Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00522 009529 16975339 na godz. na dobę w sumie
Apelacje karne. Zagadnienia praktyczne akta i kazusy. Wydanie 7 - ebook/pdf
Apelacje karne. Zagadnienia praktyczne akta i kazusy. Wydanie 7 - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 361
Wydawca: C. H. Beck Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-8158-637-5 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Przygotuj samodzielnie w pełni profesjonalną apelację krok po kroku. Zmień metodę prób i błędów w pewne i skuteczne rozwiązania.

Książka zawiera omówienie najistotniejszych zagadnień i problemów związanych z zaskarżeniem wyroku w sprawie karnej, czyli:

Publikacja zawiera szczegółowe, teoretyczne omówienie czterech zarzutów stosowanych w apelacjach karnych wraz z konkretnymi przykładami i wskazówkami w zakresie zaskarżania na korzyść i niekorzyść. Ponadto zawiera 70 kazusów z rozwiązaniami i uzasadnieniami rozwiązania, które wskazują w jaki sposób należy konstruować petitum apelacji i jakie zarzuty należy podnosić w apelacji.

Publikacja uwzględnia ostatnie zmiany wprowadzone nowelami do KK i KPK.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Rozdział I. Uwagi ogólne i omówienie poszczególnych zarzutów apelacyjnych 1. Uwagi ogólne dotyczące sposobu konstrukcji petitum apelacji Przebieg procesu karnego jest określony przez obowiązujące przepisy KPK. Dotyczy to także postępowania odwoławczego oraz wymogów formalnych apelacji, która powin- na zostać zredagowana w taki sposób, aby spełniała nie tylko warunki wymagane dla pisma procesowego, ale również określone w Rozdziale 49 KPK. Dotyczy to w szczegól- ności apelacji sporządzonej przez podmiot fachowy, jakim z pewnością są adwokat oraz radca prawny występujący w roli obrońcy oskarżonego, czy też w roli pełnomocnika oskarżyciela posiłkowego. Istotną częścią wnoszonej przez profesjonalny podmiot apela- cji w procesie karnym jest jej petitum, które powinno zostać zredagowane w sposób przej- rzysty, respektujący zarówno zawarte w Rozdziale 49 KPK, przepisy procedury karnej, jak również zasady sztuki prawniczej. Do tych istotnych elementów petitum apelacji należy: 1) prawidłowe określenie podstawy prawnej i wskazanie zakresu zaskarżenia wyroku, 2) wskazanie kierunku zaskarżenia i podstawy prawnej podniesionych zarzutów, 3) właściwa redakcja zarzutów oraz wniosków końcowych apelacji. Każdy z wyżej wymienionych elementów powinien być zredagowany w sposób prawidłowy, umożliwiający dokonanie przez sąd odwoławczy instancyjnej kontroli za- skarżonego wyroku we właściwym zakresie oczekiwanym przez autora apelacji. Jest to szczególnie istotne, zwłaszcza przy zaskarżeniu wyroku na niekorzyść oskarżonego. Z utrwalonego bowiem w tym zakresie orzecznictwa Sądu Najwyższego wynika w spo- sób jednoznaczny, że podmiot zaskarżający wyrok na niekorzyść oskarżonego general- nie nie może uzupełnić wniesionej apelacji po upływie 14-dniowego terminu określone- go w art. 445 § 1 KPK (post. SN z 10.9.2008 r., V KK 101/08, Legalis) – art. 434 § 1 (zd. 2) KPK jako zakreślający granicę orzekania na niekorzyść oskarżonego w postępowaniu odwoław- czym ma charakter gwarancyjny i jako taki nie podlega interpretacji rozszerzającej. Przy formu- łowaniu środka odwoławczego decydujące znaczenie ma wskazanie na konkretne uchybienie, ale zarzut stanowi jego słowne nazwanie. Podniesionym uchybieniem jest to, na co wskazuje słowne ujęcie zarzutu. Nie w uzasadnieniu, lecz w werbalizacji zarzutu apelacji należy poszukiwać gra- nic zaskarżenia na niekorzyść, których nie wolno przekroczyć. Odmienne podejście do tego zagad- nienia, wyłożone w uzasadnieniu kasacji, relatywizowałoby zakaz procesowy, wręcz zaprzeczałoby 3 jego istocie; wyr. SN z 27.8.2008 r., IV KK 52/08, Legalis – w orzecznictwie Sądu Najwyższe- go interpretacja normy przewidzianej w art. 434 § 1 zd. 2 KPK jest jednolita. Sądowi, rozpozna- jącemu środek odwoławczy pochodzący od autora „kwalifikowanego”, wolno orzec na niekorzyść oskarżonego tylko w razie stwierdzenia uchybień podniesionych w środku odwoławczym. Ozna- cza to, że jeżeli środek taki został wniesiony na niekorzyść oskarżonego przez podmiot fachowy, sąd odwoławczy związany jest nie tylko granicami zaskarżenia, ale ponadto może orzec na nieko- rzyść tylko wówczas, gdy stwierdza uchybienie, które podniesione zostało w środku odwoławczym (lub takie, które podlega uwzględnieniu z urzędu), natomiast nie dokonuje nowych ustaleń, a więc wskazuje na nowe okoliczności podlegające zaliczeniu na niekorzyść (nawet jeżeli w wyniku ana- lizy akt sprawy są one niewątpliwe). Z przytoczonych orzeczeń Sądu Najwyższego wynika zatem, że prokurator, czy też pełnomocnik oskarżyciela posiłkowego nie może po upły- wie terminu do wniesienia apelacji rozszerzyć zakresu apelacji i zakresu zaskarżenia, ani też podnieść nowych zarzutów, chyba że dotyczą one bezwzględnej przyczyny odwo- ławczej, którą sąd odwoławczy uwzględnia z urzędu. Należy jednak zauważyć, że aktu- alnie, w związku z wejściem w życie ustawy z 19.7.2019 r. o zmianie ustawy – Kodeks po- stępowania karnego oraz niektórych innych ustaw, nowy § 3 art. 449a KPK przewiduje, że strona, która wniosła apelację, może ją uzupełnić w terminie 14 dni od daty doręczenia jej uzupełnionego uzasadnienia. Dodanie wskazanego przepisu jest całkowicie zasadne, gdyż umożliwia stronie, która wniosła apelację, jej uzupełnienie w sytuacji, gdy sąd od- woławczy zwrócił sprawę sądowi I instancji w trybie art. 449a § 1 KPK celem uzupełnie- nia uzasadnienia zaskarżonego wyroku w zakresie wskazanym w treści przepisu. Do- tychczas nie było możliwości uzupełnienia apelacji pomimo tego, że sąd meriti uzupełnił uzasadnienie i np. dokonał oceny dowodu, który wcześniej pominął. Daje to aktualnie możliwość uzupełnienia apelacji i postawienia zarzutu obrazy art. 7 KPK, jeśli dokonana ocena określonego dowodu jest dowolna, a nie swobodna. Wcześniej takiej możliwości uzupełnienia apelacji nie było. Określając podstawę prawną zaskarżenia wyroku, należy wskazać art. 444 § 1 oraz art. 425 § 1, 2 i 3 KPK. Żaden z wymienionych paragrafów art. 425 KPK nie powinien zo- stać pominięty, bowiem z § 1 wynika, komu przysługuje prawo wniesienia środka zaskar- żenia, zaś § 2 określa możliwe zakresy zaskarżenia orzeczenia, czyli: w całości, w części, jak również, że można zaskarżyć jedynie uzasadnienie wyroku. Z § 3 art. 425 KPK nato- miast wynika, że odwołujący się może skarżyć jedynie rozstrzygnięcia lub ustalenia na- ruszające jego prawa lub szkodzące jego interesom (ograniczenie to nie dotyczy oskarży- ciela publicznego). Określając natomiast zakres zaskarżenia wyroku, autor apelacji powinien mieć na uwa- dze treść art. 447 § 1, 2 i 3 KPK. Przepis ten przewiduje trzy zakresy zaskarżenia wyroku: z § 1 wynika, że apelację co do winy uważa się za zwróconą przeciwko całości wyroku. Podkreślić należy w tym miejscu, że z treści tego przepisu wynikają określone konsekwen- cje, o których powinni pamiętać zwłaszcza obrońcy oskarżonych. Jeżeli bowiem adwokat – obrońca oskarżonego kwestionuje winę swojego mocodawcy w zakresie przypisanego mu przez sąd czynu, to bez względu na to, czy skarżony wyrok zawiera korzystne dla oskarżo- nego rozstrzygnięcia, np. zwolnienie od ponoszenia kosztów sądowych i obciążenie nimi Skarbu Państwa, zakres jego zaskarżenia określa ten jednoznacznie brzmiący przepis proce- dury karnej, czyli wyrok powinien zaskarżyć w całości. Jeżeli natomiast adwokat czy radca prawny zamierza zaskarżyć wyrok sądu, kwestionując jedynie rodzaj lub wymiar kary, czy też wymiar środka karnego, to wówczas powinien wskazać, że wyrok zaskarża w części do- tyczącej orzeczenia o karze. Z treści art. 447 § 1 i 2 KPK wynika również, że jeżeli autor ape- lacji kwestionuje przyjętą przez sąd kwalifikację prawną czynu przypisanego oskarżonemu, to powinien wskazać, że zaskarża wyrok w całości (przy jednym czynie), zaś w części tylko wówczas, gdy nie zgadza się z orzeczoną przez sąd karą, czy też wymiarem środka karne- 4 Część I. Zagadnienia praktyczne i minikazusy go. Jeżeli więc obrońca oskarżonego, któremu przypisano jeden czyn, zaskarża wyrok, kwe- stionując winę, to tę część petitum powinien zredagować w następujący sposób: na podstawie art. 444 § 1 i art. 425 § 1, 2 i 3 KPK zaskarżam powyższy wyrok w całości na korzyść oskarżonego. Je- żeli natomiast zaskarża np. wyrok łączny jedynie w zakresie wymiaru orzeczonej kary łącz- nej, to przy tej samej podstawie zaskarżenia powinien wskazać, że wyrok zaskarża w części dotyczącej orzeczenia o karze. Od 1.7.2015 r. pojawiła się możliwość zaskarżenia wyroku je- dynie w zakresie środka karnego, czyli w zakresie węższym niż orzeczenie o karze. Z nowe- go § 3 art. 447 KPK (zmienionego od 15.4.2016 r., Dz.U. z 2016 r. poz. 437) wynika również, że zaskarżyć można tylko zawarte w wyroku orzeczenie o środku karnym, środku kompen- sacyjnym albo przepadku i wówczas apelację co do środka karnego, środka kompensacyj- nego albo przepadku uważa się za zwróconą odpowiednio przeciwko całości rozstrzygnię- cia w tym zakresie. Zmiana w tym zakresie oznacza zatem, że pojawiła się nowa możliwość określenia zakresu zaskarżenia wyroku. Należy także zaznaczyć, że art. 447 KPK pojawił się nowy § 5, który stanowi, że podstawą apelacji nie mogą być zarzuty określone w art. 438 pkt 3 i 4 KPK związane z treścią zawartego porozumienia, o którym mowa w art. 343, 343a i 387 KPK. Treść tego przepisu oznacza, że w sprawie, w której doszło do wydania wyroku na skutek zastosowania jednego z trybów konsensualnych określonych w tych przepisach, skarżący nie może w apelacji kwestionować dokonanych ustaleń faktycznych oraz podnieść zarzutu rażącej niewspółmierności kary czy środka karnego. Ograniczenie to oznacza, że w tego rodzaju sprawach skarżący w apelacji może podnieść jedynie zarzut obrazy prawa materialnego oraz zarzut obrazy przepisów postępowania, ale nie ze sfery gromadzenia i oceny dowodów, gdyż ta sfera przepisów jest ściśle związana z ustaleniami faktycznymi. Ustawa z 19.7.2019 r. wprowadziła aktualnie jeszcze jedno ograniczenie w zakresie możli- wości stawiania w apelacji określonych zarzutów, a mianowicie dodany został § 6 do art. 447 KPK, w którym stwierdzono, że podstawą apelacji nie mogą być wyłącznie zarzuty, których uwzględnienie mogłoby nastąpić w trybie określonym w art. 105, 420 lub 626 KPK. Dodanie omawianego przepisu oznacza, że przedmiotem zarzutów apelacyjnych nie mogą być wy- łącznie oczywiste błędy pisarskie i rachunkowe oraz w obliczeniach terminów, które mogą być sprostowane w drodze postanowienia. Podstawą zarzutu apelacyjnego nie może być również wyłącznie brak w wyroku jednego z elementów określonych w art. 420 § 1 KPK, czy też błąd w zakresie zaliczenia tymczasowego aresztowania na poczet kary (art. 420 § 2 KPK). Taki brak lub błąd może być uzupełniony czy naprawiony poprzez wydanie na posie- dzeniu postanowienia z urzędu lub na wniosek. Omawiane ograniczenie dotyczy również braku rozstrzygnięcia w wyroku o kosztach (art. 626 § 2 KPK). Tego rodzaju brak nie może być wyłączną podstawą zarzutu apelacyjnego. Fachowy podmiot wnoszący apelację powinien także precyzyjnie określić zakres zaskar- żenia wyroku w sytuacji, gdy oskarżonemu zarzucono popełnienie kilku lub nawet większej liczby czynów karalnych lub też w sprawie występuje większa liczba oskarżonych. W ta- kiej sytuacji należy wskazać, w zakresie których konkretnie czynów autor apelacji zaskarża wyrok oraz jaki jest zakres tego zaskarżenia w odniesieniu do tych czynów, czyli czy kwe- stionuje winę, czy tylko karę. Jeżeli więc oskarżonemu zarzucono popełnienie np. trzech czynów wyczerpujących dyspozycję, np. art. 279 § 1, art. 280 § 1 i art. 190 § 1 KK i obrońca oskarżonego zgadza się z rozstrzygnięciem sądu dotyczącym czynu z art. 279 § 1 KK, zaś kwestionuje winę oskarżonego w zakresie czynu z art. 280 § 1 KK, a ponadto wymiar kary w zakresie skazania za czyn z art. 190 § 1 KK, to ta część petitum apelacji powinna zostać zre- dagowana w sposób następujący: na podstawie art. 444 § 1 i art. 425 § 1, 2 i 3 KPK zaskarżam powyższy wyrok odnośnie do czynu z art. 280 § 1 KK w całości, zaś odnośnie do czynu z art. 190 § 1 KK w części dotyczącej orzeczenia o karze na korzyść oskarżonego. Określając zakres zaskarżenia wyroku, można też odnieść się do numeracji poszcze- gólnych czynów opisanych w wyroku bądź też w akcie oskarżenia, wskazując, któ- 5 Rozdział I. Uwagi ogólne i omówienie poszczególnych zarzutów apelacyjnych ry czyn opisany w określonym punkcie wyroku obrońca zaskarża oraz czy kwestionuje w tym zakresie winę, czy też tylko orzeczenie o karze lub środku karnym. W petitum apelacji profesjonalny podmiot powinien w sposób prawidłowy wskazać także podstawę zawartych w petitum zarzutów. Pamiętać przy tym należy, że art. 438 KPK zawiera zamknięty katalog rodzajów zarzutów, jakie mogą zostać postawione w apelacji. Skarżący zatem, dostrzegając w zaskarżonym wyroku określone uchybienie, powinien posiadać umiejętność wynikającą z posiadanej wiedzy i doświadczenia zawo- dowego i zdefiniować to uchybienie stawiając jeden, czy też więcej zarzutów określonych w art. 438 pkt 1, 1a, 2, 3 i 4 KPK. Zaznaczyć należy, że aktualnie w związku z wejściem w życie ustawy z 19.7.2019 r. w art. 438 KPK w zakresie pkt 1 dotychczasowy zarzut obra- zy prawa materialnego został podzielony na dwa odrębne zarzuty: 1) obrazy przepisów prawa materialnego w zakresie kwalifikacji prawnej czynu przypisanego oskarżonemu (pkt 1) oraz 2) obrazy przepisów prawa materialnego w innym wypadku niż wskaza- ny w pkt 1, chyba że pomimo błędnej podstawy prawnej orzeczenie odpowiada prawu (pkt 1a). Zdaniem autora niniejszej publikacji, takie „rozbicie” i podzielenie zdefiniowa- nego już dobrze w orzecznictwie sądowym zarzutu obrazy prawa materialnego na dwa odrębne zarzuty nie jest do końca czytelne i może budzić określone kontrowersje w ja- kich sytuacjach wskazywać pkt 1 jako podstawę prawną zarzutu apelacyjnego, a w ja- kich konkretnie należy wskazać pkt 1a. Mogłoby się wydawać, że w pkt 1 chodzi w każ- dej sytuacji o zarzut obrazy prawa materialnego dotyczący kwestii kwalifikacji prawnej czynu, czyli o przepisy z części szczególnej Kodeksu karnego. Natomiast pkt 1a należy wskazywać wówczas, gdy skarżący podnosi zarzut obrazy prawa materialnego odnośnie przepisu, który nie odnosi się do kwalifikacji prawnej tylko do przepisu z Części ogól- nej Kodeksu karnego, np. wadliwego zastosowania instytucji powrotu do przestępstwa (recydywy) określonej w art. 64 § 1 i 2 KK. Taki też wniosek nasuwa się po lekturze uza- sadnienia projektu przedmiotowej ustawy. Należy jednak zauważyć, że w pkt 1 art. 438 KPK jest mowa o „kwalifikacji prawnej czynu przypisanego oskarżonemu”. Nasuwa się jednak pytanie jaką podstawę prawną zarzutu wskazać należy w sytuacji, gdy oskarżony został uniewinniony, a zatem nie mamy do czynienia z „czynem przypisanym oskarżone- mu” tylko z „czynem zarzucanym oskarżonemu”. Wydaje się jednak, że pomimo wska- zanej niejednoznaczności przepisu należy wskazać pkt 1 art. 438 KPK, jeżeli prokurator, czy pełnomocnik oskarżyciela posiłkowego lub prywatnego zarzuca obrazę określonego przepisu z Części Szczególnej KK poprzez niezastosowanie tego przepisu. Za takim sta- nowiskiem przemawia bowiem pierwsza część przepisu, w której mowa jest o „zakresie kwalifikacji prawnej czynu”. Należy zatem przyjąć, że art. 438 pkt 1 KPK trzeba wskazywać jako podstawę praw- ną omawianego zarzutu zawsze, gdy kwestionowana jest przez skarżącego kwalifikacja prawna czynu dokonana przez sąd, czyli wówczas gdy chodzi o przepis z Części Szcze- gólnej KK. Zarzut ten tak jak dotychczas będzie dotyczył zarówno sytuacji, gdy sąd za- stosował określony przepis (w rozumieniu skarżącego błędnie), jak również wówczas, gdy sąd meriti nie zastosował określonego przepisu z Części Szczególnej KK i oskarżone- go uniewinnił. Natomiast jako podstawę prawną określoną w art. 438 pkt 1a KPK należy wskazywać wówczas, gdy w apelacji skarżący zarzuca obrazę prawa materialnego, który nie stanowi elementu kwalifikacji prawnej czynu, czyli generalnie przepisu z Części ogól- nej KK. Jednocześnie należy zauważyć, że w wielu sytuacjach przepisy z Części ogólnej KK są elementem kwalifikacji prawnej czynu np. art. 11, 12, 13, 15, 18, 25, 26, 28, 30 KK czy też art. 31, 64 i 65 KK. Powstaje zatem pytanie: jaką podstawę prawną zarzutu należy wskazać, gdy zarzu- camy obrazę prawa materialnego dotyczącą błędnego zastosowania czy też niezastoso- 6 Część I. Zagadnienia praktyczne i minikazusy wania jednego z wyżej wymienionych przepisów. Powyższa kwestia zapewne zostanie wyjaśniona w orzecznictwie, ale w chwili obecnej uzasadnione wydaje się stanowisko, że zarzut określony w art. 438 pkt 1 KPK należy odnosić tylko do wąsko rozumianej kwa- lifikacji prawnej w zakresie przepisów z Części Szczególnej KK oraz tej części przepi- sów Części ogólnej Kodeksu karnego, które bez wątpienia są elementami kwalifikacji prawnej nawet w wąskim rozumieniu tego pojęcia i dotyczy to chociażby art. 11 KK, 12, 13, 15 § 1, 23 § 1 i art. 25 KPK. Natomiast podstawą prawną w pozostałych wypadkach jest gdy skarżący zarzuca obrazę prawa materialnego z Części ogólnej Kodeksu karnego z art. 438 pkt 1a KK. Wynika to także z tej części uzasadnienia projektu, która odnosi się do art. 438 KPK i gdzie stwierdzono, na s. 58: „w związku z bardzo szerokim zakresem przedmiotowym tej podstawy odwoławczej proponuje się w art. 438 KPK wyodrębnie- nie dwóch kategorii uchybień związanych z naruszeniem prawa materialnego. Pierwszą z nich miałaby być obraz przepisów prawa materialnego w zakresie kwalifikacji praw- nej czynu przypisanego sprawcy, której uwzględnienie nie byłoby powiązane z możliwo- ścią wpływu uchybienia na treść orzeczenia. Kwalifikacja prawna czynu określa bowiem wprost podstawę prawną odpowiedzialności karnej sprawcy za zarzucany mu czyn za- broniony a więc zasadniczy przedmiot procesu. Pozostałe naruszenia przepisów prawa materialnego obligowałyby sąd odwoławczy do zmiany zaskarżonego orzeczenia tylko wówczas, jeżeli mogły one mieć wpływ na treść orzeczenia (projektowany art. 438 pkt 1a KPK) podobnie jak w przypadku innych względnych podstaw odwoławczych. W kon- sekwencji tej propozycji zawsze kontroli podlegałaby prawidłowość kwalifikacji praw- nej czynu przypisanego sprawcy, a więc kwestia zupełnie zasadnicza z punktu widze- nia właściwego trafnego określenia przedmiotu postępowania w pozostałym zaś zakresie byłyby eliminowane konsekwencje wszelkich innych naruszeń prawa materialnego, jeże- li mogłyby mieć wpływ na treść orzeczenia”. Powyższy fragment uzasadnienia projektu zmian KPK świadczy zatem w sposób jed- noznaczny, że zamysłem ustawodawcy jest, aby przy zarzucie obrazy prawa materialne- go określonego w art. 438 pkt 1 KK, czyli dotyczącego kwestii kwalifikacji prawnej (w wą- skim rozumieniu), tak jak dotychczas nie trzeba wykazywać wpływu tej obrazy na treść wyroku, natomiast w przypadku zarzutu określonego w art. 438 pkt 1a KK, sens jego po- stawienia zachodzi wówczas gdy uchybienie to mogło mieć wpływ na treść wyroku. Jeżeli bowiem sąd wprawdzie błędnie określił podstawę prawną orzeczenia środka karnego, np. wobec sprawcy przestępstwa z art. 178b KK orzekł zakaz prowadzenia wszelkich pojaz- dów mechanicznych na podstawie art. 42 § 1 KK zamiast na podstawie § 2 tego przepisu to według ustawodawcy mamy do czynienia z naruszeniem prawa materialnego poprzez nieprawidłowe dokonanie subsumpcji stanu faktycznego pod normę prawną. Jednakże skoro naruszenie nie ma wpływu na treść orzeczenia to wskazanego uchybienia nie nale- ży podnosić w apelacji gdyż ma ono „jedynie czysto formalny” charakter. Umiejętność zamiany dostrzeżonego uchybienia na właściwy rodzajowo zarzut jest bardzo cenna i pomocna przy prawidłowej redakcji petitum apelacji. Jest to szczegól- nie istotne podczas zdawania egzaminów zawodowych. Jeżeli bowiem zdający dostrze- że określone uchybienie sądu, np. wadliwie ustalony zamiar oskarżonego przy czynie z art. 148 § 1 KK, ale postawi błędny rodzajowo zarzut, czyli zarzut obrazy prawa mate- rialnego, tj. art. 148 § 1 KK, zamiast prawidłowego zarzutu błędu w ustaleniach faktycz- nych, skoro zamiar jest elementem strony podmiotowej ustaleń faktycznych, to tak zre- dagowana apelacja nie może być uznana za prawidłową i skuteczną. Kolejnym ważnym elementem petitum apelacji, oprócz prawidłowo zredagowanych zarzutów, które są omówione w następnych rozdziałach, są wnioski, czy też wniosek końcowy apelacji. Ta część petitum powinna być zredagowana w sposób precyzyjny i re- spektujący zawarte w KPK przepisy procedury karnej. Dotyczy to w szczególności apela- 7 Rozdział I. Uwagi ogólne i omówienie poszczególnych zarzutów apelacyjnych cji wniesionej na niekorzyść oskarżonego. Fachowy podmiot, jakim jest z pewnością ad- wokat czy radca prawny, nie może bowiem redagować wniosku końcowego wbrew treści obowiązujących przepisów KPK i którego uwzględnienie nie jest przez sąd odwoławczy możliwe. Pamiętać zatem należy zarówno o treści art. 454 § 1 KPK, jak również § 3 KPK. Sąd odwoławczy nie może bowiem skazać oskarżonego, który został uniewinniony w I instancji lub co do którego w I instancji umorzono postępowanie (§ 1). W żadnej sytu- acji pełnomocnik oskarżyciela posiłkowego nie może zatem domagać się zmiany wyroku uniewinniającego, czy też umarzającego postępowanie i wnosić o skazanie oskarżonego przez sąd odwoławczy, bowiem tego rodzaju wniosek jest sprzeczny z prawem i niedo- puszczalny. Zaznaczyć należy, że aktualnie, w związku ze zmianą art. 454 § 1 KPK, nie ma przeszkód do skazania oskarżonego w instancji odwoławczej, wobec którego sąd I in- stancji warunkowo umorzył postępowanie. Pełnomocnik oskarżyciela posiłkowego nie mógł dotychczas domagać się także od sądu odwoławczego zmiany wyroku w zakresie podwyższenia orzeczonej przez sąd I instancji kary pozbawienia wolności, czy też zmia- ny na niekorzyść jej rodzaju, jeżeli ustalenia sądu w tym zakresie są nieprawidłowe, czy też niepełne. Jeżeli bowiem sąd meriti nie ustalił w sposób prawidłowy, np. że oskarżony był uprzednio karany i że popełnił zarzucany mu czyn w warunkach powrotu do prze- stępstwa określonych w art. 64 § 1 KK, to pełnomocnik oskarżyciela posiłkowego, zarzu- cając w apelacji sądowi orzeczenie rażąco niewspółmiernie łagodnej kary pozbawienia wolności, nie mógł domagać się od sądu odwoławczego zmiany wyroku w tym zakresie i orzeczenia kary surowszej, tylko powinien wnosić o uchylenie w tym zakresie zaskar- żonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania sądowi I instancji. Od 1.7.2015 r., w związku z uchyleniem § 2 art. 454 KPK, taki wniosek jest możliwy i nie ma w takiej sytuacji konieczności uchylenia wyroku. Dotyczy to jednak spraw, w których akt oskarżenia został skierowany do sądu po 1.7.2015 r. W sprawach, w których akt oskarże- nia został skierowany do sądu przed 1.7.2015 r. art. 454 § 2 KPK powinien być natomiast nadal stosowany i wynika to z treści art. 36 pkt 2 ustawy z 20.2.2015 r., którego to przepi- su nowelizacja z 11.3.2016 r. nie usunęła. Kwestia zgodności wniosku końcowego z pra- wem może wystąpić także wówczas, gdy na skutek apelacji obrońcy oskarżonego dojdzie do uchylenia zaskarżonego wyroku i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania. Z treści art. 443 KPK wynika, że w razie przekazania sprawy do ponownego rozpoznania wolno w dalszym postępowaniu wydać orzeczenie surowsze niż uchylone tylko wtedy, gdy orzeczenie było zaskarżone na niekorzyść oskarżonego albo na korzyść oskarżonego w warunkach określonych w art. 434 § 4 KPK. Z treści powyższego przepisu wynika za- tem w sposób jednoznaczny, że jeżeli pełnomocnik oskarżyciela posiłkowego nie skarżył wyroku, który został uchylony jedynie na skutek apelacji obrońcy oskarżonego, to pod- czas ponownego rozpoznania sprawy nie może domagać się np. orzeczenia surowszej niż poprzednia kary pozbawienia wolności, czy też orzeczenia środka karnego, który w uchy- lonym wyroku nie był orzeczony. Pełnomocnik oskarżyciela posiłkowego nie może także domagać się uzupełnienia opisu czynu o dodatkowe znamiona, których opis nie zawierał przed zaskarżeniem, na korzyść oskarżonego (wyr. SN z 29.6.2011 r., V KK 238/10, Lega- lis – art. 443 KPK zezwala na wydanie przy ponownym rozpoznaniu sprawy surowszego orzecze- nia jedynie w stosunku do tych rozstrzygnięć sądu I instancji, które zostały wcześniej zaskarżone na niekorzyść oskarżonego. Innymi słowy, te części orzeczenia sądu a quo, które nie zostały za- atakowane w złożonym na niekorzyść oskarżonego środku odwoławczym, nie mogą zostać w toku dalszego postępowania ukształtowane surowiej; post. SN z 5.10.2010 r., III KK 79/10, Legalis – instytucja gwarancyjna rozciąga się także na ustalenia faktyczne, i to niezależnie od tego, czy ustalenia te zawarte zostały w opisie czynu przypisanego oskarżonemu w tzw. części dyspozy- tywnej wyroku lub postanowienia, czy jedynie w części motywacyjnej orzeczenia. Odniesienie za- kazu reformationis in peius do ustaleń faktycznych i to zarówno w postępowaniu odwoławczym, 8 Część I. Zagadnienia praktyczne i minikazusy jak i w postępowaniu ponownym, jest wynikiem konsekwentnej wykładni funkcjonalnej przepisów art. 434 § 1 i art. 443 KPK, mającej charakter gwarancyjny. W tej sytuacji zakaz orzekania na nie- korzyść rozumieć należy jako zakaz dokonania jakichkolwiek zmian, które powodować mogą nega- tywne skutki dla oskarżonego, także zmian w zakresie ustaleń faktycznych, także tych zmian, które uwidocznione są jedynie w treści uzasadnienia orzeczenia; post. SN z 26.8.2010 r., V KK 67/10, Legalis – orzeczenie surowsze wydane w ponownym rozpoznaniu, to każde orzeczenie mniej ko- rzystne dla oskarżonego pod względem skutków prawnych, a więc i takie, którym przypisuje się oskarżonemu wypełnienie innych jeszcze znamion ustawowych przestępstwa, niż opisane w orze- czeniu, które zostało uchylone; wyr. SN z 1.6.2009 r., V KK 2/09, Legalis – 1. Orzeczenie su- rowsze, w rozumieniu art. 443 KPK, to każde orzeczenie, które zawiera rozstrzygnięcia mniej ko- rzystne z punktu widzenia oskarżonego w porównaniu z orzeczeniem dotychczasowym. W ramach tej oceny uwzględnieniu podlega nie tylko kara lub zastosowany środek karny, ale również usta- lenia faktyczne, kwalifikacja prawna czynu, a także wszystkie możliwe następstwa tych rozstrzy- gnięć dla sytuacji prawnej oskarżonego. 2. Skazanie oskarżonego za czyn zarzucony mu wpraw- dzie odrębnie w akcie oskarżenia, ale włączony potem w opis innego przypisanego przestępstwa przy pierwszym rozpoznaniu sprawy, a następnie – przy ponownym rozpoznaniu sprawy – przy- pisanie takiego czynu jako oddzielnego przestępstwa, z zasady będzie orzeczeniem surowszym, w rozumieniu art. 443 KPK). Przed 1.7.2015  r. wniosek końcowy powinien korespondować także z treścią zarzu- tu, co oznacza, że jeżeli obrońca oskarżonego kwestionował w apelacji dokonane przez sąd meriti ustalenia faktyczne i dopatrywał się źródła tego błędu w obrazie np. art. 410 KPK polegającej na pominięciu istotnych dowodów bądź okoliczności mających zna- czenie dla rozstrzygnięcia sprawy, to w takiej sytuacji złożenie wniosku o zmianę wy- roku i uniewinnienie oskarżonego przez sąd odwoławczy było przykładem wewnętrz- nej sprzeczności apelacji, pomiędzy treścią zarzutów a właśnie wnioskiem końcowym, bowiem obrońca oskarżonego domagał się w istocie wydania wyroku reformatoryj- nego w oparciu o niekompletny materiał dowodowy. W tego rodzaju sytuacji, skoro obrońca dostrzegał braki w zgromadzonym materiale dowodowym, to mając na uwa- dze także treść art. 452 §  1 KPK, powinien wnosić o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. Istotny wpływ na treść wniosków końcowych apelacji wynika z uchylenia od 1.7.2015  r. §  1 art. 452 KPK oraz zmiany tre- ści §  2 tego przepisu (zmienionego od 15.4.2016  r.). Dotychczas nie było zasadne zło- żenie wniosku o zmianę wyroku sądu I instancji, w sytuacji gdy materiał dowodowy sprawy nie był kompletny i zachodziła potrzeba jego uzupełnienia. Od 15.4.2016 r., zgodnie z nowym brzmieniem §  2 art. 452 KPK, sąd odwoławczy oddala wniosek do- wodowy, jeżeli przeprowadzenie dowodu przez ten sąd byłoby niecelowe z przyczyn określonych w art. 437 §  2 zd. 2, co oznacza w istocie, że tylko konieczność przepro- wadzenia na nowo przewodu sądowego w całości przez sąd I instancji uzasadnia od- dalenie wniosku dowodowego przez sąd odwoławczy. Oczywiście na względzie mieć należy w tym zakresie art. 170 §  1 i 2 KPK i art. 427 §  3 KPK oraz merytoryczne pod- stawy oddalenia wniosku dowodowego. Powyższa zmiana przepisu oznacza, że nie ma żadnych przeszkód, aby przed sądem odwoławczym były przeprowadzane rów- nież dowody co do istoty sprawy, jeżeli tego rodzaju dowody nie mogły być powoła- ne przed sądem I instancji oraz gdy mają związek z zarzutem postawionym w środku zaskarżenia. Istotny wpływ na sposób redakcji wniosków końcowych wynika również ze środka zaskarżenia. Istotny wpływ na sposób redakcji wniosków końcowych wy- nika również z nowego brzmienia art. 437 §  2 KPK, który od 1.7.2015  r. stanowi, że uchylenie orzeczenia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania może nastą- pić wyłącznie w wypadkach wskazanych w art. 439 §  1, art. 454 lub jeżeli jest koniecz- ne przeprowadzenie na nowo przewodu w całości. W apelacji wnoszonej na korzyść 9 Rozdział I. Uwagi ogólne i omówienie poszczególnych zarzutów apelacyjnych oskarżonego, wniosek o uchylenie wyroku będzie zatem zasadny tylko w sytuacji, gdy zaistniała bezwzględna przyczyna odwoławcza lub też przewód sądowy należy prze- prowadzić w całości. Przy apelacji na niekorzyść dodać należy także wypadek wskaza- ny w art. 454 § 1 KPK. W apelacji, w której autor podnosi zarzut stanowiący bezwzględ- ną przyczynę odwoławczą, we wniosku końcowym należy wnosić o uchylenie wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania bądź też o uchylenie wyroku i umo- rzenie postępowania. Ta druga sytuacja będzie miała miejsce, gdy obrońca oskarżonego podniesie zarzut obrazy prawa procesowego stanowiący bezwzględną przyczynę od- woławczą określoną w art. 439 pkt  9 KPK, czyli np. brak wniosku o ściganie, przedaw- nienie karalności, czy też z uwagi na powagę rzeczy osądzonej. Obrońca oskarżonego powinien wnosić o uchylenie wyroku (a nie o jego zmianę) także wówczas, gdy przy skazaniu oskarżonego domaga się warunkowego umorzenia postępowania. Przy reda- gowaniu wniosków końcowych apelacji należy jednak mieć na uwadze datę wniesienia do sądu aktu oskarżenia w danej sprawie oraz fakt, że ustawa z 11.3.2016  r. nie uchyliła art. 36 pkt  2 ustawy z 20.2.2015  r., który dotyczy sposobu procedowania sądu w spra- wach, w których skierowano akt oskarżenia przed 1.7.2015  r. i które nadal się toczą. W tego rodzaju sprawach w dalszym ciągu stosuje się przepisy wymienione w art. 36 pkt  2 w brzmieniu obowiązującym przed 1.7.2015  r. aż do prawomocnego zakończe- nia postępowania i wśród tych przepisów wymienione są także te, które mają wpływ na treść wniosków końcowych, tj. art. 437 § 2 oraz art. 2 oraz art. 454 KPK. We wszyst- kich pozostałych sprawach natomiast, gdzie akt oskarżenia został skierowany do sądu 1.7.2015  r. i później, wnioski końcowe redagujemy w taki sposób, jak zostało to wyżej opisane, uwzględniając aktualne brzmienie art. 437 §  2 i art. 454 KPK. Częstym błędem, jaki jest popełniany przez wnoszących apelację, jest domaganie się za- sądzenia wynagrodzenia za obronę lub reprezentowanie pokrzywdzonego w sytuacji, gdy brak jest podstaw prawnych do złożenia tego rodzaju wniosku. Przed zawarciem w apela- cji wniosku o zasądzenie wynagrodzenia, autor apelacji, czyli adwokat lub radca prawny, czy też występujący przed sądem aplikant, powinien mieć na uwadze, po pierwsze, czy w danej sprawie obrońca lub pełnomocnik został ustanowiony z wyboru, czy z urzędu, jak również treść przepisów procedury karnej regulujących powyższe zagadnienie. W sytuacji, gdy adwokat czy radca prawny występujący w roli obrońcy lub pełnomocnika oskarży- ciela posiłkowego został ustanowiony z urzędu, nie ma znaczenia treść wyroku, jaki za- padł w sądzie I instancji. Za tego rodzaju udział w rozprawie przysługuje od Skarbu Pań- stwa wynagrodzenie określone w rozporządzeniu Ministra Sprawiedliwości z 3.10.2016  r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzie- lonej przez adwokata z urzędu (t.j. Dz.U. z 2019  r. poz. 18) oraz rozporządzeniu Ministra Sprawiedliwości z 3.10.2016  r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomo- cy prawnej udzielonej przez radcę prawnego z urzędu (t.j. Dz.U. z 2019  r. poz. 68). W takiej sytuacji adwokat czy też radca prawny powinien złożyć wniosek o zasądzenie od Skarbu Państwa takiego wynagrodzenia i jednocześnie oświadczyć, że wynagrodzenie to w cało- ści, czy też w części, nie zostało uiszczone. Jeżeli natomiast radca prawny został ustanowio- ny z wyboru i występuje w roli pełnomocnika oskarżyciela posiłkowego, to wówczas nale- ży mieć na uwadze treść art. 626 §  1 i art. 627 KPK, zaś gdy występuje w roli pełnomocnika oskarżyciela prywatnego także treść art. 628 i 629 KPK. Z art. 626 §  1 i art. 627 KPK wynika zatem, że pełnomocnik oskarżyciela posiłkowego ustanowiony z wyboru może zasadnie domagać się zasądzenia od oskarżonego na rzecz oskarżyciela zwrotu kosztów zastępstwa procesowego tylko wówczas, gdy łącznie zostały spełnione dwa warunki, a mianowicie oskarżony został skazany przez sąd I instancji i we wniesionej apelacji skarżący domaga się jedynie zmiany zaskarżonego wyroku, np. poprzez orzeczenie surowszej kary, a nie jego uchylenia i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania. 10 Część I. Zagadnienia praktyczne i minikazusy W następnych miesiącach, a zapewne także odnośnie do części spraw w następnych latach, będzie występował swego rodzaju dualizm w zakresie sposobu redakcji środ- ków odwoławczych zawierających w szczególności zarzut (czy zarzuty) obrazy przepi- sów postępowania, a w konsekwencji także zarzut błędu w ustaleniach faktycznych. Wy- nika to z art. 25 ust. 1 ustawy z 11.3.2016 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania karnego oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2016 r. poz. 437). Z treści tego przepisu wynika, że jeżeli na podstawie dotychczasowych przepisów po 30.6.2015 r. skierowano akt oskarżenia, wniosek o wydanie wyroku skazującego, wniosek o warunkowe umorze- nie postępowania przygotowawczego i orzeczenie środka zapobiegawczego, postępowa- nie toczy się według przepisów dotychczasowych do prawomocnego zakończenia postę- powania. Oznacza to, że w tych sprawach, w których akt oskarżenia skierowano do sądu od 1.7.2015 r. do 15.4.2016 r. do prawomocnego zakończenia postępowania obowiązują przepisy dotychczasowe, według których postępowanie dowodowe ma charakter kon- tradyktoryjny. W praktyce oznacza to, mając na uwadze sposób konstrukcji środka od- woławczego, że w tych sprawach skarżący w istocie nie może podnosić w apelacji zarzu- tu obrazy określonych przepisów postępowania, tj. art. 167, 366 § 1, art. 389 § 1 i art. 391 § 1 KPK. Wskazane przepisy należy bowiem stosować w dalszym ciągu aż do prawo- mocnego zakończenia postępowania w brzmieniu nadanym treścią ustaw z 27.9.2013 r. i 20.2.2015 r. W sprawach, w których akt oskarżenia został wniesiony po wejściu w życie ustaw z 27.9.2013 r. i 20.2.2015 r., czyli od 1.7.2015 r. do 15.4.2016 r., sytuacja w tym zakre- sie uległa zatem zmianie i skarżący nie będzie mógł podnieść zarzutów, o których mowa w art. 438 pkt 2 KPK, lub też tego rodzaju możliwość wystąpi w bardzo ograniczonym zakresie i dotyczy to w szczególności zarzutu obrazy art. 167, art. 366 § 1, art. 389 § 1, art. 391 § 1 KPK. Ograniczona możliwość postawienia zarzutu obrazy art. 167 KPK wynika w tych sprawach nie tylko ze zmiany treści tego przepisu, ale przede wszystkim z treści art. 427 § 4 KPK. Ten ostatni przepis wyraźnie stanowił, że w postępowaniu przed sądem, któ- re zostało wszczęte z inicjatywy strony, w środku odwoławczym nie można podnosić zarzutu nieprzeprowadzenia przez sąd określonego dowodu, jeżeli strona nie składała w tym zakresie wniosku dowodowego, ani też zarzutu naruszenia przepisów dotyczą- cych aktywności sądu przy przeprowadzaniu dowodu poza zakresem tezy dowodowej. Z treści art. 427 § 5 KPK wynika, że powyższe ograniczenie nie dotyczy sytuacji, gdy przeprowadzenie dowodu jest obowiązkowe. Brak możliwości postawienia zarzutu ob- razy art. 366 § 1 KPK wynika z faktu, że treść tego przepisu w brzmieniu obowiązującym od 1.7.2015 r. nie zawiera obowiązku baczenia, aby zostały wyjaśnione wszystkie istot- ne okoliczności sprawy. Zaznaczyć również należy, że aktualnie, w związku z wejściem w życie ustawy z 19.7.2019 r., nastąpiła kolejna zmiana art. 427 KPK przez dodanie § 3a, z którego to przepisu wynika, że w środku odwoławczym nie można podnosić zarzutu nieprzeprowadzenia dowodu z urzędu (czyli obrazy art. 167 KPK), chyba że okoliczność, która ma być udowodniona ma istotne znaczenie dla ustalenia, czy został popełniony czyn zabroniony, czy stanowi on przestępstwo i jakie, czy czyn zabroniony został popeł- niony w warunkach, o których mowa w art. 64 lub 65 KK lub też czy zachodzą warunki do orzeczenia pobytu w zakładzie psychiatrycznym na podstawie art. 93g KK. Zatem ak- tualnie postawienie zarzutu obrazy art. 167 KPK jest zasadne tylko wówczas, gdy zacho- dzi jedna z okoliczności wymienionych w art. 427 § 3a KPK. Jeżeli zaś tego rodzaju sy- tuacja nie zachodzi, to postawienie zarzutu obrazy art. 167 KPK pozbawione jest sensu, gdyż sąd odwoławczy nie uwzględni tego rodzaju zarzutu. Niemożność postawienia zarzutów obrazy art. 389 §  1 i art. 391 §  1 KPK wynika na- tomiast ze zmiany treści tych przepisów. Przed ich nowelizacją, jeżeli sąd nie odczytał wyjaśnień oskarżonego lub zeznań świadka, a zaszła jedna z okoliczności wymienio- 11 Rozdział I. Uwagi ogólne i omówienie poszczególnych zarzutów apelacyjnych nych w tym przepisie, to wówczas skarżący mógł postawić (i w sprawach w których akt oskarżenia wpłynął przed 1.7.2015  r. i od 15.4.2016  r. nadal może) zarzut obrazy art. 389 §  1 lub art. 391 §  1 KPK, gdyż należy przyjąć, że zastosowanie tych przepisów i odczytanie w całości lub części wyjaśnień oskarżonego lub zeznań świadków było (i nadal we wskazanych sprawach jest) obowiązkiem sądu. W sprawach, w których sąd stosuje art. 389 §  1 i art. 391 §  1 KPK w brzmieniu nadanym ustawami z 27.9.2013  r. i 20.2.2015  r., to strona, a nie sąd może natomiast odczytywać treść protokołów złożo- nych poprzednio w postępowaniu przygotowawczym lub przed sądem w tej lub in- nej sprawie albo w innym postępowaniu przewidzianym przez ustawę. Skoro więc w tych sprawach to strony postępowania, a nie sąd powinny czuwać nad tym, aby istot- ne z punktu widzenia ich interesów procesowych treści wynikające z protokołów wy- jaśnień lub zeznań zostały wprowadzone w sposób przewidziany przez przepisy KPK do materiału dowodowego, to zaniechanie strony w tym zakresie nie obciąża w żaden sposób sądu orzekającego i nie może stanowić podstawy do postawienia zarzutu naru- szenia art. 389 §  1 lub art. 391 §  1 KPK. Reasumując kwestie związane ze zmianą prze- pisów KPK i ich wpływ na sposób konstrukcji apelacji, należy stwierdzić, że istotne znaczenie w tym zakresie ma data skierowania aktu oskarżenia do sądu. Jeżeli nastąpi- ło to przed dniem 1.7.2015  r. i od dnia 15.4.2016  r., to sporządzając apelację od wyroku, należy stosować aktualne przepisy KPK obowiązujące od 15.4.2016  r., których brzmie- nie wynika z ustawy z 11.3.2016  r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania karnego oraz niektórych innych ustaw. Z art. 21 wskazanej ustawy wynika bowiem, że w ra- zie wątpliwości, czy stosować prawo dotychczasowe, czy przepisy niniejszej ustawy (z 11.3.2016 r.) zaś art. 20 omawianej ustawy wynika, że czynności procesowe doko- nane przed dniem wejścia w życie niniejszej ustawy są skuteczne, jeżeli dokonano ich z zachowaniem przepisów dotychczasowych. Wskazana wyżej odmienność w zakresie sposobu konstrukcji apelacji odnośnie do możliwości postawienia w niej określonych zarzutów prawa procesowego dotyczy zatem tylko tych spraw, w których akt oskar- żenia został skierowany do sądu po 30.6.2015  r. i przed 15.4.2016  r. W tych sprawach, aż do prawomocnego zakończenia postępowania, nadal zastosowanie mają przepisy w brzmieniu nadanym ustawami z 27.9.2013  r. i z 20.2.2015  r., co w praktyce oznacza niemożność zarzucenia sądowi prowadzącemu postępowanie w trybie kontradyktoryj- nym dopuszczenia się obrazy art. 167, 366 § 1, art. 389 § 1, art. 389 §  1 i art. 391 §  1 KPK z powodów, które zostały wcześniej wskazane. Należy także zaznaczyć, że z art. 16 ustawy zmieniającej przepisy KPK z 19.7.2019 r. wynika, iż w postępowaniach wszczętych przed dniem wejścia w życie tej ustawy (z 19.7.2019 r.) na skutek wniesienia apelacji do czasu jej rozpoznania nie stosuje się przepisów art. 427 § 3a, art. 447 § 6 oraz art. 452 § 2 pkt 2 i § 3 KPK w brzmieniu nadanym znowelizowaną ustawą. Powyższy przepis oznacza, że jeżeli wniesiono apelację przed 5.10.2019 r., to do czasu jej rozpoznania nie stosuje się wymienionych przepisów KPK w nowym brzmieniu, czy tych dotyczących: 1) zakazu podnoszenia zarzutu obrazy art. 167 KPK (art. 427 § 3a KPK); 2) ograniczenia dotyczącego wyłącznej podstawy zarzutów apelacji, których uwzględ- nienie mogłoby nastąpić w trybie określonym w art. 105, 420 lub 626 KPK (art. 447 § 6 KPK); 3) zmienionych podstaw oddalenia wniosków (art. 452 § 2 pkt 2 i § 3 KPK). W omawianym zakresie wskazane przepisy mają zatem zastosowanie tylko do apela- cji wniesionych od 5.10.2019 r. 12 Część I. Zagadnienia praktyczne i minikazusy 2. Zarzut obrazy prawa materialnego Aktualnie, po wejściu w życie 5.10.2019 r. ustawy z 19.7.2019 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania karnego oraz niektórych innych ustaw zarzut obrazy prawa mate- rialnego będzie dotyczył: 1) obrazy przepisów prawa materialnego w zakresie kwalifikacji prawnej czynu przypi- sanego oskarżonemu (art. 438 pkt 1 KPK); 2) obrazy przepisów prawa materialnego w innym wypadku niż wskazany w pkt 1, chyba że pomimo błędnej podstawy prawnej orzeczenie odpowiada prawu. Zmiana treści art. 438 KPK w omawianym zakresie nie ma wpływu na sposób re- dakcji zarzutu obrazy prawa materialnego bez względu na to czy jest to zarzut, o któ- rym mowa w art. 438 pkt 1 czy też pkt 1a. Zasadne i nadal aktualne jest zatem dzie- lenie przepisów prawa materialnego na przepisy Części Szczególnej KK. Zmiana treści art. 438 KPK oznacza natomiast, że z dotychczasowego jednorodnego rodzajowo zarzu- tu obrazy prawa materialnego zostały wyodrębnione dwa oddzielne zarzuty i pierwszy z nich dotyczy przepisów prawa dotyczących kwalifikacji prawnej czynu przypisanego oskarżonemu (pkt 1), zaś drugi – pozostałych przepisów prawa materialnego, czyli in- nego wypadku niż wskazany w pkt 1, czyli takich przepisów prawa materialnego, któ- re w ścisłym znaczeniu nie odnoszą się do kwestii kwalifikacji prawnej (pkt 1a). Zatem, w praktyce obowiązująca od 5.10.2019 r. zmiana art. 438 KPK oznacza konieczność wska- zywania w podstawie prawnej zarzutu pkt 1 lub pkt 1a, w zależności od tego czy skar- żący w środku zaskarżenia postawi zarzut obrazy prawa materialnego odnoszący się do kwestii kwalifikacji prawnej, czy też zarzut obrazy prawa materialnego w innym wypad- ku niż wskazany w pkt 1, czyli taki, który nie odnosi się wprost do kwalifikacji prawnej czynu. Pomimo tego, że nowa treść art. 438 pkt 1 KPK budzić musi określone wątpliwo- ści interpretacyjne, chociażby z uwagi na użycie pojęcia czynu przypisanego a nie „czy- nu zarzucanego”, to uznać należy, że jako podstawę prawną zarzutu obrazy prawa ma- terialnego wskazujemy art. 438 pkt 1 KK w każdym wypadku, gdy stwierdzamy zarzut obrazy prawa materialnego z Części Szczególnej KK poprzez jego błędne zastosowanie lub niezastosowanie w zakresie prawno-karnej oceny czynu zarzucanego lub przypisa- nego oskarżonemu, czyli wówczas, gdy kwestionujemy kwalifikację prawną czynu od- nośnie tego czy ustalone przez sąd meriti zachowanie wyczerpuje lub nie znamiona czy- nu karalnego określonego w Części Szczególnej KK lub też innej ustawie karnej. Należy jednak zauważyć, że przepisy dotyczące kwestii kwalifikacji prawnej czynu znajdują się nie tylko w Części Szczególnej KK czy też innych ustaw karnych, ale również do tego ro- dzaju przepisów prawa materialnego „w zakresie kwalifikacji prawnej” zaliczyć również należy określone przepisy z części ogólnej KK, które wprost odnoszą się do omawianej kwestii, czyli kwalifikacji prawnej i należy do nich zaliczyć art. 11 KK regulujący zbieg przepisów ustawy czy też art. 12, 13, 15 § 1, art. 23 § 1, art. 25 KK. Wymienione przepisy wprawdzie znajdują się w Części ogólnej KK, ale nie ulega wątpliwości, że ich zastoso- wanie czy też brak zastosowania odnosi się do oceny zachowania oskarżonego w kontek- ście kwalifikacji prawnej czynu zarzucanego, czy też przypisanego sprawcy. Wymienio- ne przepisy prawa karnego z Części ogólnej KK są zatem elementem kwalifikacji prawnej czynu w wąskim znaczeniu i od ich prawidłowego zastosowania uzależniona jest wła- ściwa prawno-karna ocena zachowania oskarżonego w kontekście tego czy zachowanie sprawcy wyczerpuje znamiona tylko jednego przepisu, czy też zasadne jest przyjęcie ku- mulatywnej kwalifikacji (art. 11 KK), czy określone zachowania jednostkowe stanowią je- den czyn ciągły (art. 12 KK), czy też należy przyjąć wielość czynów, czy ustalone przez sąd zachowanie sprawcy jest usiłowaniem popełniania czynu, czy też doszło już do jego 13 Rozdział I. Uwagi ogólne i omówienie poszczególnych zarzutów apelacyjnych dokonania (art. 13 KK). Nie ulega wątpliwości, że podobny charakter ma art. 15 § 1 KK, który dotyczy oceny zachowania sprawcy w kontekście tego czy dobrowolnie odstąpił on od jego dokonania lub zapobiegł skutkowi stanowiącemu znamię czynu zabronionego. Również art. 25 KK odnosi się wprost do kwestii kwalifikacji prawnej czynu w kontekście tego czy jego sprawca działa, czy też nie w obronie koniecznej, gdyż od tego rodzaju oce- ny uzależniona jest wprost odpowiedzialność karna oskarżonego. Natomiast w podsta- wie prawnej zarzutu wskazujemy pkt 1a art. 438 KPK wówczas, gdy zarzut obrazy prawa materialnego nie dotyczy kwestii kwalifikacji prawnej, czyli oceny zachowania oskarżo- nego w aspekcie znamion czynu i kwestii odpowiedzialności karanej za ten czyn. Należy w tym miejscu powtórzyć, że chodzi tu o wąskie a nie szerokie rozumienie po- jęcia kwalifikacji prawnej czynu. Jest bowiem oczywiste, że w Części ogólnej KK znajdu- ją się również inne przepisy, które są elementem kwalifikacji prawnej czynu i dotyczy to chociażby art. 64 KK, ale uznać należy, że nie odnoszą się one do kwestii znamion czynu, tylko do zaostrzenia odpowiedzialności karnej z uwagi na uprzednią karalność oskarżo- nego i fakt odbywania kary pozbawienia wolności. Zatem generalnie, podstawę prawną z art. 438 pkt 1a KPK należy wskazywać wówczas, gdy zarzut obrazy prawa materialne- go nie odnosi się do kwestii kwalifikacji prawnej czynu, tylko do innego wypadku naru- szenia przez sąd określonego przepisu prawa karnego materialnego. Jednocześnie należy zaznaczyć, że tak jak przy wcześniejszych zmianach przepisów prawa materialnego, czy też procesowego ewentualne wątpliwości, jakie w chwili obecnej istnieją odnośnie precy- zyjnej wykładni omawianego przepisu z pewnością zostaną rozstrzygnięte przez orzecz- nictwo sądowe oraz stanowisko doktryny, co z pewnością zostanie uwzględnione przy kolejnych wydaniach książki. 1. Obraza prawa materialnego w zakresie kwalifikacji prawnej czynu Osoba wnosząca apelację, bez względu na to, czy czyni to na korzyść, czy też na nie- korzyść oskarżonego, musi pamiętać, że postawienie zarzutu obrazy prawa materialne- go dotyczącego przepisu prawa materialnego dotyczącego kwestii kwalifikacji prawnej jest możliwe, gdy skarżący nie kwestionuje dokonanych przez sąd ustaleń faktycznych. Należy zatem odpowiedzieć sobie w tym zakresie na zasadnicze pytanie, czy akceptuje- my lub nie, dokonane przez sąd meriti ustalenia faktyczne. Gdyby bowiem okazało się, że określony element ustaleń dokonanych w sprawie nie jest do zaakceptowania, to w takiej sytuacji zarzut obrazy prawa materialnego jest przedwczesny i należy zarzucić sądowi dopuszczenie się błędu w ustaleniach faktycznych. Częstym błędem popełnianym przez profesjonalne podmioty uprawnione do zaskar- żenia wyroku jest mylenie zarzutu obrazy prawa materialnego z zarzutem błędu w usta- leniach faktycznych, np. w sytuacji, gdy skarżący kwestionuje z określonych powo- dów przyjętą w wyroku kwalifikację prawną czynu. Aby uniknąć tego rodzaju pomyłki i w konsekwencji postawienia w apelacji błędnego rodzajowo zarzutu, wystarczy pamię- tać o tym, jakie elementy składają się na stan faktyczny sprawy, i że jeżeli kwestionujemy jeden z tych elementów strony przedmiotowej lub podmiotowej, np. skutek przestępstwa czy zamiar sprawcy, to prawidłowym zarzutem będzie kwestionowanie ustaleń faktycz- nych, a nie zarzut obrazy prawa materialnego. Na stan faktyczny sprawy składają się nie tylko okoliczności natury przedmiotowej – czynności wykonawcze sprawcy, skutek prze- stępczy, okoliczności czasu, miejsca lub sposobu działania, przedmiot czynności wyko- nawczej itp.), wchodzą tu też w grę okoliczności natury podmiotowej (sensu largo): osoba sprawcy, pokrzywdzonego, prawnokarny, relewantny stosunek psychiczny sprawcy do czynu (wyr. SA w Lublinie z 22.4.1999 r., II AKa 63/99, Legalis). Zamiar sprawcy jest elementem faktycznym, zatem podnoszenie zarzutu obrazy pra- wa materialnego w związku z kwestionowaniem zamiaru czy jego postaci jawi się jako 14 Część I. Zagadnienia praktyczne i minikazusy całkowicie bezzasadne (post. SN z 29.3.2007 r., IV KK 32/07, Legalis). Jeżeli więc kwe- stionujemy przyjęcie przez sąd, że oskarżony działał z zamiarem ewentualnym zabój- stwa oskarżonego, bowiem uważamy, że śmierć pokrzywdzonego była jedynie skutkiem jego pobicia przez oskarżonego, to nie należy stawiać w apelacji zarzutu obrazy prawa materialnego, tj. art. 148 § 1 czy art. 156 § 3 KK, tylko zarzut błędu w ustaleniach fak- tycznych. Taki sam rodzajowo zarzut powinien postawić pełnomocnik oskarżyciela po- siłkowego, gdy sąd przyjmie, że oskarżony nie działał z zamiarem dokonania zabójstwa i uzna go za winnego czynu z art. 156 § 3 KK (zamiast art. 148 § 1 KK). Kolejną istotną kwestią, na którą należy zwrócić uwagę, jest sprawdzenie, czy sąd orzekający w sposób prawidłowy określił znamiona przypisanego czynu, bądź też które- kolwiek z tych znamion pominął. Najczęściej bowiem obraza prawa materialnego w za- kresie przepisów Części szczególnej KK czy też tych przepisów z części ogólnej KK, które są elementem kwalifikacji prawnej czynu wiąże się z błędnym odczytaniem lub pominię- ciem określonych znamion wyszczególnionych w dyspozycji określonego przepisu pra- wa karnego. Wnoszący apelację na korzyść oskarżonego powinien zatem dokonać ana- lizy dokonanych przez sąd ustaleń faktycznych (które w pełni zaakceptował) oraz tej części uzasadnienia wyroku, która jest poświęcona kwestii kwalifikacji prawnej czynu przypisanego oskarżonemu i sprawdzić, czy w ustalonym przez sąd stanie faktycznym mieszczą się (zostały zrealizowane) wszystkie znamiona określone w dyspozycji kon- kretnego przepisu prawa karnego. Jeżeli bowiem z dokonanej analizy ustaleń faktycz- nych wynika, że oskarżony nie wypełnił chociażby jednego ze znamion, np. przy czynie z art. 280 § 1 KK z ustaleń będzie wynikać, że oskarżony nie użył przemocy ani groźby natychmiastowego jej użycia, to sąd nie mógł w takiej sytuacji skazać oskarżonego za przestępstwo rozboju określone w art. 280 § 1 KK. Należy zatem w takiej sytuacji posta- wić zarzut o następującej treści (przykładowa redakcja zarzutu): zarzucam obrazę prawa materialnego, tj. art. 280 § 1 KK, poprzez błędne jego zastosowanie przy prawidłowo do- konanych ustaleniach faktycznych, z których wynika, że oskarżony, dokonując kradzie- ży kamery wideo marki (…), nie użył przemocy ani groźby natychmiastowego jej użycia, a zatem swoim zachowaniem nie wyczerpał wszystkich znamion określonych w art. 280 § 1 KK. Przy apelacji na niekorzyść oskarżonego pełnomocnik oskarżyciela posiłkowego powinien, dokonując analizy wyroku i uzasadnienia w opisanym wyżej zakresie, porów- nać dokonane przez sąd ustalenia faktyczne z treścią określonego przepisu KK z Części szczególnej. Zarzut obrazy prawa materialnego będzie zasadny, np. wówczas gdy z pra- widłowo dokonanych ustaleń wynikać będzie, że oskarżony zrealizował wszystkie zna- miona określone w danym przepisie KK, a mimo to sąd uniewinnił oskarżonego, uznając błędnie, np. że przy czynie z art. 200 § 1 KK zgoda osoby małoletniej na obcowanie płcio- we znosi karalność tego czynu. Jest jednak oczywiste, że także sposób interpretacji i wy- kładni art. 200 § 1 KK jest wadliwy, bowiem kwestia zgody osoby małoletniej na współ- życie nie ma w tym zakresie żadnego znaczenia. Należy zatem w takiej sytuacji postawić zarzut obrazy prawa materialnego, który powinien zostać zredagowany w sposób na- stępujący (przykładowa redakcja zarzutu): zarzucam obrazę prawa materialnego, a mia- nowicie art. 200 § 1 KK poprzez jego niezastosowanie do ustalonego prawidłowo przez sąd stanu faktycznego w sytuacji, gdy ustalenia te jednoznacznie wskazują na popełnie- nie przez oskarżonego przestępstwa z art. 200 § 1 KK, a tym samym błędne uznanie, że oskarżony nie wyczerpał swoim zachowaniem znamion określonych we wskazanym po- wyżej przepisie prawa karnego wobec faktu, że pokrzywdzona wyraziła zgodę na obco- wanie płciowe z oskarżonym. Obraza prawa materialnego może polegać także na dokonaniu przez sąd błędnej wy- kładni określonego przepisu z Części szczególnej KK, która nie respektuje utrwalonego w tym zakresie orzecznictwa Sądu Najwyższego. 15 Rozdział I. Uwagi ogólne i omówienie poszczególnych zarzutów apelacyjnych 2. Obraza prawa materialnego w innym przypadku niż wskazany w pkt 1 Z treści art. 438 pkt  1a KPK wynika, że tego rodzaju zarzut jest jednoczłonowy, gdyż ustawodawca (inaczej niż w przypadku pkt  2 i 3) nie wymaga wykazania wpływu ob- razy prawa materialnego na treść wyroku, uznając słusznie, że każde naruszenie normy prawa materialnego generalnie wywiera wpływ na treść orzeczenia. Jednocześnie jednak zaznaczyć należy, że nowy § 1a art. 438 KPK wprowadza w tym zakresie pewien „zamęt” w dotychczasowym rozumieniu istoty zarzutu obrazy prawa materialnego, którego po- stawienie dotychczas było zasadne w każdej sytuacji, gdy sąd meriti błędnie zastosował określony przepis z Części ogólnej KK. W obecnej treści art. 438 § 1a KPK znalazło się stwierdzenie „chyba że pomimo błędnej podstawy prawnej orzeczenie odpowiada pra- wu”, co oznacza, że aktualnie ustawodawca dopuszcza możliwość zaakceptowania przez sąd odwoławczy sytuacji, gdy wprawdzie błędnie wskazano jako podstawę orzeczenia środka karnego art. 42 § 2 KK zamiast art. 42 § 1 KK, ale skoro tego rodzaju środek i tak powinien być orzeczony wobec oskarżonego, czyli „orzeczenie odpowiada prawu”, to w takiej sytuacji stwierdzona obraza prawa materialnego w zakresie podstawy orzecze- nia tego środka nie powinna skutkować zmianą zaskarżonego wyroku w omawianym zakresie. Należy jednak uznać, że skoro ustawodawca w dalszym ciągu zasadnie nie wy- maga wykazania przez skarżącego wpływu obrazy prawa materialnego na treść wyroku, to w środku zaskarżenia należy, tak jak dotychczas, podnosić zarzut obrazy prawa mate- rialnego w każdej sytuacji, gdy stwierdzimy, że sąd błędnie zastosował określony przepis lub też go nie zastosował pomimo tego, iż miał taki obowiązek. Decydując się na postawienie w apelacji zarzutu, o którym mowa w art. 438 pkt 1 KPK, naruszenia przepisu Części ogólnej KK, należy pamiętać o kwestii w tym zakre- sie bardzo istotnej, a mianowicie, że obraza prawa materialnego ma miejsce w wypad- ku naruszenia przepisu o charakterze stanowczym, zawierającym niezrealizowany w za- skarżonym orzeczeniu nakaz lub pominięty zakaz (post. SN z 26.7.2007 r., IV KK 41/07, Legalis). Jeżeli ustawa stwarza tylko możliwość zastosowania określonego przepisu pra- wa materialnego, tj. przez jego niezastosowanie lub zastosowanie, sąd nie dopuszcza się obrazy prawa materialnego (post. SN z 24.4.2007 r., II KK 50/07, Legalis). Z przytoczo- nych orzeczeń SN wynika zatem w sposób jednoznaczny, że nie każde naruszenie przez sąd przepisu Części ogólnej KK powinno skutkować postawieniem zarzutu obrazy pra- wa materialnego. Należy bowiem najpierw rozważyć, czy dany przepis zawiera w sobie normę o charakterze bezwzględnym, zawierającą określony nakaz lub zakaz zastosowa- nia w danych okolicznościach konkretnego przepisu KK. Przykładem przepisów zawierających nakaz ich stosowania w określonych warunkach są: art. 42 § 2, 3 i 4, art. 44 § 1, art. 46 § 1 (przy wniosku pokrzywdzonego), art. 60 § 3, art. 64 § 2 KK. Jeżeli zatem sąd, skazując sprawcę wypadku drogowego, który w czasie popełnie- nia tego czynu był w stanie nietrzeźwości, nie orzeknie obligatoryjnego w takiej sytuacji środka karnego w postaci zakazu prowadzenia pojazdów mechanicznych, to całkowicie za- sadne będzie wówczas postawienie przez pełnomocnika oskarżyciela posiłkowego zarzu- tu obrazy art. 42 § 2 KK, który powinien brzmieć (przykładowa redakcja zarzutu): zarzucam obrazę przepisu prawa materialnego, tj. art. 42 § 2 KK, poprzez jego niezastosowanie, w sytuacji, gdy oskarżony X spowodował wypadek drogowy, będąc w stanie nietrzeźwości, a zatem orzeczenie środka karnego w postaci zakazu prowadzenia pojazdów mechanicznych było obligatoryjne. Z ko- lei, jeżeli oskarżony Y, który popełnił czyn karalny, współdziałając z dwoma innymi osoba- mi, po zatrzymaniu ujawnił wobec organu powołanego do ścigania przestępstw informacje dotyczące osób uczestniczących w popełnieniu przestępstwa oraz istotne okoliczności jego popełnienia, a mimo to sąd nie zastosował obligatoryjnego w tym wypadku nadzwyczajne- go złagodzenia kary, to zasadne jest zarzucenie sądowi przez obrońcę oskarżonego obrazy art. 60 § 3 KK, i zarzut ten powinien zostać zredagowany w następujący sposób (przykła- 16 Część I. Zagadnienia praktyczne i minikazusy dowa redakcja zarzutu): zarzucam obrazę prawa materialnego, tj. art. 60 § 3 KK, przez jego nie- zastosowanie, w sytuacji gdy oskarżony Y spełnił warunki określone w tym przepisie, dające pod- stawę do zastosowania wobec niego obligatoryjnego nadzwyczajnego złagodzenia kary, bowiem ujawnił w toku przesłuchania przez prokuratora zarówno informacje dotyczące osób uczestniczą- cych w popełnieniu przestępstwa, jak i istotne okoliczności jego popełnienia. Zarzut obrazy prawa materialnego będzie zasadny także wówczas, gdy sąd zastosu- je określony przepis Części ogólnej, którego w danych okolicznościach nie mógł zasto- sować, bowiem nie zaszły okoliczności w nim wymienione, np. sąd skazał oskarżonego w warunkach powrotu do przestępstwa określonych w art. 64 § 1 KK, mimo że był on wprawdzie uprzednio karany i odbył np. karę 7 miesięcy pozbawienia wolności, ale za przestępstwo nieumyślne. W takiej sytuacji obrońca oskarżonego powinien postawić za- rzut obrazy art. 64 § 1 KK, który powinien być zredagowany w sposób następujący (przy- kładowa redakcja zarzutu): zarzucam obrazę prawa materialnego, tj. art. 64 § 1 KK, przez jego błędne zastosowanie wobec oskarżonego A.Z. i przyjęcie, że dopuścił się on czynu z art. 178a § 1 KK w warunkach powrotu do przestępstwa, w sytuacji gdy czyn z art. 177 KK, za który był uprzednio skazany i odbywał karę, jest przestępstwem nieumyślnym, a zatem art. 64 § 1 KK nie mógł zostać zastosowany. W określonych sytuacjach nie musimy jednak w treści zarzutu określać, czy obra- za danego przepisu nastąpiła poprzez jego błędne zastosowanie, czy też bezpodstawne zastosowanie, gdyż wystarczy, że z treści zarzutu wynikać będzie istota obrazy danego przepisu KK. Jeżeli zatem sąd, orzekając na podstawie art. 86 § 1 KK karę łączną za po- pełnione czyny, wymierzy karę przekraczającą sumę kar jednostkowych, np. łącząc kary 1 roku i 2 miesięcy oraz karę 8 miesięcy pozbawienia wolności, orzeknie karę łączną w wymiarze 2 lat pozbawienia wolności, to obrońca powinien postawić zarzut następu- jącej treści (przykład redakcji zarzutu): zarzucam sądowi obrazę prawa materialnego, tj. art. 86 § 1 KK, poprzez orzeczenie kary łącznej przekraczającej sumę kar jednostkowych. Należy jed- nak pamiętać, że jest to jedyna sytuacja, gdy w apelacji na korzyść oskarżonego (czy skazanego przy wyroku łącznym) stawiamy zarzut obrazy prawa materialnego. Jeżeli bowiem sąd orzeknie karę łączną przy zastosowaniu jednej z zasad łączenia kar okre- ślonych w art. 86 § 1 KK, tj.absorpcji, asperacji lub kumulacji, to zarzucenie obrazy pra- wa materialnego w takiej sytuacji jest błędne. Prawidłowy zaś będzie zarzut rażącej nie- współmierności kary, o którym mowa w art. 438 pkt 4 KPK. Z utrwalonego w tym zakresie orzecznictwa Sądu Najwyższego wynika także, że gdy sąd, orzekając karę, naruszy dyrektywy wymiaru kary określone w art. 53 KK, to nie stawiamy w apelacji zarzutu obrazy prawa materialnego, tylko zarzut rażącej nie- współmierności kary, bowiem przepisy art. 53 § 1 i 2 KK stanowią dyrektywę sądowego wymiaru kary, a zatem nie mogą stać się podstawą zarzutu obrazy prawa materialnego. Z kolei w art. 60 § 1 KK, jak i w § 2 tego przepisu przewidziano jedynie możliwość zasto- sowania nadzwyczajnego złagodzenia kary, a to oznacza, że przepisy te nie mogą stać się podstawą zarzutu obrazy prawa materialnego, skoro nie obligują sądu do określonego postępowania (post. SN z 7.10.2011 r., III KK 36/11, Legalis). Zmiany wprowadzone ustawami z 27.9.2013  r., 20.2.2015  r. oraz 11.3.2016 r. nie wpłynęły na sam sposób redakcji zarzutu obrazy prawa materialnego oraz istotę tego rodzaju zarzutu. Zaznaczyć jednak należy, pomimo tego, że nie wpływają, na sam spo- sób redakcji zarzutu obrazy prawa materialnego oraz jego istotę, to jednak te zmiany w zakresie przepisów Części ogólnej KK spowodują, że od 1.7.2015  r. część zarzutów obrazy prawa materialnego, o których aktualnie mowa w art. 483 pkt  1a KPK, jest pod-
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Apelacje karne. Zagadnienia praktyczne akta i kazusy. Wydanie 7
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: