Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00335 004363 14687133 na godz. na dobę w sumie
Arbitraż sportowy - ebook/pdf
Arbitraż sportowy - ebook/pdf
Autor: , , Liczba stron: 135
Wydawca: C. H. Beck Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-8158-415-9 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Problematyka dotycząca rozwiązywania sporów na drodze sądownictwa polubownego w sferze sportu stanowi jedno z najciekawszych oraz najbardziej aktualnych zagadnień prawnych towarzyszących ruchowi sportowemu. Powyższe wynika, w pierwszej kolejności, z komercjalizacji sportu oraz podporządkowania działalności na tym polu regułom prawa gospodarczego. W konsekwencji, instytucja arbitrażu jest w tej dziedzinie potrzebna w podobnym stopniu co w każdym innym obszarze działalności handlowej. Znaczenie oraz funkcje arbitrażu handlowego stanowią przedmiot licznych opracowań naukowych. Do powyższego zagadnienia odniesiono się w części pierwszej niniejszej monografii, której celem jest dokonanie wyjściowych ustaleń terminologicznych oraz przygotowanie podłoża dla rozważań szczegółowych. Drugim powodem, dla którego tzw. arbitraż sportowy może stanowić przedmiot zainteresowania naukowego są jego specyficzne cechy, które stanowią konsekwencję wyjątkowych, bardzo charakterystycznych atrybutów samego zjawiska sportu. Musi być ono przecież podporządkowane wymogom równości szans w rywalizacji sportowej, niepewności wyniku oraz integralności zawodów sportowych. W konsekwencji, na straży wymienionych wartości w ramach ruchu sportowego, może stać również sądownictwo polubowne, które w tym celu wykształciło szereg interesujących rozwiązań prawnych. Należą do nich, w szczególności, instytucjonalny charakter, swoista „przymusowość', poufność postępowań oraz dostosowanie efektywności orzekania do dynamiki rywalizacji sportowej. Wskazane cechy sądownictwa polubownego w sporcie są przedmiotem zasadniczej części niniejszej monografii. Szczególna uwaga została poświęcona problemowi zgodności z prawem powszechnie obowiązującym poszczególnych rozwiązań proceduralnych. W monografii przeanalizowano także działalność Court of Arbitration for Sport (CAS), Trybunału Arbitrażowego do Spraw Sportu działającego przy Polskim Komitecie Olimpijski oraz Piłkarskiego Sądu Polubownego. Przedstawiona została specyfika postępowania przed CAS oraz rodzaje postępowań jakie są prowadzone przez ten sąd.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Rozdział I. Charakterystyka arbitrażu – uwagi ogólne Olga Zinkiewicz 1. Alternatywne tryby rozwiązywania sporów Istotne znaczenie w ramach definiowania samego pojęcia alternatywnych trybów rozwiązywania sporów ma to, że termin rozwiązywanie sporów nie jest tożsamy z rozwiązywaniem konfliktów a oba te pojęcia nabierają jeszcze innego znaczenia, jeśli zestawi się je z czynnością rozstrzygania (w miejsce rozwiązywania). W tym zakresie należałoby wskazać, że rozstrzyganie spo- rów definiuje się, jako proces arbitralnego podjęcia decyzji, akcentując przede wszystkim fakt, iż jest to końcowy etap czynności podejmowanych w ramach rozwiązywania sporów, które ze swej istoty mają charakter niewładczy i poko- jowy1. Sam spór ujmuje się zaś jako jeden z etapów konfliktu, a konkretnie ten, na którym dochodzi do ujawnienia się sprzeczności2, podczas gdy za konflikt przyjmuje się przedłużającą się niezgodę między stronami3. Na gruncie literatury prawniczej można odnotować, że definicja alterna- tywnych trybów rozwiązywania sporów zmienia się i podlega ciągłym ewolu- cjom. W ujęciu wąskim do alternatywnych trybów zalicza się mediację i arbi- traż. Ujęcie szerokie poszerza tę perspektywę o negocjacje, różnego rodzaju nowotworzone procedury pozasądowe (stanowiące de facto hybrydy istnieją- 1 A. Jakubiak-Mirończuk, Alternatywne a sądowe rozstrzyganie sporów sądowych, Lex/el. oraz przywołana tam literatura, w tym: A. Korybski, Alternatywne rozwiązywanie sporów w USA, Lu- blin 1993, s. 31. 2 Eadem, Alternatywne a sądowe rozstrzyganie sporów sądowych... oraz przywołana tam lite- ratura, w tym: A. Korybski, J. Kurczewski, Spór i sądy, Warszawa 1982, s. 47; H. Goszyk, A. Korybski, Konflikt interesów i prawo, Warszawa 1990, s. 23. 3 Zob. Słownik języka polskiego, https://sjp.pwn.pl/sjp/konflikt;2564275.html (dostęp: 12.12.2018 r.). 1 Rozdział I. Charakterystyka arbitrażu – uwagi ogólne cych form), a także wszelkie tryby adoptowane na potrzeby wymiaru sprawie- dliwości. Szerokie ujęcie obejmuje swoim zakresem również np. systemy skarg i zażaleń wnoszonych przez klientów. Przyjmując za punkt wyjścia uczestni- czące podmioty, ich uprawnienia oraz stopień sformalizowania samej proce- dury, zasadniczo w ramach podziału systemowego można wyróżnić następu- jące tryby rozwiązywania sporów: kontraktowy, mediacyjny, arbitrażowy oraz ajudykacyjny4. Należy odnotować, że za rozróżnieniem mediacji od koncyliacji opowiedział się m.in. A. Wach5, choć współcześnie zwraca się uwagę, iż poję- cie mediacji wchłania pojęcie koncyliacji choćby z tego względu, że mediacja unormowana w prawie polskim obejmuje swoim zakresem obie te procedury. Obok tych form, wyróżnia się również różnego rodzaju hybrydy, np. tzw. med- arb6 (tj. połączenie mediacji i arbitrażu) lub formy obecne w praktyce zagra- nicznej i nieznane w Polsce. Podsumowując wywody definicyjne należy wskazać, że „rozstrzyganie” jest, co do zasady, właściwe dla procesu sądowego, zaś „rozwiązywanie” dla alternatywnych trybów. Wyjątkiem od powyższego jest arbitraż, gdzie z uwagi na rolę, pozycję i uprawnienia arbitra dochodzi do rozstrzygania, a nie samego tylko ukierunkowania na rozwiązywanie. Przechodząc do krótkiego omówienia rodzajów trybów rozwiązywania sporów w ramach podziału systemowego, należy zacząć od trybu kontrakto- wego. Ze swej istoty zakłada on brak udziału podmiotów zewnętrznych i sa- modzielne ustalenie zasad swobody kontraktowania. Strony mogą zatem wy- pracowywać porozumienie stosując takie narzędzia, kroki i procedury, które same uznają za słuszne i właściwe. Wybór norm, celów i wartości stosowanych w takim procesie jest również pozostawione stronom. Dopuszczalne jest zatem przyjęcie reguł korporacyjnych, ale nic nie stoi na przeszkodzie, aby strony uznały za obowiązujące normy moralne, religijne lub inne. Niewątpliwą za- letą rozwiązywania sporów z zastosowaniem trybu kontraktowego jest duża swoboda decyzyjności, ograniczona jedynie normami powszechnie obowią- zującego prawa, oraz brak sformalizowanych procedur narzucanych stronom z zewnątrz. Zalety te mogą jednak łatwo stać się wadami. Brak umiejętności ne- gocjacyjnych oraz brak woli samodzielnego wypracowania kompromisu mogą 4 L. Morawski, Główne problemy współczesnej filozofii prawa. Prawo w toku przemian, War- szawa 1999, s. 192; A. Korybski, Alternatywne..., s. 34–37. 5 A. Wach, Delimitacja mediacji i koncyliacji jako samodzielnych form ADR, Rad. Pr. 2005, 6 R. Morek, ADR w sprawach gospodarczych, Warszawa 2004, s. 75–101; Ł. Błaszczak, M. Lu- dwik, Sądownictwo polubowne (arbitraż), Warszawa 2007, s. 30–32. Nr 2, s. 95–105. 2 1. Alternatywne tryby rozwiązywania sporów skutkować długim okresem impasu i finalizacją pertraktacji z wynikiem braku satysfakcjonującego efektu w postaci umowy, porozumienia, czy określenia wiążących reguł dalszego postępowania. Kolejny z trybów, tj. tryb mediacyjny pozostawia stronom de facto tożsamą swobodę jak w trybie kontraktowym w zakresie wyboru stosowanych zasad i ogranicza je jedynie obecnością mediatora. Może być szczególnie atrakcyjny w przypadku braku posiadania przez strony zdolności negocjacyjnych oraz woli samodzielnego prowadzenia pertraktacji. Sama partycypacja osoby z zew- nątrz nie wyklucza jednak swobody stron w zakresie kształtowania kompro- misu i określania warunków porozumienia. W zależności od przyjętego mo- delu mediacji, zakres zadań mediatora może być stosunkowo wąski (w porów- naniu do zakresu zadań stron) i sprowadzający się do udzielania wskazówek i fachowego wsparcia lub też szerszy, z większą ilością kompetencji. Przyjmu- jąc wzmiankowane kryterium zaangażowania mediatora, wyróżnia się media- cję facylitatywną i ewaluatywną7. Pierwsza z nich, tzw. facilitative mediation, zwana również mediacją klasyczną, sprowadza się do wspierania przez media- tora stron w rozwiązaniu sporu przy założeniu minimalnej ingerencji, braku dokonywania ocen oraz forsowania swojej opinii. W praktyce zatem metoda facylitatywna zakłada znikomy udział mediatora, sprowadzający się do roli au- torytetu towarzyszącego stronom, bez jego aktywnego i wiodącego udziału. Drugi rodzaj mediacji w ramach zaproponowanego podziału to mediacja ewa- luatywna (tzw. evaluative mediation), zwana również mediacją ocenną. Me- diator przyjmuje w jej ramach wiodący udział, tj. np. dokonuje ocen, wyraża własne stanowisko, przedstawia propozycje rozwiązania sporu. Alternatywnie przyjmuje się podział na mediację opartą na interesach stron (tzw. interest-ba- sed mediation) i mediację transformatywną (tzw. transformative mediation), opartą na relacji pomiędzy stronami i wzajemnym zrozumieniu8. Koncyliacja jest podobnym do trybu mediacyjnego sposobem rozwiązywa- nia sporów. Z uwagi na dosyć częste utożsamianie koncyliatora z mediatorem, należy rozróżnić obie te funkcje. Koncyliator, w przeciwieństwie do mediatora, nie nakłania stron w sposób mniej lub bardziej aktywny do zawarcia porozu- mienia, a jedynie po gruntownym zapoznaniu się z przedmiotem sporu oraz wszystkimi istotnymi okolicznościami, wydaje własne rozstrzygnięcie. Propo- nowane rozwiązanie nie ma mocy wiążącej dla stron, ale mogą je one wdrożyć 7 E. Gmurzyńska, Rodzaje mediacji, [w:] E. Gmurzyńska, R. Morek (red.), Mediacje. Teoria i praktyka (ebook), Warszawa 2014, s. 111–113. 8 Ibidem, s. 114–116. 3 Rozdział I. Charakterystyka arbitrażu – uwagi ogólne na zasadzie dobrowolności9. Koncyliator nie jest przy tym osobą, która edu- kuje strony, czy też angażuje się w spór pomiędzy nimi. W doktrynie odnoto- wuje się, że tak pojmowana rola koncyliatora jest w rzeczywistości pewnym etapem mediacji, w którym mediator z uwagi na brak powodzenia rozmów, sam proponuje określone rozwiązania10. Tryb arbitrażowy jest z kolei regulowany zarówno na gruncie przepisów krajowych poszczególnych państw, jak też stanowi instytucję obrotu między- narodowego. Za jedną z najtrafniejszych definicji arbitrażu można przyjąć tę, która wskazuje, że: „arbitraż polega na tym, że zwaśnione strony zgodnie wska- zują osobę trzecią, która ma wydać wyrok rozstrzygający ich spór”11. Tym co charakteryzuje tryb arbitrażowy jest zatem pozostawienie, co do zasady, w gestii stron kwestii wyboru osoby arbitra oraz przyjętych zasad i procedur postępowania. Istotną cechą arbitrażu są również władcze uprawnienia arbi- tra oraz możliwość egzekwowania przymusowego wykonania rozstrzygnięcia (wyroku). W ramach arbitrażu strony, co do zasady, zawierają porozumienie, określając w jego treści zasady rozwiązywania sporów oraz wskazując osobę ar- bitra. Prawo regulujące arbitraż uszczegóławia zaś pojęcie stron i sporu, treść, formę, skutki umowy o arbitraż, sposób powołania arbitra, procedury i moc wiążącą wyroku. Istotne pozostaje, że z uwagi na uniwersalność arbitrażu może być on wykorzystywany do wydawania rozstrzygnięć w tematach o znaczeniu zarówno prawnym, jak i pozaprawnym. Na marginesie można zaznaczyć, że język polski nie wprowadza rozróż- nienia w określaniu rozstrzygnięć sądu powszechnego i arbitrażowego, za każ- dym razem odnosząc się do „wyroku”. Odmienne konstrukcje przyjmuje się np. na gruncie prawa niemieckiego, gdzie funkcjonują określenia Schieds- spruch i Urteil, czy angielskiego arbitral award i court decision lub włoskiego lodo arbitrale i sentenzia12. Niezależnie od braku rozróżnienia w nomenklatu- rze, zaznacza się, że arbitraż jest najbardziej skuteczną metodą rozwiązywa- nia sporów. Efektem arbitrażu jest bowiem wydanie wyroku porównywalnego z wyrokiem sądu państwowego i możliwość jego egzekwowania. Tym samym, słusznie wskazuje się, że kluczową kwestią wyznaczającą przebieg i charak- 9 A. Szumański, Koncyliacja jako forma rozstrzygania sporów gospodarczych, MoP 1997, Nr 2 s. 60; A. Tynel, Rozstrzyganie sporów gospodarczych, Warszawa 1999, s. 147–150. 10 A. Jakubiak-Mirończuk, Alternatywne... 11 A.W. Wiśniewski, Międzynarodowy arbitraż handlowy w Polsce. Status prawny arbitrażu i arbitrów, Warszawa 2011, s. 29. 12 Ibidem, s. 30. 4 1. Alternatywne tryby rozwiązywania sporów ter arbitrażu, jest zorientowanie na rozpoznanie i rozstrzygnięcie sporu, a nie na rozwiązanie konfliktu leżącego u jego podstaw13. Instytucjonalnie arbitraż może występować jako powoływany ad hoc lub arbitraż stały. Zależnie od przyjętego kryterium, rozróżnia się arbitraż dobro- wolny lub ustawowy, a także obligatoryjny i fakultatywny. Arbitraż dobro- wolny to taki, gdzie strony oddają z własnej woli rozstrzygnięcie sporu są- dowi arbitrażowemu. Jego przeciwieństwem jest arbitraż ustawowy, w którym to przepisy prawa dają stronom możliwość (uprawnienie) dokonania zapisu na sąd polubowny. Należy odnotować, że w doktrynie istnieją głosy, iż w ra- mach arbitrażu nie mieszczą się te przypadki, gdzie prawo nakłada koniecz- ność poddania się orzeczeniu arbitrów bez względu na wolę stron. Akcentuje się, że w tego rodzaju sytuacjach mamy do czynienia ze specyficzną odmianą państwowego orzecznictwa sądowego, które można określić jako quasi-arbi- traż14. Przez arbitraż obligatoryjny rozumie się te przypadki, w których strony dobrowolnie w ramach kontraktowania czynią arbitraż obligatoryjnym ele- mentem rozwiązywania sporów, zaś przez fakultatywny sytuacje, kiedy strony samodzielnie (bez podstawy kontraktowej) decydują się skorzystać z trybu ar- bitrażowego. Zasadniczym elementem arbitrażu jest zapis na sąd polubowny, przybierający formę umowy lub tzw. klauzuli arbitrażowej zawartej w treści kontraktu. Wyrok sądu arbitrażowego korzysta z powagi rzeczy osądzonej, wiążąc strony. Ostatni z powyżej wymienionych trybów, tj. tryb ajudykacyjny zakłada ko- nieczność istnienia ustalonych z góry przez ustawodawcę zasad. Tym samym strony tracą możliwość przysługującą im np. w trybie arbitrażu co do wyboru arbitra, a ponadto określenia zasad procedowania. Co więcej, orzeczenie wy- dane przez ajudykatora ma moc wiążącą i podlega egzekucji. Modelowym try- bem ajudykacyjnym jest postępowanie sądowe. Wskazuje się, że tryb ten jest najbardziej zinstytucjonalizowany i sformalizowany, co przekłada się na brak sprawności procedowania. Tego rodzaju postępowanie charakteryzuje się bo- wiem przewlekłością i jest kosztowne. Ma w gruncie rzeczy charakter retro- spektywny, tj. dążący do odtworzenia historycznie zdarzeń oraz przypisania odpowiedzialności. Tym samym, głównym celem jest wydanie wyroku co do stanu zgodnego z prawem, a nie interesem, czy też wolą stron. 13 A. Jakubiak-Mirończuk, Alternatywne... 14 A.W. Wiśniewski, Międzynarodowy arbitraż..., s. 30. 5 Rozdział I. Charakterystyka arbitrażu – uwagi ogólne 2. Pojęcie arbitrażu Słowa arbiter, arbitraż, arbitrażowy pochodzą z języka łacińskiego. Arbiter oznacza rozjemcę w sporze. Wyrazy polubowny i arbitrażowy używane są wy- miennie. Prowadząc rozważania w przedmiocie natury prawnej arbitrażu, na- leży wyróżnić współwystępowanie czterech teorii, tj. kontraktowej, jurysdyk- cyjnej, mieszanej, autonomicznej (w tym autonomicznej absolutnej oraz rela- tywnej/integralnej). Powyższy podział nie jest uznawany za wyczerpujący. Jak wskazuje w tym zakresie A.W. Wiśniewski, „brak w literaturze arbitrażowej systematycznego, krytycznego przeglądu teorii”15. Krótki przegląd form przed- stawia jedynie A. Szumański16. Wskazane powyżej cztery teorie natury praw- nej arbitrażu zostały wyodrębnione według kryterium historycznego, tj. kolej- ności ich powstawania w zderzeniu z malejącymi barierami natury faktycznej w ich funkcjonowaniu. Teoria materialnoprawna (kontraktowa) została wyodrębniona w XVIII i XIX w. W jej ujęciu arbitraż ujmuje się jako: „akt realizacji swobody umów przysługującej stronom w obszarze prawa materialnego, ze wszystkimi tego konsekwencjami ograniczającymi znaczenie i przydatność praktyczną takiej umowy”17. Tym samym, w ramach tej teorii, wyklucza się rozważania w przed- miocie procesowych aspektów arbitrażu uznając, że za każdym razem, kiedy jedna ze stron nie zgadza się z orzeczeniem sądu arbitrażowego, powinien on podlegać kontroli sądownictwa państwowego. Wskazuje się, że arbitraż w ta- kiej postaci funkcjonuje jedynie we Włoszech jako arbitrato libero18. Współistniejąca druga teoria arbitrażu (tj. teoria jurysdykcyjna) ukierun- kowuje na jego proceduralny wymiar. Jej istotą jest przede wszystkim powią- zanie wyroku sądu arbitrażowego z wyrokiem określonego sądu państwowego. Niewątpliwym minusem tego rodzaju ujęcia arbitrażu jest jego silne związa- nie z prawem określonego państwa, od czego odchodzą współczesne formy arbitrażu. Wskazuje się również, że teoria ta „nie jest zdolna do wyjaśnienia skutków prawnych umowy o arbitraż, jeśli strony obejdą się bez pomocy wła- dzy sądowniczej, tzn. bezkolizyjnie przeprowadzą i wykonają wyrok; właści- 15 A.W. Wiśniewski, Międzynarodowy arbitraż..., s. 36. 16 A. Szumański, [w:] A. Szumański (red.), System Prawa Handlowego, t. 8, Arbitraż handlowy, Warszawa 2010, s. 39–41. 17 A.W. Wiśniewski, Charakter prawny instytucji arbitrażu w świetle nowelizacji polskiego prawa arbitrażowego, ADR 2008, Nr 2, s. 37–38, cyt. za: J.P. Niboyet, Manuel de droit international privé, Paris 1928, s. 972–974. 18 Ibidem, s. 37. 6 2. Pojęcie arbitrażu wie, traktowana ściśle, postuluje ich negację”19. Współczesne wersje teorii ju- rysdykcyjnej odchodzą od wskazanych pryncypiów. Teoria autonomiczna jest niezależna od teorii kontraktowej i jurysdykcyj- nej. Za przedmiot rozważań przyjmuje pojęcie arbitrażu i procesu arbitrażo- wego. Jej podstawowym założeniem jest, że arbitraż nie powinien być uzależ- niony od prawa miejsca siedziby arbitrażu, zaś o miejscu, w którym będzie się toczył oraz o zasadach, w oparciu o które będzie odbywało się procedowanie, powinny decydować strony20. Mankamentem tej teorii jest brak ujmowania potrzeby regulacji arbitrażu przez określony porządek prawny, a bez tego może się okazać, że arbitraż nie jest skuteczny. A.W. Wiśniewski, w ramach teorii autonomicznej, wyróżnia dwie wersje: absolutną oraz relatywną (integralną). Różnica pomiędzy nimi sprowadza się do tego, że w teorii relatywnej, strony rezygnują z gwarancji zapewnionych im przez prawo konkretnego państwa na rzecz ogólnej zasady, iż umów należy dotrzymywać. Z kolei w teorii abso- lutnej uznaje się, że prawo konkretnego państwa jest autonomiczne w ramach każdorazowego arbitrażu. Mieszana forma arbitrażu zakłada połączenie formy materialnej (kontak- towej) z jurysdykcyjną. Odnosząc powyższe rozważania na grunt polskiego ustawodawstwa, należy odwołać się do ustawy z 28.7.2005 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego21, która weszła w życie 17.10.2005 r., a która wprowadziła obecną regulację sądownictwa polubownego. Zmianie uległa zarówno regulacja są- downictwa polubownego, jak i umiejscowienie przepisów. Zostały one prze- niesione na koniec KPC, tj. w miejsce dotychczasowej księgi trzeciej, a w jej części pierwszej „Sąd polubowny” (art. 695–715 KPC) dodano część piątą za- tytułowaną „Sąd polubowny (arbitrażowy)”. Na marginesie można zauważyć, że samo określenie arbitraż, eksponowane w niniejszej monografii, w Kodek- sie postępowania cywilnego pojawia się jedynie dwa razy, tj. w tytule księgi piątej – w nawiasie – „Sąd polubowny (arbitrażowy)” oraz w art. 1186 KPC, w odniesieniu do wezwania na arbitraż. Niniejsze opracowanie pomija przepisy obowiązujące poprzednio, traktu- jąc je jako historyczne. Zgodnie bowiem z art. 2 ustawy z 28.7.2005 r. poprzed- 19 A.W. Wiśniewski, Charakter prawny instytucji arbitrażu w świetle nowelizacji polskiego prawa arbitrażowego, ADR 2008, Nr 2, s. 37–38, cyt. za: J.P. Niboyet, Manuel de droit international privé, Paris 1928, s. 39. 20 J.D.M. Lew, L.A. Mistelis, M. Kroll, Comparative International Commercial Arbitration, Kluwer Law International 2003, s. 81. 21 Dz.U. Nr 178, poz. 1478. 7 Rozdział I. Charakterystyka arbitrażu – uwagi ogólne nie uregulowania znajdowały zastosowanie jedynie w sprawach o uchylenie wyroku sądu polubownego wszczętych przed wejściem w życie nowelizacji z 2005 r. Powyższe wnioski interpretacyjne płyną również z wyroku Sądu Naj- wyższego z 27.11.2008 r., w treści którego wskazuje się, że „nowe przepisy do- tyczące postępowania przed Sądem polubownym powinny być stosowane do- piero wtedy, gdy wezwanie na arbitraż zostało pozwanemu doręczone w tym dniu lub później”22. Analizując przeważające w polskiej doktrynie ujęcie arbitrażu, wskazuje się, że wpisuje się ono w co prawda tradycyjną teorię jurysdykcyjną, jed- nak w jej stosunkowo liberalnym wydaniu. W doktrynie prawa odnotowuje się również nowoczesny punkt widzenia, reprezentowany przez A. Szumań- skiego. Opowiada się on za rozumieniem arbitrażu na gruncie polskiego usta- wodawstwa jako prywatnego sądu, czerpiącego umocowanie z woli stron23, nie eksponując zastępczej roli arbitrażu w stosunku do sądów powszechnych. Istotne znaczenie w zrozumieniu sądownictwa polubownego na gruncie usta- wodawstwa polskiego ma treść uzasadnienia do ustawy z 28.7.2005 r. Jako postulat wskazano, że zamiarem jest: „aby nowa regulacja sądownictwa polu- bownego lepiej pełniła swą funkcję alternatywnego sposobu rozpoznawania sporów cywilnych od rozwiązań dotychczasowych”24. Mając na względzie po- wyższe, ustawodawca przewidział, że projektowane przepisy dotyczące sądow- nictwa polubownego będą regulowały nie tylko krajowe sądownictwo polu- bowne, lecz także sądownictwo międzynarodowe. Przyjęto, że część z nich bę- dzie dotyczyła także postępowania prowadzonego przed sądem polubownym za granicą oraz takiego postępowania przed sądem polubownym, gdy miej- sce postępowania nie zostało oznaczone. Uzasadniając cel proponowanych rozwiązań wskazano, że: „takie rozwiązanie odpowiada potrzebom współcze- snego obrotu cywilnoprawnego, który w szerokim zakresie ma międzynaro- dowy charakter”25. Liberalne podejście do arbitrażu w ramach teorii jurysdyk- cyjnej uwidacznia się także w określeniu, że założeniem zmian wprowadza- nych nowelizacją z 28.7.2005 r. jest, aby „projektowane przepisy umożliwiały podmiotom zainteresowanym korzystanie z sądownictwa polubownego w jak najszerszym zakresie”26. Ustawodawca wyraźnie również określił, że przy opra- 22 Wyr. SN z 27.11.2008 r. (IV CSK 292/08, Legalis). 23 A. Szumański, [w:] A. Szumański (red.), System Prawa Handlowego..., s. 6–7. 24 Druk sejmowy Nr 3434 z 8.11.2004 r., s. 1, rządowy projekt ustawy o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego i ustawy – Prawo upadłościowe i naprawcze. 25 Ibidem. 26 Ibidem. 8 2. Pojęcie arbitrażu cowywaniu projektu ustawy uwzględnił opracowany przez Komisję Między- narodowego Prawa Handlowego ONZ (UNCITRAL) tekst ustawy modelowej w sprawie międzynarodowego arbitrażu handlowego, zalecony w 1985 r. pań- stwom członkowskim przez Zgromadzenie Ogólne tej organizacji jako wzo- rzec krajowych uregulowań tej problematyki, co dostosowuje prawa polskie do międzynarodowych standardów. W ujęciu przekrojowym należy wskazać, że definicje arbitrażu kształto- wały się już od lat 80. XX w. Za jedną z pierwszych można przyjąć definicję S. Dalka, który wskazywał, że „sądem polubownym jest sąd niepaństwowy (...) powołany zgodną wolą stron stosunku cywilnoprawnego do rozstrzygania ich sporu wyrokiem mającym moc prawną na równi z wyrokiem sądu państwo- wego”27. Również A. Jakubecki odnotowuje powszechność definicji arbitrażu jako „sądu niepaństwowego, rozstrzygającego sprawę na podstawie zgodnej woli stron wyrażonej w sposób i w zakresie zgodnym z przepisami prawa, wyrokiem zrównanym w skutkach z wyrokiem sądu państwowego”28. Z ko- lei K. Piasecki odnotowuje, że „arbitraż jest instytucją alternatywnej ochrony prawnej, pozostawiającą wybór między państwową i prywatną, pozasądową ochroną prawną; można posługiwać się określeniem parajudicial protection; (...) odpowiada naturze prawa prywatnego”29. A. Zieliński zdefiniował zaś ar- bitraż przez odwołanie się do okoliczności, że stanowi on alternatywny spo- sób rozpoznawania i rozstrzygania sporów cywilnych przez organ, który nie jest sądem państwowym, a który swoje uprawnienia do rozstrzygania danego sporu wywodzi z umowy stron, która eliminuje rozstrzyganie danego sporu przez sąd państwowy30. Podsumowując powyższe przykłady definicyjne można zauważyć, że jak- kolwiek definicja podana w latach 80. XX w. przez S. Dalka wydawała się być archaiczna, z uwagi na odwoływanie się do jurydycznego modelu arbitrażu, to kolejne definicje nie wpłynęły zasadniczo na jej kształt, zmieniając jedynie ak- centy w zakresie poszczególnych cech arbitrażu. Niezmienne i oczywiste pozo- 27 S. Dalka, Sądownictwo polubowne z PRL, Warszawa 1987, s. 17. 28 M.P. Wójcik, [w:] A. Jakubecki (red.), Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz, Lex/el. 2015, komentarz do art. 1154 KPC. 29 K. Piasecki, Kodeks postępowania cywilnego. Tom IV. Przepisy z zakresu międzynarodo- wego postępowania cywilnego. Sąd polubowny (arbitrażowy). Regulacje prawne Unii Europejskiej w sprawach transgranicznych. Komentarz do wprowadzenia do części piątej (od art. 1154 KPC), Warszawa 2013. 30 A. Zieliński [w:] A. Zieliński, K. Flaga-Gieruszyńska (red.), Kodeks postępowania cywil- nego. Komentarz, Warszawa 2017, komentarz do części piątej (wprowadzenie poprzedzające art. 1154 KPC). 9 Rozdział I. Charakterystyka arbitrażu – uwagi ogólne staje zatem, że główną cechą arbitrażu jest jego niepaństwowy charakter, a po- nadto działanie z woli stron oraz zrównanie przez ustawę mocy prawnej wy- roków arbitrażowych z mocą wyroków sądów państwowych31. 3. Źródła prawa w ramach arbitrażu Konstrukcja prawna arbitrażu na gruncie ustawodawstwa polskiego została przyjęta ustawą z 28.7.2005 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cy- wilnego. Unormowania w niej zawarte odnoszą się zarówno do arbitrażu kra- jowego, jak i międzynarodowego. Przepisy części piątej KPC stosuje się odpo- wiednio do postępowań szczególnych. Wśród przykładowych procedur można wymienić postępowania prowadzone przez stałe sądy polubowne ustanawiane przez polskie związki sportowe, postępowania odwoławcze prowadzone przez arbitrów od rozstrzygnięć protestów w sprawach z zakresu zamówień publicz- nych, postępowania przed stałymi polubownymi sądami konsumenckimi przy Prezesie Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów w sprawach dotyczą- cych umów o świadczenie usług telekomunikacyjnych oraz pocztowych oraz postępowania przed Komisją Prawa Autorskiego w zakresie szczegółowych za- sad i trybu działania Komisji Prawa Autorskiego, wynagradzania jej członków, wysokości opłat za postępowanie przed tą Komisją oraz zasad ich wnoszenia. Za A. Zielińskim32 należy również wskazać, że do źródeł prawa w sprawach sądownictwa polubownego (arbitrażowego) zalicza się, zgodnie z brzmieniem art. 87 ust. 1 Konstytucji RP, umowy międzynarodowe ratyfikowane przez Pol- skę, a to m.in.: Protokół o klauzulach arbitrażowych, podpisany w Genewie 24.9.1923 r.33; Konwencję o uznawaniu i wykonywaniu zagranicznych orze- czeń arbitrażowych, sporządzoną w Nowym Jorku 10.6.1958 r.34; Konwencję europejską o międzynarodowym arbitrażu handlowym, sporządzoną w Ge- newie 21.4.1961 r.35 Ponadto, można wyróżnić następujące dwustronne mię- dzynarodowe umowy arbitrażowe: Traktat koncyliacyjno-arbitrażowy pomię- dzy Polską a Austrią, podpisany w Wiedniu 16.4.1926 r.36; Traktat koncylia- 31 T. Ereciński, K. Weitz, Sąd arbitrażowy, Warszawa 2008, s. 17. 32 A. Zieliński, [w:] A. Zieliński, K. Flaga-Gieruszyńska (red.), Kodeks..., komentarz do części piątej (wprowadzenie poprzedzające art. 1154 KPC). 33 Dz.U. z 1931 r. Nr 84, poz. 648. 34 Dz.U. z 1962 r. Nr 9, poz. 41. 35 Dz.U. z 1964 r. Nr 40, poz. 270. 36 Dz.U. z 1927 r. Nr 40, poz. 350. 10 3. Źródła prawa w ramach arbitrażu cyjny między Polską a Brazylią, podpisany w Rio de Janeiro 27.1.1933 r.37; Traktat o koncyliacji, postępowaniu sądowym i arbitrażu między Polską a Buł- garią, podpisany w Warszawie 31.12.1929 r.38; Traktat koncyliacyjny mię- dzy Polską a Chile, podpisany w Santiago de Chile 19.10.1929 r.39; Traktat koncyliacyjno-arbitrażowy między Polską a Danią, podpisany w Kopenhadze 23.4.1926 r.40; Traktat przyjaźni, koncyliacyjny i arbitrażowy między Rzecząpo- spolitą Polską a Republiką Grecką, podpisany w Warszawie 4.1.1932 r.41; Trak- tat o koncyliacji, postępowaniu sądowym i arbitrażu między Polską a Hisz- panią, podpisany w Madrycie 3.12.1928 r.42; Traktat o postępowaniu sądo- wemu, arbitrażu i koncyliacji między Polską a Holandią podpisany w Hadze 12.4.1930 r.43; Traktat koncyliacyjno-arbitrażowy między Polską a Królestwem Serbów, Chorwatów i Słoweńców, podpisany w Genewie 18.9.1926 r.44; Traktat o koncyliacji, arbitrażu i postępowaniu sądowym między Polską a Norwegią, podpisany w Oslo 9.12.1929 r.45; Traktat Koncyliacyjno-Arbitrażowy między Polską a Rumunią, podpisany w Bukareszcie 24.10.1929 r.46; Traktat koncylia- cyjny i arbitrażowy między Rzecząpospolitą Polską a Konfederacją Szwajcar- ską, sporządzony w Warszawie 20.1.1993 r.47; Traktat koncyliacyjny między Rzecząpospolitą Polską a Stanami Zjednoczonymi Ameryki, podpisany w Wa- szyngtonie 16.8.1928 r.48; Traktat koncyliacyjno-arbitrażowy między Polską a Węgrami, podpisany w Warszawie 30.11.1928 r.49 Jako że w arbitrażu ogromne znaczenie odgrywa autonomia woli stron, istotne znaczenia mają normy prawne, które strony przyjmują jako obo- wiązujące w ramach rozpoznawania konkretnych spraw. Określa się je jako tzw. miękkie zespoły norm. Generalnym założeniem jest fakt, że to strony mają kompetencję do kreowania zasad, w oparciu o które toczy się postępowa- nie. Jest to jednak założenie nieco idealistyczne. Różnego rodzaju stowarzysze- 37 Dz.U. Nr 89, poz. 688. 38 Dz.U. z 1931 r. Nr 20, poz. 118. 39 Dz.U. z 1931 r. Nr 13, poz. 58. 40 Dz.U. z 1927 r. Nr 40, poz. 352. 41 Dz.U. Nr 66, poz. 614. 42 Dz.U. z 1930 r. Nr 20, poz. 162. 43 Dz.U. z 1931 r. Nr 15, poz. 72. 44 Dz.U. z 1928 r. Nr 61, poz. 561 ze zm. 45 Dz.U. z 1930 r. Nr 39, poz. 346. 46 Dz.U. z 1930 r. Nr 20, poz. 160. 47 Dz.U. z 1994 r. Nr 67, poz. 289. 48 Dz.U. z 1930 r. Nr 4, poz. 27 i 29. 49 Dz.U. z 1930 r. Nr 13, poz. 93. 11 Rozdział I. Charakterystyka arbitrażu – uwagi ogólne nia eksperckie, czy instytucje arbitrażowe tworzą bowiem zasady, które strony często przyjmują przystępując do arbitrażu. W tym zakresie można przywo- łać np. International Bar Association (IBA) i wykorzystywany IBA Rules on Taking Evidence (Regulamin Postępowania Dowodowego), opracowany przez IBA dokument w postaci The IBA Guidelines on Party Representation in Inter- national Arbitration (Wytyczne dotyczące zastępstwa procesowego w między- narodowym arbitrażu), czy też Guidelines on Conflicts of Interest (Wytyczne IBA dotyczące konfliktu interesów w Międzynarodowym arbitrażu)50. Wśród stowarzyszeń eksperckich można wymienić również International Law Asso- ciation (ILA) i wydane przez nią miękkie zespoły norm w postaci: Recommen- dations on the Application of Public Policy as a Ground for Refusing Recogni- tion or Enforcement of International Arbitral Awards51, czy Chartered Institute of Arbitrators (CIArb) i wydane przez nią praktyki: Practice Guidelines52. Wła- sne wytyczne wydały również stowarzyszenia eksperckie, jak np. International Chamber of Commerce (Międzynarodowa Izba Handlowa), ICC Techniques for Controlling Time and Costs in Arbitration53 i American Arbitration Association, ABA/AAA Code of Ethics for Arbitrators in Commercial Disputes54. We współ- czesnej doktrynie przyznaje się, że uwaga społeczności arbitrażowej skupiona jest głównie na tworzeniu różnego rodzaju miękkich zespołów norm, zaś ich znaczenie w praktyce arbitrażu jest niebagatelne55. 50 M. Zachariasiewicz, J. Zrałek, J. Zrałek, ADR 2017, Nr 1; http://www.ibanet.org (dostęp: 12.12.2018 r.). 51 Zob. www.ila-hq.org (dostęp: 12.12.2018 r.). Polski tekst Wytycznych w tłum. M. Zacha- riasiewicza ukazał się w PPPM 2010, vol. 6, s. 155–160. 52 Np. Practice Guideline 13: Guidelines for Arbitrators on how to approach the making of awards on interest: www.ciarb.org (dostęp: 12.12.2018 r.). 53 Zob. www.uk.practicallaw.com (dostęp: 12.12.2018 r.). 54 Zob. www.adr.org (dostęp: 12.12.2018 r.). 55 W. Park, Arbitration in Autumn Arbitration in Autumn: The Maturing of Private Di- spute Resolution, Boston University School of Law Public Law ;amp Legal Theory Paper 2011, Nr 17−29, 2 J. INT’L DISPUTE SETTLEMENT 3, https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abs- tract_id=3018726 (dostęp: 12.12.2018 r.). 12 4. Funkcje arbitrażu 4. Funkcje arbitrażu 4.1. Funkcja ochronna Jedną z podstawowych funkcji arbitrażu jest funkcja ochronna. Samo po- jęcie ochrony prawnej można rozumieć w szerszym (largo) albo węższym (stricto) znaczeniu. Ochrona prawna sensu stricto obejmuje działalność orga- nów państwa w zakresie orzekania. Zachodzi w sytuacji konfliktowej i sprowa- dza się de facto do rozstrzygania konfliktów. W sensie largo, ochrona prawna oprócz orzekania obejmuje również działalność pojednawczą. W tym zakre- sie należy poczynić zastrzeżenie, że większość przedstawicieli doktryny przyj- muje, iż to sędziowie są jedynymi podmiotami właściwymi w kwestiach doty- czących orzekania, zatem funkcja ochronna powinna być definiowania jedynie przez pryzmat państwowego wymiaru sprawiedliwości. W takim ujęciu wy- mierzanie sprawiedliwości (orzekanie) może być zatem utożsamiane jedynie z sędziami, którzy jako funkcjonariusze publiczni pozostają w stosunku zależ- ności służbowej i rozpoznają spory prawne w imieniu państwa, działając jed- nocześnie jako organ państwowy powołany do tego rodzaju działań56. Nie bez znaczenia pozostaje, że Konstytucja RP nie definiuje terminu „wymiaru spra- wiedliwości”. Niektórzy przedstawiciele doktryny, jak np. P. Wiliński i P. Kar- lik wskazują, że do realizacji konstytucyjnego prawa do sądu dochodzi dopiero w ramach poddawania kontroli orzeczeń sądu polubownego przez sądy po- wszechne. Pojawiają się jednak głosy, że zasadne jest definiowanie wymiaru sprawiedliwości szeroko, w ujęciu przedmiotowo-funkcjonalnym przyjmując, iż mieści się w nim również sądownictwo polubowne57, bowiem w ramach tego rodzaju sądownictwa również dochodzi do realizacji konstytucyjnego prawa do sądu (ujmowanego szeroko). Tym samym, obecnie ukształtowana doktryna nie wykształciła jasnego stanowiska przesądzającego o tym, czy sądownictwo polubowne mieści się w szeroko pojętym wymiarze sprawiedliwości, stanowiąc jego uzupełnienie, czy też może jest zupełnie inaczej, tj. sądownictwo polu- bowne należy rozpoznawać jako alternatywę dla sądownictwa powszechnego. 56 W. Skrzydło, Konstytucja Rzeczpospolitej Polskiej. Komentarz do art. 174 Konstytucji RP, Lex/el. 57 E.J. Krześniak, Specyfika arbitrażu sportowego i przydatność stosowanych w nim reguł przy konstruowaniu regulaminów innych sądów polubownych, PPH 2017, Nr 7, s. 33, oraz przywołane tam A. Zienkiewicz, Studium mediacji. Od teorii ku praktyce, Warszawa 2007, s. 215; R. Morek, ADR..., s. 42. 13 Rozdział I. Charakterystyka arbitrażu – uwagi ogólne Zwolennicy ujmowania arbitrażu, jako alternatywy wobec sądownictwa powszechnego, zwracają szczególną uwagę na fakt, że elementem funkcji arbi- trażu jest wyłączenie, z woli podmiotów prawa prywatnego, jurysdykcji sądów państwowych. Konsekwencją powyższego jest samodzielne decydowanie pod- miotów uczestniczących w arbitrażu, czy postępowanie będzie miało charakter sformalizowany, czy wręcz przeciwnie – wskutek wyboru zdecydowanie mniej restrykcyjnych zasad nastąpi jego odformalizowanie. Tego rodzaju dowolność jest ujmowana jako niewątpliwa zaleta arbitrażu. Istotne pozostaje, że sąd arbi- trażowy (ujmowany nawet jako alternatywa do sądownictwa powszechnego), będzie właściwy do rozpoznawania sporów między stronami tylko w przy- padku przyznania mu takiej kompetencji przez same strony. Kompetencja taka może zostać przyznana, co do zasady, w umowie stron poddającej spór pod jego rozstrzygnięcie. W zależności od wersji językowej umowa taka może na- zywać się zapisem na sąd polubowny, umową o arbitraż, arbitration agreement, convention d’arbitrage czy inną. Zgoda na poddanie sporów pod arbitraż prze- sądza de facto o dokonaniu wyboru i przekazaniu sprawy do rozstrzygnięcia arbitrom w miejsce sędziów sądów powszechnych. Omówione rozważania nabierają nowego wymiaru, jeśli zestawi się je z ar- bitrażem sportowym. Jakkolwiek za zrozumiałe należy uznać (nawet nieapro- bująco), że istnieje szereg argumentów przemawiających za wyłączeniem są- downictwa polubownego z systemu sądownictwa powszechnego, to w kon- tekście prawa sportowego argumenty te mają wymiar jedynie teoretyczny. Z uwagi na autonomię sportu, zarówno w ujęciu normatywnym, jak i organi- zacyjnym, występuje szereg odmienności. Jedna z nich, zasadniczo kluczowa, ujawnia się w kwestii sądownictwa polubownego. O ile, jak omówiono powy- żej, w ramach arbitrażu handlowego, strony mają, co do zasady, nieskrępowaną możliwość dokonywania wyboru w zakresie arbitrażu, o tyle w przypadku prawa sportowego, wybór taki jest de facto narzucony, tj. nie istnieje. Strony nie decydują bowiem, czy chcą poddać swój spór pod rozstrzygnięcie sądu po- lubownego. Konieczność zaakceptowania przez klub i pojedynczych zawodni- ków jurysdykcji organów FIFA, związku krajowego i odpowiednich podmio- tów arbitrażowych warunkuje możliwość zarówno brania udziału w rozgryw- kach, jak i przystąpienia do organizacji krajowej (PZPN). Zgodnie zaś z art. 45a i n. ustawy z 25.6.2010 r. o sporcie58, sąd polubowny w postaci Trybunału Ar- bitrażowego do Spraw Sportu jest właściwy do rozpoznawania odwołań od 58 T.j. Dz.U. z 2018 r. poz. 1263 ze zm. 14 4. Funkcje arbitrażu postanowień dyscyplinarnych polskich związków sportowych (np. od posta- nowień PZPN). Powyższa odrębność wydaje się jeszcze bardziej uzasadniać alternatywny charakter sądów polubownych w stosunku do sądów powszechnych. Wracając tym samym do kwestii funkcji ochronnej postępowania arbitrażowego należy wskazać, że pomimo wskazanych odrębności, ochrona prawna udzielana przed sądami polubownymi jest uzależniona od wielu czynników. Wśród nich po- daje się m.in. takie jak: „uczciwy proces, jakość merytorycznego rozstrzygnię- cia sporu, właściwe ukształtowanie trybu postępowania, czas postępowania ar- bitrażowego, rozsądna wysokość i sprawiedliwy podział kosztów arbitrażu, po- ufność postępowania, wykonalność uzyskanego tytułu egzekucyjnego, forma i treść zapisu na sąd polubowny, możliwość uzyskania tymczasowych zabez- pieczeń przed sądem polubownym, moc prawna orzeczeń arbitrażowych, wy- kluczenie odwołania od wyroku sądu polubownego, podstawa uchylenia ta- kiego wyroku”59. Starając się dociec, czy rzeczywiście postępowanie arbitrażowe (w ogól- ności i co do zasady) posiada wskazane cechy, należałoby zweryfikować, czy prawdziwe jest dominujące w literaturze przedmiotu przeświadczenie, że po- stępowanie arbitrażowe jest postępowaniem, które cechuje szybkość, mniejsze sformalizowanie, taniość, możność dostosowania rozstrzygnięcia do specyfiki sprawy dzięki fachowej wiedzy arbitrów oraz dopuszczalność orzekania na za- sadach słuszności. Niektóre ze wskazanych cech wydają się być niestety jedy- nie postulatami. Jak podaje M. Tomaszewski60, postępowania przed sądami po- lubownymi nie cechują się szybkością i taniością. Kwestie te, jak się okazuje, nie są jednak determinujące w ramach wyboru arbitrażu. Ponad niskie koszty postępowania respondenci próby badawczej stawiali inne czynniki. Wyniki analiz dały obraz, że najpopularniejszym polskim sądem polubownym jest Sąd Arbitrażowy przy Krajowej Izbie Gospodarczej w Warszawie. Na drugim pod względem popularności miejscu uplasował się Sąd Arbitrażowy Lewiatan, w którym sprawy miało 38,6 respondentów. Zgodnie z badaniami M. Toma- szewskiego, kryterium decydującym o wyborze sądu arbitrażowego w Polsce jest dobra reputacja sądu (47,4 próby), nowoczesny i przyjazny regulamin arbitrażowy (23,7 deklaracji) oraz niskie koszty (11,8 wskazań) i przyzwy- czajenie (10,5 respondentów). Analizy potwierdziły zatem, że szeroko pojęta 59 Ł. Błaszczak, Wyrok sądu polubownego..., s. 68, cyt. za: M. Tomaszewski, Skuteczność ochrony prawnej przed sądami polubownymi. Doświadczenia polskie, PS 2006, Nr 1, s. 35. 60 M. Tomaszewski, Skuteczność..., s. 50 i n. 15 Rozdział I. Charakterystyka arbitrażu – uwagi ogólne dobra reputacja jest ważniejsza, niż np. koszty postępowania arbitrażowego. Znaczenie dobrej reputacji instytucji arbitrażowej zostało również dostrzeżone na gruncie wyboru arbitrażu międzynarodowego. W tym przypadku jego istot- ność potwierdziło aż 61,8 respondentów, przy czym jako ważne znaczenie niskich kosztów wskazało jedynie 6,6 próby. Jakkolwiek znaczenie kosztów w ramach wyboru konkretnej instytucji ar- bitrażowej wydaje się nie być tak znaczące, należy odnotować jego znaczenie w ramach oceny zadowolenia z wyniku postępowania. Badania M. Tomaszew- skiego dają obraz, że respondenci najbardziej zadowoleni są właśnie z wyniku postępowania (średnio 4,55 pkt w siedmiopunktowej skali, gdzie 1 oznaczało brak zadowolenia, a 7 bardzo duże zadowolenie), a w dalszej kolejności z po- stawy arbitrów (ok. 4,09 pkt) oraz z szybkości postępowania (ok. 3,78 pkt). Najniższy zaś poziom zadowolenia dotyczył kosztów postępowania arbitrażo- wego (przeciętnie 3,40 pkt). Co więcej respondenci pytani: „czy w świetle ich doświadczeń, zasady rozstrzygania o kosztach w arbitrażu są jasne i przewidy- walne”, udzielali odpowiedzi negującej w ok. 31,5 . 4.2. Funkcja rozstrzygania sporów Z ochronną funkcją arbitrażu powiązana jest funkcja rozstrzygania sporów zaistniałych pomiędzy dwoma podmiotami przez sąd arbitrażowy. Wynikiem takiego rozstrzygnięcia może być zarówno zawarcie ugody, podczas którego to procesu zwraca się szczególną uwagę na znalezienie kompromisu, jak i wy- danie określonego orzeczenia (np. wyroku), który jest efektem wcześniejszego zastosowania określonych przepisów. Wyrok arbitrażowy, jako jeden z wyni- ków spełniania funkcji rozstrzygania sporów cechuje się niewzruszalnością (res iudicata), wykonalnością lub stwierdzeniem skuteczności. Sam wyrok może zostać wydany jedynie w sporach, które mają zdatność arbitrażową. Omawiając funkcję ochronną, należy zwrócić uwagę na podmioty roz- poznające sprawy w ramach sądownictwa powszechnego (sędziowie) oraz podmioty czyniące to samo w ramach sądownictwa polubownego (arbi- trzy). Sędziowie są wyposażeni w uprawnienia wynikające m.in. z Konsty- tucji RP, ustawy z 27.7.2001 r. – Prawo o ustroju sądów powszechnych61, ustawy z 25.7.2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych62, ustawy 61 T.j. Dz.U. z 2018 r. poz. 23. 62 T.j. Dz.U. z 2018 r. poz. 2107. 16 4. Funkcje arbitrażu z 8.12.2017 r. o Sądzie Najwyższym63. Wraz z powołaniem na urząd sędziego, zostaje on wyposażony w określone atrybuty. Rozstrzyganie spraw przez sę- dziego mieści się w ramach sfery publicznoprawnej, co przejawia się m.in. w wydawaniu wyroków w imieniu Rzeczypospolitej Polskiej, a także roz- poznawaniu i rozstrzyganiu wszelkich spraw w imieniu państwa. W przy- padku arbitrów, co do zasady, nie możemy odnaleźć wątku publicznopraw- nego w ramach ich działań. Nie są oni funkcjonariuszami publicznymi, nie łączy ich również stosunek z organami publicznymi. Tym samym, realizacja funkcji rozstrzygania sporów jest specyficzna. Sprowadza się ona do koniecz- ności założenia, że wymiar sprawiedliwości należy definiować szeroko, w uję- ciu przedmitowo-funkcjonalnym. Sądownictwo polubowne uzupełniałoby lub pozostawało częścią składową wymiaru sprawiedliwości, realizującą funkcję rozstrzygania sporów. Przenosząc powyższe rozważania na grunt KPC należy wskazać, że w ra- mach funkcji rozstrzygania sporów przed sądami arbitrażowymi ad hoc i sta- łymi sądami arbitrażowymi, z punktu widzenia miejsca postępowania, wyróż- nia się postępowanie przed sądem polubownym znajdującym się na terytorium Polski i postępowanie przed sądem polubownym znajdującym się poza grani- cami Polski, co wynika z brzmienia art. 1154 i 1155 KPC. Artykuł 1180 i n. KPC statuują zasadę, że sąd polubowny jest uprawniony do orzekania o własnej ju- rysdykcji. Wynikiem rozstrzygania sporów przez sąd polubowny może być tak orzeczenie kończące postępowanie arbitrażowe w sprawie na terytorium Pol- ski (art. 1197 § 1 KPC), jak i orzeczenia sądu polubownego wydane za granicą (art. 1215 KPC). Zagadnienia dotyczące ugody reguluje art. 1196 KPC, zaś wy- konalność samej ugody art. 1212 i 1215 KPC. Co istotne, sprawy przed sądem polubownym, zgodnie z regulacją wynikają z KPC mogą być inicjowane we- zwaniem na arbitraż, powództwem o świadczenie, ustalenie stosunku praw- nego lub prawa, o ukształtowanie stosunku prawnego lub prawa albo też wnio- skiem o wszczęcie postępowania, o zabezpieczenie lub o wydanie zarządzenia tymczasowego. Stronom, co do zasady, przysługuje prawo wyboru arbitrów i procedury ustalania składu sądu arbitrażowego. Efektem urzeczywistniania funkcji rozstrzygania sporów może być odmowa przyjęcia sprawy do rozpo- znania w ramach teorii kompetencja-kompetencja, umorzenie postępowania na skutek odwołania zapisu (actus contrarius), wyrok albo ugoda. W ramach urzeczywistniania funkcji rozstrzygania, należy wskazać, że strony mogą (co jest fakultatywne), skorzystać z postępowania odwoławczego w ramach postę- 63 Dz.U. z 2018 r. poz. 5 ze zm. 17 Rozdział I. Charakterystyka arbitrażu – uwagi ogólne powania arbitrażowego, ustalając zasady procedowania. Stronom przysługuje również możliwość wniesienia skargi o uchylenie wyroku sądu polubownego (art. 1205 i n. KPC) oraz domagania się uznania i stwierdzenia wykonalności wyroku sądu polubownego lub ugody przed nim zawartej (art. 1212 i n. KPC). 4.3. Funkcja odciążenia sądowego wymiaru sprawiedliwości W doktrynie wskazuje się, że poddanie sporu pod rozstrzygnięcie sądu po- lubownego przekłada się na fakt, iż sądy powszechne stają się mniej obciążone. Jak wynika z badań przeprowadzonych przez M. Tomaszewskiego64 31,1 re- spondentów potwierdziło udział w nie mniej niż dwóch i nie więcej niż pięciu postępowaniach arbitrażowych w ciągu ostatnich 5 lat. Kolejna grupa, tj. aż 25,2 respondentów przyznała, że nie uczestniczyła w ogóle w sprawach arbi- trażowych w okresie 5 lat wstecz. Natomiast 33,9 zadeklarowało, że uczest- niczyło w postępowaniu arbitrażowym w ramach sześciu lub większej ilości spraw w ciągu ostatnich 5 lat, a 9,7 potwierdziło zaś udział w jednej sprawie. Arbitraż, jako prywatny tryb rozstrzygania sporów, stanowi niewątpli- wie alternatywną drogę w stosunku do sądowego wymiaru sprawiedliwo- ści. Wymaga jednak każdorazowego rozważenia zdolności arbitrażowej tych sporów, a także m.in. podstaw rozstrzygania spraw przez arbitraż i skut- ków wyroku arbitrażowego. Oczywiste pozostaje, że sąd arbitrażowy może, co do zasady, orzekać, gdy strony przyznają mu taką kompetencję w umo- wie poddającej sprawę pod jego rozstrzygnięcie. Ponadto, zgodnie z brzmie- niem art. 1163 KPC zapis na sąd polubowny może być zamieszczony w umo- wie spółki handlowej lub w jej statucie. Jeśli strony wprowadzą taki zapis do umowy, pozostaje on wiążący dla spółki i wspólników spółki oraz akcjona- riuszy w zakresie sporów, jakie mogą wyniknąć ze stosunku spółki. Przepis stanowi, że związanie zawartym w umowie (statucie) spółki, statucie spół- dzielni lub stowarzyszenia zapisem na sąd polubowny dotyczy sporów ze sto- sunku spółki i sporów ze stosunku członkostwa w spółdzielni lub stowarzy- szeniu. Zgodnie z aktualnym orzecznictwem zbycie przez wspólnika udziałów w spółce z ograniczoną odpowiedzialnością nie wpływa na jego dalsze związa- nie zapisem na sąd polubowny, zawartym w umowie spółki, ponieważ orzecz- nictwu sądu polubownego poddany został stosunek prawny (przedmiot sporu) udział w czystym zysku a nie konkretne strony sporu, mające status prawny 64 M. Tomaszewski, Skuteczność ochrony prawnej przed sądami polubownymi, s. 50 i n. 18 4. Funkcje arbitrażu wspólnika65. Należy ponadto zwrócić uwagę, że art. 1163 § 2 KPC doprecyzo- wuje, iż zasada zawarta w § 1 omawianego przepisu ma odpowiednie zastoso- wanie do zapisów na sąd polubowny zawartych w statutach spółdzielni i sto- warzyszeń. Warunkiem tego jest jednak zarejestrowanie statutu (w wypadku spółdzielni) lub stwierdzenie, że statut jest zgodny z przepisami prawa (w wy- padku stowarzyszeń). Przyjęte jest również, że zapis na sąd polubowny może być również zawarty w umowie spółki cywilnej. Zamieszczenie klauzuli w umowie spółki albo statucie spółdzielni lub sto- warzyszenia traktowane jest z punktu widzenia formy zapisu na sąd polu- bowny jako jej szczególna postać, tj. tzw. klauzula arbitrażowa przez odesłanie. Nazwa bierze swoje źródło w tym, że klauzula arbitrażowa zawarta jest tylko w umowie (statucie) spółki handlowej, statucie spółdzielni lub stowarzysze- nia, a czynność lub akt przystąpienia do spółki, spółdzielni lub stowarzyszenia obejmuje poddanie się umowie (statutowi), w tym zawartej w nich klauzuli arbitrażowej. Zakres związania takim zapisem na sąd polubowny jest ograni- czony podmiotowo wiąże spółkę i jej wspólników, spółdzielnię lub stowarzy- szenie i ich członków. Jako przykład szerokiego wykorzystania arbitrażu, można wskazać na jego powszechność w ramach rozwiązywania sporów w relacjach nie tylko mię- dzy przedsiębiorcami, ale również między spółką a konkretnymi wspólnikami o prawa majątkowe. Zdolność arbitrażową mają również sprawy dotyczące transakcji obrotu prawami udziałowymi. Wątpliwości budzi jednak, czy zdol- ność taką mają kwestie sporne pomiędzy spółką a wspólnikami niedotyczące bezpośrednio praw majątkowych, których punkt sporny sprowadza się do roz- strzygnięć w przedmiocie uprawnień organizacyjnych wspólników. Oczywiste natomiast wydaje się być, o czym przesądza natura arbitrażu, że spory pomię- dzy organami spółki lub organami a wspólnikami, pomimo że nie mogłyby być rozpoznawane przez sądy powszechne, mogłyby jednak być rozstrzygane w ramach arbitrażu. Należy również wskazać, że art. 1164 KPC przewiduje pewne ograniczenia w poddawaniu spraw pod rozstrzygnięcia sądów arbitrażowych. Ze wskaza- nego przepisu wynika, że zapis na sąd polubowny obejmujący spory z zakresu prawa pracy może być sporządzony tylko po powstaniu sporu i wymaga za- chowania formy pisemnej. Niewątpliwym celem przyświecającym takiej regu- lacji jest ochrona pracownika jako podmiotu słabszego w relacji z pracodawcą. Zwrócić należy uwagę, że zapis taki nie może być dokonany w umowie o pracę. 65 Post. SN z 1.3.2000 r. (I CKN 845/99, Legalis). 19
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:


Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: