wzbogacenia metodologii i me- todyki badań nad zapożyczeniami anglojęzycznymi poprzez zastosowanie podej- ścia interdyscyplinarnego ze szczególnym uwzględnieniem zjawisk i czynników kulturowo-cywilizacyjnych. Tego rodzaju badania odpowiadają potrzebom naukowo-badawczym i dy- daktycznym Katedry Studiów Interkulturowych Europy Środkowo-Wschodniej Uniwersytetu Warszawskiego, uruchomionej w roku 2001 i kierowanej przez 13 lat przez prof. dr. hab. Jana Koźbiała. Z katedrą tą współpracowała, a po ukończeniu studiów doktoranckich została w odpowiednim czasie zatrudniona na stanowisku wykładowcy autorka prezentowanej rozprawy monograficznej. Poruszone w niej problemy zapożyczeń, odnoszących się do szerszego zjawiska kontaktów kulturowych, można rozpatrywać jako jeden z aspektów (i rezulta- tów) przenikania się kultur. Problem ten dotyczy w dużej mierze państw Eu- ropy Środkowo-Wschodniej, zwłaszcza w czasach współczesnych, kiedy nadal odczuwane są skutki wspomnianych procesów transformacji społeczno-ustro- jowej i ekonomicznej oraz nie zawsze uzasadnionego, nierzadko niesłusznie narzucanego zjawiska globalizacji. Skutki te objęły też języki ogólnoliterackie z odnoszącymi się do nich technolektami, o czym była mowa wyżej. Przepro- wadzone przez O. Lesicką badania dotyczące określonych zjawisk językowych występujących we współczesnym rosyjskim języku ekonomii są nie tylko rezul- tatem szeroko pojętych dociekań nad niektórymi aspektami kultury rosyjskiej, lecz także mogą stanowić punkt wyjścia do dalszych badań kulturoznawczych, wpisujących się w obszar naukowej i dydaktycznej działalności katedry, na której dr Olga Lesicka pracuje. Część naukowa (tekstowa) niniejszej rozprawy składa się, oprócz wstępu i zakończenia, z czterech rozdziałów, z których trzy pierwsze mają charakter te- oretyczno-metodologiczny, czwarty zaś poświęcony został głównie systematycz- nej, całościowej, empirycznej analizie – jakościowej i ilościowej (statystycznej) – materiału terminologicznego zgromadzonego na podstawie rosyjskich tekstów ekonomicznych przełomu XX i XXI wieku. Dodajmy – materiału bogatego, od- powiednio dobranego do celów analitycznych, liczącego około 8000 przykładów terminologicznych użyć tekstowych, zawierającego 1301 terminów odrębnych, tj. liczonych niezależnie od ich powtórzeń kontekstowych, przy czym w większości nowych anglicyzmów (jedno- i wielowyrazowych). W poszczególnych rozdziałach teoretyczno-metodologicznej części pracy autorka przedstawiła określone instrumentarium badawcze, częściowo włas- ne, z uwzględnieniem obszernej literatury naukowej – zasady gruntownie ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Przedmowa 13 przemyślanej, wieloczłonowej, wieloaspektowej i kompleksowej analizy wyżej określonych anglicyzmów. Przede wszystkim zostały scharakteryzowane aspekty interdyscyplinarnej metody badań pożyczek terminologicznych na tle szerszego zjawiska kontaktów językowych. Uwzględniając opublikowane opinie przedsta- wicieli różnych dziedzin nauki, O. Lesicka ustaliła m.in. mechanizmy i czynniki nader zróżnicowane, mające mniejszy bądź większy, nierzadko zasadniczy wpływ na społeczne, kulturowe i gospodarcze aspekty życia różnych społeczeństw ze szczególnym uwzględnieniem ZSRR/Rosji i przełożeniem na języki narodowe, socjolingwistykę, w szczególności na technolekty. Przedstawiła charakterystyczne dla współczesnego świata fenomeny, takie jak standaryzacja kultury (nazywana mcdonaldyzacją), kolejna rewolucja naukowo-techniczna, rewolucja elektronicz- no-informacyjna, globalizacja, mające wpływ na kontakty językowe, co przejawia się także w coraz bardziej dominującej roli języka angielskiego (głównie w jego odmianie amerykańskiej) w odniesieniu do innych języków międzynarodowych, w tym języka rosyjskiego. W wyniku tych procesów, w sytuacji załamania się dotychczasowego ustroju społeczno-politycznego i gospodarczego w ZSRR, na- stąpił gwałtowny zalew głównie anglicyzmów oraz innych wyrazów i wyrażeń obcych w połączeniu z przyspieszonymi procesami nie zawsze udanej (uzasad- nionej) ich adaptacji na gruncie badanego w monografii współczesnego języka rosyjskiego. W tych nowych, w jakimś sensie rewolucyjnych uwarunkowaniach, które powstawały w końcu XX wieku w wielu krajach Europy i Azji, pojawiło się zjawisko przyspieszonej internacjonalizacji w ramach niektórych rodzajów terminologii, w tym ekonomicznej. Ważnymi osiągnięciami tej teoretyczno-metodologicznej części rozprawy mo- nograficznej są w znacznej mierze innowacyjne propozycje badawcze uwzględ- niające w bardziej pełnym i usystematyzowanym stopniu, niż w dotychczaso- wych badaniach nad zapożyczeniami językowymi specyfikę terminologicznych zapożyczeń (w odróżnieniu od pożyczek nieterminologicznych), w szczególności wprowadzające określony zestaw ośmiu komplementarnych zasad badawczych, zwłaszcza zaś mającej zasadnicze znaczenie zasady typologiczno-klasyfikacyjnej (z należytym uwzględnieniem uprzedniego rozpatrzenia ważniejszych dotych- czasowych klasyfikacji zapożyczeń obcojęzycznych oraz w porównaniu z proce- sami i stopniami ich adaptacji, prowadzącymi do powstawania nowych tworów terminologicznych wśród anglicyzmów w rosyjskich tekstach ekonomicznych). Odpowiednio opracowane założenia siatki klasyfikacyjnej (grup i podgrup anglicyzmów prostych i złożonych, strukturalnych i semantycznych) wraz z pozostałymi zasadami badawczymi legły u podstaw wspomnianej całościo- wej, kompleksowej i wielowymiarowej, usystematyzowanej analizy empirycznej zgromadzonego materiału faktograficznego, uwzględniającej możliwie najpełniej jego istotne aspekty i specyfikę. Zadania te zostały zrealizowane w ostatnim – czwartym – rozdziale, złożonym z dwóch podrozdziałów, z których pierwszy zawiera omówienie siatki klasyfikacyjnej, a drugi – najobszerniejszy w pracy, dwuczęściowy i poświęcony wyczerpującej analizie zapożyczeń jednowyrazowych ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 14 Przedmowa (prostych) i wielowyrazowych (złożonych) – stanowi zasadniczą i najważniejszą (docelową) część całej monografii. Kończąc nasze rozważania, należy podkreślić, że przekazywana do rąk czy- telników rozprawa monograficzna ma istotne znaczenie naukowo-poznawcze, a także praktyczne. Autorka podjęła się opracowania trudnego i złożonego za- gadnienia, które dotychczas nie było przedmiotem szczegółowych badań. Jest to więc w dorobku neofilologii polskiej (rusycystycznej i – o ile nam wiadomo – anglistycznej) pierwsze studium tak obszernego (i starannie wyekscerpowanego ze współczesnych rosyjskich czasopism) zbioru anglojęzycznych terminologicz- nych zapożyczeń (jedno- i wielowyrazowych) z zakresu ekonomii. Z praktycz- nego punktu widzenia opracowany i zamieszczony na końcu monografii słownik w postaci indeksu zanalizowanych anglicyzmów, w znacznym stopniu nowych, może służyć pomocą przy różnego rodzaju opracowaniach leksykograficznych, działalności dydaktycznej i tłumaczeniowej. Zastosowane w niniejszej rozprawie (w miarę potrzeb) interdyscyplinarne podejście do badania zgromadzonego ma- teriału zapożyczeń terminologicznych może też okazać się przydatne w trakcie bardziej adekwatnej interpretacji, kwalifikacji i praktycznego stosowania zwłasz- cza wielu nowych, szybko przenikających do języka rosyjskiego i adaptujących się w nim anglojęzycznych jednostek terminologicznych. Tym celom, jak też za- daniom poznawczo-naukowym służy również systematyczna analiza statystyczna – opisowa i tabelaryczna (56 tabel, odpowiednio dopasowanych do tekstu mono- grafii i wzajemnie zharmonizowanych) zgromadzonego materiału empirycznego. Warszawa, 30.06.2014 Stanisław Siatkowski ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== WSTĘP Zakres tematyczny niniejszej monografii naukowej obejmuje analizę angloję- zycznych zapożyczeń terminologicznych w rosyjskich tekstach ekonomicznych przełomu XX i XXI wieku oraz dość szerokie teoretyczno-metodologiczne tło, stanowiące kontekst merytoryczny (przedmiotowy) i podbudowę tego wywodu. Terminy istnieją od dawna – od kiedy działania człowieka przybrały charak- ter twórczy. Zgodnie z definicją W. Nowickiego termin jest „nazwą o umow- nie ustalonym znaczeniu, przyporządkowaną do pojęcia wchodzącego w zakres zainteresowań określonej dziedziny: nauki, techniki, gospodarki, działalności zawodowej, działalności wychowawczej, sportu itp.” [Nowicki 1986, 35]. Im wyższy poziom rozwojowy osiągały różne dziedziny działalności ludzkiej, im więcej powstawało specjalizacji, tym ważniejszą rolę zdobywały terminy jako środki nominacji. Postęp naukowy idzie w parze z rozwojem nowych systemów terminologicznych, których zadaniem jest zapewnienie „infrastruktury komuni- kacyjno-nominatywnej” kolejnym dziedzinom aktywności zawodowej człowieka. Intensywny rozwój terminologii specjalistycznej trwa nieprzerwanie zwłaszcza od początku XX stulecia, czyli od czasów, kiedy w nauce, przemyśle i gospo- darce zaczęły dokonywać się istotne zmiany – zaczęła kształtować się pierwsza dwudziestowieczna rewolucja naukowo-techniczna. Równolegle do tego proce- su odbywa się wymiana informacji w wyniku kontaktów językowych zarówno pomiędzy sąsiednimi krajami, jak i w globalnej skali międzynarodowej. Postęp, który obserwujemy w czasach współczesnych, rodzi ogromną liczbę nowych dziedzin naukowych, a wraz z nim powstają terminy, które funkcjonują w okre- ślonych tekstach, przede wszystkim specjalistycznych. Tak więc na równi z wy- nalazkami człowiek dokonuje aktu twórczego, tworząc środki przekazu, które mają jeden, niezwykle istotny cel – przekazanie informacji w sposób możliwie najbardziej jasny i dokładny. Każda z dziedzin aktywności zawodowej, takich jak nauka, technika, przemysł, technologia, handel, gospodarka, bankowość, finanse, polityka i kultura, wykształciła swój specjalistyczny kod semiotyczno-językowy, który rozwija się wraz z ich postępem oraz z zasady nastawiony jest na zdobycie ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 16 Wstęp jak najszerszego zasięgu oddziaływania. Bez terminów nie byłby możliwy proces kooperacji, integracji i globalizacji [por. Tkaczowa 2001, 17]. Zadaniem tej monografii, przygotowanej na podstawie rozprawy doktorskiej (pod tym samym tytułem), napisanej pod kierunkiem prof. dr. hab. Stanisława Siatkowskiego, jest zbadanie określonego w tytule pewnego obszaru wydzielo- nego z całości bogatego materiału zapożyczeń terminologicznych. Terminologia ekonomiczna, podobnie jak inne naturalnie ukształtowane systemy terminolo- giczne, podlega pewnym wspólnym zasadom. Kształtowanie się tego systemu w warunkach transformacji ustrojowej w ZSRR/Rosji odbywało się w dwóch eta- pach: skokowym (żywiołowym) oraz sukcesywnie porządkującym. Okres zmian transformacyjnych zbiegł się w czasie z procesami globalizacyjnymi i rozwojem technologii informacyjnych na całym świecie. Wejście na rynek rosyjski w latach 90. XX wieku jednej z największych agencji informacyjnych świata – Reuters – przyczyniło się do włączenia tego kraju do globalnej przestrzeni informacyj- nej. Rozpowszechnienie się nowych środków komunikacji masowej związanych z rozwojem interaktywnych technologii informacyjnych spowodowało nie tylko zmianę formy i rodzaju komunikacji, lecz także miało wpływ na języki naturalne w ogólnym systemie semiotycznym [Володина 2000, 19]. Zapożyczanie obcych terminów stanowi jeden ze sposobów wzbogacania zasobu słownikowego o szczególnym charakterze, gdyż znacząco różni się od sposobu wykorzystania środków języka rodzimego. Mimo że według S. Griniowa proces zapożyczania terminów nieznacznie tylko przebiega inaczej niż w przy- padku zapożyczania wyrazów nieterminologicznych z języka ogólnoliterackiego [Гринёв 1993, 157], z twierdzeniem tym nie można się w pełni zgodzić. Różnice są wyraźne. Przede wszystkim terminów przenikających do języka-biorcy jest proporcjonalnie więcej niż wyrazów nieterminologicznych, co można tłumaczyć czynnikami pozajęzykowymi oraz coraz większą rolą, jaką odgrywają w epoce rewolucji naukowo-technicznych języki specjalistyczne (technolekty). Poza tym różnice dotyczą ich odmiennych sfer komunikacyjnych. Podstawowym zadaniem języków specjalistycznych jest bycie nośnikiem informacji naukowej i profesjo- nalnej oraz skuteczna i ścisła komunikacja (czyli efektywny, jednoznaczny jej przekaz), gdy tymczasem niespecjalistyczny język ogólnoliteracki odnosi się do pozostałych sfer społeczno-komunikacyjnych i odpowiednich odmian języka ogólnego, m.in. zachowujących swoją indywidualność i dbałość o swój narodo- wy, niepowtarzalny charakter. Stąd też języki specjalistyczne są niejako prede- stynowane – z racji swojej funkcji nośnika i kanału informacji – do zwiększania własnej efektywności m.in. poprzez odpowiedni dobór właściwych terminów, które nie tylko precyzyjnie określą pojęcia, lecz także zapewnią skuteczniejsze dotarcie do odbiorcy. Wyjątkowy charakter procesów zapożyczania terminów uwarunkowany jest zaś, po pierwsze, tym, że języki (i teksty) specjalistyczne stanowią odrębną odmianę języka ogólnoliterackiego ze szczególnie zaznaczoną specyfiką, wykra- czającą częściowo poza ramy tego języka (rozumianego jako język niesztuczny), ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Wstęp 17 charakteryzującego się w większym lub mniejszym stopniu obecnością zjawisk (kodów) sztucznych, np. szeroko rozumianej symboliki naukowej: formuł, wzo- rów, znaków (literowych, cyfrowych itd.), diagramów, wykresów, schematów, tabel itp. Według S. Gruczy (który powołuje się na pracę F. Gruczy) języki spe- cjalistyczne należy badać jako języki autonomiczne, choć każdy z nich jest ściśle związany z jakimś językiem ogólnym [Grucza S. 2006, 34]. W ten sposób języki specjalistyczne zyskują szczególny charakter, gdyż tworzone są przez specjali- stów i dla specjalistów określonej dziedziny wiedzy lub aktywności zawodowej [Grucza S. 2006, 34–35]. W związku z tym należałoby przyjąć, że różnice mię- dzy zapożyczeniami terminologicznymi i nieterminologicznymi tak się mają do siebie, jak subjęzyki (odmiany) specjalistyczne i niespecjalistyczne. Toteż z tego punktu widzenia między zapożyczeniami terminologicznymi i nieterminologicz- nymi, jak też odpowiednimi procesami zapożyczania, występują znaczne różnice. Szczególny charakter procesu zapożyczania terminów, w odróżnieniu od wyrazów nieterminologicznych, wynika głównie z dychotomicznego podziału na terminy i wyrazy języka ogólnoliterackiego oraz z ról, jakie pełnią w języku. Terminy jako określone jednostki specjalistyczne mają do odegrania w języku bardziej sformalizowane role, wynikające z zasad, jakimi obwarowane jest funk- cjonowanie języka specjalistycznego. Różnice te przekładają się na sam proces przenikania i adaptacji jednych i drugich w języku-biorcy. Przenikając do obcego subjęzyka, termin obcy rozpoczyna proces asymilacji i dopiero po osiągnięciu odpowiedniego etapu może przejść do innych subjęzyków, żargonów profesjonal- nych lub języka ogólnoliterackiego, ulegać determinologizacji lub pełnić funkcje stylistyczne i wpływać na poziom intelektualizacji języka poprzez zachowanie swojego specjalistycznego znaczenia. W porównaniu z terminem obcym droga adaptacyjna obcego wyrazu nieterminologicznego jest znacznie krótsza, gdyż kończy się z reguły w ogólnoliterackim języku-biorcy. W bardzo rzadkich przy- padkach może on trafić do języka specjalistycznego w postaci terminu-kalki. Tendencja do umiędzynarodawiania się terminologii oraz do rozpowszechniania języka angielskiego na świecie powoduje, że wiele anglojęzycznych terminów fachowych (szczególnie w bankowości) funkcjonuje w rosyjskim języku eko- nomii (w szerszym rozumieniu – i ekonomiki) w postaci terminów-cytatów. W odróżnieniu od języka ogólnoliterackiego w subjęzykach specjalistycznych zapożyczenia-cytaty, będące jednym z etapów adaptacji terminu w języku-biorcy, mogą funkcjonować dość długo bez większego uszczerbku dla samego tekstu. Mimo oczywistych tendencji do eliminacji tego typu zjawisk językowych stało się to swego rodzaju normą, co w przypadku alfabetu cyrylickiego w języku ro- syjskim pozwala wręcz na szybszą identyfikację treści, dzięki wyróżniającej się graficznie formie wyrazu. Rosyjski język ekonomii, mający swoje zastosowanie głównie w różnego ro- dzaju tekstach ekonomicznych, należy do języków specjalistycznych. Jak każdy konkretny tekst specjalistyczny tworzony jest przez odpowiedniego specjalistę, „na podstawie jego specjalistycznego języka (idiolektu specjalistycznego), dla ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 18 Wstęp wyrażenia jakiejś porcji jego specjalistycznej wiedzy, oraz że […] elementarne wykładniki jego wiedzy stanowią składniki jego języka specjalistycznego nazywa- ne terminami” [Grucza S. 2006, 39]. W ten sposób teksty ekonomiczne zawierają wiedzę (i informację) na konkretny temat w stopniu mniej lub bardziej facho- wym. Należy odnotować ogromne zróżnicowanie, jakie panuje wśród tekstów, które łączy ze sobą wspólna tematyka, określająca je jako „teksty ekonomiczne”. Otóż tekstem ekonomicznym będzie zarówno artykuł w czasopiśmie naukowym, wywiad ze specjalistą w jednej z dziedzin ekonomiki lub właścicielem firmy, jak i treść pisma handlowego. Wszystkie te publikacje w mniejszym lub większym stopniu przynależą do danej dziedziny oraz używają właściwej terminologii. Różnicę stanowić będzie nasycenie wyrazami i wyrażeniami fachowymi (często obcymi), gdyż jej stosowanie zależeć będzie od tego, jaką rolę pełni dany tekst oraz do kogo jest adresowany. Ten sam problem gospodarczy (np. podniesienie stóp procentowych) inaczej zostanie przedstawiony w naukowym czasopiśmie ekonomicznym, a inaczej w dzienniku adresowanym do szerokich rzesz czy- telników. Autorzy gazet, których rolą jest przedstawienie problemu w sposób zrozumiały dla niefachowców, będą starali się używać jak najmniej fachowej, zwłaszcza obcej terminologii, na rzecz rodzimych terminów motywowanych, co pomoże odbiorcom – w razie potrzeby – przynajmniej domyślić się ich znaczenia. Dzięki elastyczności języka, możemy więc „regulować” poziom jego fachowo- ści, co pozwoli nam skutecznie dotrzeć do czytelnika. Jednak i w tych mniej fachowych popularnych tekstach określone elementy języka specjalistycznego w ograniczonym zakresie zazwyczaj występują. Zróżnicowanie tekstów ekonomicznych może wynikać także z zastosowania różnych stylów (odmian) funkcjonalnych, co ma też wpływ na występowanie w nich zapożyczeń terminologicznych. Teksty ekonomiczne mogą występować w odmianie naukowej, urzędowo-kancelaryjnej, jak i publicystycznej. Naukowy tekst ekonomiczny z dużą ilością obcej terminologii fachowej może być zamiesz- czony w formie zaadaptowanej w poważniejszym czasopiśmie poświęconym badaniom zagadnień ekonomicznych. Różnego rodzaju umowy, porozumienia, przepisy prawne regulujące działalność gospodarczą oraz cała korespondencja handlowa sporządzane są głównie zgodnie z regułami stylu urzędowo-kancela- ryjnego. W odniesieniu do stylu publicystycznego już od dawna wskazuje się na nadużywanie wyrazów obcych jako na jedną z jego głównych wad. Doty- czy to głównie zapożyczeń terminologicznych (nie tylko ekonomicznych). Nie- które terminy i wyrażenia związane z tematyką ekonomiczną przenikają coraz częściej we współczesnym świecie również do innych odmian funkcjonalnych języka ogólnego. Nie wszystkie subjęzyki specjalistyczne podatne są jednak na przyjmowanie zapożyczeń w jednakowym stopniu – niektóre z nich wykazują pewien konser- watyzm pod tym względem. Chodzi zwłaszcza o systemy terminologiczne doty- czące pewnych rzemiosł, zwłaszcza tych, które wyrastają z pnia starych tradycji narodowych. Im większym zainteresowaniem na świecie cieszy się nowoczesna ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Wstęp 19 dziedzina, tym liczba zapożyczeń terminologicznych w jej subjęzyku wzrasta. Teksty popularnonaukowe o tematyce ekonomicznej, szczególnie te publikowane w Internecie, zawierają niekiedy taką liczbę zapożyczeń, że w zasadzie można nawet mówić o wykształceniu się swoistego pidginu. Stąd też, dokonując wybo- ru źródeł, z których czerpaliśmy materiał faktograficzny do niniejszych badań, oparliśmy się na założeniu, że czasopisma naukowo-fachowe przestrzegają zasad poprawności językowej oraz używają zapożyczeń w sposób bardziej wyważony, nie ulegają tendencjom żywiołowego ich stosowania. Powinno to dać bardziej miarodajny pogląd na stan ilościowy i jakościowy anglojęzycznych zapożyczeń terminologicznych w subjęzyku ekonomicznym, czemu pomóc ma dodatkowo porównanie tego typu tekstów z tymi, które występują w Internecie. Zderzenie przeciwstawnych poniekąd tendencji językowych – pewnego konserwatyzmu czasopism naukowo-fachowych i większej swobody w stosowaniu zapożyczeń terminologicznych w tekstach internetowych – pozwala sformułować pewne wnioski wspólne i rozbieżne. W związku z powyższym należałoby dokonać klasyfikacji rosyjskich teks- tów ekonomicznych ze względu na stopień ich fachowości. Podobnie jednak jak w przypadku wskazanego wyżej zróżnicowania terminów anglojęzycznych ze względu na większy lub mniejszy stopień ich specjalizacji trudno będzie unik- nąć zarzutu, że podział ten jest zbyt umowny, gdyż największą trudność będzie tu stanowiło ustalenie odpowiedniego parametru. Wymaga to osobnych badań teoretycznych i empirycznych, które wykraczają poza ramy tematyczne niniej- szej pracy i muszą zostać pominięte. Stąd też jedyny możliwy, jak do tej pory, wyznacznik może stanowić nasycenie tekstu wyrazami i wyrażeniami fachowymi (bardzo często obcymi – anglojęzycznymi). Jakościowe i ilościowe różnice w uży- waniu terminologii specjalistycznej mogą więc stanowić o poziomie fachowości poszczególnych tekstów ekonomicznych. Ich cechą wspólną – czyli przynależność do grupy specjalistycznych tekstów ekonomicznych – jest to, że pisane są (lub tłumaczone) przez specjalistów z opanowanym warsztatem językowym, dzięki czemu tekst specjalistyczny jest odpowiednio nasycony terminami. Z powyższego wynika, że to właśnie terminy pełnią w tekstach specjalistycznych ważną funkcję tekstotwórczą oraz określają strukturę konceptualną tych tekstów [Lukszyn/ Zmarzer 2001, 47; Grucza S. 2006, 39]. Spowodowana przez globalizację intensyfikacja kontaktów językowych po- ciągnęła za sobą wiele istotnych zmian w większości systemów językowych, głównie w terminologii. Skutkiem tego procesu stał się napływ anglojęzycznych (głównie amerykańskich) zapożyczeń terminologicznych do niemal wszystkich języków na świecie, w tym do interesującego nas tutaj języka rosyjskiego, szcze- gólnie w sferze ekonomii, na niespotykaną dotąd skalę. Zasięg i intensywność tego zjawiska miały istotny wpływ na wybór tematu badawczego przedstawio- nego w niniejszej książce: Po pierwsze, w ciągu ostatnich kilkudziesięciu lat do rosyjskiego języka spe- cjalistycznego ekonomii napłynęła ogromna liczba anglojęzycznych zapożyczeń ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 20 Wstęp terminologicznych i mimo wielu opracowań powstałych na przestrzeni tych lat dany temat wiąż ma duży, jeszcze niepoznany potencjał badawczy. Wiąże się to m.in. z nieustannie pojawiającymi się nowymi terminami, które w wyniku in- tensywnych kontaktów, zwłaszcza międzyjęzykowych, nadal napływają do języka rosyjskiego. W związku z tym nie istnieje żadna wyczerpująca i powszechnie akceptowana koncepcja ujęcia anglojęzycznych ekonomicznych zapożyczeń ter- minologicznych w literaturze naukowej zarówno rosyjsko-, jak i polskojęzycznej. Dlatego w niniejszej pracy została podjęta pierwsza – o ile nam wiadomo – próba dokonania analizy tego rodzaju zapożyczeń, która w dostatecznym stopniu speł- niałaby warunki bardziej całościowego ujęcia tego rodzaju materiału badawczego, tym bardziej że uwzględniliśmy prawie jeszcze niebadane pożyczki najnowsze. Zazwyczaj fragmentaryczne dotychczasowe badania z tego zakresu mają z reguły charakter materiałowy, odczuwa się w nich brak dostatecznej podbudowy teore- tyczno-metodologicznej. Toteż dla potrzeb głównie terminologicznego obszaru badawczego oraz na podstawie analizy zgromadzonego materiału empirycznego został opracowany określony zestaw zasad metodologicznych. Po drugie, przenikanie zapożyczeń obcojęzycznych do języka-biorcy jest głównym, ale nie jedynym przejawem tego procesu. W wyniku badań ustalono, że zmiany te mają bardziej głęboki i zróżnicowany charakter. Zobrazowaniu tego służy m.in. podział na wewnątrzjęzykowe i międzyjęzykowe kontakty, który pokazuje, że proces zapożyczeń, również obcojęzycznych, może zachodzić nie tylko między językami narodowymi, lecz także w obrębie jednego języka, np. z języka specjalistycznego do ogólnoliterackiego i vice versa. O intensywności tego zjawiska świadczy m.in. postępująca intelektualizacja języka ogólnoliterackiego. Dalsze zgłębienie tych mechanizmów wzbogaci – naszym zdaniem – badania oraz pozwoli sformułować wnioski dotyczące procesów zapożyczeń językowych, w szczególności w języku rosyjskim. Trzecim powodem wyboru niniejszego obszaru badawczego jest możliwość zanalizowania zgromadzonego materiału empirycznego w szerszym aspekcie interdyscyplinarnym. Dzięki temu wiedza lingwistyczna została tu osadzona w szerzej rozumianym kontekście kulturologicznym, co ma niewątpliwy wpływ na ukształtowanie poglądu na zjawisko zapożyczeń w ogóle, zwłaszcza jego przy- czyny i inne uwarunkowania, jako że brane są wtedy pod uwagę czynniki histo- ryczne, kulturowe, psychologiczne, polityczno-ekonomiczne i ściśle społeczne. Wielostronna analiza uwarunkowań, w których funkcjonują współczesne języki, pozwala wskazać i uwzględniać czynniki mające wpływ na kształtowanie się terminologii ekonomicznej w języku rosyjskim, a w szczególności przenikanie do niej zapożyczeń anglojęzycznych. Nie mniej ważnym powodem wybrania tego obszaru badawczego jest także możliwość praktycznego wykorzystania wyników badań, zwłaszcza nad materia- łem empirycznym. Może on służyć pomocą tłumaczom specjalistycznych tekstów ekonomicznych (słowniki nie zawsze nadążają za stale rosnącym zasobem termi- nów, a tempo przenikania do niego nowych jednostek jest duże), leksykologom, ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Wstęp 21 w szczególności terminologom w ich badaniach stosowanych, jak też w procesie nauczania danej specjalistycznej odmiany języka. Przedstawione wyżej i inne związane z nimi okoliczności umożliwiają odpo- wiednią realizację głównego zadania (oprócz zadań o charakterze teoretycznym), którym jest, jak zaznaczono wyżej, jakościowa i ilościowa (statystyczna) wie- loaspektowa, a zarazem kompleksowa analiza zgromadzonego materiału empi- rycznego. W tym celu została opracowana m.in. wielopoziomowa i odpowiednio rozgałęziona siatka klasyfikacyjna jako podstawa tej analizy. Ze względu na zakres zgromadzonego materiału terminologicznego (7881 przykładów wszystkich użyć zapożyczeń w różnych kontekstach, w tym 1301 odrębnych anglicyzmów, tj. li- czonych niezależnie od ich powtórzeń w różnych użyciach tekstowych) powstała konieczność ograniczenia prezentacji materiału ilustracyjnego w pracy do około 25 . Należy zaznaczyć, że procesem analizy jakościowej, a także statystycznej, w tym tabelarycznej, objęta została całość materiału faktograficznego, z uwzględ- nieniem użyć różnych form przypadkowych poszczególnych jednostek termino- logicznych. Aby jednak nie przekroczyć granic i tak już nader obszernej książki, ograniczyliśmy przytaczany materiał ilustracyjny, przestrzegając przy jego selekcji określonych zasad, tj. aby w materiale tym przede wszystkim uwzględnione były: 1) zapożyczenia terminologiczne liczone niezależnie od ich powtórzeń w po- staci użyć tekstowych w najbardziej reprezentatywnych kontekstach dla danego rodzaju tekstów; 2) w przypadku zapożyczeń odrębnych i ich kontekstowych użyć – nowe anglicyzmy, przy czym takie, które już się utrwaliły w danym rosyjskim syste- mie terminologicznym, również wspomniane wyżej najnowsze, znajdujące się jeszcze w stadium adaptacji w rosyjskim środowisku językowo-komunikacyjnym, a także inne, od dawna ugruntowane, w tym tzw. odzyskane z czasów przed rewolucją październikową, funkcjonujące we współczesnych rosyjskich tekstach ekonomicznych. Realizacja wyżej wymienionych zadań prowadzi w szczególności do znale- zienia drogi do rozwiązania dwóch podstawowych problemów: 1. W okresie przełomu XX i XXI wieku w różnych krajach świata, głównie w Europie Środkowo-Wschodniej, nastąpiły zmiany na niespotykaną dotychczas skalę. Zostały one spowodowane zjawiskami o charakterze coraz bardziej global- nym: polskiego ruchu „Solidarność”, radzieckiej pieriestrojki i innych czynników, co doprowadziło do dalekosiężnych skutków, których końca, jak na razie, jeszcze nie widać. Skutki te o charakterze geopolitycznym i społecznym przejawiają się w rozpadzie starych i powstawaniu nowych państw z nowymi systemami społeczno-gospodarczymi, transformacji gospodarek światowych, wyodrębnianiu się nowych formacji w postaci korporacji ponadnarodowych, jednoczeniu się kapitałów oraz w innych zjawiskach, m.in. składających się na kształtowanie się znanych dziś kompleksowych procesów globalizacji itd. Powinno to więc zna- leźć wyraźne odzwierciedlenie w interesujących nas kontaktach językowych oraz ich rezultatach. W wyniku oddziaływania tych wszystkich czynników i zjawisk ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 22 Wstęp o charakterze wewnątrzrosyjskim, jak też międzynarodowym, rosyjski język eko- nomii (i ekonomiki) musiał więc znacznie zmodyfikować i rozszerzyć swoje syste- my terminologiczne, przede wszystkim o nową terminologię ekonomiczną zapo- życzoną głównie z języka angielskiego (zwłaszcza z jego odmiany amerykańskiej, najbardziej wpływowej w świecie ze względu chociażby na ogólny potencjał tego mocarstwa). W wyniku przeprowadzonych badań na gruncie np. rosyjskiego języ- koznawstwa historycznego i zabytków języka ogólnoliterackiego, jednoznacznie ustalono i potwierdzono w pełni zresztą zrozumiałą zdroworozsądkową prawid- łowość, wedle której w rozwoju historycznym języków występuje obligatoryjna odpowiedniość i zgodność między zmieniającymi się, stale rosnącymi potrzebami i uwarunkowaniami porozumiewania się, tj. coraz bardziej adekwatnej i zróżni- cowanej wymiany nowej informacji w różnych, w szczególności pojawiających się w miarę rozwoju nowych sfer i podsfer społeczno-ekonomicznych, kulturowych, naukowych, technicznych, przemysłowych, rolniczych, życia codziennego itd., a środkami, zasobami i różnymi możliwościami realizacyjnymi języka i mowy. Jest to główny ogólny mechanizm napędowy rozwoju języka, z którego wynika ważność wspomagającego w sumie podejścia interdyscyplinarnego w odnośnych badaniach językoznawczych, gdyż te nowe, stale rosnące potrzeby, uwarunko- wania i wymogi w różnorakich wymienionych i innych sferach mają charakter głównie pozajęzykowy i multidyscyplinarny. 2. Z powyższego wynika komplementarna, uzupełniająca teza, zgodnie z któ- rą powodem powyższej zależności między stale rosnącymi potrzebami komuni- kacyjnymi a środkami, zasobami i różnymi innymi możliwościami obsługującymi te potrzeby są wspomniane wyżej czynniki pozajęzykowe: kulturowe, społeczno- -ekonomiczne, psychologiczne, naukowe, techniczne, technologiczne, przemysło- we, rolnicze, życia codziennego itd. Ten kontekst przyczynowo-skutkowy może zostać gruntownie zbadany dzięki interdyscyplinarnemu podejściu do badań nad zapożyczeniami obcojęzycznymi [Siatkowski 2004c, 333–353]. Jest to, jak sądzą również inni badacze, np. J. Lukszyn, ważny postulat, zakładający konieczność stosowania współczesnego instrumentarium badawczego. Tym celom i zadaniom badawczym podporządkowana jest również struktu- ra książki, która obejmuje dwa zasadnicze, komplementarne względem siebie działy – teoretyczno-metodologiczny (rozdziały pierwszy, drugi i trzeci) i empi- ryczny (rozdział czwarty, docelowy i najobszerniejszy) – a także niniejszy wstęp, zakończenie będące podsumowaniem podstawowych wyników badawczych, bi- bliografię wykorzystanej literatury naukowej, wykaz źródeł, indeks zanalizowa- nych anglojęzycznych zapożyczeń terminologicznych oraz krótkie streszczenia (abstrakty) w języku rosyjskim i angielskim. Rozdział pierwszy zawiera krótki zarys przełomowego okresu w historii Ro- sji i związanych z nią krajów głównie anglojęzycznych, zwłaszcza, wymieniając chronologicznie, Wielkiej Brytanii i USA, które spowodowały wzmożony na- pływ interesujących nas tu zapożyczeń terminologicznych do języka rosyjskiego. Szczególną uwagę poświęcono przy tej okazji współczesnym zjawiskom mającym ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Wstęp 23 istotny wpływ na kontakty językowe na świecie. Obserwacje zjawisk ostatnich dziesięcioleci pozwoliło na wskazanie pewnych mechanizmów rządzących proce- sem przenikania obcych terminów do języka-biorcy (w tym wypadku języka rosyj- skiego) na tle szeroko rozumianych współczesnych kontaktów językowych oraz poczynienie pewnych obserwacji związanych z tym zjawiskiem. Rozdział ten, podobnie jak pozostałe rozdziały, składa się z mniejszych części, które będziemy również nazywać podrozdziałami. Tak więc w podrozdziale pierwszym dokonano krótkiego przeglądu historii teorii kontaktów językowych, stanowiących waru- nek konieczny poznania procesów przenikania wyrazów obcych do języka-biorcy. Przedstawiono w nim również koncepcję podziału kontaktów językowych na ze- wnętrzne (międzyjęzykowe) i wewnętrzne (wewnątrzjęzykowe). Krótki przegląd kontaktów rosyjsko-angielskich i rosyjsko-amerykańskich z współczesnej pespek- tywy w podrozdziale drugim uzasadnia konieczność posługiwania się w pracy terminem „anglojęzyczny” (a nie „angielski”) ze względu na potrzebę objęcia za- pożyczeń z brytyjskiej i amerykańskiej odmiany języka angielskiego. Podrozdział trzeci pozwala spojrzeć na zjawisko przenikania anglojęzycznych zapożyczeń ter- minologicznych w szerokim aspekcie współczesnych zjawisk cywilizacyjnych. Istotną rolę w budowaniu teoretycznej podstawy książki odgrywa wyżej wspomniana metodologia badań nad obcojęzycznymi zapożyczeniami terminolo- gicznymi, której poświęcony jest rozdział drugi. W jego podrozdziale pierwszym zostały przedstawione pojęcia obiektu i przedmiotu badań nad zapożyczeniami terminologicznymi. Natomiast w podrozdziale drugim zaproponowano okre- śloną koncepcję zasad badawczych międzyjęzykowych zapożyczeń, zwłaszcza terminologicznych. Rozdział trzeci obejmuje przegląd ważniejszych klasyfikacji zapożyczeń ob- cojęzycznych, w większości jednak nieterminologicznych, zaproponowanych przez różnych autorów w różnych przedziałach czasowych. Krytyczna analiza rozmaitych propozycji klasyfikacyjnych w tym rozdziale stanowi logiczne przej- ście między wspomnianym działem teoretycznym i empirycznym oraz punkt wyjścia do powstania odrębnej siatki klasyfikacyjnej badanych terminologicznych zapożyczeń, a więc przede wszystkim dla potrzeb analizy zgromadzonego nowego (w ramach danego tematu) materiału empirycznego. Jeżeli zostały uwzględnione na podstawie wyłącznie źródeł pozatekstowych (np. leksykograficznych) przy- kłady niektórych ustalonych podgrup terminów ekonomicznych, to znalazły one odzwierciedlenie w poniższej siatce klasyfikacyjnej z zaznaczeniem ich nieobec- ności w zgromadzonym materiale tekstowym. Właśnie w podrozdziale pierwszym rozdziału czwartego została przedsta- wiona i odpowiednio omówiona docelowa w znacznym stopniu nowa koncepcja klasyfikacyjna, która legła u podstaw całościowej analizy empirycznej. Analizą tą – zarówno jakościową, jak i ilościową – zostały objęte w podrozdziale drugim anglojęzyczne zapożyczenia terminologiczne w rosyjskich tekstach ekonomicz- nych przełomu XX i XXI wieku – tak jednowyrazowe (proste), jak i wielowy- razowe (złożone). ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 24 Wstęp Empiryczna część pracy nad zapożyczeniami terminologicznymi polegała na skompletowaniu materiału faktograficznego, wyekscerpowanego z fachowych czasopism poświęconych różnym zagadnieniom ekonomii – są to dwa miesięcz- niki o tematyce ogólnoekonomicznej („Экономист” i „Вопросы экономики”), bankowej („Финансы” i „Деньги и кредит”) oraz wielu czasopism popularno- -ekonomicznych („Деловые люди”, „Коммерсантъ – деньги”, „РБК”, „Финанс.”, „Business Week”, „Forbes – инвестиции”, „Forbes – Real Estate”, „Smart Mo- ney”), jak również strony internetowe poświęcone tematyce ekonomicznej. Zgro- madzony materiał obejmuje chronologicznie zgodnie z tematem pracy okres przełomu XX i XXI wieku, liczony od końca pierwszej połowy lat 90. XX wieku do pierwszego dziesięciolecia XXI stulecia włącznie. Autorka pragnie podziękować swojemu promotorowi, prof. dr. hab. S. Siat- kowskiemu, bez pomocy którego ta praca by nie powstała, prof. dr. hab. J. Koźbia- łowi za okazaną życzliwość i wsparcie oraz współpracownikom katedry za cenne uwagi. Oczywiście, należne podziękowania kieruję również do recenzentów: prof. dr. hab. J. Lukszyna i prof. dr. hab. M. Wójtowicza za wnikliwą, wszechstronną i pozytywną ocenę pracy, jak też za uwagi krytyczne, które będą pomocne w dal- szej pracy naukowej nad problematyką zapożyczeń terminologicznych. Wydanie niniejszej monografii stało się możliwe dzięki stosownym decyzjom, organizacyj- nemu i finansowemu wsparciu ze strony władz Wydziału Lingwistyki Stosowanej Uniwersytetu Warszawskiego. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== R O Z D Z I AŁ I O ZAPOŻYCZENIACH ANGLOJĘZYCZNYCH W JĘZYKU ROSYJSKIM Z PERSPEKTYWY WSPÓŁCZESNYCH ZJAWISK CYWILIZACYJNYCH W UJĘCIU INTERDYSCYPLINARNYM (ze szczególnym uwzględnieniem pożyczek terminologicznych) 1. Wybrane uwagi o kontaktach językowych Jak wiadomo, język jako instrument porozumiewania się między ludźmi nie- ustannie się zmienia. Będąc werbalnym odzwierciedleniem myśli, przekształca się równolegle z nimi, gdyż człowiek w ciągłym procesie myślenia potrzebuje coraz to nowych środków językowo-mownych. Żeby zrozumieć innych i przeka- zać im swoje idee, musimy posługiwać się językiem dostosowanym do nowych potrzeb komunikacyjnych. W związku z tym także kontakty językowe stają się coraz bardziej różnorodne, zwłaszcza że istnieje obecnie na świecie kilka tysię- cy języków, nie mówiąc już o tych, które ginęły na przestrzeni wieków. Zróż- nicowanie to, tworząc liczne bariery językowe, bardzo utrudnia komunikację międzyludzką w skali globalnej. Ale jednocześnie dzięki temu zróżnicowaniu i kulturotwórczym możliwościom języka ukształtowały się niejednorodne, stale wzbogacające się kultury. Żaden naród ze swoją kulturą nie może efektywnie rozwijać się w sytuacji wyizolowanej. Jak uczy historia, narody funkcjonujące w zupełnym odosobnie- niu prędzej czy później skazane są na wyginięcie, a ich kultura i język umierają razem z nimi. Zwykle jednak ludzkość nie rozwija się pod wpływem wyłącz- nie określonych czynników pozajęzykowych, przy czym nigdy proces rozwoju historyczno-kulturowego nie odbywa się bez udziału języka. Toteż pojawienie się w nim zapożyczeń jest nieuniknione – każda społeczność, jakkolwiek rozwinięta by była
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Anglojęzyczne zapożyczenia terminologiczne w rosyjskich czasopismach ekonomicznych przełomu XX i XXI wieku
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: