Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00537 007401 13829256 na godz. na dobę w sumie
Aplikacje prawnicze testy i komentarze - ebook/pdf
Aplikacje prawnicze testy i komentarze - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 664
Wydawca: C. H. Beck Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-255-5529-0 Rok wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki >> literatura akademicka
Porównaj ceny (książka, ebook (-5%), audiobook).

Apliakcje prawnicze - testy z komenatrzem to pozycja przeznaczona dla osób przygotowujących się do egzaminów wstępnych na aplikacje (radcowską, adwokacką, komorniczą i notarialną).

W publikacji znajdziesz:

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Część I. PRAWO CYWILNE I RODZINNE 1. Zasiedzenie nieruchomości i dobra wiara ? Zgodnie z Kodeksem cywilnym, posiadacz samoistny nieruchomości nie- będący jej właścicielem nabywa własność, jeżeli posiada nieruchomość nieprzerwanie od lat: a) 20, chyba że uzyskał posiadanie w złej wierze, wówczas termin za- siedzenia wynosi 30 lat, b) 10, chyba że uzyskał posiadanie w złej wierze, wówczas termin zasie- dzenia wynosi 20 lat, c) 15, bez względu na dobrą lub złą wiarę w momencie uzyskania posia- dania. Warunkiem nabycia nieruchomości przez zasiedzenie jest posiadanie samoistne i upływ czasu1. Zgodnie z art. 172 § 1 KC, posiadacz nieruchomości niebędący jej właści cielem nabywa własność, jeżeli posiada nieruchomość nieprzerwanie od 20 lat jako po siadacz samoistny, chyba że uzyskał posiadanie w złej wierze. Po upływie 30 lat posiadacz nieruchomości nabywa jej własność, choćby uzyskał posiadanie w złej wierze. Przedmiotem zasiedzenia może być każda nieruchomość – a więc nieruchomość gruntowa, budynkowa, a także lokalowa – i to bez względu na to, kto jest właścicielem tych nieruchomości. Nie można nabyć w drodze zasiedzenia własności budynku przysłu- gującego rolniczej spółdzielni produkcyjnej, ponieważ prawo to jest związane z użytko- waniem gruntu przez rolniczą spółdzielnię produkcyjną, to zaś prawo jest niezbywalne (art. 272 w zw. z art. 254 KC). Sąd Najwyższy dopuszcza nawet możliwość nabycia w dro- dze zasiedzenia odrębnej własności lokalu w wyniku faktycznego podziału większego lokalu stanowiącego już przedmiot odrębnej własności, na mniejsze, samodzielne loka- le (zob. uchw. SN z 15.3.1989 r., III CZP 14/89, OSNC 1990, Nr 2–3, poz. 27)2. Zgodnie dopuszcza się możliwość nabycia drogą zasiedzenia prawa własności wyodrębnionego 1 Zgodnie z paremią Ex diuturnitate temporis omnia praesumuntur esse rite et sollemniter acta − po upły- wie długiego czasu zakłada się, że wszystko doszło do skutku z zachowaniem formy i przepisów. 2 Za J. Nadler, [w:] E. Gniewek (red.), Kodeks cywilny. Komentarz, Warszawa 2008, Komentarz do art. 172 KC, s. 312. 1 lokalu, stanowiącego już odrębną nieruchomość. Nie jest możliwe nabycie w drodze za- siedzenia części składowej lokalu (np. piwnicy). Na potrzeby egzaminu i późniejszej praktyki warto zapamiętać, że bardzo ważne prze- pisy przejściowe dotyczące zasiedzenia znajdują się w ustawie z 28.7.1990 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny (Dz.U. Nr 55, poz. 321 ze zm., tzw. nowela lipcowa). Zgodnie z art. 9 tej ustawy, do zasiedze nia, którego bieg rozpoczął się przed dniem wejścia w życie niniejszej ustawy, stosuje się od tej chwili przepisy niniejszej ustawy; dotyczy to w szcze­ gólności możliwości nabycia prawa przez zasiedzenie. Jeżeli przed dniem wejścia w życie ustawy istniał stan, który według przepisów dotychczasowych wyłączał zasiedzenie nie­ ruchomości, a we dług przepisów obowiązujących po wejściu w życie tej ustawy prowadzi do zasiedze nia, zasiedzenie biegnie od dnia wejścia jej w życie; jednakże termin ten ulega skróceniu o czas, w którym powyższy stan istniał przed wejściem w życie ustawy, lecz nie więcej niż o połowę3. Okresu posiadania przed wejściem w życie przepisów wyłącza­ jących za siedzenie nieruchomości państwowych nie dolicza się do okresu, o który skraca się termin zasiedzenia takich nieruchomości, ani nie uwzględnia się przy ustaleniu czasu niezbęd nego do zasiedzenia4. Podstawowym warunkiem skrócenia okresu posiadania lub nabycia własności przy ruchomościach w ogóle jest dobra wiara. Dobra wiara (bona fides) to jedna z cywili­ stycznych klauzul generalnych, która polega na usprawiedliwionym w danych okolicz- nościach przekonaniu posiadacza, że przysługuje mu takie prawo, jakie faktycznie wykonuje. Innymi słowy, jest to błędne, ale usprawiedliwione w danych okolicznościach zachowaniem należytej staranności, przekonanie o istnieniu prawa lub stosunku praw- nego. Należy jednak podkreślić, że pojęcie to jest wyjątkowo niejednoznaczne. Istotą bowiem klauzul generalnych jest możliwość uwzględnienia w ocenie różnego rodzaju okoliczności faktycznych, które nie mogą być oceniane w sposób bezwzględny w oderwa- niu od realiów konkretnego przypadku. Dobra wiara występuje w zakresie całego prawa cywilnego. Łączy się z innymi klauzulami, takimi jak rażące niedbalstwo czy też lekko- myślność. Co do zasady, rażące niedbalstwo wyłącza dobrą wiarę, a zatem jest podstawą przyjęcia złej wiary. Podmiot prawa może być albo w złej, albo w dobrej wierze, a prawo nie zna w tym zakresie stanów pośrednich. Dobra wiara i – będąca jej przeciwstawieniem – zła wiara pełnią tę samą funkcję (za- pewnienie bezpieczeństwa obrotu) we wszystkich stosunkach prawnorzeczowych. Jeżeli ustawa uzależnia skutki prawne od dobrej lub złej wiary, domniemywa się istnienie do- brej wiary (art. 7 KC)5. Jest to domniemanie wzruszalne6, a zatem może być przed są­ dem obalone. Jak wskazał Sąd Najwyższy w wyroku z 20.4.1994 r. (I CRN 44/94, OSNC 1994, Nr 12, poz. 245): domniemanie przewidziane w art. 7 KC jest wiążące dla sądu orzekającego (art. 234 KPC) aż do czasu, gdy strona związana ciężarem dowodu (art. 6 KC) udowodni złą wia rę. Można wyróżnić dwa zasadnicze rodzaje dobrej wiary – w znaczeniu obiektywnym i subiektywnym. 3 Postanowienie SN z 16.4.2008 r. (V CSK 532/07, niepubl.). 4 Postanowienie SN z 13.11.2003 r. (IV CK 194/02, niepubl.). 5 Zgodnie z rzymską zasadą Bona fides praesumitur. 6 Praesumptio iuris tantum, w odróżnieniu od domniemań nieobalalnych − praesumptiones iuris ac de iure. 2 Część I. Prawo cywilne i rodzinne 1. Zasiedzenie nieruchomości i dobra wiara Dobra wiara W znaczeniu obiektywnym Obiektywna dobra wiara (oceniana przez oso- bę zewnętrzną) występuje np. w art. 2413 § 1 KP, zgodnie z którym każda ze stron (podczas rokowań przy układzie zbiorowym pracy) jest obowiązana prowadzić rokowania w dobrej wierze i z poszanowaniem słusznych intere- sów drugiej strony W znaczeniu subiektywnym Znaczenie subiektywne oznacza, że należy ocenić dobrą wiarę przez pryzmat świadomo- ści i wiedzy konkretnej osoby, traktując ją jako przymiot jej stanu umysłu w konkretnej chwili Pojęcie dobrej wiary nie ma jednolitego znaczenia w prawie rzeczowym. Przy zasiedze- niu decyduje przekonanie posiadacza samoistnego, że przysługuje mu własne prawo. W świetle tradycyjnej koncepcji, powzięcie wiadomości o braku uprawnień do posiada­ nia rzeczy wyłącza dobrą wiarę posiadacza. Trzeba przyjąć, że złą wiarę implikuje rów­ nież brak wspomnianej wiadomości, spowodowany wszelką postacią niedbalstwa. Z kolei posiadanie to stan polegający na faktycznym władztwie (jest to możność dyspo- nowania) nad rzeczą. Podkreślenia wymaga fakt, że posiadanie to nie prawo, choć często idzie w parze z jakimś prawem, np. z własnością. Na posiadanie składają się dwa elemen- ty – władanie nad rzeczą (corpus possessionis) i psychiczne nastawienie do władztwa (wykonywanie go dla siebie, animus rem sibi habendi). W ten sposób można odróżnić posiadanie od zwykłego dzierżenia rzeczy (kiedy ktoś włada rzeczą za kogoś innego). Posiadanie7 Samoistne Polega na faktycznym wykonywaniu upraw- nień, które składają się na treść prawa włas- ności. Oznacza to, że posiadacz taki może rzeczywiście władać rzeczą w taki sposób, do jakiego uprawniony jest właściciel Zależne Polega na faktycznym wykonywaniu upraw- nień, które składają się na inne prawo niż włas- ność (np. najem, dzierżawa). Posiadacz taki jest niejako podporządkowany posiadaczowi samoistnemu Domniemywa się, że ten, kto rzeczą faktycznie włada, jest posiadaczem samoist nym (art. 339 KC). Niemożność posiadania wywołana przez przemijającą przeszkodę nie prze­ rywa posiadania. Domniemywa się, że posiadanie jest zgodne ze stanem praw nym – do­ tyczy to również poprzedniego posiadacza (art. 341 KC). Prawo chroni zatem posiadanie – choć w sądzie dopuszczalny jest przeciwdowód i obalenie wskazanych domniemań. Podstawa prawna: Artykuły 7, 172–176 oraz 336–352 KC. 7 Sposoby przeniesienia posiadania zostały omówione w odpowiedzi na pyt. Nr 29. 3 2. Podmiotowość prawna spółki cywilnej ? Nie ma zdolności prawnej: a) spółka jawna, b) spółka cywilna, c) wspólnota mieszkaniowa. Spółka cywilna jako umowa cywilnoprawna nie ma osobowości ani pod- miotowości prawnej. Pozostałe wymienione w pytaniu podmioty to tzw. ułomne osoby prawne w rozumieniu art. 331 KC. Uregulowana w art. 860–875 KC spółka cywilna nie jest podmiotem odrębnym od wspól- ników, lecz wielostronnym stosunkiem zobowiązaniowym8. Spółka cywilna to umowa cywilnoprawna o charakterze podobnym do np. umowy o dzieło czy sprzedaży. Jest ona czynnością prawną wielostronnie zobowiązującą. Umowa spółki jest umową między żyjącymi (inter vivos), konsensualną (dochodzi do skutku już w efekcie porozumienia stron), zobowiązującą, ponieważ rodzi po stronie wspólników określone prawne obo- wiązki i wreszcie kauzalną – jej ważność jest bowiem uzależniona od istnienia prawnej przyczyny zawiązania spółki. Tytułem przykładu można wskazać, że czynnością prawną oderwaną od przyczyny jest, np. przekaz bądź weksel, którego ważność i skuteczność nie zależą od ważności czy nawet istnienia przyczyny zobowiązania. Spółka tworzy pew- ną organizację wspólników, ale nie ma zdolności prawnej ani zdolności do czynności prawnych i to wspólnicy są podmiotami działającymi za spółkę. W szczególności spół- ka cywilna nie jest ułomną osobą prawną9, w rozumieniu art. 331 § 1 KC. Zgodnie z tym przepisem, do jednostek organizacyjnych niebędących osobami prawnymi, którym usta- wa przyznaje zdolność prawną, stosuje się odpowiednio przepisy o osobach prawnych. Spółka cywilna nie może być zatem stroną w postępowaniu sądowym, nie może też na- bywać samodzielnie praw i obowiązków. Jest tak we wszystkich stosunkach prawnych z wyjątkiem prawa pracy – tam powszechnie przyjmuje się, że to spółka cywilna jest pracodawcą – może podpisywać umowy, pozywać i być pozywana w sprawach pracow- niczych. Taki pogląd wynika z brzmienia art. 3 KP, zgodnie z którym pracodawcą jest jed- nostka organizacyjna, choćby nie posiadała osobowości prawnej, a także osoba fizyczna, jeżeli zatrudniają one pracowników. Wynikający z art. 331 § 1 KC warunek przyznania przez odrębne ustawy zdolności prawnej został na gruncie art. 3 KP zastąpiony zdolnoś- cią do zatrudniania pracowników. Wskazany brak podmiotowości prawnej rozciąga się także na sferę proceduralną, a mianowicie spółka cywilna nie może być stroną w procesie (wyjąwszy prawo pracy) – nie ma bowiem zdolności sądowej ani procesowej. Oznacza to na gruncie procesu cywil- nego, że pozew złożony przeciwko spółce cywilnej zostanie odrzucony z uwagi na brak zdolności sądowej, a zatem brak możliwości samodzielnego jej występowania w sądzie 8 Zob. A. Malinowski, Spółka cywilna. Instrukcja obsługi, Gdańsk 2007, s. 11 i n. 9 Omówienie ułomnych osób prawnych znajduje się w odpowiedzi na pyt. Nr 7. 4 Część I. Prawo cywilne i rodzinne 3. Zdolność do czynności prawnych jako strony stosunku prawnoprocesowego. Wcześniej jednak sąd stosując art. 199 § 2 KPC może wezwać spółkę do usunięcia braków formalnych pozwu. Zgodnie z tym przepi- sem, z powodu braku zdolności sądowej jednej ze stron albo zdolności procesowej powo- da i niedziałania przedstawiciela ustawowego lub braku w składzie organów jednostki organizacyjnej będącej powodem, uniemożliwiającego jej działanie, sąd odrzuci pozew dopiero wówczas, gdy brak nie będzie uzupełniony zgodnie z przepisami kodeksu. Podstawa prawna: Artykuł 8 § 1, art. 331 oraz 860 i n. KC. 3. Zdolność do czynności prawnych ? Zdolności do czynności prawnych nie mają osoby: a) ubezwłasnowolnione częściowo, b) które nie ukończyły lat 13, c) które nie ukończyły lat 18. Zgodnie z art. 12 KC, nie mają zdolności do czynności prawnych osoby, które nie ukończyły lat 13 oraz osoby ubezwłasnowolnione całkowicie. Rozróżnia się zdolność pełną oraz ograniczoną. Pełną zdolność do czyn ności prawnych każda osoba nabywa z chwilą uzyskania pełnoletności. Pełnoletnim jest każdy, kto ukończył lat 18. Przez za­ warcie małżeństwa małoletni uzyskuje pełno letność. Nie traci jej w razie unieważnienia małżeństwa (art. 10 KC). Sposób obliczenia wieku osoby fizycznej reguluje art. 112 KC. Zgodnie z tym przepisem, termin oznaczony w tygodniach, miesiącach lub latach koń­ czy się z upływem dnia, który nazwą lub datą od powiada początkowemu dniowi termi­ nu, a gdyby takiego dnia w ostatnim miesiącu nie było – w ostatnim dniu tego miesiąca. Jednakże przy obliczaniu wieku osoby fizycznej, termin upływa z początkiem ostat- niego dnia. Czynność prawna dokonana przez osobę, która nie ma zdolności do czynności praw­ nych, jest nieważna. Jednakże gdy osoba taka zawarła umowę należącą do umów po- wszechnie zawieranych w drob nych bieżących sprawach życia codziennego, umowa taka staje się ważna z chwilą jej wykonania, chyba że pociąga za sobą rażące pokrzyw­ dzenie osoby niezdolnej do czyn ności prawnych (art. 14 § 2 KC). Ograniczoną zdolność do czynności prawnych mają małoletni, którzy ukończyli lat 13, oraz osoby ubezwłasnowolnione częściowo (art. 15 KC). Do ważności czynności, przez któ rą taka osoba zaciąga zobowiązanie lub rozporządza swoim prawem, potrzebna jest zgoda jej przedstawiciela ustawowego. Ważność umowy, która została zawarta bez wy­ maganej zgody przedstawiciela ustawowego, zależy od potwierdzenia umowy przez tego przedsta wiciela (art. 18 § 1 KC). Osoba ograniczona w zdolności do czynności prawnych 5 może sama potwierdzić umowę po uzyskaniu pełnej zdolności (art. 18 § 2 KC)10. Strona, która zawarła umowę z osobą z ograniczoną zdolnością, nie może powoływać się na brak zgody jej przed stawiciela – może jednak wyznaczyć mu odpowiedni termin do potwier­ dzenia umowy. Staje się wolna po bezskutecznym upływie wyznaczonego terminu (art. 18 § 3 KC). Jeżeli osoba ograniczona w zdolności do czynności prawnych dokonała sama jedno- stronnej czynności prawnej, do której ustawa wymaga zgody przedstawiciela ustawowe- go, czynność jest nieważna. Są jednak pewne kategorie swobodnych czynności. Osoba ograniczona w zdolności do czynności prawnych może bez zgody przedstawiciela ustawowego zawierać umowy należące do umów powszechnie zawie- ranych w drobnych bieżących sprawach życia codziennego rozporządzać swoim zarobkiem, chyba że sąd opiekuńczy z ważnych powodów inaczej postanowi podpisać umowę o pracę oraz doko- nywać czynności prawnych, które jej dotyczą; jednakże gdy stosunek pracy sprzeciwia się dobru tej osoby, przedsta- wiciel ustawowy za zezwoleniem sądu opiekuńczego może stosunek pracy roz- wiązać rozporządzać przed- miotami oddanymi jej przez przedsta- wiciela ustawowego do swobodnego użytku (w tym obsza­ rze uzyskuje pełną zdolność w zakresie czynności prawnych, które tych przedmio- tów dotyczą; wyjątek stanowią czynności, do których dokona- nia nie wystarcza według ustawy zgo- da przedstawiciela ustawowego) Podstawa prawna: Artykuły 10–22 KC. 10 Postanowienie SN z 15.12.1999 r. (I CKN 299/98, OSP 2000, Nr 12, poz. 186). 6 Część I. Prawo cywilne i rodzinne 4. Kuratela dla osoby ubezwłasnowolnionej częściowo 4. Kuratela dla osoby ubezwłasnowolnionej częściowo ? Zgodnie z Kodeksem cywilnym, dla osoby ubezwłasnowolnionej częś- ciowo ustanawia się: a) opiekę, b) kuratelę, c) zarządcę majątku. Osoba pełnoletnia może być ubezwłasnowolniona częściowo z powodu choroby psychicznej, niedorozwoju umysłowego albo innego rodzaju zaburzeń psychicznych, w szczególności pijaństwa lub narkomanii, jeżeli stan tej osoby nie uzasadnia ubezwłas- nowolnienia całkowitego, lecz potrzebna jest pomoc do prowadzenia jej spraw. Dla osoby ubezwłasnowolnionej częściowo ustanawia się kuratelę11. Sprawy o ubezwłasnowolnienie należą do właściwości sądów okręgowych, które roz poznają je w trybie nieprocesowym w składzie 3 sędziów zawodowych. W sprawach tych właściwy jest sąd miejsca zamiesz­ kania osoby, której dotyczy wniosek o ubezwłas nowolnienie, a w braku miejsca zamiesz­ kania – sąd miejsca jej pobytu (art. 544 KPC). Warto zapamiętać, że zgodnie z art. 545 § 1 KPC, wniosek o ubezwłasnowolnienie może zgłosić: 1) małżonek osoby, której dotyczy wniosek o ubezwłasnowolnienie, 2) jej krewni w linii prostej oraz rodzeństwo, 3) jej przedstawiciel ustawowy. Krewni osoby, której dotyczy wniosek o ubezwłasnowolnienie, nie mogą zgłaszać tego wniosku, jeżeli osoba ta ma przedstawiciela ustawowego. Wniosek o ubezwłasnowolnie- nie częściowe można zgłosić już na rok przed dojściem do pełnoletności osoby, której dotyczy wniosek o ubezwłasnowolnienie (art. 545 § 3 KPC). Podstawa prawna: Artykuł 16 § 2 KC. 11 Postanowienie SN z 1.10.1999 r. (II CKN 657/99, Prok. i Pr. – wkł. 2000, Nr 3, poz. 27). 7 5. Miejsce zamieszkania ? Miejscem zamieszkania osoby fizycznej, w rozumieniu Kodeksu cywil- nego jest: a) lokal, w którym osoba ta jest zameldowana, b) miejscowość, w której osoba ta przebywa z zamiarem stałego pobytu, c) miejscowość, w której osoba ta przebywa dłużej niż 6 miesięcy. Miejscem zamieszkania osoby fizycznej jest miejscowość, w której osoba ta przebywa z zamiarem stałego pobytu. Można mieć tylko jedno miejsce zamieszkania (art. 25 KC). Miejscowość, w której osoba zainteresowana ma zamiar stale zamieszkiwać, powin- na stanowić centrum jej życiowej działalności. Na prawną konstrukcję miejsca za- mieszkania składają się dwa elementy: przebywanie w sensie fizycznym w określonej miejscowości (corpus) oraz wola, zamiar stałego pobytu (animus)12. Oba te elemen- ty muszą występować łącznie. W art. 25 KC chodzi o miejscowość w sensie admini- stracyjnym – nie ma zatem znaczenia dokładny adres zamieszkania ani wykonanie obowiązku meldunkowego. Miejscem zamieszkania dziecka pozostającego pod wła dzą rodzicielską jest miejsce zamieszkania rodziców albo tego z rodziców, któremu wy­ łącznie przysługuje władza rodzicielska lub któremu zostało powierzone wykony wanie władzy rodzicielskiej (art. 26 § 1 KC). Jeżeli władza rodzicielska przysługuje na równi obojgu rodzicom mającym osobne miejsce zamieszkania, miejsce zamieszka nia dziecka jest u tego z rodziców, u którego dziecko stale przebywa. Jeżeli dziecko nie przebywa stale u żadnego z rodziców, jego miejsce zamieszkania określa sąd opie kuńczy. Miej­ scem zamieszkania osoby pozostającej pod opieką jest miejsce zamieszka nia opiekuna (art. 27 KC). Pojęciem miejsca zamieszkania prawo posługuje się w wielu przepisach. Tytułem przy­ kładu można wskazać: 1) art. 454 § 1 KC ustanawiający posiłkową zasadę określania miejsca spełnienia świad czenia; zgodnie z tym przepisem, jeżeli miejsce spełnienia świadczenia nie jest oznaczone ani nie wynika z właściwości zobowiązania, świadczenie powinno być spełnione w miejscu, gdzie w chwili powstania zobowiązania dłużnik miał zamiesz kanie lub siedzibę. Jednakże świadczenie pieniężne powinno być speł­ nione w miej scu zamieszkania lub w siedzibie wierzyciela w chwili spełnienia świadczenia; jeżeli wierzyciel zmienił miejsce zamieszkania lub siedzibę po po­ wstaniu zobowiąza nia, ponosi spowodowaną przez tę zmianę nadwyżkę kosztów przesłania; 2) art. 467 pkt 1 KC dopuszczający możliwość złożenia przedmiotu świadczenia do de- pozytu sądowego, jeżeli dłużnik nie zna miejsca zamieszkania wierzyciela; 12 Wyr. WSA w Bydgoszczy z 8.9.2009 r. (I SA/Bd 479/09, niepubl.). 8 Część I. Prawo cywilne i rodzinne 6. Uznanie za zmarłego 3) art. 27, 508 § 1, art. 569 § 1, art. 628 i n. KPC, regulujące zagadnienie właściwości miej- scowej sądów; jako przykład można wskazać podstawowy przy właściwości sądów przepis art. 27 KPC statuujący zasadę actor sequitur forum rei; zgodnie z jego brzmie- niem, powództwo wytacza się przed sąd I instancji, w którego okręgu pozwany ma miejsce zamieszkania; miejsce zamieszkania określa się według przepisów Kodeksu cywilnego; 4) art. 21 § 1 KPA – zgodnie z tym przepisem, właściwość miejscową organu administra- cji publicznej ustala się: a) w sprawach dotyczących nieruchomości – według miejsca jej położenia; jeżeli nieruchomość położona jest na obszarze właściwości dwóch lub więcej organów, orzekanie należy do organu, na którego obszarze znajduje się większa część nieru- chomości, b) w sprawach dotyczących prowadzenia zakładu pracy – według miejsca, w któ­ rym zakład pracy jest, był lub ma być prowadzony, c) w innych sprawach – według miejsca zamieszkania (siedziby) w kraju, a w bra­ ku zamieszkania w kraju – według miejsca pobytu strony lub jednej ze stron; jeżeli żadna ze stron nie ma w kraju zamieszkania (siedziby) lub pobytu – według miej- sca ostatniego ich zamieszkania (siedziby) lub pobytu w kraju; 5) art. 3, 49 ust. 2, art. 51 ust. 2, art. 52, 54 ust. 2, art. 57, 58, 60 ust. 2, art. 64 i n. usta­ wy z 4.2.2011 r. – Prawo pry watne międzynarodowe (Dz.U. Nr 80, poz. 432 ze zm.), posługujące się łącznikiem miejsca zamieszkania dla wskazania prawa właściwego do dokonania merytorycznej oceny wymienionych w tych przepisach spraw13. Podstawa prawna: Artykuły 25–27 KC. 6. Uznanie za zmarłego ? a) początek tego dnia, b) południe tego dnia, c) koniec tego dnia. Zgodnie z Kodeksem cywilnym, jeżeli w orzeczeniu o uznaniu za zmarłe- go czas śmierci został oznaczony tylko datą dnia, za chwilę domniemanej śmierci zaginionego uważa się: Jeżeli w orzeczeniu o uznaniu za zmarłego czas śmierci został oznaczony tylko datą dnia, za chwilę domniemanej śmierci zaginionego uważa się ko- niec tego dnia. 13 Za J. Strzebińczyk, [w:] E. Gniewek (red.), op. cit., Komentarz do art. 25 KC, s. 66. 9 Uznanie za zmarłego to instytucja prawa cywilnego pozwalająca uznać za zmarłą osobę, która zaginęła w niewyjaśnionych okolicznościach. Dzięki uznaniu jest możliwe uporząd- kowanie spraw po zaginionej osobie (dziedziczenie, swobodne dysponowanie majątkiem, ponowny ślub pozostałego przy życiu małżonka itp.). Zaginiony może być uznany za zmarłego, jeżeli upłynęło 10 lat od końca roku, w któ rym według istniejących wiadomości jeszcze żył. Jednakże gdyby w chwili uznania za zmarłego zaginiony ukończył 70 lat, wy­ starcza upływ 5 lat. Uznanie za zmarłego nie może nastąpić przed końcem roku, w któ­ rym zaginiony ukończyłby 23 lata. Jeśli ktoś zaginął w czasie podróży powietrznej lub morskiej w związku z katastrofą statku lub okrętu albo w związku z innym szczególnym zdarzeniem, ten może być uznany za zmarłego po upły wie 6 miesięcy od dnia, w któ­ rym nastąpiła katastrofa albo to zdarzenie. Jeżeli nie można stwierdzić katastrofy, bieg 6-miesięcznego terminu rozpoczyna się z upływem roku od dnia, w którym statek lub okręt miał przybyć do portu przeznaczenia, a jeżeli nie było takiego portu – z upływem 2 lat od dnia, w którym była ostatnia o nim wiadomość. Jeśli osoba zaginęła w związku z innym bezpośrednim niebezpieczeństwem dla życia, może ona być uznana za zmarłą po upływie roku od dnia, w którym niebezpieczeństwo ustało albo według okoliczności powinno było ustać14. Zaginiony Upływ czasu Każdy 10 lat od końca roku kalendarzowego, w którym we- dług istniejących wiadomości jeszcze żył Zaginiony, który w chwili uznania za zmarłego ukończyłby 70 lat 5 lat od końca roku kalendarzowego, w którym we- dług istniejących wiadomości jeszcze żył Dziecko i młody człowiek Zaginiony w czasie podróży powietrz- nej lub morskiej w związku z katastrofą statku lub okrętu albo w związku z in- nym szczególnym zdarzeniem Inne bezpośrednie niebezpieczeństwo Uznanie za zmarłego nie może nastąpić przed końcem roku kalendarzowego, w którym zaginiony ukończył- by 23 lata Po upływie 6 miesięcy od dnia, w którym nastąpiła katastrofa albo inne szczególne zdarzenie. Jeżeli nie można stwierdzić katastrofy statku lub okrętu, bieg terminu 6-miesięcznego rozpoczyna się z upły wem roku od dnia, w którym statek lub okręt miał przybyć do portu przeznaczenia, a jeżeli nie miał por tu prze­ znaczenia − z upływem lat 2 od dnia, w którym była ostatnia o nim wiadomość Po upływie roku od dnia, w którym niebezpieczeństwo ustało albo według okoliczności powinno było ustać Domniemywa się, że zaginiony zmarł w chwili oznaczonej w orzeczeniu o uznaniu za zmarłego. Oznacza to, że uznanie jest tylko domniemaniem – nie pozbawia zatem oso- by uznanej za zmarłą podmiotowości prawnej. Jako chwilę domniemanej śmierci sąd oznacza chwilę, która według okoliczności jest najbardziej prawdopodobna, a w bra­ ku wszelkich danych – pierwszy dzień terminu, z którego upływem uznanie za zmar­ łego stało się możliwe. Jeżeli kilka osób utraciło życie podczas grożącego im wspólnie 14 Postanowienie SN z 26.7.2006 r. (IV CSK 67/06, OSNC 2007, Nr 4, poz. 62). 10 Część I. Prawo cywilne i rodzinne 7. Ułomne osoby prawne niebez pieczeństwa, domniemywa się, że zmarły jednocześnie. Wniosek o uznanie za zmarłego można zgłosić nie wcześniej niż rok przed końcem terminu, po upływie którego za giniony może być uznany za zmarłego. Gdy jednak uznanie może nastąpić po upływie roku lub krótszego terminu od zdarzenia, które uzasadnia prawdopodo­ bieństwo śmierci zaginionego, wniosek można zgłosić dopiero po upływie tego ter­ minu. Wniosek, oprócz danych koniecznych dla wniosku o wszczęcie postępowania, powinien zawierać imię, nazwisko i wiek zaginionego, imiona jego rodziców oraz na­ zwisko rodowe matki, a także ostatnie znane miejsce zamieszkania i pobytu zaginio- nego. Uznanie za zmarłego to nie stwierdzenie zgonu. To ostatnie znajduje za- stosowanie, gdy śmierć jest pewna, mimo że nie sporządzono aktu zgonu. Podstawa prawna: Artykuł 31 § 3 KC. 7. Ułomne osoby prawne ? Zgodnie z Kodeksem cywilnym, jednostkami organizacyjnymi, którym ustawa przyznaje zdolność sądową, do których stosuje się odpowiednio przepisy o osobach prawnych są: a) spółki cywilne, b) spółki jawne, c) spółdzielnie. Ogólne przepisy wymieniają tylko dwa rodzaje podmiotów stosunków cywilnopraw- nych: osoby fizyczne i osoby prawne (art. 1 KC). Jednakże w polskim prawie funkcjonują także podmioty, które ani nie są osobami fizycznymi, ani osobami prawnymi (tzw. ułom- ne osoby prawne). Do tej kategorii należą, np. spółki osobowe uregulowane w Kodeksie spółek handlowych (m.in. spółka jawna15, spółka partnerska, spółka komandytowa, spółka komandytowo-akcyjna). Innym przykładem takich podmiotów jest wspólnota mieszkaniowa i spółki kapitałowe w organizacji16. Zgodnie z art. 331 KC, do jednostek or ganizacyjnych niebędących osobami prawnymi, którym ustawa przyznaje zdolność prawną, stosuje się odpowiednio przepisy o osobach prawnych. Jeżeli przepis odrębny nie stanowi inaczej, za zobowiązania jednostki odpowiedzialność subsydiarną ponoszą 15 Spółka jawna została omówiona w odpowiedzi na pyt. Nr 102–104. 16 Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością i spółki akcyjne w organizacji mogą nabywać prawa, w tym własności nieruchomości i inne prawa rzeczowe, zaciągać zobowiązania, pozywać i być po- zywane (art. 11 § 1 KSH). 11 jej członkowie; odpowiedzialność ta powstaje z chwilą, gdy jednostka organizacyjna stała się niewypłacalna. Podstawa prawna: Artykuł 33 KC. 8. Odpowiedzialność Skarbu Państwa ? Zgodnie z Kodeksem cywilnym, jeżeli przepis odrębny nie stanowi ina- czej, Skarb Państwa: a) ponosi odpowiedzialność za zobowiązania państwowych osób praw­ nych, b) nie ponosi odpowiedzialności za zobowiązania państwowych osób prawnych, c) ponosi solidarną odpowiedzialność z państwowymi osobami prawny­ mi. Pytanie oparte jest na treści art. 40 § 1 KC, zgodnie z którym Skarb Pań- stwa nie ponosi odpowiedzialności za zobowiązania państwowych osób prawnych, chyba że przepis odrębny stanowi inaczej. Państwowe osoby prawne nie ponoszą odpowiedzialności za zobowiązania Skarbu Pań- stwa. W razie nieodpłatnego przejęcia, na podstawie obowiązujących ustaw, określonego składnika mienia od państwowej osoby prawnej na rzecz Skarbu Państwa, ten ostatni od- powiada solidarnie z osobą prawną za zobowiązania powstałe w okresie, gdy składnik stanowił własność danej osoby prawnej, do wysokości wartości tego składnika ustalonej według stanu z chwili przejęcia, a według cen z chwili zapłaty (art. 40 § 2 KC). Na potrze- by egzaminu kończącego aplikację warto zapamiętać, że przepisami odrębnymi wskaza­ nymi w art. 40 § 1 KC są m.in.: 1) art. 61 ustawy z 15.4.2011 r. o działalności leczniczej (t.j. Dz.U. z 2013 r. poz. 217 ze zm.), zgodnie z którym zobowiązania i należności samodzielnego publiczne­ go zakładu opieki zdrowotnej po jego likwidacji stają się zobowiązaniami i na- leżnościami Skarbu Państwa albo uczelni medycznej, albo właściwej jednostki samorządu terytorialnego. Przepis zdania pierwszego stosuje się odpowiednio do mienia; 2) art. 5 ustawy z 9.11.1990 r. o przejęciu majątku byłej Polskiej Zjednoczonej Partii Ro- botniczej (Dz.U. z 1991 r. Nr 16, poz. 72 ze zm.), zgodnie z którym Skarb Państwa przejmuje odpowiedzialność za zobowiązania obciążające nieruchomości lub ru- chomości PZPR do wysokości ich wartości; 12 Część I. Prawo cywilne i rodzinne 3) w licznych szczegółowych wypadkach odpowiedzialność Skarbu Państwa przewi- duje ustawa z 8.5.1997 r. o poręczeniach i gwarancjach udzielanych przez Skarb Pań- stwa oraz niektóre osoby prawne (t.j. Dz.U. z 2012 r. poz. 657 ze zm.). 9. Kurator osoby prawnej Podstawa prawna: Artykuł 40 § 1 KC. 9. Kurator osoby prawnej ? Zgodnie z Kodeksem cywilnym, jeżeli osoba prawna nie może prowadzić swoich spraw z powodu braku powołanych do tego organów, sąd: a) otwiera postępowanie likwidacyjne i ustanawia likwidatora, b) ustanawia dla osoby prawnej kuratora, c) ma obowiązek zawiadomić założyciela lub organ założycielski. Jeżeli osoba prawna nie może prowadzić swoich spraw z braku powoła- nych do tego organów, sąd ustanawia dla niej kuratora. Kurator powinien postarać się niezwłocznie o powołanie organów osoby prawnej, a w razie potrzeby o jej likwidację. Kuratora osoby prawnej powołuje się, gdy osoba prawna nie może prowadzić swych spraw z braku powołanych do tego organów. Zasadniczo chodzi o brak właściwego or ganu zarządzającego. Niekiedy również brak organu nadzorczego stanowi pośrednią przyczynę niemożliwości prowadzenia spraw danej osoby prawnej, gdy po upływie ka dencji nie po­ wołano nowej rady nadzorczej, a według ustawy lub statutu właśnie rada nadzorcza jest uprawniona do powołania zarządu, również częstokroć kadencyjnego. Nie można zaś mó­ wić, w sensie dosłownym, o braku organów stanowiących (uchwałodaw czych). Niemniej z różnorodnych przyczyn, w tym zwłaszcza z braku zarządu, możemy zetknąć się z za­ niechaniem zwołania posiedzenia walnego zgromadzenia (zgromadzenia wspólników)17. Warto zapamiętać, że kuratora w tym trybie powołuje sąd opiekuńczy. Jak wskazał Sąd Najwyższy w postanowieniu z 5.10.2005 r. (II CZ 84/05, niepubl.): Kurato ra, o którym mowa w art. 42 § 1 KC, powołuje sąd opiekuńczy na podstawie art. 603 KPC, a zatem w postępowaniu nieprocesowym. Przepisy tego postępowania nie regulują wprost dalszych kwestii z tym związanych. Z mocy art. 605 KPC, w zakresie wynagradzania kuratora, zastosowanie ma wobec tego art. 179 KRO, ustanawiający zasadę odpłatnej kurateli. Nie oznacza to jednak, iż odpłat ność ta ma charak- ter bezwarunkowy i nie doznaje ograniczeń. Wynagrodzenia nie otrzyma kurator ustanowiony dla osoby, która nie dysponuje żądnym majątkiem, a w przypadku gdy ustanowienie ku ratora nastąpiło na żądanie, jeżeli na wypłatę wynagrodzenia nie pozwala stan majątkowy żądającego. Przyznanie 17 Tak E. Gniewek, [w:] E. Gniewek (red.), op. cit., Komentarz do art. 42 KC, s. 93. 13 wynagrodzenia pozostawione zatem zostało ocenie sądu z uwzględnieniem możliwości płatniczych osoby, na rzecz której ustanowienie kuratora nastąpiło oraz efektywności kurateli. Orze kanie w tym względzie nie należy do istoty sprawy, w rozumieniu art. 518 KPC. Zapadłe w tej mierze postanowie- nie sądu pierwszoinstancyjnego nie podlega zatem zaskarżeniu apelacją. Podstawa prawna: Artykuł 42 KC. 10. Ochrona nazwy i firmy spółki ? Zgodnie z Kodeksem cywilnym, firma osoby prawnej: a) nie może być zbyta, b) może być zbyta w formie pisemnej z podpisem urzędowo poświad­ czonym, c) może być zbyta w dowolnej formie i każdej osobie. Przedsiębiorca działa w obrocie pod firmą18. Ustawodawca wyraźnie za strzegł de lege lata niezbywalność firmy przedsiębiorcy, traktując ją jako dobro osobiste, analo­ gicznie do nazwiska osoby fizycznej. Wynika to z ode rwania firmy od przedsiębiorstwa (w znaczeniu przedmiotowym i funkcjo nalnym) i ścisłego związania jej z osobą przed­ siębiorcy. Nie można zatem zbywać firmy w drodze rozporządzenia przedsiębiorcy – ani poprzez rozpo rządzenie dotyczące odrębnie samej firmy, ani poprzez rozporządzenie do- konywane przy okazji zbywania przedsiębiorstwa. Według zasad argumentacji a maiori ad minus należy stwierdzić, że niedopuszczalne jest również obciążenie firmy na rzecz innej osoby19. Przedsiębiorca, którego prawo do firmy zostało zagrożone cudzym działaniem, może żądać zaniechania tego działania, chyba że nie jest ono bezprawne. Działaniem bez- prawnym jest działanie sprzeczne z normami prawa lub zasadami współżycia społecz- nego, a bezprawność wyłącza działanie mające oparcie w przepisach prawa, zgodne z zasadami współżycia społecznego, działanie za zgodą pokrzywdzonego oraz w wyko- nywaniu prawa podmiotowego. W razie dokonanego naruszenia, przedsiębiorca może także żądać usunięcia jego skutków, złożenia oświadczenia lub oświadczeń w odpowied- 18 W tym miejscu warto podkreślić, że spółka cywilna działa pod nazwą, w której powinny się znaleźć nazwiska wspólników. Według powszechnie przyjętego poglądu, nie jest to jednak firma w rozu mieniu przepisów Kodeksu cywilnego, a zatem każdy wspólnik działa pod własną firmą (zgodnie z art. 434 KC, firmą osoby fizycznej jest jej imię i nazwisko; nie wyklucza to włączenia do firmy pseu donimu lub określeń wskazujących na przedmiot działalności przedsiębiorcy, miej­ sce jej prowadze nia oraz innych określeń dowolnie obranych), które jednak na zasadzie faktycz­ nego połączenia może być zastępowane w obrocie przez nazwę spółki cywilnej. Warto wskazać w tym miejscu na wyrok SA w Katowicach z 14.3.2006 r. (I ACa 2057/05, niepubl.). 19 Tak E. Gniewek, [w:] E. Gniewek (red.), op. cit., Komentarz do art. 439 KC, s. 102. 14 Część I. Prawo cywilne i rodzinne 10. Ochrona nazwy i firmy spółki niej treści i formie, naprawienia na zasadach ogólnych szkody majątkowej lub wydania korzyści uzyskanej przez osobę, która dopuściła się naruszenia (art. 4310 KC). Wskazany przepis mówi o zagrożeniu cudzym działaniem. Po pierwsze, nie musi dojść do narusze- nia, aby przedsiębiorca mógł wystąpić na drogę sądową. Wystarczy zagrożenie, a zatem sytuacja, w której przedsiębiorca powziął informację, że np. inny przedsiębiorca zamierza zarejestrować działalność pod bardzo podobnie brzmiącą firmą. Firma jest też chroniona przez przepisy ogólne dotyczące dóbr osobistych. Zgodnie z tymi regulacjami (art. 23–24 KC), dobra osobiste człowieka, jak w szczególności: zdro- wie, wolność, cześć, swoboda sumienia, nazwisko lub pseudonim, wizerunek, tajemnica korespondencji, nietykalność mieszkania, twórczość naukowa, artystyczna, wynalazcza i racjonalizatorska, pozostają pod ochroną prawa cywilnego niezależnie od ochrony prze- widzianej w innych przepisach. Oczywiście w przypadku przedsiębiorstw zinstytucjo- nalizowanych siłą rzeczy jest możliwe naruszenie tylko niektórych z tych dóbr. Wynika to zresztą wprost z art. 43 KC, zgodnie z którym przepisy o ochronie dóbr osobistych osób fizycznych stosuje się odpowiednio do osób prawnych. Ochrona prawa do firmy przysługuje niezależnie od tego, czy przedsiębiorca używa swojej firmy w stosunkach obrotu (np. wówczas, gdy zaniechał prowadzenia działalności, ale firma nadal pozostaje wpisana w rejestrze). Prawo do firmy wygasa zawsze z chwilą ustania bytu prawnego przedsiębiorcy. Może to być zakończenie działalności przez oso- bę fizyczną, połączone z wykreśleniem z ewidencji lub wykreśleniem spółki z KRS. Warto podkreślić, że firma jest dobrem osobistym przedsiębiorcy i jako taka podlega ochro- nie. Dobro to powstaje z chwilą przyjęcia przez przedsiębiorcę danej firmy, niezależnie od tego, czy sam przedsiębiorca i jego firma zostają uwidocznieni w odpowiednim reje- strze. Ochrona prawa do firmy przysługuje też niezależnie od tego, czy przedsiębiorca używa firmy w obrocie (np. wówczas, gdy zaniechał prowadzenia działalności, ale fir- ma nadal pozostaje wpisana w rejestrze). Naruszenie prawa do firmy najczęściej polega na zawłaszczeniu cudzej firmy poprzez używanie jej przez innego przedsiębiorcę w celu wykorzystania renomy tej firmy. Przykładowo można wskazać oznaczenie cudzą firmą wyrobów swojego przedsiębiorstwa czy też zarejestrowanie na swoją rzecz części cu- dzej nazwy, jeżeli ta część ma charakter wyróżniający. Źródłem naruszeń prawa do firmy może być reklama, jeśli wykorzystuje bezprawnie cudze oznaczenie, gdy istnieje niebez- pieczeństwo, że oznaczenie jednego przedsiębiorcy może wprowadzić w błąd w obrocie gospodarczym i wreszcie wówczas, gdy godzi w dobre imię czy renomę przedsiębiorcy poprzez posłużenie się jego firmą. Naruszenie firmy może wiązać się z nieuprawnionym zawłaszczeniem jej w całości, jak i tylko jej części, jeżeli część ta spełnia w sposób wy- starczający funkcję indywidualizującą przedsiębiorcę, dlatego że tworzące część nazwy oznaczenie ma samo w sobie dostateczną moc dystynktywną (wyr. SN z 28.10.1998 r., II CKN 25/98, OSNC 1999, Nr 4, poz. 80)20. Przy ocenie, czy doszło do naruszenia dobra osobistego, decydujące znaczenie ma nie subiektywne odczucie osoby, jej indywidualne wartości uczuć i stanu psychicznego, ale to, jaką reakcję wywołuje naruszenie w społe- czeństwie (zob. wyr. SN z 26.10.2001 r., V CKN 195/01, niepubl.)21. Podstawa prawna: Artykuł 439 § 1 KC. 20 Za K. Pietrzykowski (red.), Kodeks cywilny. Komentarz, Warszawa 2008, Komentarz do art. 4310 KC. 21 Wyr. WSA w Warszawie z 29.7.2005 r. (VI SA/Wa 550/05, niepubl.). 15 11. Części składowe i przynależności rzeczy ? a) budynki stale z gruntem związane, b) urządzenia służące do doprowadzania prądu wchodzące w skład Nie są częścią składową gruntu: przedsiębiorstwa przesyłowego, c) drzewa lub rośliny od chwili zasadzenia lub zasiania. Urządzenia służące do doprowadzania lub odprowadzania płynów, pary, gazu, energii elektrycznej oraz inne urządzenia podobne nie należą do części składowych nierucho mości, jeżeli wchodzą w skład przedsiębiorstwa (art. 49 § 1 KC). Osoba, która poniosła koszty budowy tych urządzeń, i jest ich właścicielem, może żądać, aby przedsię­ biorca, który przyłączył urządzenia do swojej sieci, nabył ich własność za odpowiednim wyna grodzeniem, chyba że w umowie strony postanowiły inaczej. Z żądaniem prze­ niesienia własności tych urządzeń może wystąpić także przedsiębiorca (art. 49 § 2 KC). Podobnie jest przy użytkowaniu wieczystym. Jak wskazał NSA w Warszawie w wyroku z 22.2.2008 r. (I OSK 196/07, niepubl.): to fakt podłączenia urządzenia, jako całości (budynku i znajdujących się w nim instalacji energetycznych) powoduje, że przestaje ono należeć do części składowej gruntu i nie stanowi własności, z mocy art. 191 KC, podmiotu, któremu służy prawo użytkowania wieczy stego do nieruchomości, na której urządzenie się znajduje. Porównanie części składowych i przynależności rzeczy22 Część składowa (art. 47 KC) Przynależność (art. 51 KC) Część składowa rzeczy nie może być odrębnym przedmiotem własności i innych praw rzeczo- wych. Częścią składową rzeczy jest wszystko, co nie może być od niej odłączone bez uszko- dzenia lub istotnej zmiany całości albo bez uszkodzenia lub istotnej zmiany przedmiotu odłączonego. Przedmioty połączone z rzeczą tylko dla przemijającego użytku nie stanowią jej części składowych. Z zastrzeżeniem wyjątków w ustawie przewidzianych, do części składo- wych gruntu należą w szczególności budynki i inne urządzenia trwale z gruntem związane, jak również drzewa i inne rośliny od chwili zasadzenia lub zasianiaa. Pojęcie części skła- dowej dotyczy zarówno rzeczy ruchomych, jak i nieruchomości. O tym, czy określona rzecz ma charakter części składowej decyduje związek fizykalno-przestrzenny, związek funkcjonal ny oraz związek o charakterze trwałym. Częś cią Przynależnościami są rzeczy ruchome po- trzebne do korzystania z innej rzeczy (rzeczy głównej) zgodnie z jej przeznaczeniem, jeżeli pozostają z nią w faktycznym związku odpo- wiadającym temu celowi. Nie może być przy- należnością rzecz nienależąca do właściciela rzeczy głównej. Przynależność nie traci tego charakteru przez przemijające pozbawie­ nie jej faktycznego związku z rzeczą główną. Czyn ność prawna mająca za przedmiot rzecz główną odnosi skutek także względem przy­ należności, chyba że co innego wynika z tre­ ści czynności albo z przepisów szczególnych. Związek mię dzy rzeczą główną i pomocniczą nie musi mieć charakteru stałego i nierozerwal­ nego. Przyna leżności mogą mieć charakter sa­ moistny i z re guły mogą być traktowane jako rzeczy mogące być przedmiotem samoistnego obrotu cywilno prawnego. Nie stanowią przy- 22 Na podstawie M. Bednarek, Mienie, Kraków 1997, Komentarz do art. 44–553 KC. 16 Część I. Prawo cywilne i rodzinne
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Aplikacje prawnicze testy i komentarze
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: