Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00039 006317 12422551 na godz. na dobę w sumie
Antropolodzy na wojnie - ebook/pdf
Antropolodzy na wojnie - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 673
Wydawca: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-8-3235-1614-9 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> edukacja >> socjologia
Porównaj ceny (książka, ebook (-15%), audiobook).

Autor przedstawia dzieje współpracy badaczy społecznych z wojskiem i wywiadem od czasów wypraw Jamesa Cooka, przez rywalizację kolonialną mocarstw europejskich, I i II wojnę światową, okres zimnej wojny aż do współczesnych interwencji militarnych w Iraku i w Afganistanie. Ukazuje proces kształtowania się standardów etycznych związanych z uprawianiem zawodu antropologa oraz dowodzi, że wszelkie wojenne zaangażowanie antropologów musi być postrzegane jako ''brudne'' nadużycie badań społecznych.

Książka w sposób przystępny i porywający pokazuje jawne i niejawne przykłady kooperacji antropologów z wojskiem i wywiadem, funkcjonujące przykrywki tajnej działalności, a także towarzyszące temu dylematy etyczne i rozbieżne oceny środowiska naukowego.
Z ciekawej perspektywy prezentuje działania takich antropologów brytyjskich i amerykańskich, jak m.in. Thomas E. Lawrence, Margaret Mead czy Gregory Bateson. Opisuje także niesławną współpracę antropologów niemieckich z władzami nazistowskimi, a w części poświęconej programowi HTS, realizowanemu w Iraku i Afganistanie, pokazuje m.in. w jak zaawansowany technologicznie sposób wykorzystywane są współcześnie dane pozyskiwane przez ''antropologów w mundurach''.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Wprowadzenie. Antropologia i wojna Pozornie wojna i antropologia należą do całkowicie przeciwstawnych sobie sfer działalności człowieka. Zrozumienie różnic kulturowych i po- szukiwanie tego, co mimo odmienności łączy ludzi poszczególnych kultur, jest dla antropologii ostatecznym celem badań, bez względu na kierunek czy szkołę. Antropologia nazywana jest najbardziej humanistyczną z nauk społecznych. Alfred L. Kroeber miał powiedzieć, że: „Antropologia jest naj- bardziej humanistyczną ze wszystkich nauk i najbardziej naukową z całej humanistyki” (data tej wypowiedzi nieznana, cyt. za Sluka i Robben 2007: 5). Wojna sprowadza się do zabijania, które u swoich źródeł ma faktyczne lub wyobrażone różnice kulturowe. Już na początku warto przytoczyć stwier- dzenia Davida Kilcullena, australijskiego antropologa od kilkunastu lat współpracującego z armią australijską i amerykańską nad opracowaniem nowej strategii prowadzenia działań wojennych, uwzględniających wyko- rzystanie wiedzy kulturowej. Twierdzi on wprost, że zabijanie wrogów jest i zawsze będzie kluczowym elementem wszystkich toczonych wojen, zwłaszcza tych, które związane są z bezpośrednimi działaniami przeciw- partyzanckimi. Kilcullen zaznacza również, że poznanie i zrozumienie obcej kultury jest warunkiem zwycięstwa nad przeciwnikiem (Kilcullen 2010a: 4). W pierwszej dekadzie XXI w. zrealizowano ideę zinstytucjonalizowa- nego wykorzystania wiedzy antropologicznej w działaniach wojennych. Powstała nowa subdyscyplina antropologii – antropologia wojskowa (mili- tary anthropology), zakładająca możliwość zastosowania zgromadzonej wie- dzy o innych kulturach na użytek skutecznego prowadzenia działań wo- jennych (Lucas 2009). Choć idea praktycznych korzyści, jakie dla działań wojennych ma wiedza o „obcych”, postrzeganych jako potencjalni wro- gowie, wydaje się oczywista i dobrze ugruntowana w historii prowadzo- nych wojen już od czasów najdawniejszych, to dopiero konflikty w Iraku i Afganistanie sprawiły, że antropologia, w sposób zinstytucjonalizowany, została uznana za jedno z głównych narzędzi prowadzonych operacji woj- skowych (Finney 2008; Kilcullen 2006; Kilcullen 2010a; McFate 2005a). 14 Wprowadzenie. Antropologia i wojna W niniejszej pracy podejmuję problem wykorzystania w działaniach wojennych wiedzy antropologów o kulturze „innych społeczeństw”. Na podstawie historycznych przykładów współpracy antropologów z woj- skiem i agencjami wywiadowczymi, przedstawiam koncepcje wykorzy- stania antropologii jako narzędzia prowadzenia wojny. Omawiając różne przypadki współpracy antropologów z instytucjami tego typu, odpowia- dam na pytanie, jak zaangażowanie badaczy społecznych w pracę na rzecz wojska i wywiadu wpływało na samą antropologię, na środowisko antro- pologów i sposób prowadzenia badań. Od momentu powstania antropo- logii jako dyscypliny naukowej dyskutowano o jej użyteczności i możliwych zastosowaniach. W pracy omawiam szczególny typ użyteczności wiedzy antropologicznej. Podtytuł książki nawiązuje do pojęcia „brudnej wojny”, określenia zastosowanego po raz pierwszy w odniesieniu do wojny domo- wej w Argentynie (1976–1983), a wkrótce potem synonimu wielu innych wojen przeciwpartyzanckich (por. Nordstrom 1995: 143; Robben 2007 [1996]: 162; Gill 2009: 132). Do posłużenia się pojęciem „brudnej” użyteczności na opisanie przy- padków wykorzystania wiedzy o innych kulturach na użytek prowadzenia działań wojennych, skierowanych przeciwko obiektom wcześniejszych za- interesowań badawczych antropologów, zainspirował mnie tekst Jeffreya A. Sluki Fieldwork Relations and Rapport (Sluka 2007: 124). W kontekście badań antropologicznych prowadzonych wśród uczestników i ofiar tzw. brudnych wojen pisze on o „etnograficznym uwodzeniu/powabie” prob- lematyką przemocy. Sluka zwraca uwagę, że emocje towarzyszące bada- niom terenowym podczas konfliktów zbrojnych sprawiają, że prowadzący badania antropolodzy wychodzili poza tradycyjną rolę naukowców i sta- wali się rzecznikami spraw, o które walczyły badane przez nich grupy. Pojęcie „brudnej” użyteczności i „brudnego” zaangażowania wprowa- dzam więc w celu rozróżnienia tych dwóch sytuacji: antropologów działa- jących na rzecz badanych społeczności oraz wykorzystania działalności naukowej przeciwko badanym. Choć w publicznych debatach wiele mówi się o zaangażowaniu nau- kowców na rzecz badanych społeczności, omawiane przeze mnie przypad- ki dotyczą przeciwnej sytuacji. Takiej, w której celem pracy antropologów było wykorzystanie wiedzy o kulturze przeciwko tym, którzy byli obiek- tami ich zainteresowań naukowych. Wiedza i umiejętności antropologów dotyczące kultury „obcych” służyć miały eliminacji, pokonaniu lub wy- korzystaniu badanych przez nich społeczności dla realizacji własnych interesów. Swoją uwagę koncentruję na praktycznych sposobach wyko- rzystania wiedzy antropologicznej realizowanych w obrębie antropologii wojskowej, mieszczących się w ramach tzw. antropologii stosowanej, choć Wprowadzenie. Antropologia i wojna 15 nienależących do jej głównego nurtu (por. Field i Fox 2007; Kedia i Willigen 2005; Rao i Walton 2003). Trzeba podkreślić, że gdy osiem lat temu Kedia i Willigen (2005) omawiali przykłady dziedzin interesujących współczes- nych, praktycznie zorientowanych antropologów, nie wspomnieli o woj- nie lub pracy w instytucjach związanych z armią i wywiadem. Wojenne zastosowania antropologii wspomniane są przez nich jedynie w odniesie- niu do historii i kończą się na przełomie lat 60. i 70. XX w. Ten dynamicznie rozwijający się obszar działalności badawczej antropologów, „brudnego” zaangażowania, był i nadal pozostaje mało znanym fragmentem historii antropologii. Charakteryzowanie działalności wszystkich antropologów przywoły- wanych w tej pracy przez pryzmat „brudnej użyteczności” może wyda- wać się problematyczne, zwłaszcza w odniesieniu do tych, którzy podczas II wojny światowej podjęli swoją pracę motywowani chęcią przeciwstawie- nia się nazizmowi i innym totalitaryzmom. Działalność na rzecz wojska i jej powody były różnie oceniane przez kolejne pokolenia antropologów. Pamiętając o tym zastrzeżeniu, zdecydowałem się na użycie tytułowego i pejoratywnego określenia, mając na uwadze aktualny stan refleksji doty- czącej wojennego zaangażowania antropologów, w którym wszelka tego typu działalność określana jest jako niezgodna z zawodowymi standarda- mi etycznymi. Analizowane przeze mnie przypadki współpracy antropologów z ar- mią nie należą do „podręcznikowej” wersji historii antropologii, zarówno akademickiej, jak i stosowanej. Zdecydowana większość opisywanych sy- tuacji miała charakter tajny, a sami antropolodzy niechętnie dzielili się informacjami dotyczącymi swojej współpracy z wojskiem i wywiadem. W powszechnie wykorzystywanych podręcznikach antropologii brak jest odniesień do wojny jako obszaru zainteresowań badawczych antropolo- gów i omówienia charakteru prac podejmowanych w związku z bada- niami, które realizowali na rzecz armii i wywiadów (por.: wielokrotnie wznawiane Howard 1985; Kottak 1991 oraz wydawane współcześnie Herzfeld 2004 [2001]; Hann 2008 [2000]; Eriksen 2009 [2001]). Tematyka ta nie pojawia się w ogóle w polskich opracowaniach poświęconych świato- wej antropologii i jej historii1. Udział antropologów w działaniach wojen- nych i ich zaangażowanie w działalność instytucji wojskowych i wywia- dowczych nie są wspomniane w podręcznikach antropologii rodzimych 1 Ukazała się jedynie praca Hanny Schreiber Świadomość międzykulturowa. Od military- zacji antropologii do antropologizacji wojska (2013), podejmująca problematykę – jak pisze autorka – „dozbrojenia” żołnierzy w świadomość kulturową i międzykulturową, podejmo- waną w siłach zbrojnych po atakach z 11 września 2001 r. 16 Wprowadzenie. Antropologia i wojna autorów (Burszta 1998; Olszewska-Dyoniziak 2001; Krawczuk 2006; Gaj- da 2009; Nowicka 1991; Nowicka 2013); problematyka ta nie pojawia się także w publikowanych w Polsce opracowaniach dotyczących aktualnego stanu dyscypliny i kierunków jej rozwoju (np. Kempny 1994; Robotycki 1998; Lubaś 2003; Burszta 2004; Mencwel 2006; Kuligowski 2007; Kubica i Lubaś 2008; Barański 2010). Na stronach internetowych w języku polskim można odnaleźć jedynie dwa odnośniki do tekstów bezpośrednio nawiązu- jących do hasła „antropologia wojenna” (Dżurak 2009) i (Kukuczka 2010)2. Przystępując do gromadzenia materiałów związanych z uczestni- ctwem antropologów w konfliktach zbrojnych, nie podejrzewałem, że ska- la tego zjawiska była i jest tak powszechna. Dużym dla mnie zaskoczeniem jest to, jak wielu z prominentnych przedstawicieli tej dyscypliny było uwikłanych w mniej lub bardziej jawną współpracę z wojskiem i insty- tucjami bezpieczeństwa. Zaskoczeniem jest również, jak niewiele pisze się na ten temat w kontekście omawiania historii antropologii. Publikacje jej dotyczące, jeżeli w ogóle uwzględniają istnienie wojen w dziejach dys- cypliny, traktują poszczególne konflikty co najwyżej jako tło działalności naukowej poszczególnych badaczy (Eriksen 2009 [2001]; Eriksen i Nielsen 2001; Barnard 2006; Kuklick 2008a; Deliege 2011). W przekrojowej historii antropologii, prezentującej dorobek czterech tradycji narodowych: bry- tyjskiej, niemieckiej, francuskiej i amerykańskiej, z wyjątkiem omówienia antropologii niemieckiej w okresie III Rzeszy, wojny występują przede wszystkim jako sposób periodyzacji dziejów dyscypliny, a nie jako temat zainteresowania badaczy ją tworzących (por. Barth et al. 2007). Z prac tych trudno dowiedzieć się o szczegółach zaangażowania wojennego po- szczególnych antropologów. Nieobecność problematyki uwikłania badaczy społecznych w prace na rzecz instytucji wojskowych i wywiadowczych ma doniosłe znaczenie w dyskusjach dotyczących tak historii dyscypliny, jak i współczesnych za- stosowań wiedzy antropologicznej. W późnych latach 60. wielkie porusze- nie w środowisku antropologów wywołał artykuł Kathleen Gough Anthro- pology and Imperialism, w którym określiła antropologię jako naukę będącą „dzieckiem zachodniego” imperializmu i wskazała na problem pracy antro- pologów na rzecz wojska i wywiadu (Gough 1968: 12). Konsternację i falę oburzenia, jakie wywołała tymi słowami, można porównać do reakcji na słowa Montgomery McFate z 2005 r., która stwierdziła, że powstanie an- tropologii łączyło się z jej bojowym (warfighting) charakterem, a historycz- 2 Zob. http://www.ceeol.com/aspx/issuedetails.aspx?issueid=67c7bfa1-f0fb-4136-ae77- 0b35c170d081 articleId=9ea726e7-4449-4a12-b7b8-9840b7c43840. Zrezygnowałem z poda- wania daty ostatniego wejścia na cytowane strony internetowe, gdyż o ile nie zostało to za- znaczone inaczej, można przyjąć, że podane strony były dostępne w lipcu 2013 r. Wprowadzenie. Antropologia i wojna 17 nie jej najważniejsze zadanie polegało na tłumaczeniu ludziom Zachodu wiedzy zgromadzonej w terenie, co w sposób oczywisty uczyniło z antro- pologii naukę przydatną w działaniach na rzecz bezpieczeństwa naro- dowego (McFate 2005a: 26). Tym co łączy opinie owych dwóch badaczek wywodzących się z różnych tradycji antropologicznych, to niesłabnące przekonanie o użyteczności dyscypliny. Jednakże wypowiedź Gough miała charakter oskarżycielski i wyrażała wstyd, związany z przeszło- ścią dyscypliny oraz ówczesnym zaangażowaniem antropologów w woj- nę w Wietnamie. We współczesnej wypowiedzi McFate można z kolei łatwo dostrzec dumę z możliwości, jakie antropolodzy są w stanie zaofe- rować wojsku. Zdumienie, niedowierzanie i oburzenie towarzyszące in- formacjom o zastosowaniu przez antropologów wiedzy kulturowej w działaniach wojennych i militarnych zdaje się kłócić z publicznym wizerunkiem antropologii jako nauki nieprzydatnej, tracącej wyrazistość czy nawet przedmiot swoich zainteresowań, jak opisują to m.in. Geertz (2003c), Lubaś (2003), Burszta (2004), Pomieciński i Sikora (2009). Powstanie antropologii wojennej i tocząca się obecnie dyskusja nad jej celami, założeniami, możliwościami i ograniczeniami była dla mnie inspiracją do zainteresowania się historią relacji między antropologami a wojną. Bezpośrednią przyczyną mojego zainteresowania tą problematy- ką jest tocząca się ożywiona dyskusja w środowisku antropologów, przede wszystkim amerykańskich, wywołana realizacją programu Human Terrain System (HTS)3. Program HTS został zainicjowany w 2005 r. przez De- partament Obrony USA, jako pierwszy, zinstytucjonalizowany program antropologii wojskowej, nieobjęty klauzulą tajności. Informacje na jego te- mat są powszechnie dostępne w mediach, a rekrutacja do niego antropo- logów była prowadzona na stronie internetowej Centralnej Agencji Wy- wiadowczej (Central Intelligence Agency – CIA) oraz Amerykańskiego Towarzystwa Antropologicznego (American Anthropological Association – AAA). Program HTS realizowany jest w ramach operacji wojskowej w Iraku i Afganistanie, choć planowane jest jego rozszerzenie na konty- nent afrykański4. Z założenia program HTS polega na bezpośrednim zaangażowaniu antropologów i innych badaczy społecznych w misjach bojowych na tere- nie krajów ogarniętych konfliktem. Samo pojęcie human terrain jest swego rodzaju zbitką pojęciową, trudną do przetłumaczenia na język polski. Jak definiuje to Human Terrain Team Handbook (Finney 2008: 19), na pojęcie 3 Oficjalna strona programu, zob. http://hts.army.mil (dostęp: 20.12.2012). 4 W ramach projektu AFRICOM planowana jest realizacja programu HTS również na obszarze ewentualnych działań armii amerykańskiej w Afryce (Keenan 2008). Szczegóły tej inicjatywy omawia Besteman (2009). 18 Wprowadzenie. Antropologia i wojna human terrain składa się „całe spektrum społeczeństwa i kultury”. Wydaje się, że najbliższym odpowiednikiem w języku polskim jest pojęcie „środo- wiska ludzkiego” – takie też tłumaczenie stosuję w prezentowanej pracy. Warto w tym miejscu zwrócić także uwagę na używane w publikacjach wojskowych pojęcie ethnographic intelligence („wywiad etnograficzny”), zaproponowane przez pułkownika armii Stanów Zjednoczonych – Freda Renziego, autora jednego z pierwszych artykułów opublikowanych w zwią- zku z realizacją programu HTS (Renzi 2006: 180). W artykule, pod zna- miennym tytułem Terra Incognita and the Case for Ethnographic Intelligence, proponuje on wykorzystanie pojęcia „wywiad etnograficzny” zamiast ter- minu „informacji etnograficznych”, uzasadniając to „wojskowym zasto- sowaniem tego typu informacji”. Propozycja ta ilustruje nie tylko zmianę języka, którym posługują się wojskowi analitycy, ale także przewartościo- wanie myślenia o użyteczności wiedzy o innych kulturach. Można stwier- dzić, że przekonanie o bezużyteczności antropologicznej wiedzy o obcych, egzotycznych kulturach, ustępuje na rzecz przekonania, że informacje dotyczące wszelkich obcych kultur mogą być użyteczne jako odnoszące się do kultury rzeczywistych i potencjalnych przeciwników. Informacje te dotychczas wykorzystywano przede wszystkim do poznawania, wyjaśnie- nia i rozumienia „obcych” kultur, a nie do realizacji „celów wojskowych”, co, jak wynika z analizowanych w tej pracy przypadków, prowadzi do kontroli, podporządkowania i zniszczenia kultur, pozostających w kręgu zainteresowania antropologów w mundurach (Garfield 2010). Śledząc genezę pojęcia terrain w badaniach społecznych, należy wska- zać na związek z wyprawami geograficznymi, których celem było poszu- kiwanie i opisanie terra incognita, nieznanych lądów, oraz wszystkiego, co znajdowało się na ich powierzchni. Znaczące jest także i to, że geneza powstania pierwszych amerykańskich i brytyjskich towarzystw antropo- logicznych łączy się z działaniem powołanej wcześniej służby geologicz- nej w obu tych krajach. Tworzenie służby geologicznej i topograficznej wiązało się bezpośrednio z zadaniami powierzonymi przez główne do- wództwo wojskowe. John Wesley Powell, weteran wojny secesyjnej, po- dróżnik i odkrywca, tworząc Bureau of American Ethnology – pierwszą instytucję w Stanach Zjednoczonych grupującą profesjonalnych antropo- logów – wzorował jej organizację i statut na rozwiązaniach przyjętych w Amerykańskiej Służbie Geologicznej (US Geological Survey), którą również kierował. Na zlecenie ówczesnego prezydenta, Rutherforda B. Hayesa, Powell łączył badania geologiczne tzw. pogranicza Stanów Zjednoczonych, m.in. w rejonie Wielkiego Kanionu Kolorado, z bada- niami mieszkańców tego regionu (Silverman 2007b: 289). Pierwsze amery- kańskie towarzystwo etnologiczne powstało więc jako wydział instytucji zajmującej się tym, co dziś określilibyśmy jako „wywiad” lub „rozpoznanie”. Wprowadzenie. Antropologia i wojna 19 W Wielkiej Brytanii, jeden z organizatorów Royal Anthropological Institute, Thomas H. Huxley, wzorował statut tworzonego Instytutu na Geological Survey Act z 1845 r., dążąc do podobnej profesjonalizacji za- wodu antropologa, jaką w Wielkiej Brytanii cieszyła się służba geologa (Kuklick 1993: 43). W czasie dziewiętnastowiecznych wypraw naukowych (chciałoby się dodać: szpiegowsko-badawczych) zleconych przez rząd bry- tyjski, starano się opisać i zbadać to, co można było odnaleźć na danym terytorium: charakterystyczne elementy krajobrazu, a więc góry, rzeki, źródła, wodospady, pustynie, szlaki komunikacyjne, zasoby naturalne, lokalną florę i faunę, a także mieszkających „tam” ludzi. Przedmiotem zainteresowania ówczesnych badaczy było dokumentowanie „historii na- turalnej”, której początek i kolejne fazy można było śledzić, analizując na- kładające się warstwy materii nieożywionej oraz to, co najbardziej współ- czesne dawało się bezpośrednio zaobserwować „w terenie”. Dla dziewiętnastowiecznych badaczy dziejów swoistym łącznikiem między poznaniem przeszłości i teraźniejszości była archeologia, trakto- wana jako subdyscyplina antropologii. Wypracowane w tej nauce pojęcie „terenu badań” łączyło zainteresowanie: terenem i ludźmi tam mieszka- jącymi, ich przeszłością i teraźniejszością, a także wiedzą o ich kulturze i środowisku życia. Dla ówczesnych badaczy wyjazd w teren był okazją poznania zarówno historii danego terytorium, jak i aktualnej sytuacji je- go mieszkańców. W drugiej połowie XIX w. pojęcie „pracy terenowej” (fieldwork) miało zdecydowanie szersze zastosowanie niż to, które nadał mu Bronisław Malinowski w pracy Argonauci zachodniego Pacyfiku (1922). Dzisiejsze użycie pojęcia „pracy w terenie” stosowane jest przez przed- stawicieli różnych nauk – biologów, geologów, archeologów, antropolo- gów, a także dziennikarzy, lekarzy czy szpiegów. W związku z postępują- cą specjalizacją uprawiania nauki, poszczególne dziedziny wiedzy wypra- cowały właściwe dla siebie procedury postępowania związane z pobytem i pracą w terenie (por. Barnes 1963). Współcześnie rzadko mamy do czy- nienia z sytuacją, w której badacze są w stanie połączyć różne dyscypliny nauki w ramach jednej wyprawy badawczej (Buliński i Kairski 2011). Jedynym wyjątkiem wydaje się przypadek, kiedy działalność naukowa realizowana w ramach projektu badawczego danej dyscypliny wiąże się z jawną działalnością publicystyczną i dziennikarską lub niejawną dzia- łalnością szpiegowską. W pracy tej przyjmuję szeroką definicję pojęcia „antropolog” z uwagi na to, że w perspektywie historycznej zmieniał się sposób ujmowania przynależności do tej grupy zawodowej, zwłaszcza w momencie kształ- towania się antropologii jako dyscypliny akademickiej. W przypadku pra- cowników akademickich, naukowo zajmujących się „antropologią akade- 20 Wprowadzenie. Antropologia i wojna micką” sprawa jest oczywista, mimo różnych tradycji narodowych defi- niowania tego, czym zajmuje się antropologia i antropolodzy. W tradycji amerykańskiej przyjmuje się, że „antropologami” są przedstawiciele czte- rech dyscyplin (antropologii kulturowej, antropologii fizycznej lub biolo- gicznej, archeologii i lingwistyki) (por. Silverman 2007b: 287), w tradycji niemieckiej określenie „antropolog” stosowano przede wszystkim wobec przedstawicieli „antropologii fizycznej” i „medycyny-antropologii biolo- gicznej” (por. Evans 2010: 2); do tych zaś, których dziś określa się mianem „antropologa kulturowego lub społecznego” stosowano terminy takie jak: „etnolog”, „folklorysta” czy „archeolog prehistoryczny” (por. Gingrich 2007: 144–145). Najwięcej trudności sprawia zakwalifikowanie do kategorii „antro- pologów” urzędników kolonialnych, przede wszystkim w tradycji brytyj- skiej i holenderskiej. Antropologami określano tam pracowników admini- stracji (często uczestniczących w specjalistycznych kursach dotyczących ludów tubylczych, organizowanych na uczelniach brytyjskich) oraz liczną grupę praktyków posiadających doświadczenia kontaktów z lokalnymi społecznościami. Do tej ostatniej kategorii osób zaliczyć należy spore gro- no odkrywców, podróżników, żołnierzy i naukowców, wywodzących się z różnych dyscyplin akademickich, którzy w czasie swoich podróży lub pracy „w terenie” stali się „antropologami”, wstępując lub organizując nowo powstające towarzystwa naukowe, zajmujące się „wiedzą o ludach pierwotnych” (por. Barth 2007: 14). Na potrzeby tej pracy przyjmuję więc, odwołując się do Ruth Benedict (1999 [1934]: 69), że antropologami są wszyscy ci badacze społeczni, którzy biorą za przedmiot swoich studiów „społeczeństwa inne niż nasze”. O ile prowadzenie działalności wywiadowczej „przy okazji” działal- ności naukowej było, i zapewne nadal jest, ukrywane przez samych bada- czy i zatrudniające ich rządy, o tyle program HTS realizowany jest obecnie przez armię Stanów Zjednoczonych w sposób jawny, zarówno w odniesie- niu do zakładanych celów i procedur postępowania „w terenie”, jak i toż- samości osób zaangażowanych w organizację tego przedsięwzięcia nauko- wo-wojskowego. Jak zostało to określone w specjalnie przygotowanym i upowszechnionym podręczniku dla uczestników programu HTS, dzia- łających w terenie w ramach zespołów Human Terrain Teams (HTTs), ce- lem podejmowanych przez nich misji jest: Wsparcie dowódców wojskowych w terenie przez uzupełnienie braków w ich wie- dzy kulturowej oraz dostarczenie interpretacji kulturowej wydarzeń zachodzących na terenie, w którym aktualnie operują. Zespół składa się z osób posiadających przy- gotowanie w naukach społecznych oraz w działaniach operacyjnych. Jest on tak umiej- scowiony w wojskowych jednostkach taktycznych i operacyjnych, aby wspomagał Wprowadzenie. Antropologia i wojna 21 przekazywanie wiedzy dotyczącej lokalnej społeczności w ramach spójnego systemu analitycznego oraz by wspomagał budowanie relacji z lokalnymi przywódcami (local power-brokers), dostarczając dowódcom wojskowym i ich sztabom w terenie porad i wskazówek odnośnie do możliwości wykorzystania nadarzających się możliwości5 (Finney 2008: 2). Założenia i realizacja programu HTS wywołały bezprecedensową de- batę środowiskową na temat antropologii i roli antropologa, jej użytecz- ności, zasad i norm etycznych. Można zaryzykować twierdzenie, że rea- lizacja programu HTS sprowokowała do postawienia najbardziej fundamentalnych pytań dotyczących bezpośrednio antropologii, pośred- nio wszystkich nauk społecznych i ich miejsca, znaczenia i zastosowania w życiu społecznym (Mountcastle i Armstrong 2010–2011: 161). W toku dyskusji pojawiły się liczne odwołania do historii tej dyscypli- ny, ujawniając przy tym fakty do tej pory nieznane i niejednokrotnie ukry- wane, a dotyczące udziału antropologów w pracach instytucji związanych z obronnością i wywiadem. Ten historyczny wątek toczącej się debaty prowadzi do konkluzji, że dotychczasowe wyobrażenie tego, czym była i czym jest antropologia, powinno zostać zrewidowane. Jak wynika m.in. z cytowanego powyżej fragmentu, zadania przewidziane dla badaczy spo- łecznych, podejmujących pracę w strukturze armii amerykańskiej, mają służyć swego rodzaju manipulacji: udzielania sztabowcom porad „w te- renie”, odnośnie do „nadarzających się okazji”. Innymi słowy, dostar- czana przez antropologów wiedza kulturowa dotycząca lokalnych spo- łeczności ma być wykorzystana do racjonalizacji decyzji podejmowanych przez dowódców wojskowych i ich sztaby. Decyzje te mają prowadzić do zwycięstwa, czyli pokonania przeciwnika. Z przyjętego powyżej zało- żenia wynika, że społeczności, których kultura staje się przenikliwa dla badaczy z zewnątrz, stają się łatwym celem operacji wojskowych. Począwszy od 2005 r., w „Military Review”, dwumiesięczniku wyda- wanym przez Połączone Centrum Armii (Combined Arms Center – CAC) i Kolegium Połączonego Dowództwa i Sztabów (Command and General Staff College – CGSC) armii Stanów Zjednoczonych6, ukazały się liczne 5 Wszystkie cytaty z tekstów niewydanych po polsku w przekładzie własnym autora. W tłumaczeniach dokumentów, instrukcji i podręczników wojskowych staram się zachować maksymalną zgodność ze specyficznym żargonem wojskowym, pojawiającym się w tego ty- pu publikacjach. Na kwestie językowe związane z używaniem swoistych i nieoczywistych zbitek pojęciowych zaczerpniętych z żargonu wojskowego i nauk społecznych, zwracają uwagę autorzy amerykańscy zajmujący się antropologią wojskową (Lucas 2009; Gonzalez 2009; Price 2011). 6 Zob. strona internetowa najważniejszego czasopisma poświęconego problemom woj- skowości – „Military Review”, http://usacac.army.mil/cac2/militaryreview/index.asp (do- stęp: 21.11.2011). 22 Wprowadzenie. Antropologia i wojna artykuły podejmujące problem przydatności antropologii i nauk społecz- nych w prowadzeniu działań wojennych i działalności wywiadowczej. Zdecydowana większość tych artykułów bezpośrednio nawiązuje do ak- tualnie prowadzonych operacji w Iraku i Afganistanie. Tłem społecznym i politycznym toczącej się debaty jest sprzeciw wobec „militaryzacji spo- łeczeństwa” czy też „militaryzacji Ameryki” – którymi to określeniami po- sługują się dyskutanci w kontekście ograniczeń swobód obywatelskich wprowadzonych w ramach tzw. wojny z terrorem. Warto zwrócić uwagę, że określenia mówiące o „militaryzacji” antro- pologii w debacie tej występują niejako równolegle z pojęciem „military- zacji” całego społeczeństwa (Gonzalez 2007; Price 2011). Antropolodzy ci wyrażają głębokie zaniepokojenie przenoszeniem metod, technik i sposo- bów prowadzenia badań społecznych, wypracowanych przez antropologię wojskową, na potrzeby prowadzenia działań wojennych w Iraku i Afga- nistanie, do monitorowania potencjalnych zagrożeń terrorystycznych na terenie Stanów Zjednoczonych i Europy. Niezwykłość toczonych dyskusji i polemik polega również i na tym, że odbywają się one nie tylko na ła- mach najbardziej znaczących periodyków antropologicznych (i wojsko- wych), ale również w poczytnych publikacjach prasowych, w radiu i inter- necie, wykraczając poza ramy typowej debaty wewnątrzśrodowiskowej. Dyskusja osiągnęła swoje apogeum po 2007 r., gdy informacje na temat HTS opublikowały m.in.: BBC, „New York Times”, „Washington Post”, „Boston Globe”, „Chronicle of Higher Education”, „San Francisco Chronicle”, „Toronto Star”, „Christian Science Monitor” (Winnick 2007: 18). To jednak przede wszystkim internet stał się miejscem, w którym zwo- lennicy i przeciwnicy udziału antropologów w wojnie w Iraku i Afgani- stanie upowszechnili swoje poglądy na zasady uprawiania antropologii. Powstały liczne grupy dyskusyjne, blogi, fora internetowe antropologów (zaangażowanych i niezaangażowanych w realizację programu) oraz osób niezwiązanych bezpośrednio z szeroko rozumianymi naukami społecz- nymi, komentujących toczącą się dyskusję7. Zaangażowanie antropologów 7 M.in.: blog z komentarzami dotyczącymi aktualnych problemów antropologii wojen- nej Anthropology at war, jako podstrona blogu Savage Minds Notes and Queries in Anthropology – A Group Blog, http://savageminds.org/2007/10/13/savage-minds-on- -anthropology-and-war/; blog Amerykańskiego Towarzystwa Antropologicznego, AAA Oposes U.S. Military’s Human Terrain System Project, http://www.aaanet.org/issues/ AAA-Opposes-Human-Terrain-System-Project.cfm; strona internetowa Zero Anthropology, http://openanthropology.org/za/, będąca bazą danych o tekstach antropologicznych podej- mujących ważne kwestie społeczne, w tym także o antropologii wojskowej, np. Militarism, Militarization, the Academy, and the Human Terrain System, http://openanthropology.org/ za/?p=316.
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Antropolodzy na wojnie
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: