Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00389 009631 11232696 na godz. na dobę w sumie
Archiwum Ringelbluma. Konspiracyjne Archiwum Getta Warszawy. Tom 14, Kolekcja Hersza Wassera - ebook/pdf
Archiwum Ringelbluma. Konspiracyjne Archiwum Getta Warszawy. Tom 14, Kolekcja Hersza Wassera - ebook/pdf
Autor: Liczba stron:
Wydawca: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-235-1486-2 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> historia
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Tom czternasty serii obejmuje zespół dokumentów przekazanych po wojnie do YIVO Institute for Jewish Research w Nowym Jorku przez Hersza Wassera, sekretarza grupy Oneg Szabat. Jest to jedyny, poza Żydowskim Instytutem Historycznym, zbiór dokumentów z Archiwum Ringelbluma i świadectwo nie tylko niezwykłego dzieła jakim były prace Oneg Szabat, ale też powojennych losów, jakie stały się udziałem tych, którzy w tym przedsięwzięciu uczestniczyli.

Na tom składają się dokumenty wyłączone w 1946 roku z pierwszej części Archiwum przez Hersza Wassera oraz niepublikowane dotąd dokumenty spoza ARG, tworzone głównie na potrzeby Delegatury Rządu na Kraj.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

W s t ę p „Przypominam sobie dramatyczne spotkanie »Oneg Szabat« 18 lipca 1942 r. W poczuciu przegrania, twarzą w twarz z zagładą ludności żydowskiej, przepro- wadzono dyskusję nad przyszłością archiwum. Odpowiedzialność za nie przekazano członkom egzekutywy zgodnie z ustaloną wcześniej kolejnością, ustalono też gdzie Archiwum będzie przekazane po zakończeniu wojny”1. Prezentowana w niniejszym tomie Kolekcja Hersza Wassera to zbiór dokumen- tów przekazany po wojnie do Żydowskiego Instytutu Naukowego (YIVO Institute for Jewish Research) w Nowym Jorku przez Hersza Wassera, sekretarza grupy „Oneg Szabat”. Jest to największy, poza przechowywanymi w archiwum Żydow- skiego Instytutu Historycznego w Warszawie, zbiór dokumentów pochodzących z Archiwum Ringelbluma2 i świadectwo powojennych losów, jakie stały się udzia- łem osób uczestniczących w tym przedsięwzięciu. Hersz Wasser urodził się 13 czerwca 1910 r. w Suwałkach. Po studiach ekono- micznych w Warszawie zamieszkał w Łodzi, gdzie pracował w Bibliotece im. Bera Borochowa i rozpoczął działalność w partii Poalej Syjon-Lewica. W grudniu 1939 r. wziął ślub z Blumą Kirszenfeld, młodszą od niego o dwa lata nauczycielką pocho- dzącą z Hrubieszowa. W końcu 1939 r. małżeństwo Wasserów wyjechało do War- szawy i po zamknięciu getta warszawskiego znalazło się na jego terenie. Z doku- mentów osobistych Wasserów, wydanych w tej serii w tomie Spuścizny3, wynika, 1 Zob. H. Wasser, The Ghetto Archives – The Enterprise of Dr. Emanuel Ringelblum, w: A Com- memorative Symposium in Honour of Dr. Emanuel Ringelblum and his „Oneg Shabbat” Under- ground Archives, Jerusalem 1983, s. 35. 2 Kilka dokumentów „Oneg Szabat” z przekazanych na „stronę aryjską” zachowało się w archi- wum Delegatury Rządu RP na Kraj w Archiwum Akt Nowych w Warszawie (zob. też dalej). Również niewielki zbiór materiałów ARG został ofi arowany po wojnie przez ŻIH do kolekcji Yad Vashem w Jerozolimie. Zob. Inwentarz Archiwum Ringelbluma, s. 47–51. 3 Spuścizny, s. 244–347, dok. 13–42. XVI Wstęp że natychmiast po przyjeździe do Warszawy oboje intensywnie włączyli się w życie społeczne dzielnicy zamkniętej. Bluma Wasser podjęła pracę nauczycielki i z cza- sem została dyrektorką szkoły powszechnej Tarbutu przy ul. Nowolipki 224, Hersz zaangażował się w prace Centralnej Komisji Uchodźców i w styczniu 1941 r. został wybrany na jej sekretarza. Najważniejszym polem działalności Wasserów było jednak bez wątpienia Archiwum Ringelbluma – konspiracyjne archiwum getta Warszawy. Od pierwszych chwil jego istnienia Hersz Wasser był kluczowym ogniwem zespołu „Oneg Szabat”. Już na pierwszym zebraniu, które miało miejsce jesz- cze przed zamknięciem getta5, zdecydowano o powierzeniu mu funkcji sekreta- rza Archiwum i to w jego ręku skupiła się koordynacja działalności zespołu. To on prowadził m.in. rejestr współpracowników Archiwum i spisywał dołączane do kolekcji dokumenty. Razem z Eliaszem Gutkowskim organizował też od początku 1942 r. referat prasowy „Oneg Szabat”, który dostarczać miał informacji polskiej i żydowskiej prasie konspiracyjnej6. Wasser nie zajmował się jednak wyłącznie pracą organizacyjną. W kolekcji Archiwum znajdujemy ok. 55 dokumentów jego autorstwa, głównie notatek, więk- szość z nich stanowią zapisy rozmów z uchodźcami, przeprowadzonych w ramach obowiązków związanych z pracą w CKU. Możemy przypuszczać, że zbierał też wśród uchodźców spisywane przez nich samych wspomnienia, listy i monografi e społeczności żydowskich spoza Warszawy, które – dołączane następnie do kolekcji – określane były przez Emanuela Ringelbluma jako „najcenniejszy dorobek dzia- łalności »Oneg Szabat«”7. Nie można wykluczyć, że Wasser był obecny przy zako- pywaniu zbiorów Archiwum8, na pewno był jedną z niewielu osób, które o miejscu jej ukrycia wiedziały i to on właśnie był jedynym, który po wojnie mógł je wska- zać. Nie dziwi więc, że w liście do YIVO napisanym przez Emanuela Ringelbluma i Adolfa Bermana 1 marca 1944 r., postrzeganym jako testament działaczy społecz- nych getta warszawskiego, to właśnie Wasser wymieniony jest jako pierwszy po Rin- gelblumie twórca konspiracyjnego archiwum getta Warszawy9. Żona Hersza Was- sera, Bluma, również włączyła się w działalność Archiwum, zajmując się głównie wykonywaniem odpisów dokumentów w języku żydowskim (ok. 60 dokumentów). 4 Zob. ARG I 266 (Ring I/1101 [1420]), RŻ w Warszawie. Wydział Szkolny, Świadectwo szkolne. 5 Zob. ARG II 1 (Ring II/212), [Menachem Mendel Kon], Księga kasowa zespołu „Oneg Szabat” (9.11.1940–7.08.1942 r.). 6 Zob. ARG I 35 (Ring I/472), Biuletyny „Oneg Szabat”, Notatka dołączona przez Hersza Wassera. 7 E. Ringelblum, Kronika getta warszawskiego: wrzesień 1939 – styczeń 1943, wstęp i red. A. Eisenbach, tłum. A. Rutkowski, Warszawa 1983, s. 427. 8 Według relacji Michała Borwicza, Hersz Wasser uczestniczył w zakopywaniu ARG; zob. Pieśń ujdzie cało. Antologia wierszy o Żydach pod okupacją niemiecką, oprac. M.M. Borwicz, War- szawa–Łódź–Kraków 1947, s. 42. 9 GFH, sygn. 5672, Emanuel Ringelblum i Adolf Berman, List do R[afała] Mahlera w sprawie działalności społecznej w getcie warszawskim, 1 marca 1944 r.; Podziemna praca kulturalna w ghetcie Warszawy, „Przełom” 1, 1946, s. 9. Wstęp XVII Razem z mężem odbierała też relacje docierających do getta uchodźców, wśród nich pierwszych uciekinierów z ośrodków zagłady w Chełmnie i Treblince10. Tzw. wielką akcję w lecie 1942 r. Hersz Wasser wraz z innymi działaczami podziemia przeżył dzięki zatrudnieniu w szopie OBW, kierowanym przez członka konspiracji Aleksandra Lejba Landaua. W czasie powstania w getcie warszawskim wraz z innymi pracownikami szopu Többensa znalazł się w transporcie skiero- wanym prawdopodobnie do obozu w Trawnikach, z którego udało mu się uciec w okolicach Otwocka11. Powrócił do Warszawy, gdzie przebywał aż do wyzwolenia, przez dłuższy czas, ukrywając się razem z żoną (występowali jako Henryk i Halina Wodniccy) z trójką innych działaczy Poalej Syjon-Lewicy: Polą Elster, Herszem Berlińskim i Eliahu Ehrlichem. Pozostając w ukryciu, Wasserowie utrzymywali też kontakty z innymi członkami konspiracji. Ze wszystkich działaczy „Oneg Szabat” to Wasserowi w największym stopniu udało się kontynuować po „stronie aryjskiej” dzieło Archiwum, zbierając, przecho- wując i kopiując materiały zamawiane u innych pozostających w ukryciu Żydów. Wśród często wykorzystywanych dzisiaj w badaniach nad historią getta warszaw- skiego materiałów, które zawdzięczamy jego pracy, znalazły się m.in. wspomnie- nia funkcjonariusza żydowskiej Służby Porządkowej Stanisława Gombińskiego12. W zachowanych listach, w których namawiał pozostałych przy życiu mieszkańców getta do dzielenia się wspomnieniami, wyraźnie zauważyć możemy dążenie do zachowania zasad panujących w pracy ARG i nawiązywanie do jego dziedzictwa, przejawiające się m.in. w rozumienia celu Archiwum jako oddającego całą prawdę „jakkolwiek gorzka by ona nie była”13. W liście do Ludwika Hirszberga, uchodźcy z Włocławka, którego dziennik udało mu się uzyskać do zbiorów, Wasser pisał: „Rozumiem doskonale Twoje opory i zastrzeżenia. Nie uważasz się za uprawnio- nego do pisania o nieżyjących już działaczach w sposób krytyczny i nazywając ich po imieniu, dlatego, że ci nie mogą odpowiedzieć i obronić swych pozycji, to jest powód, dla którego wolisz niektóre rzeczy przemilczeć. Nic bardziej nie- stosownego niż takie stanowisko. […] Przyszły historyk i socjolog wydobędzie z wszystkich wypowiedzi osobistych momenty naprawdę ogólne i istotne. A więc – bez paszkwilów, ale też bez ukrywania prawdy takiej, jaką Tyś widział. Zbyt wiele było w naszym życiu brylantowych serc i charakterów, byśmy się mieli wsty- dzić cieni”14. Poza zbieraniem i opracowywaniem materiałów Wasser spisywał też własne wspomnienia, a opracowania jego autorstwa, dotyczące m.in. funkcjono- wania szopów i powstania w getcie warszawskim, były przez Żydowski Komitet 10 Zob. B. Kirszenfeld-Wasser, Licht in der nacht, w: Pinkas Hrubieszów, Tel Aviv 1962, s. 708. 11 GFH, sygn. 3169, Hersz Wasser, Przeżycia jednego z wielu 19–24 kwietnia 1943, s. 3. 12 Pełna lista wspomnień i relacji zebranych przez Wassera znajduje się w Archiwum Muzeum Bojowników Gett pod sygn. 6142. 13 E. Ringelblum, Kronika getta warszawskiego..., s. 479. 14 GFH, sygn. 5994, Hersz Wasser, List do Ludwika Hirszberga (lipiec 1944 r.). XVIII Wstęp Narodowy wysyłane kanałami łączności Delegatury Rządu RP na Kraj do Lon- dynu15. Tak intensywna działalność wskazuje wyraźnie, że sam Wasser był już w tym momencie znacznie więcej niż tylko sekretarzem Emanuela Ringelbluma. Ze sprawnego, ale jednak tylko organizatora pracy Archiwum stał się w pełnym tego słowa znaczeniu spadkobiercą jego dzieła16. Po wojnie Hersz Wasser niezwykle aktywnie zaangażował się w odbudowę życia żydowskiego w powojennej Polsce. Był członkiem władz Centralnego Komi- tetu Żydów w Polsce, pracownikiem Centralnej Żydowskiej Komisji Historycz- nej i okresowo Wydziału Ziomkostw CKŻP, przez jakiś czas przewodniczącym Wydziału Emigracyjnego. Uzyskał też mandat z ramienia Poalej Syjon-Lewicy w Warszawskiej Radzie Narodowej i zaangażował się w ściganie przestępców wojennych, przygotowując ekspertyzy wykorzystywane podczas ich procesów17. Pomimo tak dużego zaangażowania w życie społeczne Żydów w Polsce, Wasserowie podejmowali też próby organizacji wyjazdu z Polski. Już podczas pobytu w Nowym Jorku latem 1946 r. Hersz otrzymał propozycję pracy w YIVO i z pomocą tej instytucji małżonkom przyznano wizę do Szwecji, skąd mieli zamiar wyemigrować do Stanów Zjednoczonych18. Do wyjazdu, planowanego na grudzień 1947 r., jednak nie doszło. Dopiero w 1950 r. udało im się wyjechać do Izra- ela, gdzie Hersz Wasser został dyrektorem założonego przez siebie w Tel Awiwie Instytutu Badań nad Żydowskim Ruchem Robotniczym im. Emanuela Ringelbluma, a później dyrektorem wydawnictwa Y.L. Peretza19. Zmarł w 1980 r. Dla nas najważniejszy jest jednak wątek powojennych losów Wassera związany z Archiwum Ringelbluma. Jak już stwierdzono, Hersz Wasser był kluczową postacią 15 Zob. B. Temkin-Bermanowa, Dziennik z podziemia, wstęp i oprac. A. Grupińska, P. Szapiro, Warszawa 2000, s. 278, przyp. 150; GFH, sygn. 3169, Dokumenty wysyłane za granicę przez Żydowski Komitet Narodowy. 16 Zdania na ten temat były jednak podzielone. Na przykład w powstałej w sierpniu 1944 r. cha- rakterystyce Wassera Adolf Berman opisywał: „drobnomieszczańskie usposobienie, egoizm, sybarytyzm” Wassera i – co ważniejsze w tym przypadku – jego „zbyt małą ideowość [i] ofi ar- ność” w pracy społecznej. Zob. GFH, sygn. 6166, Adolf Berman, Notatki na temat Hersza Was- sera, Icchaka Cukiermana i Hirsza Berlińskiego. 17 Zob. np. AŻIH, Procesy przestępców wojennych, sygn. 69 (Ludwik Korn), Ekspertyza Her- sza Wassera w sprawie działalności Żydowskiej Samopomocy Społecznej (ŻSS) w czasie oku- pacji; sygn. 70 (Ludwik Korn), Ekspertyza Hersza Wassera pt. O Służbie Porządkowej w get- cie warszawskim; sygn. 124 (Jürgen Stroop), Opracowanie Hersza Wassera pt. Jak powstawał ruch oporu w getcie warszawskim na tle życia społeczno-politycznego, kulturalno-oświatowego i organizacji społecznych. 18 Zob. m.in. AŻIH, sygn. 303/XIV/641; Archiwum YIVO, sygn. RG 100, 47–9, Teczka Hersza Wassera, Agreement made the 25th day of July 1946 between Yiddish Scientifi c Institute „YIVO” Inc. and Henryk Wasser. 19 R.M. Shapiro, M. Web, Hersh Wasser Biographical Note, w: The Hersh Wasser Collection, 1939–1946, New York 2010, mps w zbiorach YIVO. Wstęp XIX w przedsięwzięciu wydobycia Archiwum, nie tylko jako jeden, obok Blumy Wasser i Racheli Auerbach, z trojga pozostałych przy życiu współpracowników Ringel- bluma, ale przede wszystkim jako jedyny, który znał dokładne miejsce jego ukry- cia20. To Wasser był więc koordynatorem prac przy wydobyciu pierwszej części archiwum, do którego doszło 18 września 1946 r., po czym stał się niezastąpiony przy weryfi kacji i identyfi kacji jej zawartości. Pozostałością jego prac są dołączone dziś do znacznej części dokumentów z tej kolekcji notatki, w których identyfi kuje ich autorów, a czasem podaje dodatkowe informacje na temat okoliczności ich powstania czy dołączenia do kolekcji ARG. To na podstawie tych notatek opraco- wano w 1955 r., już po wyjeździe Wasserów z Polski, pierwszy inwentarz ARG. Hersz Wasser publikował też artykuły na temat Archiwum w prasie żydowskiej i uczestniczył w uroczystościach poświęconych Emanuelowi Ringelblumowi21. Jednocześnie jednak, w czasie prac porządkowych nad pierwszą częścią archi- wum, Hersz Wasser, działając z niejasnych dla nas dzisiaj pobudek i w niewyjaśnio- nych do końca okolicznościach, wyłączył z kolekcji 244 dokumenty, a następnie roz- począł stopniowe przekazywanie ich do YIVO22. W archiwum YIVO zachowało się do dzisiaj 49 kopert, w których dokumenty – tworzące dzisiaj Kolekcję Hersza Was- sera – dotarły do Nowego Jorku pomiędzy kwietniem a wrześniem 1947 r. Doku- menty były wysyłane listami poleconymi, adresowane na maszynie do dyrektora YIVO Maxa Weinreicha lub sekretarza Instytutu Marka Juwelira, opatrzone zazwy- czaj fałszywym nazwiskiem nadawcy i adresem zwrotnym. Kilka partii dokumentów przekazano również wyjeżdżającym za granicę zaufanym osobom, które wysyłały je już pod własnym nazwiskiem z rzeczywistych adresów z Francji, Niemiec i Szwe- cji. Jednym z takich kurierów była przedwojenna pracownica YIVO, po wojnie zatrudniona w Wojewódzkim Komitecie Żydowskim w Warszawie, Mina Rykles, którą poproszono o wysłanie partii dokumentów z Paryża23. Potwierdzenie odbioru kolejnych partii dokumentów, również w formie zaszyfrowanej, zazwyczaj jako podziękowania za pozdrowienia lub informacje o otrzymaniu listu od „wspólnego znajomego”, znajdujemy w korespondencji wysyłanej z YIVO do Wassera24. Spo- sób wysyłania dokumentów świadczy jednak nieomal na pewno, że przedsięwzięcie ich wyłączenia z ARG przeprowadzane było albo w całkowitej tajemnicy, albo wie- działa o nim tylko bardzo niewielka grupa najbliższych Wasserowi osób. 20 Jak pisze Tadeusz Epsztein, miejsce ukrycia archiwum mógł też znać utrzymujący bliskie kon- takty z Ringelblumem Adolf Berman. Zob. Inwentarz Archiwum Ringelbluma, s. 40. 21 H. Wasser, Archiwum Dra Emmanuela Ringelbluma, „Przełom” 3, 1947, s. 7; W IV rocznicę śmierci Dra Ringelbluma, „Przełom” 17, 1949, nr 4. 22 Zob. tabela zawartości Kolekcji Hersza Wassera w: Inwentarz Archiwum Ringelbluma, s. 59–65. 23 AŻIH, Wojewódzki Komitet Żydowski w Warszawie, sygn. 352/36, Kwestionariusz osobowy Miny Rykles (za przekazanie informacji na ten temat bardzo dziękuję pani Miriam Rykles). 24 Zob. m.in. Archiwum YIVO, sygn. RG 100, 47–9, Teczka Hersza Wassera, Listy Marka Juwe- lira do Hersza Wassera, 3 i 14 lipca 1947 r. XX Wstęp Dlaczego Hersz Wasser zdecydował się wysłać dokumenty do YIVO? Być może postrzegał archiwum Instytutu jako miejsce, w którym dokumenty te powinny się znajdować. To właśnie tam widział prawdopodobnie swoje archiwum po woj- nie sam Ringelblum, który z YIVO związany był przed wojną25 i pozostawał z nim w kontakcie również po przeniesieniu Instytutu z Wilna do Nowego Jorku w 1940 r.26 Informacji, by YIVO zgłaszało pretensje do tych zbiorów w archiwach nie znaj- dujemy, choć instytucja ta, w której wciąż działali przecież przedwojenni znajomi i współpracownicy Ringelbluma, zaangażowana była w prace nad ich wydobyciem. Na mocy porozumienia pomiędzy Żydowską Komisją Historyczną w Warszawie a Instytutem, które zawarto latem 1946 r., a więc jeszcze przed zakończeniem prac nad wydobyciem kolekcji, YIVO otrzymało tylko prawo do odpłatnego otrzyma- nia od Komisji fotokopii całości zbiorów Archiwum. Nad wypełnieniem umowy czuwać miał właśnie Wasser27. Być może w związku z przemianami politycznymi zachodzącymi wówczas w Polsce i narastającą atmosferą zagrożenia społeczności żydowskiej były sekretarz „Oneg Szabat” uznał takie działanie za sposób na zabez- pieczenie części zbiorów?28 Być może tak rozumiał swoje obowiązki jako członka zespołu, któremu przypadła odpowiedzialność za jego losy? Kolejne pytanie dotyczy kwestii, czy Hersz Wasser świadomie dobierał doku- menty, które miały być przekazane do YIVO, czy też wysyłał dokumenty przypad- kowe, które najłatwiej było mu w tym momencie wyłączyć ze zbioru. Za doborem przemyślanym przemawia z pewnością to, że wśród pochodzących z ARG doku- mentów w nowojorskiej kolekcji znaleźć możemy materiały kluczowe dla historii Zagłady Żydów na ziemiach polskich, wśród nich relację Jakuba Grojnowskiego (czyli Szlamy Winera29) z ośrodka zagłady w Chełmnie nad Nerem (HWC 4.1) czy pochodzący z czerwca 1942 r. raport „Gehenna Żydów polskich pod okupacją 25 Emanuel Ringelblum był współpracownikiem Sekcji Historycznej YIVO i Komisji Historii Żydów w Polsce – agendy YIVO w Warszawie. 26 GFH, sygn. 5672, Emanuel Ringelblum i Adolf Berman, List do R[afała] Mahlera w sprawie działalności społecznej w getcie warszawskim, 1 marca 1944 r. Zob. też R.M. Shapiro, M. Web, op. cit., s. 7, przyp. 2. 27 AŻIH, Centralna Żydowska Komisja Historyczna, sygn. 303/XX/35. 28 Za taką interpretacją przemawia fragment listu Wassera do Marka Juwelira, w którym pisał: „Minęło już 3,5 miesiąca od wydobycia skarbu, a nie zostały jeszcze zrobione żadne fotokopie. Powody: trochę zaniedbanie, a trochę lokalne trudności. Wyobrażam sobie, jak sprawa wygląda- łaby u was – w Centrali – poruszylibyście całą żydowską opinię publiczną i szerokie żydowskie warstwy mogłyby zapoznać się ze zbiorami okupacyjnymi”; YIVO RG 100, 47-9, Hersz Wasser do Marka Uveleera, 30 grudnia 1946 r., tłum. M. Siek. 29 Prawdziwe imię i nazwisko autora relacji z Chełmna brzmiało Szlamek (Szlomo) Winer. Jakub Grojnowski był pseudonimem przybranym ze względów bezpieczeństwa. Zob. Inwentarz Archiwum Ringelbluma, s. 446; P. Nowicki, Zanim „przybył z zaświatów , nazywał się Winer. Krąg rodzinny i konspiracyjny Szlamka, uciekiniera z ośrodka zagłady w Chełmnie nad Nerem, „Zagłada Żydów. Studia i Materiały” 5, 2009. Wstęp XXI hitlerowską” (HWC 2.1). Pod względem tematycznym zbiór jest bardzo różnorodny i trafnie oddaje zakres prac ARG. Spośród materiałów z kolekcji występujących w kilku odpisach Wasser zazwyczaj wybierał również te bardziej czytelne i będące w lepszym stanie technicznym. Co ważne, Wasser włączył do tego zbioru stosunkowo niewiele swoich prac, choć wśród dokumentów przekazanych do Nowego Jorku znalazł się również powojenny odpis prowadzonego przez niego w getcie dziennika. Nie można jednak nie brać pod uwagę warunków, w jakich miało miejsce wybieranie przez Wassera dokumentów z ARG. Doszło do niego niemal na pewno podczas porządkowania zawartości pierwszej części wydobytego archiwum30, jesz- cze przed zakończeniem 25 listopada 1946 r. prac nad pierwszym katalogiem jego zawartości. Materiały wyłączone przez Wassera w katalogu tym bowiem nie zostały już ujęte. Siłą rzeczy dobór materiałów musiał być w dużym stopniu zdetermi- nowany przez pośpiech i warunki, w jakich spośród rozłożonych do wyschnię- cia, a następnie katalogowania dokumentów Wasser musiał wydobyć te, które jego zdaniem powinny być z kolekcji wyłączone. O pośpiechu świadczyć może obec- ność w kolekcji pojedynczych stron brudnopisu relacji na temat losu społeczności żydowskich poza Warszawą (HWC 2.8), jak również inne niekompletne dokumenty, w tym fragmenty relacji i zapisków m.in. Abrahama Lewina (HWC, 31.11, 32.6, 32.7) i Emanuela Ringelbluma (HWC 31.6–9, 31.12, 48a.3). Choć więc można przypuszczać, że celem Wassera było stworzenie kolekcji, która w jak najbardziej kompletny sposób oddawałaby zakres pracy Archiwum i jednocześnie zabezpiecza- łaby uznane przez niego za najważniejsze dokumenty, na efekt jego przedsięwzięcia i ostateczny kształt kolekcji wpłynęły jednak przede wszystkim warunki, w których przyszło mu działać. * * * W Inwentarzu Archiwum Ringelbluma Tadeusz Epsztein wyodrębnił ze znajdu- jącej się w archiwum YIVO Kolekcji Hersza Wassera cztery grupy dokumentów: a) takie, których analogiczne egzemplarze (odpisy) znajdują się w AŻIH; b) takie, których inne warianty (odpisy) zachowane są w AŻIH; c) pochodzące ze zbiorów „Oneg Szabat”, ale niemające odpowiedników w AŻIH; d) dokumenty niezwiązane z ARG31. Na potrzeby tego tomu z kolekcji Wassera wybrano wszystkie niepubliko- wane dotąd dokumenty z zespołu ARG (wyłączając te, których odpisy znajdują się w AŻIH), jak również inne niepublikowane dotąd dokumenty spośród zawartych w kolekcji 146 dokumentów, których odpisy zdobył Wasser spoza Archiwum. Spo- śród tej drugiej grupy wybrano te, które stworzone zostały w czasie wojny i doty- czą tematyki Zagłady. Stąd w tomie znajdują się dokumenty wytworzone w zespole 30 W niektórych przypadkach można nawet ustalić, w których skrzynkach znajdowały się wybrane przez Wassera dokumenty. Zob. Inwentarz Archiwum Ringelbluma, s. 51. 31 Ibidem. XXII Wstęp „Oneg Szabat” i przekazane na „stronę aryjską”, znajdujące się dzisiaj w zespole Delegatury Rządu RP na Kraj w Archiwum Akt Nowych w Warszawie (dok. 4 i 19)32 czy niewiadomego pochodzenia relacja poruszająca nieobecny w innych dokumentach Archiwum temat zagłady Żydów w Gorlicach (dok. 8/1). Niepewne jest też pochodzenie znajdującej się w kolekcji grupy dokumentów warszawskiego Centosu, na którą składają się przede wszystkim raporty z inspekcji kuchni ludo- wych. Choć trudno przypuszczać, że tak duży zbiór druków pochodzących z jed- nego źródła mógłby stanowić część Archiwum Ringelbluma, ze względu na wagę tych dokumentów postanowiono o włączeniu ich do niniejszego zbioru33. Jedynym dokumentem, który nie podlega wymienionym powyżej kryteriom, ale który uznano za niezbędne uzupełnienie zawartości tego tomu, jest dziennik Hersza Wassera. Jego egzemplarz znajdujący się w kolekcji jest tylko niepełnym odpisem oryginału z zespołu ARG, na podstawie którego dokonano edycji34. Dokumenty zawarte w tym tomie podzielono tematycznie na dziesięć roz- działów. W pierwszym znajduje się omawiany już dziennik Wassera. Rozdziały 2–7 dotyczą różnych aspektów życia w getcie warszawskim. Rozdział 8 poświę- cono relacjom dotyczącym społeczności żydowskich spoza Warszawy. Rozdział 9 zawiera relacje z obozów pracy, w tym stanowiące ważne uzupełnienia dla doku- mentów z ARG relacje o obozie pracy w Wildze (dok. 45) i obozie w Pustkowie (dok. 46–47). W rozdziale 10 zawarto znajdujące się w AŻIH osobiste dokumenty Hersza Wassera z drugiej części Archiwum Ringelbluma, które zostały pominięte przy publikacji tomu 7. Spuścizny. * * * Serdecznie dziękujemy YIVO Institute for Jewish Research (Żydowskiemu Instytutowi Naukowemu YIVO) w Nowym Jorku, a szczególnie jego dyrektorowi Jonathanowi Brentowi, za wyrażenie zgody na publikację materiałów należących do Kolekcji Hersza Wassera (Hersh Wasser Collection, HWC) w naszej pełnej edycji Archiwum Ringelbluma w przekładzie na język polski. YIVO Institute for Jewish Research zachowuje wszelkie prawa do tych materiałów. 32 Jak pisze Tadeusz Epsztein, są to prawdopodobnie oryginalne teksty opracowywane przez człon- ków zespołu „Oneg Szabat”, które celowo przekazywano na „stronę aryjską”. Zob. ibidem, s. 48. 33 Jak pisze Tadeusz Epsztein, dokumenty te mogą pochodzić ze znajdującego się dzisiaj w AŻIH archiwum Centosu. Zob. ibidem, s. 58. 34 Dziennik Wassera obejmuje okres od grudnia 1940 do lipca 1942 r., trudno jednak ocenić, w jakim stopniu pisany był na bieżąco, a w jakim, na co wskazywać mogłaby jednolitość tek- stu, został opracowany później, na podstawie wcześniejszych notatek. Jego powstanie mogło być związane z prowadzoną przez Archiwum wiosną 1942 r. akcją zbierania dzienników. Zob. Archiwum Ringelbluma. Konspiracyjne Archiwum Getta Warszawy, t. 11: Ludzie i praca „Oneg Szabat”, oprac. A. Bańkowska, T. Epsztein, [tłum. S. Arm i in.], Warszawa 2013, s. XLIX.
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Archiwum Ringelbluma. Konspiracyjne Archiwum Getta Warszawy. Tom 14, Kolekcja Hersza Wassera
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: