Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00849 010936 7461397 na godz. na dobę w sumie
Arabskie oblężenia Konstantynopola w VII–VIII wieku - ebook/pdf
Arabskie oblężenia Konstantynopola w VII–VIII wieku - ebook/pdf
Autor: Liczba stron:
Wydawca: Wyd. Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 9788379699056 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> historia, militaria, wojskowość
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Wiek siódmy dla Cesarstwa Bizantyńskiego był czasem wieloaspektowego przełomu dziejowego. Doszło wówczas do poważnego ograniczenia terytorium państwa. Kolejni cesarze dynastii, założonej przez Herakliusza, stanęli przed głębokimi problemami związanymi z konfliktem religijnym, gospodarczym regresem i załamaniem niektórych instytucji państwowych. Po śmierci Herakliusza władze konstantynopolitańskie przedefiniowały na nowo funkcje państwa, ograniczając jego obowiązki, przy jednoczesnym zapewnieniu realizacji jego podstawowych zadań. Kwestią, która musiała zostać rozwiązana przez ówczesnych cesarzy bizantyńskich, była obrona państwa przed wyniszczającymi je najazdami arabskimi, które w pewnych momentach wręcz zagrażały istnieniu cesarstwa.

Arabskie oblężenia Konstantynopola, oprócz zwycięskich wojen Herakliusza z Persją, późniejszej utraty, do niedawna najważniejszych, bizantyńskich prowincji – Syrii i Egiptu oraz reform wojskowych i gospodarczych następców wielkiego cesarza, można zaliczyć do najistotniejszych wydarzeń w VII i początkach VIII w.

Doczekało się wreszcie kompletnego, odrębnego studium w postaci niniejszej monografii.

Autor nie tylko dogłębnie je analizuje na szerokim tle historycznym, ale również zastanawia się nad procesem ich mitologizacji. Czytelnik znajdzie w książce wiele istotnych i interesujących spostrzeżeń dotyczących historii cesarstwa bizantyńskiego w okresie narodzin islamu i pierwszego wieku ekspansji muzułmańskiego kalifatu na Bliskim Wschodzie.

Znajdź podobne książki

Darmowy fragment publikacji:

Bł a żej Cecota Arabskie oblężenia Konstantynopola w VII–VIII wieku Rzeczywistość i mit B Y Z A N T I N A L O D Z I E N S I A seria wydawnicza Katedry Historii Bizancjum UŁ z a ł o ż o n a p r z e z Profesora Waldemara Cerana w 1997 r. № XXI B Y Z A N T I N A L O D Z I E N S I A XXI Bł a żej Cecota Arabskie oblężenia Konstantynopola w VII–VIII wieku Rzeczywistość i mit B Y Z A N T I N A L O D Z I E N S I A seria wydawnicza Katedry Historii Bizancjum UŁ № XXI K O M I T E T R E D A K C Y J N Y Mirosław J. Leszka – przewodniczący Andrzej Kompa – sekretarz Sławomir Bralewski Paweł Filipczak Maciej Kokoszko Kirił Marinow Teresa Wolińska R E C E N Z E N T dr hab. Jarosław Dudek, profesor Uniwersytetu Zielonogórskiego O PR AC OWA N I E R E DA KC Y J N E A DI US TAC J A I KOR E K TA Mirosław J. Leszka I N D E K S Y Karol Latocha, Agent PR SK Ł A D I Ł A M A N I E Oficyna Wydawnicza Edytor.org Lidia Ciecierska, Agent PR OK Ł A DK Ę I L AYO U T PROJ E K TOWA Ł Sebastian Buzar A DR E S R E DA KC J I Katedra Historii Bizancjum UŁ ul. A. Kamińskiego 27a 90-219 Łódź, Polska bizancjum@uni.lodz.pl www.bizancjum.uni.lodz.pl ark. wyd. 12,9; ark. druk. 13,625 Ilustracje na okładce © Mirosław J. Leszka Projekt został sfinansowany ze środków Narodowego Centrum Nauki, przyznanych na podstawie decyzji nr DEC-2012/04/M/HS3/00564 © Copyright by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2015. Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I  Wydrukowano na papierze Stella Press 65 g dostarczonym przez Zing Sp. z o.o.  Zam.nr W.07055.15.0.M  Printed in Poland  ISBN 978-83-7969-904-09 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego  90-131 Łódź, ul. W. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl  ksiegarnia@uni.lodz.pl  tel. (42) 665 58 63 Spis treści Wstęp Rozdział I Cesarstwo bizantyńskie w VII i w początkach VIII w. 1. Straty terytorialne cesarstwa 2. Gospodarczo-społeczny regres cesarstwa 3. Próby reformy cesarstwa Rozdział II Kalifat Umajjadów w epoce ekspansji 1. Administracja państwa Umajjadów 2. Armia Umajjadów 3. Arabskie ekspedycje na Azję Mniejszą Rozdział III Pierwsze oblężenie Konstantynopola przez Arabów 1. Mury Konstantynopola, flota, grecki ogień – kwestie militarne 1.1. Mury Konstantynopola 1.2. Ogień grecki – ogień arabski? 1 13 14 32 39 45 46 55 63 77 78 78 83 vi Spis treści 2. Sytuacja geostrategiczna przed pierwszą wyprawą na Konstantynopol 2.1. Flota bizantyńska – flota arabska 2.2. Działania floty arabskiej na Morzu Śródziemnym przed pierwszym oblęże- 3. Oblężenie Konstantynopola w latach 674–678 niem Konstantynopola 86 86 92 96 Rozdział IV Oblężenie Konstantynopola w latach 717–718 1. Arabskie i bizantyńskie przygotowania wojenne 2. Kampania azjatycka Maslamy 3. Przebieg wydarzeń pod Konstantynopolem 4. Bułgarzy wobec arabskiego oblężenia Konstantynopola w latach 717–718 5. Stosunki kalifatu umajjadzkiego z Chazarami oraz dynastią Tang a oblężenie Kon- stantynopola w latach 717–718 Rozdział V Echa oblężeń Konstantynopola w źródłach proweniencji zachodniej i wschodniej. Kształtowanie mitu 1. Wizerunek cesarzy jako obrońców chrześcijańskiego świata. „Interwencje Boga” 137 105 106 109 117 121 129 138 138 142 146 147 147 148 158 159 161 165 171 173 193 197 203 w chrześcijańskich relacjach dotyczących oblężeń Miasta 1.1. Źródła bizantyńskie 1.2. Źródła armeńskie 1.3. Źródła zachodnie 1.4. Źródła syryjskie 1.5. Podsumowanie 2. Nieosiągnięty cel arabskiej ekspansji. Konstantynopol w hadisach 3. Niepotwierdzone oblężenia Konstantynopola 3.1. Oblężenie roku 654/655 3.2. Oblężenie 663 / 666/667 (668) r. Zakończenie Wykaz skrótów Bibliografia Summary Indeks osób Indeks nazw geograficznych i etnicznych Wstęp Wiek siódmy dla cesarstwa bizantyńskiego był czasem wieloaspektowe- go przełomu dziejowego. Doszło wówczas do poważnego ograniczenia terytorium państwa, a co za tym idzie, zmianie uległy perspektywy polityczne i społeczno- gospodarcze. Kolejni cesarze dynastii, założonej przez Herakliusza, stanęli przed głębokimi problemami związanymi z konfliktem religijnym, gospodarczym regre- sem i załamaniem niektórych instytucji państwowych. Niemal pięćdziesięciolet- ni przedział czasu po śmierci Herakliusza to okres reform cesarstwa, mających na celu dostosowanie jego instytucji do funkcjonowania w nowych warunkach po- litycznych i społecznych. Ograniczenie terytorium Bizancjum doprowadziło nie tylko do problemów z zapewnieniem podstawowych funkcji państwa, jak przede wszystkim utrzymanie armii zdolnej do obrony granic, ale spowodowało również głębokie zmiany w strukturze społecznej i narodowościowej. Należy stwierdzić, że władze konstantynopolitańskie sprawdziły się w tym trudnym okresie. Przede- finiowały na nowo funkcje państwa, ograniczając jego obowiązki, przy jednocze- snym zapewnieniu realizacji jego podstawowych zadań. Jedną z najistotniejszych kwestii, która musiała zostać rozwiązana przez ówczesnych cesarzy bizantyńskich, była obrona państwa przed wyniszczającymi je najazdami arabskimi, które w pew- nych momentach wręcz zagrażały istnieniu cesarstwa. Arabskie oblężenia Konstantynopola, oprócz zwycięskich wojen Herak- liusza z Persją, późniejszej utraty, do niedawna najważniejszych, bizantyńskich 2 Wstęp prowincji – Syrii i Egiptu oraz reform wojskowych i gospodarczych następców wielkiego cesarza, można zaliczyć do  najistotniejszych wydarzeń w  siódmym i początkach ósmego wieku. Opór Bizantyńczyków wobec arabskiej ekspansji w ich własnej stolicy, choć może nie decydujący dla wyniku zmagań z kalifatem, jak chcą niektórzy badacze, urósł z pewnością do rangi symbolu. Pomimo swojego znaczenia, oblężenia Konstantynopola przez Arabów nie do- czekały się jak dotąd kompletnego, odrębnego studium w formie monograficznej. Zaniedbanie to doprowadziło z jednej strony do powielania istniejących od kilku- dziesięciu lat schematów, dotyczących kwestii tak fundamentalnych jak przebieg pierwszego oblężenia stolicy cesarstwa, z drugiej strony wyzwoliło pewną dowol- ność interpretacyjną współczesnych badaczy, która doprowadziła ich do stwier- dzeń tak kontrowersyjnych, jak np. całkowite negowanie pierwszego starcia pod Konstantynopolem, pomimo obecności licznych wzmianek źródłowych1. Dyspo- nujemy jedynie drobnymi artykułami, w istocie podejmującymi niektóre tylko wąt- ki z przebogatej historii obydwu starć militarnych nad Bosforem. Mam tu na myśli przede wszystkim prace Mariusa Canarda2, Rodolphe’a Guillanda3 oraz Andreasa Stratosa4. Stanowią one nieocenione źródło informacji i interpretacji, a odwołania do koncepcji, które się w nich pojawiają, wielokrotnie znajdzie Czytelnik na kartach niniejszej książki. W jej przygotowaniu niezwykle pomocne okazały się również ana- lizy takich badaczy jak: Hélène Ahrweiler5, Ernest W. Brooks6, Vassilios Christides7, 1 J.  H o w a r d -J o h n s t o n, Witnesses to a  World Crisis. Historians and Histories of the Middle East in the Seventh Century, Oxford 2010, s. 303sqq. 2 Les expéditions des Arabes contre Constantinople dans l’histoire et dans la légende, JA 208, 1926, s. 61–121. nes, Paris 1959, s. 109–133. 3 L’expédition de Maslama contre Constantinople (717–718), [in:] i d e m, Études byzanti- 4 Siêge ou blocus de Constantinople sous Constantin IV, JÖB 33, 1983, s. 89–107. 5 L’Asie Mineure et les invasions arabes (VIIe–IXe siècles), RH 227, 1962, s. 1–32; Byzance et la mer. La marine de guerre, la politique et les institutions maritimes de Byzance aux VIIe–XVe siècles, Paris 1966. 6 The Arabs in Asia Minor (641–750). From Arabic Sources, JHS 18, 1898, s. 182–208. 7 Two Parallel Naval Guides of the Tenth Century: ‘Qudarna’s’ Document and Leo Vl’s Na- umachica. A Study on Byzantine and Moslem Naval Preparedness, GA 1, 1982, s. 51–103; The Na- val Engagement of Dhat as-Sawari A.H. 34/AD 655–656, Byz 13, 1985, s. 1331–1345; The Trans- mission of Chinese Maritime Technology by the Arabs to Europe, The American Neptune 52, 1992, s. 38–45; New Light on Navigation and Naval Warfare in the Eastern Mediterranean, the Red Sea and the Indian Ocean (6th–14th centuries AD), Nu 3, 1993, s. 3–12; Byzantine Dromon and Arab Shini: The Development of the Average Byzantine and Arab Warships and the Problem of the Number and Function of the Oarsmen, [in:] Tropis III. 3rd International Symposium on Ship Construction in Antiquity, Athens 1989 Proceedings, ed. H. Tz a l a s, Athens 1995, s. 111–122; How Chinese Naval Technology Passed to the Mediterranean via the Arabs: Once Again the Single Wstęp 3 Hamilton A.R. Gibb8, John Haldon9, Gerald R. Hawting10, Philip Hitti11, Wal- ter E. Kaegi12, Hugh Kennedy13, Angeliki E. Laiou14, Ralph-Johannes Lilie15, Da- nuta Madeyska16, Warren Treadgold17. W rozdziale pierwszym (Cesarstwo bizantyńskie w VII i początkach połowie VIII wieku) zaprezentowałem najważniejsze aspekty określające funkcjonowa- nie ówczesnego państwa Rzymian. W podrozdziale otwierającym przedstawi- łem krótką historię wojen arabsko-bizantyńskich o Syrię i Egipt. Kolejna część rozdziału poświęcona została omówieniu sytuacji gospodarczo-społecznej, w ja- kiej znalazło się cesarstwo po stracie wyżej wspomnianych terytoriów, będąc pod nieustanną presją ze strony arabskich najeźdźców działających na obszarze małoazjatyckim. Przeanalizowałem tu obecny stan wiedzy na temat problemów Rudder, [in:] Tropis V. Proceedings of the Fifth International Symposium on Ship Construction in Antiquity, ed. H. Tz a l a s, Athens 1999, s. 93–100. 8 The Arab Conquests in Central Asia, London 1923; The Fiscal Rescript of ‘Umar II, Ara 2, 1955, s. 2–7; Arab-Byzantine Relations under the Umayyad Caliphate, DOP 12, 1958, s. 219– 233. 9 Byzantium in the Seventh Century. The Transformation of a Culture, Cambridge 1990; Warfare, State and Society in the Byzantine World 565–1204, London 1999; ‘Greek Fire’ Revisited: Recent and Current Research, [in:] Byzantine Style, Religion and Civilization: In Honour of Sir Steven Runciman, ed. E. J e f f r e y s, Cambridge 2006, s. 290–325. 10 The First Dynasty of Islam. The Umayyad Caliphate AD 661–750, Carbondale–Edwards- ville 1987. wa 1969. 11 Dzieje Arabów, przeł. W. D e m b s k i, M. S k u r a t o w i c z, E. S z y m a ń s k i, Warsza- 12 Byzantium and the Early Islamic Conquests, Cambridge 1992; Heraclius. Emperor of By- zantium, Cambridge 2003. 13 The Armies of the Caliphs. Military and Society in the Early Islamic State, London–New York 2001; The Decline and Fall of the First Muslim Empire, Isl 81, 2004, s. 3–30; The Prophet and the Age of the Caliphates. The Islamic Near East from the Sixth to the Eleventh Century, London– New York 2004; Wielkie arabskie podboje. Jak ekspansja islamu zmieniła świat, tłum. M. W i l k, Warszawa 2011. 14 Exchange and Trade Seventh-Twelfth Centuries, [in:] The Economic History of Byzantium. From the Seventh through the Fifteenth Century, ed. A.E. L a i o u, Washington 2002, s. 697–769. Pożyteczny okazał się cały wspomniany tutaj zbiór artykułów. 15 Die byzantinische Reaktion auf die Ausbreitung der Araber. Studien zur Strukturwan- glung des byzantinischen Staates im 7. und 8. Jahrhundrets, München 1976. 16 Historia świata arabskiego. Okres klasyczny: od starożytności do końca epoki Umajjadów (750), Warszawa 1999. 17 Seven Byzantine Revolutions and the Chronology of Theophanes, GRBS 31, 1990, s. 203– 227; A History of the Byzantine State and Society, Stanford 1997; The Military Land and the Im- perial Estates in the Middle Byzantine Empire, HUS 7, 1983, s. 619–631; On the Value of Inexact Numbers, Bsl 50, 1989, s.  57–61; Bizancjum i jego armia 284–1081, przekł. M.  G r a b s k a - - R y ń s k a, Wodzisław Śląski 2011. 4 Wstęp ekonomicznych (przede wszystkim handlowych) cesarstwa w warunkach arab- skiej ekspansji, kwestii demograficznych i  zniszczeń tkanki gospodarczej Azji Mniejszej dokonanych przez muzułmańskie najazdy. W ostatnim podrozdziale skupiłem się na opisaniu podejmowanych przez cesarzy reform państwa, przede wszystkim dotyczących struktur wojskowych i obronnych, na dalszym planie po- zostawiając politykę przesiedleń, mającą zniwelować problemy demograficzne. W rozdziale drugim (Kalifat Umajjadów w epoce ekspansji) przedstawiłem rozwój administracyjno-militarny kalifatu pod panowaniem tej dynastii oraz kwestie wypraw arabskich w głąb Azji Mniejszej, które w efekcie zaowocowały dobrym przygotowaniem muzułmanów do podjęcia ekspedycji przeciwko stoli- cy cesarstwa. Pierwszy podrozdział dotyka zagadnień stricte administracyjnych. Uwypuklone zostało w nim wykorzystanie wzorców bizantyńskich w zarządza- niu podbitymi przez muzułmanów prowincjami. Nie bez znaczenia w kontekście wypraw na Konstantynopol było również przeanalizowanie procesu rozsze- rzania prerogatyw kalifa. W kolejnym podrozdziale zawarłem krótki opis pro- blemów jakie nastręczają nam badania nad arabską wojskowością. Poruszyłem tu zarówno kwestie organizacji armii, procesu jej profesjonalizacji jak również liczebności. Ze względu na pewne niedomagania badań związanych z uzbroje- niem wojowników arabskich w okresie sprawowania władzy przez Umajjadów, kwestie te potraktowałem marginalnie. Trzeci podrozdział poświęcony został opisowi ekspedycji wymierzonych w bizantyńską Azję Mniejszą. W  rozdziale trzecim (Pierwsze oblężenie Konstantynopola przez Arabów) przeanalizowałem zagadnienia związane z pierwszym oblężeniem Konstantyno- pola (674–678). Fragment ten otwierają rozważania dotyczące atutów, jakimi dysponowali Bizantyńczycy podczas obrony stolicy cesarstwa. Omówione zo- stały tutaj kształt i funkcje murów Konstantynopola oraz historia pochodzenia i zastosowania ognia greckiego. Drugi podrozdział otwiera charakterystyka re- form morskich przeprowadzonych przez Konstansa II i Justyniana II. Kolejną część tego podrozdziału stanowią rozważania na temat podobieństw pomiędzy flotą arabską i bizantyńską. Następnie przeanalizowałem arabskie doświadczenia w prowadzeniu działań militarnych na morzu, zdobyte na innych niż bizantyń- ski teatrach wojennych, przede wszystkim w Persji i Sindzie. Podrozdział koń- czy się rozważaniami na temat działań floty arabskiej i bizantyńskiej na obszarze wschodniej i środkowej części Morza Śródziemnego w okresie poprzedzającym pierwsze oblężenie. Wydarzeń związanych z  oblężeniem tyczy się natomiast ostatni podrozdział w tej części pracy. Podejmuję tam próbę rekonstrukcji wy- darzeń na podstawie źródeł bizantyńskich, arabskich oraz syryjskich, polemizuję również z hipotezami zaprezentowanymi przez takich badaczy jak Adreas Stra- tos oraz Marek Jankowiak. Wstęp 5 Rozdział czwarty (Oblężenie Konstantynopola w latach 717–718) poświęci- łem drugiemu oblężeniu Konstantynopola przez Arabów. W podrozdziale otwie- rającym te rozważania omówiłem kwestie związane z arabskimi i bizantyńskimi przygotowaniami przed głównym starciem pod stolicą cesarstwa. Opis obejmuje zarówno zagadnienia związane z dyplomacją, jak i wojskowością. Podrozdział drugi dotyczy kampanii azjatyckiej Maslamy, która miała miejsce pomiędzy 715 a 717 r. Główne wątki poruszone w tym miejscu to: kwestie marszruty oddzia- łów arabskich przez Azję Mniejszą, zagadnienia negocjacji z Leonem, strategiem Anatolikonu i przyszłym cesarzem oraz możliwe wyjaśnienia zagadkowych opi- sów dotyczących wydarzeń w Pergamonie. W podrozdziale trzecim omówiłem przebieg wydarzeń pod Konstantynopolem, którą to rekonstrukcję oparłem przede wszystkim na przekazie Teofanesa Wyznawcy, jako relacji najbardziej spójnej z  dostępnych nam dzisiaj. Kolejny podrozdział poświęciłem rozstrzy- gnięciu kontrowersyjnych kwestii związanych z bułgarskim wątkiem w oblęże- niu. W ostatnim podrozdziale, piątym, podejmuję interesujące, a dotąd w ogóle nie omawiane w kontekście starcia pod Konstantynopolem, zagadnienia tyczące się konfliktów kalifatu z Chazarami i dynastią Tang, które miały miejsce w tym samym czasie, co wojna o stolicę Bizantyńczyków. Rozdział piąty (Echa oblężeń Konstantynopola w źródłach proweniencji za- chodniej i wschodniej. Kształtowanie mitu), kończący niniejszą książkę, poświę- cony został zagadnieniu recepcji wydarzeń pod Konstantynopolem, zarówno pierwszego, jak i  drugiego oblężenia, w  źródłach proweniencji zachodniej i  wschodniej –  zarówno chrześcijańskiej, jak i  islamskiej. W  podrozdziale pierwszym omówiłem problem wizerunku cesarzy bizantyńskich jako obroń- ców chrześcijańskiego świata przed inwazją niewiernych, co  symbolizowała obrona Konstantynopola. Skupiam się tu przede wszystkim na występujących różnicach pomiędzy przekazami bizantyńskimi, armeńskimi, syryjskimi oraz łacińskimi. Kolejny podrozdział traktuje o sposobie przedstawienia stolicy ce- sarskiej i walk pod nią w religijnej literaturze islamskiej – hadisach. Omówiłem tu sposób wykorzystania symbolu Konstantynopola jako elementu apokalipty- ki islamskiej. Próbowałem również wykazać, że fragmenty hadisów, traktujące o cesarskiej stolicy i stosunkach arabsko-bizantyńskich, mogły mieć swój pier- wowzór w rzeczywistych wydarzeniach. W ostatnim podrozdziale starałem się przeanalizować źródła dotyczące dwóch wydarzeń z  dziejów wojen Arabów z Bizantyńczykami, które według niektórych badaczy mogą służyć za przesłan- ki do formułowania tez o dwóch dodatkowych oblężeniach Konstantynopola w siódmym wieku. Podczas pisania niniejszej dysertacji korzystałem ze źródeł bizantyńskich, arabskich, syryjskich, armeńskich, koptyjskich oraz łacińskich i mozarabskich. 6 Wstęp Głównym źródłem, stanowiącym podstawę zaprezentowanych rozważań, była Chronografia autorstwa Teofanesa Wyznawcy. Chronograf, wedle kil- ku zachowanych żywotów, których wiarygodność trudno potwierdzić lub odrzucić jednoznacznie, urodził się około roku 758/760, w rodzinie dobrze sytuowanej, o ile nie arystokratycznej. Jej powiązania sięgały późniejszych ce- sarzy domu macedońskiego. Osierocony bardzo wcześnie przez ojca, dostał się Teofanes na dwór cesarski. Po prawdopodobnie nieudanym małżeństwie Teofanes zamieszkał w klasztorze, niedaleko Kyzyku, położonym na azjatyc- kim wybrzeżu morza Marmara. Później przyszły chronograf ufundował jesz- cze jeden klasztor, na wyspie Kalonimos. Wiadomo także, że  rodzina jego miała silne zapatrywania ikonodulskie. Także sam Teofanes był czcicielem obrazów, popierał m.in. drugi sobór nicejski. Kiedy Leon V powrócił do po- lityki ikonoklastycznej, Teofanes został uwięziony. Następnie wygnano go na wyspę Samotrakę, gdzie umarł w roku 818. Jego dzieło, które pisał być może w  latach 810–815, jest najważniejszym źródłem dla okresu tzw. ciemnych wieków w bizantyńskiej historii. Dodatkowo, naśladując Jerzego Synkellosa, którego dzieło kontynuował, zachował pewną dyscyplinę chronologiczną. Jego Chronografia opiera się co prawda na erze aleksandryjskiej (jej początek przypadał na 5492 p.n.e.), a nie powszechnie wtedy stosowanej bizantyńskiej (5509 p.n.e.), jednak używa także indykcji, co pozwala na konfrontowanie datacji. Dyskutowaną w nauce jest rola, którą odegrał Teofanes w powstaniu Chronografii. Do niedawna popularne było przekonanie, że nie można okre- ślić mianem autora tego dzieła –  uważano, że  zredagował jedynie materia- ły zebrane przez Jerzego Synkellosa albo nawet spisał notatki poprzednika. Obecnie pojawiają się ponownie głosy przekonujące za osobnym autorstwem obu dzieł stanowiących podwójną całość18. 18 Na temat Teofanesa i  jego dzieła dysponujemy obszerną bibliografią. Warto wymie- nić m.in.: O. J u r e w i c z, Historia literatury bizantyńskiej. Zarys, Wrocława 1984, s. 132sqq; A.P. K a ž d a n, Istorija vizantijskoj litieratury (650–850 gg.), St-Peterburg, s. 266–304; J.N. L j u - b a r s k i j, Concerning the Literary Technique of Theophanes the Confessor, Bsl 56, 1995, s. 317– 322; C. M a n g o, Who wrote the Chronicle of Theophanes?, ZRVI 18, 1978, s. 9–17; i d e m, In- troduction, [in:] The Chronicle of Theophanes Confessor. Byzantine and Near Eastern History AD 284–813, transl. i d e m, R. S c o t t, with assistance of G. G r e a t r e x, Oxford 1997, s. XLIII–C; A.S. P r o u d f o o t, The Sources of Theophanes for the Heraclian Dynasty, B 44, 1974, s. 367–439; I. R o c h o w, Byzanz im 8. Jahrhundert in der Sicht des Theophanes. Quellenkritisch-historischer Kommentar zu den Jahren 715–813, Berlin 1991; L.M. W h i t b y, The Great Chronographer and Theophanes, BMGS 8, 1982/1983, s. 1–20; P. Ya n n o p o u l o s, Les vicissitudes historiques de la Chronique de Théophane, B 70, 2000, s. 527–553; i d e m, «Comme le dit Georges le Syncelle ou, je pense, Théophane», B 74, 2004, s. 139–146; i d e m, Théophane de Sigriani le Confesseur (759– 818). Un héros orthodoxe du second iconoclasme, Bruxelles 2013; A. K o m p a, Zbieżność losów Wstęp 7 Z innych źródeł bizantyńskich warto wymienić dzieła: Nicefora, patriarchy Konstantynopola (Historía sýntomos)19, Jerzego Mnicha (Chronikón sýntomos)20 oraz Jana Zonarasa (Epitomé historion)21. W swojej pracy korzystałem także z kronik armeńskich, m.in. Historii cesa- rza Herakliusza Sebeosa. O życiu tego autora nie wiemy zbyt wiele. Był bisku- pem i brał udział w pierwszym soborze w Dwinie w 645 r. Swoje dzieło zakończył opisem pierwszych arabskich sukcesów w VII w.22 Jego kontynuatorem był Ghe- wond, który napisał dzieło pt. Historia kalifów. Autor ten otrzymał prawdo- podobnie gruntowne wykształcenie teologiczne, przygotowując się do kariery kościelnej. Jego dorosłe życie związane było z miastem Dwin, stolicą armeńskie- go patriarchatu. Tam też osiągnął stopień wardapeta, czyli uczonego teologa. Tytuł ten stał się także przydomkiem autora, obok drugiego – Yerets (ksiądz lub starszy). Ghewond umarł najprawdopodobniej niedługo po roku 788. Historia kalifów zawiera wiele cennych informacji na temat relacji bizantyńsko-armeń- skich i stosunku Armeńczyków do władz cesarskich i samych cesarzy23. a zbieżność narracji. O strukturze i autorstwie „Chronografii” Teofanesa, [in:] Średniowieczna wizja świata. Jedność czy różnorodność, red. T. Wo l i ń s k a, M.J. L e s z k a, Łódź 2009, s. 146–155; i d e m, In search for the own words of George Syncellus and Theophanes the Confessor: The author- ship of the Chronographia reconsidered, TM 19, 2015, s. 73–92 (poszerzona wersja: Gnesioi filoi: the search for George Syncellus and Theophanes the Confessor’s own words, and the authorship of their oeuvre – the unabridged version – w druku, SCer 5, 2015). 19 Na temat życia i twórczości patriarchy Nicefora, zob. P.J. A l e x a n d e r, The Patriarch Nicephorus of Constantinople: Ecclesiastical Policy and Image Worship in the Byzantine Empire, Oxford 1958, s. 54sqq; O. J u r e w i c z, op. cit., s. 135sqq; E.A. F i s h e r, Life of the Patriarch Nikephoros I of Constantinople, [in:] Byzantine Defenders of Images. Eight Saints’ Lives in English Translation, ed. A-M. Ta l b o t, Washington 1998, s. 25–142. 20 O. J u r e w i c z, op. cit., s. 137sqq. 21 Ibidem, s. 236sqq. 22 Historia cesarza Herakliusza obejmuje okres od końca V w. do drugiej połowy VII w. Na temat Sebeosa zob. The Heritage of Armenian Literature. From the Sixth to the Eighteenth Cen- tury, ed. A.J. H a c i k y a n, G. B a s m a j i a n, E.S. F r a n c h u k, N. O u z o u n i a n, Detroit 2002, s. 81–93; R.W. T h o m s o n, The Armenian Text, [in:] S e b e o s (transl. R.W. T h o m - s o n), p. I, s. 31–78. 23 Na temat Ghewonda i jego dzieła zob. Z. A r z o u m a n i a n, Studies in Armenian Hi- storiography. Bishop Sebēos, Ḷewond the Priest, Kirakos of Gandzak, Philadelphia 1981, s. 21–34; R. B e d r o s i a n, Translator’s Preface, [in:] Ghewond’s History, transl. i d e m, http://rbedrosian. com/ghewint.htm; The Heritage of Armenian Literature…, s. 140–160; J.-P. M a h é, Le problème de l’authenticité et de la valeur de la Chronique de Łewond, [in:] Arménie et Byzance – histoire et culture, Paris 1996, s. 119–126; M. S t a r o w i e y s k i, Słownik wczesnochrześcijańskiego piśmien- nictwa Wschodu. Literatury arabska, armeńska, etiopska, gruzińska, koptyjska, syryjska, Warszawa 1999, s. 142. Podstawowa praca na ten temat, jest niestety niedostępna w językach kongreso- wych, zob. N. A k i n i a n, Ghewond er’ets’ patmagir, Vienna 1930. 8 Wstęp Istotną rolę w mojej pracy odegrały źródła syryjskie24, zarówno monofizyc- kie, jak i nestoriańskie. Wśród tych pierwszych należy wymienić przede wszyst- kim Michała Syryjczyka, patriarchę kościoła jakobickiego z  lat 1166–1199 i  autora największej i  najistotniejszej monofizyckiej kroniki25. Warto również zwrócić uwagę na Kroniki doprowadzone do 819 i 846 r.26, dzieło Pseudo-Dio- nizjusza z  Tell-Mahre27 oraz Kitab al-Unwan Agapiusza, melkickiego biskupa Membidż w Syrii28. Z nestoriańskich winny jestem wspomnieć o Eliaszu z Ni- sibis, arcybiskupie tego miasta w początkach jedenastego wieku, autorze Opus chronologicum29 oraz Kronice Sirt30. Duże znaczenie miały również informacje pozyskane z dzieł mozarabskich, przede wszystkim zaś z Kroniki do 754 r., tzw. Continuatio Hispana31. Nie bez znaczenia dla kształtu dysertacji była również egipska Kronika świa- ta autorstwa Jana, biskupa Nikiu. Kronika powstała najprawdopodobniej w języ- ku greckim, a tylko niektóre fragmenty (dotyczące wyłącznie Egiptu) napisane zostały od razu w języku koptyjskim32. Kolejnym dziełem egipskiego kronikar- stwa, z którego korzystałem, jest Historia patriarchów aleksandryjskich33. Kom- 24 Ogólna charakterystyka w: S.P. B r o c k, A Brief Outiline of Syriac Literature, Kottayam 1997, s. 110sqq. 25 Na jego temat m.in.: W. Wr i g h t, A Short History of Syriac Literature, London 1894, s. 250sqq; R. D u v a l, La litterature syriaque, Paris 1907, s. 196sqq; J.-B. C h a b o t, Litterature syriaque, Paris 1935, s. 125sqq. 26 The Seventh Century in the West-Syrian Chronicles, including Two Seventh-Century Sy- riac Apocalyptic Texts and an Historical Introduction A.  P a l m e r, S. B r o c k, R. H o y l a n d, Liverpool 1993, s. 75–84. 27 W.  W i t a k o w s k i, Introduction, [in:] Pseudo-Dionysius of Tel-Mahre Chronicle (known also as the Chronicle of Zuqnin), part III, transl. with notes and introduction i d e m, Liverpool 1996, s. XIVsqq. 28 A.A. Va s i l i e v, Introduction, [in:] A g a p i u s z [=PO 5]. 29 J.-B. C h a b o t, Litterature syriaque…, s. 118sqq. 30 Histoire Nestorienne (Chronique de Séert), p. II, transl. A. S c h e r, R. G r i v e a u, Turn- hout 1983. 31 K.B.  Wo l f, Introduction, [in:] Conquerors and Chroniclers of Early Medieval Spain, trans. with notes and introduction i d e m, Liverpool 1999, XVsqq; i d e m, Chronicle 754, [in:] Medieval Iberia. Readings from Christian, Muslim and Jewish Sources, ed. O.R. C o n s t a b l e, Philadelphia 1997, s. 29. 32 Więcej na ten temat: R.H. C h a r l e s, D. L i t t, Introduction, [in:] J a n z  N i k i u, s. IIIsqq; O. J u r e w i c z, op. cit., s. 111sqq. 33 Na temat Historii patriarchów aleksandryjskich (arab. Ta’rik Batarikat al-Kanisah al-Mi- sriyah – zwanej inaczej Żywotami Świętego Kościoła) zob. J. d e n H e i j e r, Coptic Historiography in the Fātimid, Ayyubid and Early Mamluk Periods, MeEn 2.1, 1996, s. 67–98; i d e m, History of the Patriarchs of Alexandria, [in:] The Coptic Encyclopedia, vol. IV, ed. A.S. A t i y a, New York 1991, s. 1238–1242; M. S t a r o w i e y s k i, op. cit., s. 91–92. Wstęp 9 pilację przypisuje się najczęściej Sewerowi, biskupowi z Hermopolis. Sewer był jednym z pierwszych Koptów dla których język arabski stał się głównym. Jest prawdopodobnie autorem ponad dwudziestu prac w tym języku, m.in. tzw. Księ- gi soborów, której treść była wymierzona przeciw patriarsze melkickiemu Euty- chiuszowi. Sewer brał także czynny udział w kilku dysputach religijnych, m.in. z Żydami w roku 97534. Na zakończenie, choć to wcale nie oddaje wagi tych źródeł dla moich badań, wspomnieć muszę o relacjach muzułmańskich. Na pierwsze miejsce wysuwa się tu zdecydowanie praca Abu Dża’fara Muhammada Ibn Dżarira al-Taba- riego, żyjącego na przełomie IX i X w., jednego z najważniejszych arabskich historyków doby kalifatu, a jednocześnie zasłużonego egzegety Koranu. Jego Tarikh al-Rusul wa al-Muluk (Historia proroków i królów) jest podstawowym źródłem do  poznania historii zmagań arabsko-bizantyńskich35. Przedstawia- jąc dzieje społeczności muzułmańskiej Tabari korzystał głównie z przekazów Ibn Ishaqa oraz Wakidiego. Jeden z najważniejszych współczesnych badaczy twórczości Tabariego, Chase Robinson, podkreśla, że w obecnej fazie badań nad tekstem najprawdopodobniej niemożliwe jest określenie, w jakim aspekcie Tabari korzystał ze wspólnych źródeł z autorami, na których się powołuje, a na ile po prostu kopiował bezpośrednio fragmenty ich dzieł36. Bezprzedmiotowa jednocześnie wydaje się toczona przez kilkadziesiąt lat dyskusja, która miała odpowiedzieć na pytanie, czy Tabari był jedynie kompilatorem, czy też można go uznać za pełnoprawnego autora, kreującego zapisy znajdujące się w Historii proroków i królów. Współczesne analizy nie pozostawiają wątpliwości, że tak on, jak i ówcześni autorzy wielkich historii muzułmańskich, nie tylko zbierali informacje znajdujące się w różnorodnych rocznikach i kronikach, ale twórczo 34 Więcej na temat tej postaci zob. C. D e t l e f, G. M ü l l e r, Severos, [in:] Biographisch – Bibliographisches Kirchenlexikon, http://www.bautz.de/bbkl/s/s2/severos_i_a_m.shtml [tekst przetłumaczony na język angielski przez Rogera Pearse’a znajduje się na stronie: http://www. ccel.org/p/pearse/morefathers/severus_ hermopolis_hist_alex_patr_00_eintro.htm]; F. R o f a - i l F a r a g, The Technique of Research of a Tenth Century Christian Arab Writer: Severus ibn al-Muqaffa, Mu 86, 1973, s. 37–66; M. S t a r o w i e y s k i, op. cit., s. 134. 35 Podstawowe informacje: R. P a r k t, Al-Tabari, Abu Dja‘ar Muhammad b. Djarir, [in:] E.J. Brill’s First Encyclopaedia of Islam, vol. VII, s. 578–579. Więcej na temat Tabariego i jego dzieła: Al-Tabari: A Medieval Muslim Historian and His Work, ed. H. K e n n e d y, Princeton 2008; F.A. J a k u b o w s k i Wstęp, [in:] A b ū Ğ a ‘ f a r M u h a m m a d I b n Ğ a r ī r A t - -Ta b a r ī, Historia proroków i królów. Z dziejów Bizancjum (do połowy VII w.), przekł., wstęp, kom. F.A. J a k u b o w s k i, Poznań 2011, s. VII–XLVIII. 36 Ch.F. R o b i n s on, A Local Historian’s Debt to al-Tabari: The Case of al-Azdi’s Ta’rikh al-Mawsil, JAOS 126, 2006, s. 521–535. 10 Wstęp je przerabiali, często usuwając niewygodne fragmenty37. W pracy wykorzysta- łemrównież dzieła m.in. Ahmada Ibn Dżabira al-Baladuriego38, Ibn Abd al- -Hakama39 oraz Alego Ibn al-Asira40. Niniejsza książka powstała na podstawie pracy doktorskiej, która została obroniona przeze mnie 9 lipca 2013 r. Szczególne wyrazy podziękowania pragnę złożyć na ręce mojego promotora profesora dr. hab. Mirosława Jerzego Leszki. Bez jego wskazówek, opinii i korekt, dotyczących prezentowanych treści, jak i pomocy w pozyskiwaniu trudno dostęp- nej literatury oraz umożliwieniu mi nawiązania kontaktów z  przedstawicielami światowej bizantynistyki, niniejsza praca nie uzyskałaby obecnego kształtu. Jego nieustająca życzliwość, pomimo wykazywanego przez mnie w niektórych momen- tach braku wiary w możliwość rozwiązania istniejących problemów badawczych, pozwoliła mi na jej ukończenie w zaplanowanym terminie. Chciałbym podzięko- wać profesor dr. hab. Teresie Wolińskiej, za zainspirowanie mnie do podjęcia tematu relacji arabsko-bizantyńskich na początku mojej drogi badawczej, podczas pisania pracy magisterskiej, jak i dzielenie wspólnych zainteresowań podczas prac nad ni- niejszą książką. Doktorom Kiriłowi Marinowowi, Pawłowi Filipczakowi i Andrze- jowi Kompie dziękuję za wiele cennych rad, zarówno tych, które tyczyły się tematyki przez mnie podejmowanej, jak i bardziej przyziemnych, związanych z meandrami międzynarodowego środowiska bizantynologicznego. Profesorom Maciejowi Ko- koszce i  Sławomirowi Bralewskiemu, podobnie jak wszystkim wymienionym tu wcześniej oraz moim młodszym koleżankom i kolegom, Zofii Brzozowskiej i Jano- wi M. Wolskiemu, dziękuję za stworzenie świetnych warunków pracy w Katedrze Historii Bizancjum i nasze cotygodniowe spotkania katedralne, które niezmiennie były inspiracją do podejmowania kolejnych poszukiwań badawczych. 37 Ch.F. R o b i n s o n, Islamic Historiography, Cambridge 2003, s. 35–36. 38 Ph.K. H i t t i, Arabic Historiography with Special Reference to al-Balādhuri, [in:] ‘Abbas Ahmad ibn Jābir al-Balādhuri, The Origins of the Islamic State, vol. I, transl. Ph.K. H i t t i, New York 1916, s. 1–11. 39 Ch.C.  To r r e y, Introduction, [in:] I b n ‘A b d a l - Ḥ a k a m, The  History of the Conquist of Egypt, North Africa and Spain, known as the Futūh Misr, ed. C.C. To r r e y, New Heaven 1922, s. 1–24. 40 M. U l - H a s a n, Ibn Al-Atthir. An Arab Historian. A Critical Analysis of His Tarikh-al- -Kamil and Tarikh-al-Atabeca, New Delhi 2005, s. 36sqq. Wstęp 11 Niniejsza praca nie uzyskałaby obecnego kształtu, gdyby nie możliwość wy- jazdów zagranicznych do: Uniwersytetu im. Klemensa Ochrydzkiego w Sofii, Centrum Iwana Dujczewa w Sofii, Uniwersytetu im. Arystotelesa w Tesalonice oraz Uniwersytetu im. Jana Ámosa Komenský’ego w Bratysławie. Pomoc pra- cujących tam bizantynologów oraz uczonych zajmujących się historią Arabów i islamu, w postaci udostępnienia własnych zbiorów oraz dziesiątek rad dotyczą- cych rozwiązania niektórych problemów badawczych, była nieoceniona. Z nie- ukrywaną przyjemnością i wyrazami wdzięczności jestem obowiązany wymienić w tym miejscu: z ośrodków sofijskich – Georgi N. Nikołowa, który był moim naukowym opiekunem podczas wyjazdu, Angeła Nikołowa, z którym wymieni- łem wiele uwag dotyczących podejmowanej problematyki, Pavla Pavloviča, któ- ry udostępnił mi swoje przebogate zbiory źródeł i literatury dotyczącej historii Arabów i islamu oraz Donkę Dimitrową, która pomogła mi odnaleźć się w so- fijskiej rzeczywistości i pozyskała kontakt do ostatniego z wymienionych uczo- nych, z Tesaloniki – Hassanowi Badawy’emu, która to znajomość zaowocowała nie tylko pozyskaniem niezbędnej literatury oraz źródeł, ale również udziałem w  międzynarodowej konferencji naukowej dotyczącej stosunków arabsko-bi- zantyńskich, co pozwoliło mi skonfrontować moje opinie z przedstawicielami zagranicznych środowisk bizantynologicznych, jak i współpracą w ramach gran- tu związanego z tymi samymi zagadnieniami; z Bratysławy wreszcie Martinowi Hurbaničowi, który udostępnił mi własne zbiory poświęcone kwestiom oblężeń Konstantynopola. Słowa podziękowań chciałbym skierować do pana prof. Jarosława Dudka, który podjął się przygotowania recenzji wydawniczej. Jego wnikliwe uwagi po- zwoliły mi na uniknięcie niepotrzebnych błędów i niedociągnięć. Na zakończenie chciałbym złożyć najszczersze wyrazy wdzięczności Moim Rodzicom, Danucie i Ryszardowi oraz Siostrze Blance za wsparcie okazane za- równo podczas przygotowywania książki, jak i w momencie podejmowania ży- ciowych decyzji, które w efekcie pozwoliły mi ją ukończyć. R O Z D Z I A Ł I Cesarstwo bizantyńskie w VII i w początkach VIII w. Badania nad cesarstwem bizantyńskim w  okresie wczesnej ekspan- sji arabskiej napotykają na podstawową trudność – dość skąpą bazę źródłową, szczególnie bizantyńską1. O ile w odtwarzaniu postępów inwazji muzułmanów na terytoria bizantyńskie możemy skorzystać z przekazów koptyjskich, armeń- skich, czy arabskich2, to analizując próby reform administracyjnych w cesarstwie często zdani jesteśmy na rozważania logiczne a nie stricte historiograficzne3. W  tej część pracy skupiłem się na kwestiach związanych z  przebiegiem arabskiej inwazji na Bizancjum i  jej wpływem na funkcjonowanie państwa 1 R.-J.  L i l i e, Die byzantinische Reaktion auf die Ausbreitung der Araber. Studien zur Strukturwandlung des byzantinischen Staates im 7. und 8. Jahrhundrets, München 1976, s. XVII. 2 O trudnościach w analizie źródeł arabskich i konieczności ich częściowej rehabilitacji w nowoczesnej historiografii pisze: H. K e n n e d y, Wielkie arabskie podboje. Jak ekspansja isla- mu zmieniła świat, tłum. M. W i l k, Warszawa 2011, s. 25–33. 3 Por. wstęp artykułu Johna Haldona, dotyczącego jednej z najbardziej kontrowersyjnych kwestii dotyczących związków pomiędzy administracją bizantyńską a arabską, czyli tzw. jund w Syrii: Seventh–Century Continuities: the Ajnād and the „Thematic Myth”, [in:] The Formation of the Classical Islamic World, vol. VIII, Arab-Byzantine Relations in Early Islamic Times, ed. M. B o n n e r, Ashgate 2004, s. 95–139.
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Arabskie oblężenia Konstantynopola w VII–VIII wieku
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: