Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00069 006363 11244813 na godz. na dobę w sumie
Archiwum Ringelbluma. Konspiracyjne Archiwum Getta Warszawy. Tom 24, Obozy pracy przymusowej - ebook/pdf
Archiwum Ringelbluma. Konspiracyjne Archiwum Getta Warszawy. Tom 24, Obozy pracy przymusowej - ebook/pdf
Autor: Liczba stron:
Wydawca: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-235-2138-9 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> historia
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Tom zawiera dokumenty dotyczące obozów pracy przymusowej dla Żydów. Są to głównie relacje uczestników wydarzeń, uzupełniają je dokumenty urzędowe, w tym oficjalne sprawozdania Żydowskiej Samopomocy Społecznej, Jointu i warszawskiej Rady Żydowskiej do obozów. Dokumenty obejmują zasadniczo okres lato 1940–lato 1941, kiedy tymczasowe obozy pracy były masowo zakładane przez Niemców, a Judenraty wypracowywały metody poboru robotników oraz opieki nad nimi. Tom składa się z dwóch części. W pierwszej znalazły się dokumenty „przekrojowe”, odnoszące się do wielu miejscowości z różnych dystryktów, oraz takie, które opisują zagadnienia wstępne (m. in. łapanki do obozów).

Część druga prezentuje dokumenty w porządku administracyjno-geograficznym. Z oczywistych względów przeważają relacje dotyczące miejsc, w których pracowali Żydzi warszawscy. Najwięcej relacji pochodzi z kompleksu obozów tymczasowych: bełżeckiego, chełmsko-włodawskiego, kampinoskiego oraz z Wilgi (pow. Garwolin). Są to zatem te obozy, które przyniosły najkrwawsze żniwo, o najtrudniejszych warunkach, co zostało gruntownie udokumentowane na kartach relacji. Liczba relacji obozowych na tle innych dokumentów z ARG (ponad 80 jednostek archiwalnych) odzwierciedla wagę problemu dla społeczności żydowskiej tego czasu i dokumentuje zasadniczy wpływ, jaki na życie Żydów miał bezwzględnie egzekwowany przymus pracy na rzecz Niemców.

Do książki dołączona jest płyta zawierająca zeskanowane oryginały opublikowanych dokumentów.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

W s t ę p Obozy pracy przymusowej dla Żydów na terenie Generalnego Gubernatorstwa Obozy pracy przymusowej dla Żydów do akcji „Reinhardt” Już na drugi dzień po utworzeniu Generalnego Gubernatorstwa Hans Frank wydał dwa rozporządzenia dotyczące pracy Polaków i Żydów (oba datowane 26 paździer- nika 1939 r.). Pierwsze z nich wprowadzało obowiązek pracy dla Polaków w wieku 18–60 lat, rozszerzone rozporządzeniem Franka z 14 grudnia 1939 r. na młodzież w wieku 14–18 lat1. Na mocy drugiego rozporządzenia przymusowi pracy podlegali wszyscy Żydzi od 14 do 60 roku życia, z zastrzeżeniem, że granice wieku mogą zostać w razie potrzeby rozszerzone2. Te dwa akty prawne stały się podstawą tworzenia wszyst- kich obozów pracy powstających na terenie GG. Niemcy korzystali z darmowej (lub prawie darmowej, o czym dalej) żydowskiej siły roboczej już od pierwszych dni okupacji, wraz z upływem czasu zmieniały się jedy- nie formy jej organizacji. Stałym elementem pozostawał terror, który temu towarzyszył oraz prymat ideologii nad rachunkiem ekonomicznym. Od wiosny 1940 r. poszczególne Judenraty zostały zobowiązane do dostarczania codziennie stałej liczby robotników żydowskich, którzy byli zatrudniani na licznych pla- cówkach pracy (czyli w warsztatach, fabrykach, urzędach itp. znajdujących się w miejscu zamieszkania robotników, w miejscach, gdzie istniały społeczności żydowskie). Ponadto musiały one dostarczać robotników do obozów pracy, czyli zamkniętych miejsc pracy przymusowej w miejscowościach odległych, do których pracownicy byli przewożeni z miejsc stałego pobytu (często robotników do obozu dowożono z kilku miejscowości 1 Na temat organizacji powszechnego przymusu pracy dla Polaków zob. C. Madajczyk, Polityka III Rzeszy w okupowanej Polsce, Warszawa 1970, zwłaszcza rozdz. XXIV. 2 Zob. Zbiór rozporządzeń władz niemieckich obowiązujących na terenie Generalnego Guberna- torstwa (ze szczególnym uwzględnieniem Okręgu Szefostwa Warszawskiego) normujących stosunki majątkowe i gospodarcze w szczególności rozporządzeń o obrocie pieniężnym i dewizach oraz doty- czących ludności żydowskiej, zebrali W. Świecicki i F. Zadrowski, Warszawa 1940. Wstęp XIX jednocześnie). Obozy takie zaczęły powstawać od maja 1940 r. Pierwsze z nich, zało- żone z inicjatywy Odilo Globocnika, dowódcy SS i policji w dystrykcie lubelskim, były utworzone na potrzeby budowy fortyfi kacji wzdłuż wschodniej granicy z ZSRR (obozy bełżeckie, zob. dalej) i podlegały bezpośrednio SS. Od lipca 1940 r. do czerwca 1942 r. wszelkie kwestie związane z dysponowa- niem pracą Żydów zostały podporządkowane niemieckim władzom cywilnym3. Wydział Pracy przy Urzędzie Generalnego Gubernatora oraz sieć podległych mu urzędów pracy (Arbeitsamtów) zarządzały odtąd tysiącami żydowskich robotników. W tym właśnie okresie nastąpił gwałtowny rozwój sieci obozów pracy (Arbeitslager), w których zostali przymusowo zatrudnieni żydowscy robotnicy zwerbowani za pośrednictwem Juden- ratów. Jednocześnie istniała stale pewna liczba obozów podległych nadal SS i policji (Zwangsarbeitslager)4. Rozwój sieci obozów na terenie GG wiązał się z trzema kwestiami: chęcią gospo- darczego wykorzystania podbitych terenów (obozy melioracyjne, rolne, w fabrykach i kopalniach), a także przygotowaniami do wojny z ZSRR (obozy budowy dróg) oraz wzmacnianiem potencjału zbrojeniowego Rzeszy (obozy w fabrykach zbro- jeniowych). Ogółem, jak podaje informator Obozy hitlerowskie na ziemiach pol- skich 1939–1945 w różnym okresie na terenie Polski działało ok. 450 obozów pracy przymusowej dla Żydów. Większość z nich funkcjonowała krótko, a jedynie nieliczne przetrwały do 1944 r.5 W latach 1940–1942 większość obozów pracy przymusowej w dziedzinie gospo- darki wodnej, rolnictwa oraz budowy dróg była związana z wielkimi niemieckimi pla- nami zagospodarowania podbitych terenów6. Wiosną 1940 r. rząd GG rozpoczął zakro- jone na ogromną skalę roboty melioracyjne i regulacyjne mające na celu uporządko- wanie stosunków wodnych w dystryktach. Czteroletni program (opracowany zimą 1940 r.) zakładał prace melioracyjne, regulowanie potoków górskich i niespławnych rzek, zakończenie budowy zapory w Rożnowie, rekultywację nieużytków itp. Należy podkreślić, że w dużej części były one realizacją przedwojennych polskich planów gospodarczych7. Równolegle z tym programem opracowano drugi projekt regulacji Wisły (aby połączyć Rzeszę z GG oraz Białorusią i Ukrainą). Organizacje robót w tym projekcie powierzono Wydziałowi Budownictwa, natomiast regulacja mniejszych rzek oraz prace melioracyjne zostały podporządkowane Grupie Gospodarki Wodnej (Gruppe 3 O kulisach sporów między niemieckimi władzami policyjnymi a cywilnymi w GG oraz wynika- jącymi z tego konsekwencjami dla Żydów zob. m.in. T. Berenstein, O podłożu gospodarczym spo- rów między władzami administracyjnymi a policyjnymi w Generalnej Guberni (1939–1944), BŻIH 1965, nr 53 oraz F. Karay, Żydowskie obozy pracy w czasie „akcji Reinhardt”, w: Akcja Reinhardt. Zagłada Żydów w Generalnym Gubernatorstwie, red. D. Libionka, Warszawa 2004, s. 248–260. 4 Na temat kategoryzacji obozów pracy ze względu na różne kryteria zob. W. Mędykowski, Between Slavery, Extermination and Survival: Forced Labor of Jews in the General Government During the Years 1939–1943, maszynopis, s. 10–12. 5 Obozy hitlerowskie na ziemiach polskich 1939–1945. Informator encyklopedyczny, red. C. Pili- chowski, Warszawa 1979, s. 45. 6 Niemieckie plany gospodarcze względem GG referuję na podstawie: J. Marszałek, Obozy pracy w Generalnym Gubernatorstwie w latach 1939–1945, Lublin 1998. 7 J. Marszałek, Obozy pracy, s. 30. XX Wstęp Wasserwirtschaft), a od 1941 r. Oddziałowi Gospodarki Wodnej (Wasserwirtschaft Abteilung) w Wydziale Wyżywienia i Rolnictwa rządu GG. Nadzorowaniem robót w terenie w latach 1940–1941 zajmowało się 12 inspekcji gospodarki wodnej (Was- serwirtschaftsinspektion). W urzędach tych pracowali polscy inżynierowie oraz polskie kadry administracyjne. Największe prace tego typu prowadzono na terenie dystryktu lubelskiego (pow. Biała Podlaska, Chełm, Hrubieszów, Zamość, Radzyń) oraz warszawskiego i krakow- skiego. Żydzi stanowili główną siłę roboczą przy tych projektach melioracyjnych. W całej GG na 175 obozów gospodarki wodnej 118 było obozami pracy przymusowej dla Żydów. Przeszło przez nie ok. 60 000 robotników żydowskich. Kolejne plany okupanta wiązały się z modernizacją dróg, lotnisk i linii kolejo- wych, co zostało podporządkowane celom militarnym. Głównym inwestorem w tym zakresie była Grupa Budowy Dróg w Wydziale Budownictwa Rządu GG, a od 1941 r. Oddział Budowy Dróg (Strassenbau) w Rządzie GG. Oddział miał 11 ekspozytur okrę- gowych, odpowiedzialnych za nadzór prac w terenie. W tych strukturach powstał właś- nie program „Straost” (drogi wschodnie), realizowany od początku 1940 r. do wrze- śnia tego roku. Od lipca 1940 r. rozpoczęto realizację „Otto Programm” – moderniza- cję i budowę szlaków komunikacyjnych na wielką skalę w związku z rozpoczęciem przygotowań do wojny z ZSRR. „Otto Programm” zakładał w GG budowę nowych odcinków szos w kierunku wschodnim oraz w kierunku północ–południe w pobliżu granicy GG–ZSRR, a także budowę rowu przeciwczołgowego na linii demarkacyjnej z ZSRR. Jak ustalił Józef Marszałek, Żydów kierowano do budów dróg o mniejszym znaczeniu, dystryktowych lub powiatowych prawdopodobnie dlatego, aby nie rzucał się w oczy stosunek do nich policji i nadzoru budowlanego. Według wyliczeń Marszałka na 163 obozy modernizacji i budowy dróg w GG 117 było obozami dla Żydów. Z budową umocnień przeciwczołgowych było związane powstanie sieci obozów pracy dla Żydów w Bełżcu i okolicach (zob. dok. 28–33). Wymienione obozy były z reguły obozami tymczasowymi, powołanymi do wyko- nania określonych zadań, a następnie rozwiązywanymi. Przeważnie działały jedynie w sezonie wiosna–jesień (na temat „obozów zimowych” zob. dok. 45). Żydzi zatrudniani byli również w dużej mierze w tzw. Liegenschaftach, czyli mająt- kach ziemskich administrowanych przez Niemców i podległych Wydziałowi Wyży- wienia i Rolnictwa GG8. Ogółem w całym GG istniało ok. 44 takich majątków (90 ulokowanych we wschodnich okręgach GG), z czego w 38 pracowali jedynie Żydzi, w 3 – Żydzi i Polacy, a 1 obóz (w Dąbrowicy k. Lublina) był międzynarodowy (Polacy, Żydzi, Luksemburczycy, Niemcy). Szczególne znaczenie miały żydowskie obozy pracy w powiatach Czortków i Tarnopol, gdzie uprawiano koksagiz (odmiana mniszka lekar- skiego, ważny dla przemysłu zbrojeniowego z powodu kauczuku zawartego w korze- niach). Żydzi byli zatrudniani także w majątkach pozostających w rękach SS oraz w administracji dotychczasowych właścicieli (Polaków). Obozy pracy przymusowej dla Żydów tworzone były również na kolei, lotniskach oraz w dziesiątkach zakładów przemysłowych. Największy obóz przy zakładzie prze- mysłowym założono w sierpniu 1942 r. w Skarżysku-Kamiennej przy fabryce amunicji, 8 J. Marszałek, Obozy pracy, s. 57. należącej od 1940 r. do koncernu Hugo-Schneider-Aktiengesellschaft (Hasag); na początku marca 1944 r. pracowało tam ok. 9000 robotników (zob. dalsza część tekstu)9. Wstęp XXI Realizacja powszechnego przymusu pracy przez Judenraty Urzędy niemieckie, odpowiedzialne za przeprowadzenie konkretnych inwestycji na tere- nie GG (tj. Grupa Gospodarka Wodna czy Grupa Budowy Dróg w Wydziale Budow- nictwa Rządu GG) ogłaszały przetarg. Zwycięska fi rma (niemiecka lub polska) zgła- szała zapotrzebowanie do miejscowego Arbeitsamtu na określoną liczbę robotników. Arbeitsamt wydawał natomiast nakaz dostarczenia robotników Judenratom. Organizacja powszechnego przymusu pracy została zatem w całości przerzucona przez Niemców na rady żydowskie, które odpowiadały nie tylko za skuteczne i terminowe dostarczenie siły roboczej, lecz także za opiekę nad robotnikami w obozie i ich rodzinami na miej- scu. Należy przy tym pamiętać, że oprócz tego obowiązku, rady musiały sprostać także nakazowi codziennego dostarczania robotników na placówki w najbliższej okolicy. Zadanie to stało się dla rad żydowskich probierzem ich sprawności i jednocześ- nie egzaminem ich zaufania społecznego. Od razu trzeba zaznaczyć, że w odbiorze społecznym nie zdały tego egzaminu. Zamieszczone w tomie relacje pełne są wyrzeka- nia na korupcję i bezduszność urzędników rad oraz powszechny chaos, towarzyszący rejestracji robotników, niezależnie od wielkości miasta. Zwerbowanie robotników wiązało się z przeprowadzeniem trudnej logistycznie i kosztownej procedury: rejestracji, badań lekarskich, skierowania na kwarantannę (w przypadku Warszawy), ewentualnego wyekwipowania i opłacenia podróży, za którą były rady odpowiedzialne. Dla ludności wyjazd do obozu jawił się jako największa tragedia. Ze względu na obfi tość świadectw najlepiej znamy sytuację w Warszawie. Już w styczniu 1940 r., a zatem jeszcze przed masowymi doświadczeniami obozowymi, Emanuel Ringelblum odnotował „głęboki niepokój” ludności żydowskiej z powodu obozów10. Wkrótce, gdy zaczęły nadchodzić informacje z obozów, najgorsze przypuszczenia się potwier- dziły, a groźba zesłania do pracy stała się rodzajem szantażu, stosowanym często przez żydowską administrację11. Opór przed wyjazdem do obozu pracy dotyczył także obo- zowego personelu żydowskiego, m.in. lekarzy. „Wyjazd na obóz był straszakiem dla każdego lekarza” – wspominał Henryk Makower, lekarz w warszawskim getcie, który 9 Więcej na temat tego obozu: F. Karay, Death Comes in Yellow: Skarżysko-Kamienna Slave Labor Camp, Amsterdam 1996 oraz K. Gibaszewski, HASAG: Historia obozu pracy w Skarżysku Kamien- nej, Skarżysko Kamienna 2011 i R. Bauminger, Przy pikrynie i trotylu (Obóz pracy przymusowej w Skarżysku-Kamiennej), Kraków 1946. 10 Kronika getta, s. 85. 11 Wysyłką do obozu inż. Lipszyc groził m.in. niezadowolonym robotnikom szopu krawieckiego, którzy skarżyli się na głodowe racje żywnościowe przyznawane przez RŻ. Zob. Rada Żydowska w Warszawie, s. 183. „Gazeta Żydowska” donosiła o kierowaniu do obozu „elementu, który szkodzi społeczności”, zob. GŻ, 13 maja 1941, nr 38. Szef Arbeitsamtu warszawskiego Friedrich Ziegler nakazał natychmiastową wysyłkę do obozu pracy robotników, którzy uchylali się od obowiązku pracy na placówkach na terenie Warszawy (sierpień 1940). Zob. Rada Żydowska w Warszawie, dok. 101. XXII Wstęp przeprowadzał badania robotników przed wysłaniem do obozu12. Według zapisu z dzien- nika Adama Czerniakowa na 20 wymaganych obozowych lekarzy, których miała wysłać społeczność warszawska, dobrowolnie zgłosił się tylko jeden13. Nie pomogły nawet obietnice kuszące pensją w wysokości 300 zł14. Opór przed wyjazdem do obozów pracy był powszechny, a absencja wśród wezwanych do obozów wynosiła w 1940 r. w Warsza- wie 25 , choć za niestawiennictwo groziły najsurowsze represje ze strony niemieckiej15. Kolejne etapy, przez które przechodził robotnik od momentu rejestracji do wysłania do obozu, były pasmem udręki. W dużych miastach było to związane z większą ilo- ścią formalności, w mniejszych – odbywało się w sposób mniej formalny. Zachowane w tym tomie relacje szczególnie dobrze ilustrują sytuację w Warszawie. Otóż pierw- szym etapem było stawienie się do rejestracji (zob. dok. 2), przeprowadzanej kilkakrot- nie16. Zarejestrowanie oznaczało przejście badań lekarskich kwalifi kujących do pracy fi zycznej. Badania takie (przeprowadzane przez lekarzy żydowskich, nadzorowanych przez lekarza niemieckiego) odbywały się w Warszawie przy ul. Kawęczyńskiej 12, a po zamknięciu getta (tj. od listopada 1940 r.) – w budynku przy ul. Prostej 10 (zob. dok. 5, 6, 7)17. Rejestracja do pracy wiązała się z poniesieniem kosztów, dla najuboższych musiała być sporym wydatkiem i znaczącym uszczerbkiem dla ich budżetów18. Osoby, które zostały uznane za „zdolne do pracy”, oczekiwały na wezwanie na konkretny dzień, w którym opuszczały Warszawę. Jeżeli żądany kontyngent nie został wypełniony przez ochotników, to Wydział Pracy RŻ wysyłał wezwania mężczyznom wybranym z kar- toteki „zdolnych”. Ochotnikom przysługiwał przywilej wybrania obozu, do którego pojadą. Bezpośrednio przed wyjazdem kontyngent robotników (ochotników i przymu- sowo doprowadzonych) był gromadzony w tzw. punkcie etapowym, który znajdował się w budynku Wydziału Pracy przy ul. Leszno 84, tzw. Collegium (na ten temat zob. m.in. dok. 67). Stamtąd robotników prowadzono do kwarantanny przy ul. Leszno 109/111, gdzie przechodzili kąpiel, a ich bagaż tzw. parówkę. Od maja 1941 r. na ul. Leszno prze- niesiono całkowicie „punkt etapowy”19. Po kilkugodzinnej lub kilkudniowej kwarantan- nie robotnicy byli pod eskortą odprowadzeni na dworzec, skąd wyjeżdżali do obozu. 12 H. Makower, Pamiętnik z getta warszawskiego, październik 1940 – styczeń 1943, Wrocław 1987, s. 55 13 Adama Czerniakowa dziennik getta warszawskiego, zapis z 3 i 9 września 1940, s. 148, 150. 14 L. Landau, Kronika lat wojny i okupacji, Warszawa 1962–1963, t. 1, s. 677. 15 W czerwcu 1940 r. Sąd Specjalny w Białej Podlaskiej za niestawianie się do pracy skazał na kary więzienia od 1–3 lat, za: T. Radzik, Lubelska dzielnica zamknięta, Lublin 1999, s. 116. Zob. także Sprawozdanie ogólne Batalionu Pracy za 1940, w: Rada Żydowska w Warszawie, s. 382. 16 Na temat atmosfery panującej wśród rejestrowanych mężczyzn oraz przebiegu rejestracji zob. Ch. Hasenfuss, Dziennik, AŻIH, sygn. 302/157. Szczegółowo z punktu widzenia urzędniczej machiny kwestia ta jest opisana w Sprawozdaniu ogólnym Batalionu Pracy za rok 1940, w: Rada Żydowska w Warszawie. 17 Na temat badań zob. H. Makower, Pamiętnik z getta. 18 Dla Warszawy podsumowuje je Chaim Hasenfuss: za przesłanie do specjalisty 5,50 zł (ubożsi – 2 zł), badanie bez skierowania – 10 zł, opłata za odroczenie – 5 zł. Ponadto należało przynieść 2 zdjęcia ostemplowane przez rządcę domu, któremu także wnosiło się za to drobną opłatę; zob. Ch. Hasenfuss, Dziennik, s. 12. 19 GŻ, 9 maja 1941, nr 37/41. Wstęp XXIII Zasady stosowane przez Judenraty przy wyznaczaniu robotników były bardzo różne. Na przykład w Mińsku Mazowieckim „Żonaci mężczyźni mieli być zwolnieni od wyjazdu. Takie rodziny, które posiadały jedynego syna, to ten syn także nie poje- dzie. Brać się będzie tylko z takiej rodziny, która posiada kilku synów. Z takiej rodziny jeden syn będzie musiał pojechać do pracy”20. Według Mosze Zisermana autora tej rela- cji Judenrat miński „zachował się w tej sprawie bardzo przyzwoicie”. W Częstochowie wysyłano „kawalerów nieobarczonych obowiązkami rodzinnymi, ludzi zdrowych kategorii «A» do lat 28–30”21. Z reguły jednak, jak mówią relacje, obciążenia były rozkładane w sposób rażąco nie- sprawiedliwy. W Łowiczu, według relacji świadków, „Bogaci synalkowie nie pojechali. Wybrano biedaków, którzy nie mieli protekcji”22. Czasami o wysyłce tych, a nie innych ludzi, decydował przypadek, np. w Lublinie 13 czerwca 1940 r. do obozu w Tyszowcach wysłano grupę robotników, która poprzedniego dnia zgłosiła się do pracy przy ul. Lipo- wej23. W Kielcach wiosną 1941 r. wskazano do wysyłki te same osoby, które były w obo- zach rok wcześniej. W przypadkach, gdy robotnik się nie zgłosił, brano zakładników24. Strach przed obozami wzrastał wraz z powracającymi z nich robotnikami. Ringel- blum zapisuje wymowną scenę, kiedy to zgromadzeni do wyjazdu robotnicy w gmachu Collegium widzieli przez okno wóz, wiozący skatowanych powracających robotników: „Zobaczywszy, w jakim stanie powrócili [ich poprzednicy], zbuntowali się i krzyczeli: «Zabijcie nas, ale tam nie pojedziemy!» I zaczęli wyskakiwać przez okna”25. Izrael Lang z Miedzeszyna przed wyjazdem do obozu rozważał samobójstwo, które dawałoby jego rodzinie pewność, co do okoliczności jego śmierci, gdyż był pewien, że z obozu pracy nie wróci żywy26. O stanie „kompletnej depresji” na widok powracających robotników pisał w maju 1941 r. Gustaw Wielikowski27. Z powodu braku ochotników rady uciekały się do środków nadzwyczajnych – łapa- nek ulicznych oraz usankcjonowania instytucji „zastępcy”. Instytucja „zastępcy” istniała najpierw nieformalnie, a wszelkie układy w tej kwe- stii odbywały się między zainteresowanymi. Ze względu na kłopoty fi nansowe oraz per- manentny brak chętnych do wyjazdu w wielu radach zgodzono się na tzw. pracę zastęp- czą. Formuła taka została zaakceptowana przez Niemców. W ten sposób np. w Radomiu od osób niechcących lub niemogących pracować pobierano opłatę 4 zł dziennie. 20 Mosze Ziserman, Relacja, AŻIH, sygn. 301/4234. 21 Sprawozdanie z działalności Wydziału Robót Przymusowych RŻ w Częstochowie, w: Gene- ralne Gubernatorstwa. Relacje i dokumenty, s. 217. 22 Szymon Kon i Mojsze Zajde, Relacja, AŻIH, sygn. 301/3180. 23 T. Radzik, Lubelska dzielnica, s. 121. 24 N.N., Relacja z Kielc, w: Generalne Gubernatorstwa. Relacje i dokumenty, s. 247. 25 Kronika getta, s. 321. 26 Izrael Lang, Relacja, AŻIH, sygn. 301/2207. 27 AŻIH, 211/127, s. 48. Gustaw (Gamzej) Wielikowski (1889–1943) – adwokat, członek prezy- dium ŻSS, przewodniczący Wydziału Opieki Społecznej oraz Wydziału Prawnego RŻ, jedyny żydowski członek Rady Głównej Opiekuńczej, doradca ŻSS przy szefi e dystryktu warszawskiego, po śmierci Czerniakowa członek Prezydium Rady Żydowskiej, zamordowany 23 kwietnia 1943 r. Z ramienia ŻSS wielokrotnie wizytował obozy pracy. Zob. korespondencję Wielikowskiego z Pre- zydium ŻSS w Krakowie, AŻIH, sygn. 211/124–211/129. XXIV Wstęp W Lublinie 25 marca 1940 r. RŻ wydała zakaz dogadywania się „prywatnych zastęp- ców”, a wnoszonymi do Rady pieniędzmi opłacała kierowanych do prac przymusowych Żydów. W Warszawie ofi cjalnie opłata zastępcza została zaakceptowana przez Niemców w kwietniu 1941 r. z zaleceniem, aby nie pobierać od poborowych więcej niż 500 zł, a wszystkie pobrane pieniądze miały być wykorzystane na rzecz opieki nad Żydami, pracującymi w obozach pracy28. Kwoty wnoszone z tytułu opłat zastępczych były znaczącą pozycją w budżetach rad. W Lublinie od stycznia do końca sierpnia 1940 r. wpływy do budżetu RŻ z tytułu opłat zastępczych wyniosły prawie 452 000 zł, co stanowiło 90 wynagrodzeń robot- ników kierowanych do obozów pracy, a prawie co czwarty zdolny do pracy skorzystał z możliwości zastępstwa29. W Warszawie w 1940 r. wpływy z tytułu opłaty zastępczej oraz opłat za zwolnienia i odroczenia wyniosły 1,5 mln zł30. Oprócz możliwości ofi cjalnego wykupienia się, istniała możliwość wykupienia „nie- ofi cjalnego” (ale w tej sytuacji droższego). „Jeśli nie chcesz iść do obozu nie powinie- neś, broń Boże, być chorym lub kaleką, potrzebujesz tylko trochę grosza i już”31 – zapi- sał w dzienniku Hersz Wasser, przytaczając nieofi cjalny cennik: 15 zł łapówki dla leka- rza na miejscu, a za 500 zł można nawet „odwołać” skierowanie do konkretnego obozu. Możliwość urzędowego wykupienia się od pracy przymusowej i obozu budziła wśród społeczności żydowskiej liczne kontrowersje. Ringelblum w gwałtownych sło- wach zwracał uwagę na niemoralność procederu wykupywania się: „Bogaci paniczyko- wie pracują w policji, w instytucjach społecznych, są ubezpieczeni w Kasie Chorych, jako zatrudnieni rzekomo w rozmaitych fi rmach, i dlatego w pierwszym rzędzie mogą się wykupić od obozów pracy. Można się wykupić za niewielką sumę. Znam pewnego wielkiego bogacza, który płaci za swego syna 100 zł miesięcznie. Wielu bogatych synal- ków wykupuje się u doktorów żydowskich podczas badań lekarskich”32. W ostrych słowach nadużycia przy wysyłaniu robotników do obozów potępiała żydowska prasa konspiracyjna33. W latach 1940–1941 „zastępcy” rekrutowali się głównie spośród uchodźców i prze- siedleńców, najbiedniejszych, którzy z jednej strony nie mieli nic do stracenia, z dru- giej zaś liczyli na powrót w swoje rodzinne okolice i ewentualną możliwość ucieczki. Jeden z ochotników tak pisał o swoim położeniu: „Zmuszony krytycznym położeniem materialnym, powziąłem decyzję ochotniczego zgłoszenia się na obóz pracy. Nietrudno pojąć ogrom mojej nędzy, będącej w stanie skłonić mnie do dobrowolnego udania się do tego piekła, przed którym drżą setki tysięcy Żydów” (zob. dok. 73). Zdarzało się, że do prac dobrowolnie zgłaszali się chaluce, traktując wyjazd do majątku rolnego jako element szkolenia (zob. dok. 45). Były to jednak sytuacje wyjątkowe. 28 Pismo Ottona Mohnsa, kierownika wydziału administracji wewnętrznej w Urzędzie Szefa Dys- tryktu, do Przewodniczącego RŻ A. Czerniakowa z dnia 24 kwietnia 1941, w: Rada Żydowska w Warszawie, dok. 38. 29 T. Radzik, Lubelska dzielnica, s. 111. 30 Sprawozdanie ogólne Batalionu Pracy, s. 387. 31 Dziennik Hersza Wassera, w: Kolekcja Hersza Wassera, s. 41. 32 Kronika getta, s. 271. 33 Zob. m.in. pismo „Dror” – „Wolność” maj 1941, w: Hechaluc, Dror, Gordonia, dok. 4, s. 17. Wstęp XXV Jak wynika ze wspomnień Icchaka Cukiermana, młodzież z Haszomer Hacair oraz z Droru34 była przeciwna zgłaszaniu się do pracy, a sam Cukierman i jego towarzysze byli chronieni przed wywózką dokumentami ŻSS35. Należy też dodać, że nabór do prac i agitację w tym kierunku Toporol prowadził wspólnie z RŻ (dot. Warszawy; zob. dok. 61, 62), namawiając do wyjazdu do obozów w majątkach ziemskich36. Jeżeli wszystkie sposoby zawiodły, to RŻ przy pomocy SP lub policji granatowej urządzała na ulicach łapanki, którym towarzyszyły dramatyczne sceny. Przed złapaniem nie chronił żaden dokument ani zaświadczenie. Szmul Orgun, sekretarz ŻSS w Hru- bieszowie, przebywający chwilowo w Lublinie po odbiór leków dla swojej wspólnoty, został złapany na ulicy i wysłany do obozu pracy w Bełżcu (sierpień 1940 r.). 16 i 17 kwietnia 1941 r. w warszawskim getcie granatowi policjanci złapali do pracy grupę interesantów przebywających na dziedzińcu RŻ. O specjalną przepustkę u władz GG zwalniającą z pracy przymusowej ubiegał się nawet Gustaw Wielikowski37. W wyjątkowych przypadkach, gdy RŻ nie mogła zebrać potrzebnego kontyn- gentu, usiłowano przekupić urzędników Arbeitsamtu, by kontyngent został zmniejszony (m.in. w Skierniewicach38). Ostatecznie do obozów trafi ali najczęściej jedynie mężczyźni najubożsi, a jedno- cześnie będący w najgorszej kondycji fi zycznej. Meissner, szef Lagerschutzu w dys- trykcie warszawskim, utyskując na to, że Judenrat przysyłał najgorszy element, cho- rych i wycieńczonych, stworzył cały katalog niepełnosprawności, z którymi przy- jeżdżali robotnicy („niektórzy są ślepi lub jednoocy, niektórym brak kończyn” itd.). Listy robotników sporządzane przez Wydział Pracy RŻ były nieprecyzyjne, zdarzało się, że do obozu trafi ali kilkukrotnie ci sami robotnicy, uznani uprzednio za niezdol- nych do pracy39. Warunki pracy w obozach Podsumowując warunki życia i pracy w obozach, można przytoczyć słowa Icchaka Cukiermana, które odnoszą się do jego tygodniowego pobytu w obozie pracy w Kam- pinosie: „Obóz pracy i obóz koncentracyjny – to jedno”40. 34 O dyskusji w organizacjach młodzieżowych na temat pracy dla Niemców zob. Wstęp, w: Hecha- luc, Dror, Gordonia. 35 Zob. I. Cukierman, Nadmiar pamięci (Siedem owych lat). Wspomnienia 1939–1946, Warszawa 2000, s. 101; tu także o dyskusjach w organizacjach młodzieżowych na temat pracy przymusowej wśród Żydów. 36 Agitację do prac w majątkach ziemskich prowadziła pośrednio także GŻ, np. w artykule Kwit- nący ogród przedstawiała pracę w majątku rolnym Czarnów pod Kielcami w idylliczny sposób, zob. GŻ 1940, nr 19. Na temat wyjazdu młodzieży chalucowej do pracy w majątku ziemskim zob. także artykuł „Bez policji i Lagerschutzu”, w: Hechaluc, Dror, Gordonia, dok. 4, s. 18. 37 AŻIH, 211/127, s. 25. 38 N.N., Relacja Skierniewice, w: Generalne Gubernatorstwo. Relacje i dokumenty, s. 518. 39 AMW, Komisarz dla dzielnicy żydowskiej, sygn. 108, s. 23. 40 I. Cukierman, Nadmiar pamięci, s. 108. Swoje doświadczenia z obozu opisał także na gorąco w konspiracyjnym piśmie „Droru”; zob. przyp. do dok. 63. XXVI Wstęp Ze względu na to, że większość obozów została powołana do wykonania okreś- lonych prac i z założenia miała istnieć krótko, warunki życia w nich były bardzo złe. Pospiesznie budowane baraki nie dawały ochrony przed zimnem i wilgocią, jeśli budynki były murowane – to niedostosowywane do potrzeb mieszkaniowych. Brako- wało elementarnych urządzeń sanitarnych czy wyposażenia kuchni. Robotnicy spali najczęściej na niezmienianej słomie, przykryci własnymi paltami. Jednym z największych problemów obozowych była aprowizacja. Choć za wyży- wienie robotników odpowiadały fi rmy prowadzące prace41, permanentnie nie wywią- zywały się one z tego zobowiązania, składając winę na ogólne trudności z aprowizacją w GG. Racje żywnościowe, które otrzymywali robotnicy ledwie, i to nie zawsze, star- czały dla podtrzymania ich egzystencji, były jednak zupełnie niewystarczające dla ciężko pracujących mężczyzn. Trudności z aprowizacją obozów stawały się jednym z powodów ich zamykania. Robotnicy wysłani do pracy w kwietniu 1941 r. już w maju powracali do domu z powodu braku żywności w obozach42. Niedożywienie i urągające wszelkim nor- mom warunki higieniczne sprzyjały chorobom, także zakaźnym. W obozach brakowało izb chorych i opieki medycznej. Zdarzało się, że sposobem na rozwiązanie problemu epidemii było rozstrzelanie chorych (m.in. w Bełżcu rozstrzeliwano chorych na dezyn- terię, w Ossowie dokonano masowej egzekucji 53 chorych na tyfus, zob. dok. 40, 41). Zdecydowana większość zamieszczonych w tym tomie dokumentów relacjonuje w niezwykle sugestywny, dramatyczny sposób nędzę codziennej egzystencji robotni- ków w obozach. Najbardziej dramatyczne przeżycia wiążą się bezpośrednio z obozowymi strażni- kami. Większość obozów dla Żydów podlegała władzom administracyjnym. Nadzór nad robotnikami pełnili głównie przedstawiciele Selbstschutzu (a zatem oddziały złożone z miejscowych volksdeutschów) – owiani złą sławą „czarni” (nazywani tak od koloru mundurów). Wiosną 1941 r. szef dystryktu warszawskiego ogłosił specjalny nabór wśród polskiej i ukraińskiej ludności do formacji Lagerschutzu. W wyniku tej akcji do obozów dystryktu warszawskiego zostało skierowanych ok. 200 obozowych straż- ników, przeszkolonych uprzednio także pod kątem ideologicznym (zob. dok. 1). Nie- które obozy nadzorowały inne formacje wojskowe lub SS (m.in. obozy fortyfi kacyjne na granicy z ZSRR, podległe SS-Grenzsicherungskommando oraz obóz w Pustkowie). W prezentowanych relacjach Czytelnik znajdzie dziesiątki bezprzykładnych aktów przemocy i sadyzmu, jakich dopuszczali się strażnicy obozowi. Ich zachowanie wyraź- nie ogniskuje sprzeczność wpisaną w koncepcję obozów pracy dla Żydów: z jednej strony miały służyć realizacji gospodarczych planów III Rzeszy, z drugiej zaś – były elementem procesu eksterminacji. Warunki życia i pracy, a ponadto troska o los pozostawionej rodziny, powodowały, że więźniowie decydowali się na ucieczkę, ryzykując najpoważniejszymi konsekwen- cjami z utratą życia włącznie. Ucieczki z obozów pracy musiały być na tyle częstym zjawiskiem, że Wydział Pracy w Częstochowie na łamach GŻ ostrzegał robotników, 41 Ofi cjalnie wyżywienie w obozach pracy miało odpowiadać temu, jakie średnio przysługiwało Niemcom w latach 1917–1919. Zob. AMW, Komisarz dla dzielnicy, s. 25. 42 Opracowanie pt. „Rok pod rządami komisarza dla dzielnicy żydowskiej w Warszawie”, w: Rada Żydowska w Warszawie, s. 101. Wstęp XXVII że samodzielne opuszczanie placówki pracy Gospodarki Wodnej ścigane będzie przez władze z całą surowością43. Rzeczywiście, nader często robotnicy byli karani śmier- cią. Najszerzej opisane są okoliczności śmierci braci Adler, zastrzelonych w obozie w Nartach (grupa Kampinos). Świadkowie wskazują nie tylko na bezwzględny sadyzm oprawcy, lecz także na chęć zysku, która w dużym stopniu była przyczyną tego morder- stwa (zob. dok. 55, 63). Mimo wszystko robotnicy często podejmowali ryzyko. Tatiana Berenstein szacuje, że na ok. 15 400 robotników żydowskich z Warszawy w latach 1940–1941 uciekło kilkanaście procent44. Do legendy przeszła śmierć innego robotnika w Sajczycach: „Człowiek ten, reli- gijny i ortodoksa, miał czterdzieści kilka lat. Chciał uciec do żony i sześciorga dzieci, których zostawił w Warszawie. Schwytany i prowadzony na śmierć powiedział komen- dantowi z godnością i spokojem, że umiera za cały naród żydowski i niechaj jego ofi ara zbawi braci. Zginął jak bohater” (dok. 36). Zwraca uwagę i zastanawia także następujący fakt: relacje robotników żydowskich obfi tują w opisy aktów brutalnej przemocy, stosowanych przez cywilnych pracowników obozów, przedstawicieli fi rm, prowadzących prace – niemieckich i polskich inżynierów, kierowników robót, brygadzistów. Można odnieść wrażenie, że w wielu przypadkach bardziej zależało im na wyładowaniu własnych sadystycznych skłonności niż na osią- gnięciu zamierzonego celu prac45 (choć nie było to bezwzględną regułą). „Zwykli oby- watele”, którzy otrzymali władzę, momentalnie przyjmowali sposób bycia i traktowania robotników analogiczny do zachowania „czarnych”. Według ofi cjalnych wytycznych praca w obozach stanowiła nie Zwangsarbeit (pracę przymusową), ale Lohnarbeit (pracę najemną), robotnikom przysługiwało zatem wynagrodzenie. Zgodnie z zarządzeniem Maxa Frauendorfera, szefa Wydziału Pracy w Rządzie GG, płaca dla Żydów miała zasadniczo wynosić 80 wysokości płacy dla Polaków, preferowanym trybem pracy dla Żydów był akord46. Tak np. w dystrykcie warszawskim na mocy umowy między fi rmami Żydom przysługiwało 3,20 zł dziennie, z czego potrącane miały być koszty utrzymania oraz koszty pracy (m.in. składka na Ubezpieczalnię Społeczną). W obozach na Rzeszowszczyźnie fi rmy zobowiązały się płacić za godzinę pracy 0,52 zł i potrącać na wyżywienie 0,92 zł dziennie47. W prak- tyce w obozach pracy prawie nigdy robotnikom nie była wypłacana gotówka (choć zdarzało się, że pensja była regularnie wypłacana, m.in. w Siedliszczu, Końskowoli i Milejowie). Nawet w sytuacjach, gdy wypłacano pensję, mogli na tym skorzystać nie więźniowie, ale nieuczciwi pośrednicy: „Robotnicy jednak twierdzą, że wypłaty do rąk nie otrzymywali, a należności ich były deponowane u nieznanych Radzie Żydowskiej 43 GŻ, 14 listopada 1941. 44 T. Berenstein, Żydzi warszawscy w obozach pracy przymusowej, BŻIH 1968, nr 47, s. 62 (w dużej części oparte na materiałach z ARG). 45 Na temat fi rmy Ferch z obozu w Nartach zeznawał robotnik: „Bili nas przedstawiciele fi rmy, a w czasie drogi [do pracy] bili nas członkowie Lagerschutzu. Przedstawiciele fi rmy zmuszali nas, żebyśmy bili jeden drugiego, i w takich przypadkach jeden robotnik musiał dotkliwie bić drugiego, w przeciwnym razie sam zostawał pobity przez przedstawiciela fi rmy”, zob. AMW, Komisarz dla dzielnicy, sygn. 108, s. 16. 46 Treść zarządzenia zob. Rada Żydowska w Warszawie, dok. 16. 47 Cyt. za T. Berenstein, Żydzi warszawscy, s. 51.
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Archiwum Ringelbluma. Konspiracyjne Archiwum Getta Warszawy. Tom 24, Obozy pracy przymusowej
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: