Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00455 007245 15925409 na godz. na dobę w sumie
Antropologia wobec dyskryminacji - ebook/pdf
Antropologia wobec dyskryminacji - ebook/pdf
Autor: , , Liczba stron:
Wydawca: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-235-2123-5 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> socjologia
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Książka jest przewodnikiem po antropologii antydyskryminacyjnej, badaniach zaangażowanych i w działaniu. Znajdziemy tu etnograficzną analizę zjawisk społecznych (choćby takich jak gentryfikacja czy handel ludzkimi organami) oraz mechanizmów ich powstawania. Jak się okazuje, problem dyskryminacji był podejmowany przez antropolożki i antropologów, zanim samą kategorię dyskryminacji zaczęto w naukach społecznych konceptualizować i poddawać refleksji.

Poszukując źródeł współczesnego zainteresowania badaniami zaangażowanymi w historii polskiej etnologii, autorki i autor podkreślają polityczny charakter całej dyscypliny. Ujmując zjawisko dyskryminacji jako niejednorodne, akcentują trudności w precyzyjnym zdefiniowaniu jego przyczyn i mechanizmów. Wskazują także konieczność włączenia kursów antropologicznych w proces edukacji oraz rozpatrują możliwości współpracy pomiędzy akademią a organizacjami pozarządowymi. Kwestia dyskryminacji jest wpisana w studia antropologiczne ze względu na zainteresowanie obcością. Mimo że antropolodzy zajmowali się aktualnymi problemami społecznymi, takimi jak nasilenie tendencji nacjonalistycznych czy ubóstwo, wyniki ich obserwacji i analiz rzadko wykraczały poza dysputy wewnątrzdyscyplinarne.

Rozwojowi badań nad dyskryminacją towarzyszyły działania organizacji pozarządowych na rzecz osób i grup dyskryminowanych. Równolegle nasilały się przemiany globalizacyjne oraz ruchy migracyjne, sprawiając, że hermetyczność dociekań antropologicznych stała się fikcją. Zadaniem antropologów stać się powinno nie tylko analizowanie głosów grup marginalizowanych, ale także tych głosów przekazywanie i upowszechnianie.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

12 Kamila Dąbrowska, Magdalena Grabowska, Agnieszka Kościańska Antropologia wobec dyskryminacji Pojęcia obcości i  swojskości wynikające z  podziału „my – oni” są wpisane w podstawy analiz antropologicznych. Pochodzenie etniczne, kulturowe albo rasa i fizyczność danej grupy są wykorzystywane jako podstawa wyznaczania granic. Mechanizmy stereotypizowania umacniają dystans dzielący zbiorowości oraz kon- solidują tożsamości „my”. Język i formułowane za jego pomocą klasyfikacje osób i grup stają się podstawowym narzędziem wspierającym podziały międzygrupo- we zakorzenione w wyobrażeniach i tożsamościach zbiorowych (Tokarska-Bakir 2009). Stereotypy znajdują odzwierciedlenie w zwrotach, powiedzeniach i znacze- niach pojedynczych słów, skrupulatnie zapisywanych przez pokolenia etnogra- fów i antropologów (Kolberg 1963–1964, Tokarska-Bakir 2004, Cała 2005). Obcy (Żyd, Cygan, Murzyn, gej) jest stawiany poza nawiasem społeczności, wykluczo- ny, a  jego prawo do przebywania we wspólnej przestrzeni jest kwestionowane. Topos Innego, zamieniającego się w fantazmatycznego Obcego, wroga i zdrajcę „zagrażającego” wspólnocie, jest tworzony przez tożsamości zbiorowe nazwane przez Arjuna Appaduraia (2009, s. 57) drapieżczymi. Lęk przed małymi liczbami (Appadurai 2009) pojawia się w grupie większościowej ze szczególnym nasileniem w czasie okresowych kryzysów, społecznej anomii, a wykluczenie, zlikwidowanie mniejszościowego wroga ma przywrócić równowagę. Figura „znaczącego Obcego” jest często wykorzystywana w bieżących dysku- sjach publicznych. Znaczenie obcości i Obcego w społecznych procesach nagłaś- niania i  unieważniania kontrowersyjnych treści podkreśla kluczowe znaczenie publicznych sporów o pamięć i tożsamość zbiorową. Wojny toczone o interpretacje przeszłości w obszarach społecznego konstruowania pamięci zbiorowej (Forecki 2010) stają się odzwierciedleniem moralnych debat o procesach wykluczania ze wspólnoty i jego konsekwencjach zarówno dla wykluczających, jak i wykluczanych. Przełamywanie tabu dyskursu dominującego, podejmowanie drażliwych tematów, zadawanie pytań o wizje przeszłości i homogenizujące obrazy innych utrwalone w tożsamości zbiorowej wpisują się w zaproponowany przez nas zbiór tekstów. Przez lata aktywiści i przedstawiciele innych dyscyplin nie dostrzegali poten- cjału badań antropologicznych. Mimo że antropolodzy podejmowali badania i wy- zwania stawiane przez aktualne zjawiska społeczne, żywo włączając się w dyskusje dotyczące tematów, które obecnie nazwalibyśmy problematyką dyskryminacji2, wyniki tych badań rzadko wykraczały poza wąski zakres dysput wewnątrzdyscypli- narnych (na temat przyczyn zob. Follis w tym tomie). 2 Na przykład Franz Boas, uważany za jednego z  ojców współczesnej antropologii, był zaciekłym oponentem rasizmu naukowego. Wykluczenie Obcego – od groźnego stereotypu do dyskryminacji 13 Szybkie tempo przemian globalizacyjnych, intensyfikacja ruchów migracyj- nych i masowej turystyki sprawiły, że hermetyczność badań antropologicznych sta- ła się fikcją. Dla dzisiejszych antropologów założenie o jednoczesnych globalnych i lokalnych wpływach jest ewidentne. Dzięki badaniom terenowym nawiązują oni relacje z grupami, których głosy są przytłumione na skutek ich mniejszościowej pozycji. Zadaniem antropologów stać się powinno nie tylko słuchanie i analizo- wanie głosów grup marginalizowanych, biednych, ignorowanych, ale także ich przekazywanie i  upowszechnianie. Problemy grup wykluczonych, dzięki wspar- ciu badaczy, mogą stać się rozpoznawalne i być uwzględniane w dyskursie spo- łeczno-politycznym. „Antropologiczne spojrzenie”, wskazujące, jak z  początku niewiele wiemy o obcych, może stanowić dla innych dziedzin ważną wskazówkę. Wyzwaniem dla współczesnej antropologii zaangażowanej staje się więc przede wszystkim rozpoznanie kompleksowości i specyfiki opisywanych zjawisk, z jedno- czesnym wskazaniem ich mechanizmów oraz kulturowego podłoża. Warto również podkreślić, że z powodu znikających granic globalizującego się świata badania antropologiczne mogą z dnia na dzień stać się ważnymi politycz- nie materiałami, wykorzystywanymi do różnych celów, w tym do formułowania ogólnoświatowych norm praw człowieka. Antropologia pozostaje więc dziedziną mającą wielkie perspektywy w tym zakresie. Książka ta jest przewodnikiem po antropologii antydyskryminacyjnej. Ukazu- je debaty teoretyczne i metodologiczne antropologii oraz dyscyplin pokrewnych, a także prezentuje przykłady badań zaangażowanych. Pierwszą część, metodolo- giczno-teoretyczną, rozpoczyna artykuł Karoliny Follis, dotyczący amerykańskich sporów wokół relatywizmu kulturowego i praw człowieka. Autorka omawia ewo- lucję stanowiska Amerykańskiego Towarzystwa Antropologicznego, które począt- kowo krytycznie patrzyło na Powszechną deklarację praw człowieka, uważając ją za rodzaj „moralnego imperializmu”. Uważano, że „każda kultura dysponuje wła- snymi definicjami dobra i zła, które wskazują ludziom drogę” (Follis w tym zbio- rze, s. 25). Spowodowało to marginalizację antropologii w dziedzinie badań nad prawami człowieka. Amerykańskie Towarzystwo Antropologiczne dopiero cał- kiem niedawno odcięło się od tego stanowiska, częściowo ze względu na badane społeczności, które entuzjastycznie przyjęły ideę i język praw człowieka. Ale i tak antropolodzy w  interdyscyplinarnym środowisku teoretyków i  praktyków praw człowieka cały czas są uważani za niepoprawnych relatywistów. A szkoda: Follis wskazuje na szczególny potencjał antropologii w tym zakresie, taki jak bliskość z  badanymi, a  także etnograficzne narzędzia do krytyki słabych stron praktyki praw człowieka. O owych możliwościach świadczą też m.in. przykłady przywoływa- ne przez Hanę Cervinkovą w artykule dotyczącym antropologii edukacyjnej, która przenosi nas na pogranicze antropologii kulturowej i pedagogiki. Wykształcona w nowojorskiej New School, uczelni wpajającej swoim studentom poczucie misji 14 Kamila Dąbrowska, Magdalena Grabowska, Agnieszka Kościańska intelektualistów w  świecie, Cervinkova podkreśla rolę wiedzy antropologicznej w kształceniu przyszłych nauczycieli, osób obarczonych szczególną odpowiedzial- nością. Tak to ujmuje: „Uważam, że studenci pedagogiki – przyszli pedagogowie – są kluczową grupą specjalistów, gdyż to oni właśnie będą mieli możność wywarcia głębokiego wpływu na kształtowanie światopoglądów przyszłych pokoleń. Dzięki włączeniu kursów antropologii do programu studiów pedagogicznych ma ona szansę odegrać znaczącą rolę w  interdyscyplinarnym dialogu oraz w  procesach kształcenia niezbędnych do budowania otwartych społeczeństw kultywujących tradycję społecznie zaangażowanej antropologii” (Cervinkova w tym tomie, s. 87). I dzieli się swoimi doświadczeniami w tym zakresie. Mimo że nie obyło się bez trudności, we wrocławskiej Dolnośląskiej Szkole Wyższej, gdzie Cervinkova jest prodziekanem Wydziału Nauk Pedagogicznych, co roku tysiąc studentów uczest- niczy w zajęciach z antropologii. Jest to kropla w morzu potrzeb (w Polsce peda- gogikę studiują 64 tys. osób), ale i tak możemy śmiało stwierdzić, że Cervinkova, używając antropologii, realizuje postulat filozofki Marthy Nussbaum: „System edukacji, zwłaszcza wyższej, przygotowuje ludzi do tego, żeby byli świadomymi obywatelami. Kształcenie nastawione na technikę i biznes produkuje ludzi, którzy są konformistyczni, pokorni wobec władzy i nie myślą krytycznie o propagandzie, którą im podsuwają politycy. Nie potrafią też zrozumieć cierpienia i uczuć ludzi, którzy się od nich różnią” (Leszczyński 2008). Z  kolei Agnieszka Kościańska poszukuje polskich korzeni etnologii podej- mującej problematykę dyskryminacyjną. Przypomina postaci ojców założycieli i matek założycielek – Jana Stanisława Bystronia, Kazimiery Zawistowicz-Adam- skiej, Cezarii Baudouin de Courtenay-Ehrenkreutz-Jędrzejewiczowej – którzy w  okresie dwudziestolecia międzywojennego kładli podwaliny polskiej etnolo- gii zaangażowanej społecznie. Bystroń był zagorzałym krytykiem nacjonalizmu, Zawistowicz-Adamska zaproponowała model etnografii otwartej na potrzeby badanych, a  Baudouin de Courtenay-Ehrenkreutz-Jędrzejewiczowa w  Wilnie, Warszawie, a potem na emigracji organizowała instytucje naukowe tak, by służyły społeczeństwu. W przypadku dwóch założonych przez nią katedr etnografii cho- dziło o ludność wiejską, ówczesny obiekt badań. Nie sposób przecenić jej działań na rzecz kobiet i ich dostępu do wykształcenia i pracy naukowej. Do dziś jej postać inspiruje emancypantki na uczelniach wyższych. Część pierwszą dopełnia przewodnik po metodach badań zaangażowanych autorstwa Shulamit Reinharz. Badaczka podchodzi do sprawy z perspektywy fe- ministycznej, lecz proponowane przez nią modele mogą być wykorzystane w ba- daniach innych niż seksizm form dyskryminacji. Autorka daje konkretne przy- kłady, szczegółowo omawia różne formy badań zaangażowanych (w działaniu, uczestniczące, potrzeb, ewaluacyjne) i wskazuje na ich rolę w tworzeniu zmiany społecznej. Wykluczenie Obcego – od groźnego stereotypu do dyskryminacji 15 W części drugiej zebrałyśmy przykłady antydyskryminacyjnych badań i dzia- łań w Polsce i na świecie. Kamila Dąbrowska naświetla specyfikę pamięci o do- świadczeniu wykluczenia Żydów w okresie PRL. Po kilku dekadach komunizmu kontrolującego przestrzeń publiczną społeczna rzeczywistość jest wciąż nieprzej- rzysta i  silnie zaburzona, zwłaszcza w  sferze pamięci. Pokazane przez autorkę przeciw-historie i przeciw-pamięci odnoszące się do okresu 1944–1969 i przeszło- ści polsko-żydowskiej nieustannie ścierają się w przestrzeniach dyskusji publicz- nych, walcząc o prymat, a tym samym kwestionując status quo pamięci zbioro- wej. W przypadku analiz sporów o przeszłość zaproponowana przez Dąbrowską interpretacja oddaje głos mniejszości wykluczonej, pokazując, co dyskryminowani myślą o postawach większości i jak je oceniają, jak doświadczali dyskryminacji, jak widzieli jej mechanizmy. Głosy żydowskich uczestników minionych wydarzeń pozwalają na ich podmiotowe zaistnienie w  przestrzeni toczących się obecnie sporów o przeszłość polsko-żydowską, uzupełniając dyskusje prowadzone przede wszystkim w  obszarze polsko-polskich sporów elit symbolicznych. Zaprezento- wany tekst jest próbą stworzenia sytuacji rozmowy, kuszącej obietnicą spotkania z Innym (Tokarska-Bakir 1995), który w wyniku wykluczenia bezpowrotnie opu- ścił wspólnotę mieszkańców Polski. Z kolei Magdalena Grabowska analizuje współdziałanie badaczy społecznych i organizacji pozarządowych w przeciwstawianiu się dyskryminacji. W Polsce to właśnie głównie NGO-sy podejmują temat dyskryminacji ze względu na rozmaite przesłanki i prowadzą najbardziej innowacyjne badania w tej dziedzinie. Studia te w większości spełniają również kryteria badań zaangażowanych. Raporty i publi- kacje organizacji, takich jak Polskie Towarzystwo Prawa Antydyskryminacyjnego, Towarzystwo Edukacji Antydyskryminacyjnej czy Fundacja Przestrzeń Kobiet, stanowią nie tylko źródło wiedzy o dyskryminacji w Polsce, lecz także dowód na możliwość połączenia wiedzy akademickiej i praktyki działań na rzecz walki z nie- równościami. Celem artykułu zatytułowanego Razem przeciwko dyskryminacji. Organizacje pozarządowe i badania społeczne na rzecz równości w Polsce jest ukaza- nie wielości i rozmaitości badań antydyskryminacyjnych, prowadzonych przez pol- skie NGO-sy. Dla studentów i studentek te informacje mogą być przydatne w do- konywaniu wyborów dotyczących przyszłości po ukończeniu studiów, uświadomić im, że wiedza zdobyta na uniwersytecie może być spożytkowana w działaniach pozaakademickich, nakierowanych na bezpośrednią pomoc osobom i grupom do- świadczającym dyskryminacji i na współpracę z nimi. Joanna Talewicz-Kwiatkowska, antropolożka i  działaczka, redaktorka na- czelna wydawanego przez Stowarzyszenie Romów w Polsce kwartalnika „Dialog- -Pheniben”, podejmuje kwestię ich sytuacji w zjednoczonej Europie. Porównu- je pomoc obecnie proponowaną Romom z pomocą rozwojową dla tzw. krajów rozwijających się z  lat 50. XX w. I  jedna, i  druga okazała się chybiona z  racji 16 Kamila Dąbrowska, Magdalena Grabowska, Agnieszka Kościańska nieprzystawalności do warunków lokalnych. Można powiedzieć, że te programy pomocowe są przykładem Mertonowskich niezamierzonych konsekwencji działań społecznych: mimo dużych środków i  dobrej woli przyniosły i  nadal przynoszą skutki inne od zamierzonych. Autorka wskazuje też potencjał zniuansowanych badań etnograficznych w projektowaniu sensownych programów pomocowych. Z kolei Michael Herzfeld przenosi nas do Bangkoku i opowiada historię swo- jego zaangażowania w działania na rzecz prawa lokatorów w procesie gentryfi- kacji. Takie podejście do badanej rzeczywistości nie przyszło Herzfeldowi łatwo. Badacz ten, wykształcony w Wielkiej Brytanii (doktorat z antropologii społecz- nej obronił na Oxfordzie), długo żył w przekonaniu, że antropologia i aktywizm wzajemnie się wykluczają. Tak sprawę stawia brytyjska szkoła antropologii spo- łecznej, której przedstawiciele przez lata zajmowali się antropologią stosowa- ną działającą na usługach Imperium. Praktyczny wymiar antropologii Herzfeld odkrył wiele lat po przeniesieniu się do Stanów Zjednoczonych, gdzie już od XIX w. antropolodzy, głównie badacze Indian, angażowali się, by wspomóc dyskry- minowaną grupę (zob. Bennett 2010, Lassiter 2010). Obecnie uprawia niezależną, skontrastowaną ze stosowaną, wyrastającą z etnografii antropologię zaangażowa- ną: „W istocie poważnie potraktowana antropologia zaangażowana […] nieko- niecznie jest wynikiem starannie zaplanowanych działań dyscypliny stosowanej. Wręcz przeciwnie – wyrasta ona z zaskoczeń stanowiących naturę badań tereno- wych” (Herzfeld w tym tomie, s. 164, zob. też Kościańska 2006, Bennett 2010). Podobnie do sprawy podchodzi Rhacel Salazar Parreñas. W ramach badań nad handlem ludźmi zatrudniła się w klubie z hostessami w Tokio; wtedy zobaczy- ła, że często działania w zamierzeniu chroniące kobiety pogarszają ich sytuację. Kontekstem badań Parreñas jest międzynarodowe ustawodawstwo, mające na celu zwalczanie handlu ludźmi: Protokół o zapobieganiu, zwalczaniu oraz kara- niu za handel ludźmi, w szczególności kobietami i dziećmi, przyjęty przez ONZ w 2000 r., oraz amerykańska ustawa o ochronie ofiar handlu ludźmi i przemocy (Victims of Trafficking and Violence Protection Act) z tego samego roku. Na posta- wie tego drugiego dokumentu Stany Zjednoczone monitorują handel ludźmi na całym świecie i klasyfikują poszczególne państwa jako walczące bądź niewalczące z tym procederem (zob. Merry 2010, Busza 2012). Parreñas pokazuje niezamie- rzone konsekwencje tych aktów prawnych i amerykańskiego nadzoru: żeby po- prawić swoją międzynarodową reputację, państwa wprowadzają np. dodatkowe restrykcje wizowe, a urzędnicy, policjanci, a nawet organizacje pozarządowe na różne sposoby nękają osoby świadczące usługi seksualne, nie wnikając w ich histo- rię życia i położenie. Ponadto, jak pisze Carole Vance, ustawodawstwem skiero- wanym przeciw handlowi ludźmi często pogrywają konserwatyści, którzy dążą do kryminalizacji prostytucji i traktują wszystkie osoby świadczące usługi seksualne jako ofiary handlu ludźmi (Vance 2011, s. 139, zob. też Kościańska 2012). Parreñas Wykluczenie Obcego – od groźnego stereotypu do dyskryminacji 17 pokazuje, jak to wszystko przekłada się na życie konkretnych kobiet – Filipinek pracujących w  tokijskich klubach. Japońska polityka wizowa, wprowadzana, by zwalczać handel ludźmi, znacznie utrudniła im życie, przywiązała do określonych klubów, z których nie mogą odejść, nawet jeśli są zmuszane do świadczenia usług seksualnych. Jedna z nich, gdy dowiedziała się, że antropolożka przyjechała ze Stanów Zjednoczonych, dramatycznym tonem zapytała: „Dlaczego twój rząd niszczy mi życie?” (Parreñas 2011). I  w końcu Nancy Scheper-Hughes, znana zwolenniczka antropologii wal- czącej (Scheper-Hughes 2010) i  założycielka organizacji Organs Watch, śledzi międzynarodową szajkę handlarzy organami: Brazylia, Izrael, Turcja, Rumunia; drogie kliniki, obskurne hotele, ośrodki dla psychicznie chorych – to tylko nie- które przestrzenie jej badań. Wyciąga na światło dzienne dramatyczne historie wykluczonych i schorowanych dawców, zmuszonych pośrednio (przez ubóstwo) lub bezpośrednio (uprowadzeniem, oszustwem) oddać nerkę lub inny organ; triki pośredników; stanowisko bioetyków broniących prawa do kupna; i w końcu neo- liberalne nastawienie biorców. Jak mówi jeden z nich: „Dlaczego miałbym czekać całe lata na nerkę kogoś, kto miał wypadek, leżał przez wiele godzin przygnie- ciony samochodem, następnie przebywał w  nędznych warunkach na OIOM-ie przez wiele dni, po tych wszystkich traumach mieć ten organ w moim wnętrzu? […] Znacznie lepiej jest dostać nerkę od zdrowej osoby, która także skorzysta z  pieniędzy” (cyt. za Scheper-Hughes w  tym tomie, s. 215–216). Antropolożka nie tylko naświetla przypadki łamania praw człowieka, lecz także stawia pytanie o etykę (zarówno badań etnograficznych, jak i procedur medycznych) oraz grani- ce (nie)interwencji. Czy możemy stać z boku, gdy jedni umierają w imię szczęścia i zdrowia innych? Bibliografia Appadurai Arjun, 2009, Strach przed mniejszościami. Esej o geografii gniewu, przeł. Marta Bucholc, Warszawa: Wydawnictwo PWN. Badanie gospodarstw domowych, raport nr 14 (2006), [w:] Bogdan Baran (red.), Krajowy system monitorowania równego traktowania kobiet i  mężczyzn. Raporty eksperckie, t. 2, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar. Bennett John, 2010, Antropologia stosowana i antropologia w działaniu. Aspekty ideologiczne i pojęciowe, przeł. Agnieszka Kościańska, Michał Petryk, [w:] Hana Červinková, Bogu- sława D. Gołębniak (red.), Badania w działaniu. Pedagogika i antropologia zaangażowane, Wrocław: Wydawnictwo Naukowe DSW. Branka Maja, Dominka Cieślikowska (red.), 2010, Edukacja antydyskryminacyjna. Podręcznik trenerski, Kraków: Villa Decius. Brown Wendy, 1997, The Impossibility of Women’s Studies, „Differences”, t. 9, nr 3, s. 79–101.
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Antropologia wobec dyskryminacji
Autor:
, ,

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: