Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00316 006325 13428966 na godz. na dobę w sumie
Archiwum Ringelbluma. Konspiracyjne Archiwum Getta Warszawy, tom 10, Losy Żydów łódzkich (1939-1942) - ebook/pdf
Archiwum Ringelbluma. Konspiracyjne Archiwum Getta Warszawy, tom 10, Losy Żydów łódzkich (1939-1942) - ebook/pdf
Autor: Liczba stron:
Wydawca: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-235-1575-3 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> historia
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Dziesiąty tom serii stanowi wielowątkową i prezentowaną przez różne formy przekazu ilustrację losów Żydów łódzkich w latach 1939-1942. Czytelnik znajdzie w nim świadectwa bezpośrednich uczestników wydarzeń w postaci relacji, wspomnień, listów, utworów poetyckich, a także dokumenty urzędowe - teksty obwieszczeń i zarządzeń. Materiały ułożone są chronologicznie. Najpierw ukazują dramat ucieczek z bombardowanego miasta, potem prezentują stopniowe i coraz okrutniejsze szykany i prześladowania, jakich doświadczali Żydzi pozostali w okupowanej Łodzi, wreszcie przybliżają czytelnikowi świat getta łódzkiego. To właśnie w narracjach opisujących rzeczywistość dzielnicy zamkniętej obecne są różne gatunki i dyskursy. I tak na przykład oficjalny, perswazyjny komunikat mowy wygłoszonej przez Mordechaja Chaima Rumkowskiego zderza się z niejawną, krążącą w zamkniętym obiegu, satyryczno-pamfletową, okolicznościową poezją wymierzoną w Przełożonego Starszeństwa Żydów i członków gettowej administracji. Zdecydowana większość prezentowanych w tym tomie dokumentów nie była wcześniej publikowana. Ich różnorodność czyni tom ciekawą lekturą nie tylko dla badaczy Zagłady, ale także dla wszystkich zainteresowanych wojennymi losami Łodzi.

Do papierowej wersji książki dołączona jest płyta zawierająca zeskanowane oryginały opublikowanych dokumentów.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Ringelblum_10_tw 10/30/13 8:29 AM Page 1 Dziesiàty tom serii stanowi wielowàtkowà i prezentowanà przez ró˝ne formy przekazu ilustracj´ losów ˚ydów łódzkich w latach 1939–1942. Czytelnik znaj - dzie w nim Êwiadectwa bezpoÊrednich uczestników wydarzeƒ w postaci relacji, wspomnieƒ, listów, utworów poetyckich, a tak˝e dokumenty urz´dowe – teksty obwieszczeƒ i zarzàdzeƒ. Materiały uło˝one sà chronologicznie. Najpierw uka - zujà dramat ucieczek z bombardowanego miasta, potem prezentujà stopniowe i coraz okrutniejsze szykany i przeÊladowania, jakich doÊwiadczali ˚ydzi pozo - stali w okupowanej Łodzi, wreszcie przybli˝ajà czytelnikowi Êwiat getta łódzkiego. To właÊnie w narracjach opisujàcych rzeczywistoÊç dzielnicy zamkni´tej obecne sà ró˝ne gatunki i dyskursy. I tak na przykład oficjalny, perswazyjny komunikat mowy wygłoszonej przez Mordechaja Chaima Rumkowskiego zderza si´ z nie- jawnà, krà˝àcà w zamkni´tym obiegu, satyryczno-pamfletowà, okolicznoÊciowà poezjà wymierzonà w Przeło˝onego Starszeƒstwa ˚ydów i członków gettowej administracji. Zdecydowana wi´kszoÊç prezentowanych w tym tomie dokumen- tów nie była wczeÊniej publikowana. Ich ró˝norodnoÊç czyni tom ciekawà lek- turà nie tylko dla badaczy Zagłady, ale tak˝e dla wszystkich zainteresowanych wojennymi losami Łodzi. (ARG) (˚IH) (WUW) ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== A R C H I W U M R I N G E L B L U M A tom 10 ARCHIWUM RINGELBLUMA Losy ˚ydów łódzkich (1939–1942) 10 strRingelblum_10 6/10/13 1:20 PM Page 1 ARCHIWUM RINGELBLUMA ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== strRingelblum_10 6/10/13 1:20 PM Page 2 Seria wydawnicza: ARCHIWUM RINGELBLUMA Konspiracyjne Archiwum Getta Warszawy Eleonora Bergman (koordynator), Tadeusz Epsztein ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== strRingelblum_10 6/10/13 1:20 PM Page 3 ˚ydowski Instytut Historyczny im. Emanuela Ringelbluma ARCHIWUM RINGELBLUMA Konspiracyjne Archiwum Getta Warszawy tom 10 Losy ˚ydów łódzkich (1939–1942) Opracowa∏a Monika Polit Warszawa 2013 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Przekłady Piotr Kendziorek Monika Polit Projekt okładki i stron tytułowych Mikołaj Filipiuk Przygotowanie do druku Anna Gogolewska Redaktor prowadzący Szymon Morawski Redakcja i korekta Jolanta Rudzińska Indeksy Monika Polit Redakcja techniczna Zofi a Kosińska Skład i łamanie Dariusz Górski Publikacja powstała przy wsparciu fi nansowym przyznanym w ramach Narodowego Programu Rozwoju Humanistyki oraz Fundacji Współpracy Polsko-Niemieckiej Copyright © Żydowski Instytut Historyczny im. Emanuela Ringelbluma 2013 © Copyright by Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2013 ISBN 978-83-61850-44-1 (ARG) ISBN 978-83-61850-77-9 (ŻIH) ISBN 978-83-235-1100-7 (WUW) Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego 00-497 Warszawa, ul. Nowy Świat 4 http:// www.wuw.pl; e-mail: wuw@uw.edu.pl Dział Handlowy WUW: tel. (0 48 22) 55-31-333; e-mail: dz.handlowy@uw.edu.pl Księgarnia internetowa: http://www.wuw.pl/ksiegarnia Wydanie 1 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== S p i s t r eś c i Wykaz skrótów ....................................................................................................................... X Wstęp ...................................................................................................................................... XIII Nota edytorska ........................................................................................................................ XXII Dokumenty Rozdział I Od początku wojny do zamknięcia getta Dok. 1. Po 12.1939, Warszawa – getto. [Eliasz (Eliahu) Gutkowski], Relacja pt. שזדאָל [„Łódź”] ........................................................................................................................ 2 Dok. 2. Po 11.1939, b.m. Fela Wiernikówna, Relacja pt. „Wspomnienia i przeżycia wojenne” ..................................................................................................................... 9 Dok. 3. Po 03.1941, b.m. [Jakub Samson?], Relacja pt. רעטעבראַ ןאַ ןופֿ ןשינעבעלרעביא 1941 ץרעמ – 1939 רעבמעטפעס .עשראַוו ןוא שזדאָל ןיא עילימאַפֿ [„Przeżycia robotni- czej rodziny w Łodzi i Warszawie. Wrzesień 1939 – marzec 1941”] ......................... 19 Dok. 4. Po 10.1941, Warszawa – getto. N.N., Relacja pt. „Moja druga ucieczka z Łodzi” (10.1941 r.) ................................................................................................................... 23 Dok. 5. Po 16.11.1940, Warszawa – getto. N.N., Wspomnienia pt. „W okupowanej Łodzi” 28 Dok. 6. Po 09.1939, Warszawa – getto. N.N., Relacja pt. שזדאָל ןופֿ ןייגסיוראַ ןײַמ [„Moje wyjście z Łodzi”] .......................................................................................................... 51 Dok. 7. Po 09.1939, Warszawa – getto. N.N., Relacja pt. שזדאָל [„Łódź”] ........................... 54 Dok. 8. Po 09.1939, Warszawa – getto. N.N., Relacja pt. שזדאָל ךאָנ ןייגקירוצ סאָד [„Powrót do Łodzi”] ..................................................................................................... 56 Dok. 9. Po 1939, Warszawa – getto. N.N., Relacja pt. שזדאָל ןיא רעזײַה-קנאַב יד [„Domy bankowe w Łodzi”] ...................................................................................................... 59 Dok. 10. b.d., Warszawa – getto. N.N., Relacja pt. שזדאָל ןופֿ [„Z Łodzi”] ............................. 61 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== VI Spis treści Dok. 11. b.d., Warszawa – getto. N.N., Relacja pt. שזדאָל ןופֿ [„Z Łodzi”] ........................... 63 Dok. 12. b.d., Warszawa – getto. N.N., Relacja z Łodzi .......................................................... 66 Dok. 13. Po 03.1941, Warszawa – getto. N.N., Relacja pt. שזדאָל ןופֿ ןסקעלפֿער [„Łódzkie refl eksje”] (03.1941 r.) ................................................................................................ 69 Dok. 14. Po 18.04.1942, Warszawa – getto. N.N., Wspomnienia z Łodzi i Warszawy (fragment) ................................................................................................................. 72 Dok. 15. Po 1939, Warszawa – getto. N.N., Relacja pt. טסעראַ ןײַמ ןופֿ ןעגנובעלרעביא ענײַמ רעגאַל רעשטשאָגאָדאַר םעד זיב [1939].11.8 [„Moje przeżycia od mojego aresztowa- nia 8.11.[1939] do obozu w Radogoszczy”] .............................................................. 82 Dok. 16. Po 12.1939, Warszawa – getto. N.N., Relacja pt. ןעגנובעלרעביא רעשזדאָל ענײַמ (רעגאַל) [„Moje łódzkie przeżycia (obóz)”] .............................................................. 89 Dok. 17. Po 10.1939, Warszawa – getto. N.N., Relacja pt. ןבעל הליהק רעשזדאָל רעד ןופֿ [„Z życia łódzkiej gminy”] ......................................................................................... 91 Dok. 18. Po 09.1939, Warszawa – getto. [Rabin Szolem Trajstman], Relacja pt. שזדאָל [„Łódź”] ...................................................................................................................... 94 Dok. 19. b.d., Warszawa – getto. N.N., Relacja pt. ןבעל רעשזדאָל ןופֿ [„Z łódzkiego życia”] ......................................................................................................................... 97 Dok. 20. Po 28.04.1941, Warszawa – getto. N.N., Relacja pt. רעשזדאָל יד ןופֿ עידעגאַרט יד לוש רעשיטעטשטלאַ [„Tragedia staromiejskiej synagogi w Łodzi”] ............................ 99 Dok. 21. Po 5.05.1941, Warszawa – getto. N.N., Opracowanie na temat domu modlitwy przy starej synagodze w Łodzi (5.05.1941 r.) ............................................................ 101 Dok. 22. Po 12.1939, Łódź. [Władze niemieckie Łodzi], Merkblatt für die Aussiedlung von Juden [Zarządzenie o wysiedleniu Żydów] ........................................................ 103 Dok. 23. Po 12.1939, Warszawa – getto. Mojsze Szaja, Relacja żydowskiego chłopca wywiezionego z Łodzi (12.[1939]) ............................................................................ 105 Rozdział II Getto – organizacja i warunki życia Dok. 24. Po 02.1940, Warszawa – getto. D.T., Relacja pt. ןיא אָטעג ןופֿ עיצאַזינאַגראָ יד שזדאָל [„Organizacja getta w Łodzi”] ........................................................................ 108 Dok. 25. Po 03.1940, Warszawa – getto. L.G., Relacja o wydarzeniach w Łodzi (grudzień 1939 – marzec 1940 r.) ............................................................................................... 111 Dok. 26. b.d., Warszawa – getto. N.N., Relacja pt. שזדאָל [„Łódź”] ..................................... 119 Dok. 27. Po 04.1941, Warszawa – getto. Jan Kapczan, טפֿאַשטריוו-סנאַניפֿ רעד ןגעוו ןלאַירעטאַמ המחלמ רעד תעשב תוליהק [עשי]דיי ןופֿ [„Materiały o gospodarce fi nansowej żydow- skich gmin w czasie wojny”] ..................................................................................... 123 Dok. 28. Po 10.1940, Warszawa – getto. Zestawienie wszystkich wydziałów resortu pracy w getcie łódzkim i ich wyrobów (fragment) ............................................................. 127 Dok. 29. Po 06.11.1940, Warszawa – getto. Spis wydziałów i placówek (z adresami) administracji żydowskiej w getcie łódzkim ............................................................... 129 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Spis treści VII Dok. 30. 06.1940–02.1941, Łódź – getto. ................................................................................. 133 a) Przełożony Starszeństwa Żydów w Litzmannstadt [Łodzi], Mordechaj Chaim Rum- kowski, Obwieszczenia......................................................................................................... 133 1) nr 60 z 12.06.1940 r., o spisie ludności w getcie w dniu 16.06.1940 r. ....................... 133 2) nr 73 z 28.06.1940 r., o urządzeniu w getcie półkolonii dla dzieci w wieku 4–7 lat i kolonii dla dzieci 7–15-letnich .................................................................................... 134 3) nr 74 z 2.07.1940 r., o zakazie wychodzenia na ulicę po godzinie 18.00 w dniu 3.07.1940 r. .................................................................................................................... 135 4) nr 104 z 12.08.1940 r., apel o zachowanie spokoju w getcie ....................................... 135 5) nr 107 z 13.08.1940 r., w sprawie składania podań przez komitety domowe o pozwolenie na prowadzenie ogólnodostępnych kuchni ............................................ 136 6) nr 123 z 20.09.1940 r., o zasadach przyznawania zasiłków, budżecie RŻ ................... 137 7) nr 133 z 4.10.1940 r., o wprowadzeniu godziny policyjnej w dniu 4.10.1940 r. na 21.00 .......................................................................................................................... 139 8) nr 134 z 11.10.1940 r., o zakazie handlu w soboty ...................................................... 139 9) nr 136 z 11.10.1940 r., o bezprawnym ubieganiu się o zasiłki .................................... 139 10) nr 158 z 6.11.1940 r., o powołaniu Najwyższej Izby Kontroli dla tępienia wykroczeń ...................................................................................................................... 140 11) nr 162 z 14.11.1940 r., o przydziale żywności i opału na zimę (grudzień 1940–luty 1941 r.) ........................................................................................................................... 141 12) nr 166 z 19.11.1940 r., o możliwości pracy dla mężczyzn (600 osób) poza gettem, rejestracja 24.11.1940 r. ................................................................................................. 142 13) nr 176 z 8.12.1940 r., o zakazie handlu artykułami żywnościowymi nabywanymi w sklepach Mordechaja Chaima Rumkowskiego ......................................................... 143 14) nr 177 z 10.12.1940 r., o przejęciu 12.12.1940 r. kuchni domowych .......................... 143 15) nr 178 z 12.12.1940 r., o rozdaniu kartek żywnościowych 15.12.1940 r. .................... 145 16) nr 182 z 20.12.1940 r., o wypłatach dla robotników pracujących poza gettem ........... 145 17) nr 185 z 24.12.1940 r., spis kuchni (adresy) w getcie łódzkim przejętych przez Mordechaja Chaima Rumkowskiego ............................................................................. 146 18) nr 186 z 27.12.1940 r., o wprowadzeniu przydziału żywności na kartki w sklepach Rumkowskiego ............................................................................................................... 149 19) nr 187 z 28.12.1940 r., o darze chanukowym dla rodzin najuboższych w getcie ........ 150 20) nr 195 z 16.01.1941 r., o dodatkowym przydziale chleba ............................................ 152 21) nr 197 z 17.01.1941 r., o podwyżce zasiłków za styczeń 1941 r. ................................ 152 22) nr 198 z 18.01.1941 r., o nakazie uprzątnięcia śniegu .................................................. 153 23) nr 199 z 18.01.1941 r., wezwanie do wypożyczenia Wydziałowi Robót Publicz- nych sprzętu do odśnieżania ......................................................................................... 154 24) nr 200 z 21.01.1941 r., o przydziale chleba .................................................................. 154 25) nr 206 z 1.02.1941 r., o utworzeniu komisji organizujących przesiedlenie ludności w związku z decyzją o zmniejszeniu getta.................................................................... 154 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== VIII Spis treści b) Przełożony Starszeństwa Żydów w Litzmannstadt [Łodzi], Mordechaj Chaim Rumkowski, Druki ................................................................................................................ 155 1) 12.1940 r., Blankiet karty pocztowej powołania do pracy poza gettem ......................... 155 2) Karta mleczna na 03–05.1941 r........................................................................................ 156 3) Dziecięca karta żywnościowa, 1941 r. ............................................................................. 157 4) Talon na produkty dla chorych, 1941 r. ........................................................................... 157 Dok. 31. 15.05.1940, Łódź – getto. Pieniądze papierowe getta łódzkiego .............................. 158 Dok. 32. Po 06.1940, Warszawa – getto. Tabela pt. 1940 ינוי ןיא שזדאָל ןיא ןזײַרפ [„Ceny w Łodzi w czerwcu 1940”] ........................................................................................ 159 Dok. 33. Po 01.1941, b.m. N.N., „Notatka o położeniu gospodarczym getta łódzkiego w końcu stycznia 1941 r.” (30.01.1941 r.) (fragment)............................................... 160 Dok. 34. Po 30.04.1940, Warszawa – getto. N.N., Relacja pt. אָטעג רעשזדאָל ןופֿ ןדאָזיפע [„Epizody z łódzkiego getta”] .................................................................................... 165 Dok. 35. 1941, Łódź – getto. Kalendarz z getta łódzkiego na rok 1942, opracował Szmul Rozensztajn ................................................................................................................. 166 Dok. 36. 01–04.1942, Łódź – getto. Kooperatywa B. (Litzmannstadt – Getto, Kirch- gasse 4), Rachunki wystawione dla B. Strykowskiego za różne artykuły spo- żywcze i przemysłowe objęte przydziałami kartkowymi w getcie łódzkim ............. 218 Dok. 37. 1942, Warszawa – getto. N.N., Notatka o roli Mordechaja Chaima Rumkow- skiego w getcie łódzkim ............................................................................................. 225 Dok. 38. [1942],Warszawa – getto. N.N., Relacja o getcie łódzkim ........................................ 228 Dok. 39. a) 01.1942, Warszawa – getto. N.N., Zbiór wierszy: „Ojciec zażydzonych”, „Biją dzwony”, ןקראַמ רענײַנ יד טימ [„Za dziewięć marek...”] ................................. 230 b) Zbiór wierszy: „Lokomotywa”, „Oda do getta”, „Oda do młodości”, „Kuplety gettowe” ...................................................................................................................... 235 Dok. 40. b.d., Warszawa – getto. N.N., Relacja pt. אָטעג ןופֿ ןפֿיולטנאַ ןײַמ [„Moja ucieczka z getta”] ....................................................................................................................... 245 Dok. 41. b.d., Warszawa – getto. N.N., Relacja pt. טילפ רעשזדאָל אַ ןופֿ עיגאָלאָריטראַמ יד [„Martyrologia łódzkiego uchodźcy”] ........................................................................ 246 Dok. 42. Po 24.10.1940, Warszawa – getto. [Mordechaj Szwarcbard?], אמויד-ינינעמ [„Aktualności”] ........................................................................................................... 254 Dok. 43. 05.01.1941, Łódź – getto. Ch. Częstochowski (Łódź, ul. Towiańskiego 8 m. 1), List z 5.01.1941 r. do S. Schefner (Warszawa, ul. Leszno 64) ................................. 255 Dok. 44. 29.12.1941, Łódź – getto. Maria Ulinower (Łódź – getto, Rembrandtstrasse 13), List z 29.12.1941 r. do Sary Brawerman (Częstochowa, ul. Katedralna 9, u I.M. Rotenberg) ....................................................................................................... 257 Dok. 45. Po 1939, Łódź – getto. Chaim Emanuel (Łódź – getto), List do H.Ch. Szachno [Zagana?] (Warszawa) ................................................................................................ 258 Dok. 46. [15.05.1941], Warszawa – getto. [Hersz Wasser], Notatki ........................................ 259 Dok. 47. Po 15.05.1941, Warszawa – getto. Mordechaj Chaim Rumkowski, „Refe- rat przewodniczącego Rady Starszych miasta Łodzi wygłoszony w dniu 15.05.1941 r. do przedstawicieli ziomkostwa łódzkiego w Warszawie” ................... 262 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Spis treści IX Dok. 48. [15.05.1941], Warszawa – getto. Mordechaj Chaim Rumkowski, טכיראַב-טאַרעפֿער ײַמ 15 םעד ןטלאַהעג יקסװאָקמור .ח אָטעג טאַטשנאַמציל ןיא טאַר ןשידיי םענופֿ ןטסעטלע םענופֿ עשראַװ ןיא טפֿאַשנאַמסדנאַל רעשזדאָל רעד ןופֿ רעײטשראָפֿ יד ראַפֿ 1941 [„Referat spra- wozdawczy przewodniczącego Rady Żydowskiej getta w Łodzi Chaima Rumkow- skiego z 15.05.1941 r. wygłoszony przed przedstawicielami ziomkostwa łódzkiego w Warszawie”] ............................................................................................................ 264 Słownik terminów częściej występujących w tekście .............................................................. 267 Bibliografi a ................................................................................................................................ 271 Summary .................................................................................................................................... 273 Indeks osób ................................................................................................................................ 275 Indeks geografi czny ................................................................................................................... 279 Nazwy ulic w Łodzi i w innych miastach ................................................................................ 282 Wykaz sygnatur ......................................................................................................................... 288 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== W y k a z s k r ó t ó w – Archiwum Państwowe w Łodzi – aramejski – Archiwum Ringelbluma – Archiwum Instytutu Yad Vashem – Archiwum Żydowskiego Instytutu Historycznego – brak daty – bieżącego roku APŁ aram. ARG AYV AŻIH b.d. b.r. „Biuletyn ŻIH” – „Biuletyn Żydowskiego Instytutu Historycznego” FON fr. Gestapo GG hebr. Hiod HIPO HTO H.W. HWC inf. j. KOP Kripo Kronika – Fundusz Obrony Narodowej – francuski – Geheime Staatspolizei (Tajna Policja Polityczna) – Generalne Gubernatorstwo – hebrajski – Hilfs-Ordungsdienst (Pomocnicza Służba Porządkowa) – Hilfspolizei (Policja Pomocnicza) – Haupttreuhandstelle (Główny Urząd Powierniczy) – Hersz Wasser – Hirsh Wasser Collection (YIVO – Nowy Jork, USA) – informacja – język – Korpus Ochrony Pogranicza – Kriminalpolizei (Policja Kryminalna) – Kronika getta łódzkiego/Litzmannstadt Getto, t. 1–5, oprac. J. Baranowski, K. Radziszewska, A. Sitarek, M. Trębacz, J. Wa licki, E. Wiatr, P. Zawilski, Łódź 2009 – Liga Obrony Powietrznej i Przeciwgazowej – łaciński – maszynopis LOPP łac. mps ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Wykaz skrótów XI – niemiecki – Najwyższa Izba Kontroli – Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei (Narodowosocja- listyczna Niemiecka Partia Robotników) – Obrona Przeciwlotnicza – oryginał – Polska Kasa Oszczędności – polski – powiat – Polska Partia Socjalistyczna – Przełożony Starszeństwa Żydów – relacja – rękopis – rosyjski – Rada Żydowska – Die Sturmabteilungen der NSDAP (Oddziały Szturmowe NSDAP) – Sonderdienst (Służba Specjalna) – Ordnungsdienst (Służba Porządkowa) – Die Schutzstaffeln der NSDAP (Sztafety Ochronne NSDAP) – Straße (ulica) – uzupełniony – włoski – właściwie – Yidisher Visnshaftlekher Institut (Żydowski Instytut Naukowy), Nowy Jork, USA – Żydowski Instytut Historyczny, Warszawa – żydowski (jidysz) niem. NIK, N.I.K. NSDAP OPL oryg. PKO pol. pow. PPS PSŻ rel. rkps ros. RŻ SA SD SP SS Str. uzup. wł. właśc. YIVO ŻIH żyd. Wykaz skrótów stosowanych do oznaczania charakterów pisma BTT* CC* H* LEG* MS* NP* / Np* TT* – N.N. – N.N. – Eliasz Gutkowski – Eliasz Gutkowski – Mordechaj Szwarcbard – Mordechaj Szwarcbard – N.N. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== (cid:75)(cid:246)(cid:110)(cid:105)(cid:103)(cid:115)(cid:98)(cid:101)(cid:114)(cid:103) (cid:40)(cid:75)(cid:114)(cid:243)(cid:108)(cid:101)(cid:119)(cid:105)(cid:101)(cid:99)(cid:41) (cid:71)(cid:100)(cid:121)(cid:110)(cid:105)(cid:97) (cid:71)(cid:100)(cid:97)(cid:324)(cid:115)(cid:107) (cid:87)(cid:111)(cid:108)(cid:110)(cid:101)(cid:32) (cid:77)(cid:105)(cid:97)(cid:115)(cid:116)(cid:111)(cid:32) (cid:71)(cid:100)(cid:97)(cid:324)(cid:115)(cid:107) (cid:82) (cid:101) (cid:105) (cid:99) (cid:40) (cid:71) (cid:100) (cid:97) (cid:324) (cid:115) (cid:107) (cid:45) (cid:80) (cid:114) (cid:117) (cid:104) (cid:115) (cid:103) (cid:97) (cid:117) (cid:66)(cid:121)(cid:100)(cid:103)(cid:111)(cid:115)(cid:122)(cid:99)(cid:122) (cid:115)(cid:121)(cid:32)(cid:90)(cid:97)(cid:99)(cid:104)(cid:111)(cid:100)(cid:110)(cid:105)(cid:101)(cid:41) (cid:87)(cid:105)(cid:115)(cid:322)(cid:97) (cid:84)(cid:111)(cid:114)(cid:117)(cid:324) (cid:78) (cid:111)(cid:116)(cid:101) (cid:263) (cid:80)(cid:114)(cid:111)(cid:118)(cid:105)(cid:110)(cid:122)(cid:32)(cid:79)(cid:115)(cid:116)(cid:112)(cid:114)(cid:101)(cid:117)(cid:115)(cid:115)(cid:101)(cid:110) (cid:40)(cid:80)(cid:114)(cid:117)(cid:115)(cid:121)(cid:32)(cid:87)(cid:115)(cid:99)(cid:104)(cid:111)(cid:100)(cid:110)(cid:105)(cid:101)(cid:41) (cid:83)(cid:117)(cid:119)(cid:97)(cid:322)(cid:107)(cid:105) (cid:65)(cid:108)(cid:108)(cid:101)(cid:110)(cid:115)(cid:116)(cid:101)(cid:105)(cid:110)(cid:32) (cid:40)(cid:79)(cid:108)(cid:115)(cid:122)(cid:116)(cid:121)(cid:110)(cid:41) (cid:77)(cid:322)(cid:97)(cid:119)(cid:97) (cid:32)(cid:32)(cid:32)(cid:32)(cid:32)(cid:82)(cid:101)(cid:103)(cid:105)(cid:101)(cid:114)(cid:117)(cid:110)(cid:103)(cid:115)(cid:98)(cid:101)(cid:122)(cid:105)(cid:114)(cid:107) (cid:32)(cid:32)(cid:32)(cid:32)(cid:32)(cid:90)(cid:105)(cid:99)(cid:104)(cid:101)(cid:110)(cid:97)(cid:117) (cid:40)(cid:82)(cid:101)(cid:106)(cid:101)(cid:110)(cid:99)(cid:106)(cid:97)(cid:32)(cid:67)(cid:105)(cid:101)(cid:99)(cid:104)(cid:97)(cid:110)(cid:111)(cid:119)(cid:115)(cid:107)(cid:97)(cid:41) (cid:66)(cid:101)(cid:122)(cid:105)(cid:114)(cid:107) (cid:66)(cid:105)(cid:97)(cid:108)(cid:121)(cid:115)(cid:116)(cid:111)(cid:107)(cid:32) (cid:40)(cid:79)(cid:107)(cid:114)(cid:281)(cid:103)(cid:32)(cid:66)(cid:105)(cid:97)(cid:322)(cid:121)(cid:115)(cid:116)(cid:111)(cid:107)(cid:41) (cid:66)(cid:105)(cid:97)(cid:322)(cid:121)(cid:115)(cid:116)(cid:111)(cid:107) (cid:78)(cid:97)(cid:114)(cid:101)(cid:119) (cid:87)(cid:97)(cid:114)(cid:116)(cid:97) (cid:80)(cid:111)(cid:122)(cid:110)(cid:97)(cid:324) (cid:73)(cid:110)(cid:111)(cid:119)(cid:114)(cid:111)(cid:99)(cid:322)(cid:97)(cid:119) (cid:82)(cid:101)(cid:105)(cid:99)(cid:104)(cid:115)(cid:103)(cid:97)(cid:117)(cid:32) (cid:87)(cid:97)(cid:114)(cid:116)(cid:104)(cid:101)(cid:108)(cid:97)(cid:110)(cid:100) (cid:40)(cid:75)(cid:114)(cid:97)(cid:106)(cid:32)(cid:87)(cid:97)(cid:114)(cid:116)(cid:121)(cid:41) (cid:75)(cid:97)(cid:108)(cid:105)(cid:115)(cid:122) (cid:87)(cid:322)(cid:111)(cid:99)(cid:322)(cid:97)(cid:119)(cid:101)(cid:107) (cid:80)(cid:322)(cid:111)(cid:324)(cid:115)(cid:107) (cid:84)(cid:114)(cid:101)(cid:98)(cid:108)(cid:105)(cid:110)(cid:107)(cid:97) (cid:66) (cid:117) (cid:103) (cid:74)(cid:97)(cid:110)(cid:243)(cid:119)(cid:32) (cid:80)(cid:111)(cid:100)(cid:108)(cid:97)(cid:115)(cid:107)(cid:105) (cid:80)(cid:105)(cid:324)(cid:115)(cid:107) (cid:80) (cid:114) (cid:121) (cid:112) (cid:101) (cid:263) (cid:75)(cid:117)(cid:116)(cid:110)(cid:111) (cid:67)(cid:104)(cid:101)(cid:322)(cid:109)(cid:110)(cid:111) (cid:110)(cid:97)(cid:100)(cid:32)(cid:78)(cid:101)(cid:114)(cid:101)(cid:109) (cid:40)(cid:75)(cid:117)(cid:108)(cid:109)(cid:104)(cid:111)(cid:102)(cid:41) (cid:321)(cid:243)(cid:100)(cid:378) (cid:75)(cid:111)(cid:108)(cid:117)(cid:115)(cid:122)(cid:107)(cid:105) (cid:80)(cid:105)(cid:111)(cid:116)(cid:114)(cid:107)(cid:243)(cid:119) (cid:84)(cid:114)(cid:121)(cid:98)(cid:117)(cid:110)(cid:97)(cid:108)(cid:115)(cid:107)(cid:105) (cid:87)(cid:97)(cid:114)(cid:115)(cid:122)(cid:97)(cid:119)(cid:97) (cid:83)(cid:105)(cid:101)(cid:100)(cid:108)(cid:99)(cid:101) (cid:87) (cid:80)(cid:105)(cid:108)(cid:105)(cid:99) (cid:97) (cid:82)(cid:97)(cid:100)(cid:111)(cid:109) (cid:105)(cid:115)(cid:322)(cid:97) (cid:77)(cid:105)(cid:281)(cid:100)(cid:122)(cid:121)(cid:114)(cid:122)(cid:101)(cid:99) (cid:80)(cid:111)(cid:100)(cid:108)(cid:97)(cid:115)(cid:107)(cid:105) (cid:87)(cid:322)(cid:111)(cid:100)(cid:97)(cid:119)(cid:97) (cid:66)(cid:114)(cid:122)(cid:101)(cid:347)(cid:263) (cid:110)(cid:46)(cid:32)(cid:66)(cid:117)(cid:103)(cid:105)(cid:101)(cid:109) (cid:83)(cid:111)(cid:98)(cid:105)(cid:98)(cid:243)(cid:114) (cid:82) (cid:101)(cid:105) (cid:99) (cid:40)(cid:75) (cid:111) (cid:104) (cid:115) (cid:107) (cid:66)(cid:114)(cid:101)(cid:115)(cid:108)(cid:97)(cid:117)(cid:32) (cid:40)(cid:87)(cid:114)(cid:111)(cid:99)(cid:322)(cid:97)(cid:119)(cid:41) (cid:79) (cid:100)(cid:114)(cid:97) (cid:87)(cid:97)(cid:114)(cid:116)(cid:97) (cid:76)(cid:117)(cid:98)(cid:108)(cid:105)(cid:110) (cid:67)(cid:104)(cid:101)(cid:322)(cid:109) (cid:75)(cid:111)(cid:119)(cid:101)(cid:108) (cid:77)(cid:97)(cid:106)(cid:100)(cid:97)(cid:110)(cid:101)(cid:107) (cid:79)(cid:115)(cid:116)(cid:114)(cid:111)(cid:119)(cid:105)(cid:101)(cid:99) (cid:346)(cid:119)(cid:105)(cid:281)(cid:116)(cid:111)(cid:107)(cid:114)(cid:122)(cid:121)(cid:115)(cid:107)(cid:105) (cid:66) (cid:117) (cid:103) (cid:72)(cid:114)(cid:117)(cid:98)(cid:105)(cid:101)(cid:115)(cid:122)(cid:243)(cid:119) (cid:321)(cid:117)(cid:99)(cid:107) (cid:80)(cid:114)(cid:111)(cid:118)(cid:105)(cid:110)(cid:122) (cid:79)(cid:98)(cid:101)(cid:114)(cid:115)(cid:99)(cid:104)(cid:108)(cid:101)(cid:115)(cid:105)(cid:101)(cid:110) (cid:40)(cid:71)(cid:243)(cid:114)(cid:110)(cid:121)(cid:32)(cid:346)(cid:108)(cid:261)(cid:115)(cid:107)(cid:41) (cid:67)(cid:122)(cid:281)(cid:115)(cid:116)(cid:111)(cid:99)(cid:104)(cid:111)(cid:119)(cid:97) (cid:75)(cid:105)(cid:101)(cid:108)(cid:99)(cid:101) (cid:83)(cid:97)(cid:110)(cid:100)(cid:111)(cid:109)(cid:105)(cid:101)(cid:114)(cid:122) (cid:90)(cid:97)(cid:109)(cid:111)(cid:347)(cid:263) (cid:66)(cid:281)(cid:100)(cid:122)(cid:105)(cid:110) (cid:83)(cid:111)(cid:115)(cid:110)(cid:111)(cid:119)(cid:105)(cid:101)(cid:99) (cid:75)(cid:114)(cid:97)(cid:107)(cid:243)(cid:119) (cid:75)(cid:97)(cid:116)(cid:111)(cid:119)(cid:105)(cid:99)(cid:101) (cid:79)(cid:347)(cid:119)(cid:105)(cid:281)(cid:99)(cid:105)(cid:109) (cid:65)(cid:117)(cid:115)(cid:99)(cid:104)(cid:119)(cid:105)(cid:116)(cid:122)(cid:45) (cid:45)(cid:66)(cid:105)(cid:114)(cid:107)(cid:101)(cid:110)(cid:97)(cid:117) (cid:87) (cid:105) (cid:115) (cid:322) (cid:97) (cid:66)(cid:101)(cid:322)(cid:380)(cid:101)(cid:99) (cid:71)(cid:101)(cid:110)(cid:101)(cid:114)(cid:97)(cid:108)(cid:103)(cid:111)(cid:117)(cid:118)(cid:101)(cid:114)(cid:110)(cid:101)(cid:109)(cid:101)(cid:110)(cid:116) (cid:40)(cid:71)(cid:101)(cid:110)(cid:101)(cid:114)(cid:97)(cid:108)(cid:110)(cid:101)(cid:32)(cid:71)(cid:117)(cid:98)(cid:101)(cid:114)(cid:110)(cid:97)(cid:116)(cid:111)(cid:114)(cid:115)(cid:116)(cid:119)(cid:111)(cid:41) (cid:82)(cid:122)(cid:101)(cid:115)(cid:122)(cid:243)(cid:119) (cid:82)(cid:97)(cid:119)(cid:97)(cid:32)(cid:82)(cid:117)(cid:115)(cid:107)(cid:97) (cid:97) (cid:110) (cid:83) (cid:76)(cid:119)(cid:243)(cid:119) (cid:109) (cid:111) (cid:105)(cid:115) (cid:97) (cid:114)(cid:105) (cid:109) (cid:109) (cid:97) (cid:116)(cid:32)(cid:32) (cid:105) (cid:115) (cid:82) (cid:115) (cid:122) (cid:101) (cid:97) (cid:115) (cid:122) (cid:114) (cid:105) (cid:97) (cid:83)(cid:116)(cid:121)(cid:114) (cid:82)(cid:243)(cid:119)(cid:110)(cid:101) (cid:121) (cid:32)(cid:32) (cid:85) (cid:116) (cid:32) (cid:107) (cid:85) (cid:114) (cid:107) (cid:97) (cid:105) (cid:114) (cid:110) (cid:97) (cid:97) (cid:105) (cid:41) (cid:110) (cid:101) (cid:90) (cid:83) (cid:82) (cid:82) (cid:80)(cid:114)(cid:111)(cid:116)(cid:101)(cid:107)(cid:116)(cid:111)(cid:114)(cid:97)(cid:116)(cid:32) (cid:67)(cid:122)(cid:101)(cid:99)(cid:104) (cid:32)(cid:105)(cid:32)(cid:32)(cid:77)(cid:111)(cid:114)(cid:97)(cid:119) (cid:32) (cid:65) (cid:73) (cid:82) (cid:84) (cid:83) (cid:85) (cid:65) (cid:79) (cid:87) (cid:65) (cid:83) (cid:321) (cid:74) (cid:65) (cid:67) (cid:80)(cid:114)(cid:122)(cid:101)(cid:109)(cid:121)(cid:347)(cid:108) (cid:68)(cid:110)(cid:105)(cid:101)(cid:115)(cid:116)(cid:114) (cid:83)(cid:97)(cid:109)(cid:98)(cid:111)(cid:114) (cid:84)(cid:97)(cid:114)(cid:110)(cid:111)(cid:112)(cid:111)(cid:108) (cid:66)(cid:117)(cid:99)(cid:122)(cid:97)(cid:99)(cid:122) (cid:83)(cid:116)(cid:97)(cid:110)(cid:105)(cid:115)(cid:322)(cid:97)(cid:119)(cid:243)(cid:119) (cid:75)(cid:97)(cid:109)(cid:105)(cid:101)(cid:110)(cid:105)(cid:101)(cid:99) (cid:80)(cid:111)(cid:100)(cid:111)(cid:108)(cid:115)(cid:107)(cid:105) (cid:89) (cid:82) (cid:71) (cid:280) (cid:87) (cid:48) (cid:49)(cid:48)(cid:48)(cid:32)(cid:107)(cid:109) (cid:80)(cid:79)(cid:76)(cid:83)(cid:75)(cid:65)(cid:32)(cid:80)(cid:79)(cid:68)(cid:32)(cid:79)(cid:75)(cid:85)(cid:80)(cid:65)(cid:67)(cid:74)(cid:260)(cid:32)(cid:72)(cid:73)(cid:84)(cid:76)(cid:69)(cid:82)(cid:79)(cid:87)(cid:83)(cid:75)(cid:260) (cid:80)(cid:111)(cid:100)(cid:122)(cid:105)(cid:97)(cid:322)(cid:32)(cid:97)(cid:100)(cid:109)(cid:105)(cid:110)(cid:105)(cid:115)(cid:116)(cid:114)(cid:97)(cid:99)(cid:121)(cid:106)(cid:110)(cid:121)(cid:32)(cid:49)(cid:57)(cid:52)(cid:50) (cid:65)(cid:87)(cid:84)(cid:73) (cid:76) (cid:87)(cid:105)(cid:108)(cid:105)(cid:97) (cid:75)(cid:111)(cid:119)(cid:110)(cid:111) (cid:321)(cid:79)(cid:84)(cid:87)(cid:65) (cid:82)(cid:101)(cid:105)(cid:99)(cid:104)(cid:115) (cid:107) (cid:111) (cid:109) (cid:109) (cid:105) (cid:115) (cid:115) (cid:97) (cid:114) (cid:105) (cid:97) (cid:116)(cid:32) (cid:87)(cid:105)(cid:108)(cid:110)(cid:111) (cid:79) (cid:115) (cid:116) (cid:78)(cid:111)(cid:119)(cid:111)(cid:103)(cid:114)(cid:243)(cid:100)(cid:101)(cid:107) (cid:103)(cid:114)(cid:97)(cid:110)(cid:105)(cid:99)(cid:101)(cid:32)(cid:80)(cid:111)(cid:108)(cid:115)(cid:107)(cid:105)(cid:32)(cid:49)(cid:57)(cid:51)(cid:57) (cid:103)(cid:114)(cid:97)(cid:110)(cid:105)(cid:99)(cid:101)(cid:32)(cid:105)(cid:110)(cid:110)(cid:121)(cid:99)(cid:104)(cid:32)(cid:112)(cid:97)(cid:324)(cid:115)(cid:116)(cid:119)(cid:32)(cid:49)(cid:57)(cid:51)(cid:57) (cid:103)(cid:114)(cid:97)(cid:110)(cid:105)(cid:99)(cid:101)(cid:32)(cid:97)(cid:100)(cid:109)(cid:105)(cid:110)(cid:105)(cid:115)(cid:116)(cid:114)(cid:97)(cid:99)(cid:106)(cid:105)(cid:32)(cid:111)(cid:107)(cid:117)(cid:112)(cid:97)(cid:99)(cid:121)(cid:106)(cid:110)(cid:101)(cid:106) (cid:111)(cid:347)(cid:114)(cid:111)(cid:100)(cid:107)(cid:105)(cid:32)(cid:122)(cid:97)(cid:103)(cid:322)(cid:97)(cid:100)(cid:121)(cid:32)(cid:379)(cid:121)(cid:100)(cid:243)(cid:119) Opracował Robert Chmielewski ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== W s tę p W niniejszym tomie Archiwum Ringelbluma umieszczone zostały dokumenty pre- zentujące okupacyjne dzieje Łodzi oraz losy jej żydowskich mieszkańców. Rozdział pierwszy otwierają pełne zdumienia i grozy relacje z przełomu sierpnia i września 1939 r., spisane m.in. przez nauczyciela, uczennicę gimnazjum i robotnika1. Po nich następują opowieści o masowych ucieczkach z miasta w kierunku broniącej się jeszcze Warszawy. Dwie2 z tych relacji wyszły zapewne spod pióra tego samego autora, który 5 września, podobnie jak tysiące innych łodzian, postanowił opuścić miasto i w ciągu kilku kolejnych dni wraz z przypadkowymi towarzyszami pie- szo przemierzył nieustannie ostrzeliwaną i bombardowaną trasę przez Stryków, Głowno, Łowicz aż po okolice Warszawy, skąd jednak zawrócił. W jego opisie zwracają uwagę liczne wzmianki na temat bezinteresownej pomocy i pozytyw- nego stosunku polskich chłopów do uchodźców – niezależnie od ich pochodzenia. Podobne refl eksje zawiera inna relacja, poświęcona nieudanej próbie przedarcia się do Warszawy przez Brzeziny3. O zamiarze dotarcia do Warszawy na początku września 1939 r. pisze też w jednym ze swoich dwóch świadectw łódzki dzien- nikarz4. W drugiej części swoich wspomnień5 opisuje autobusową przeprawę do stolicy w grudniu 1939 r., podczas której musiał pokonać nałożone na Żydów ogra- niczenia w podróżowaniu6. Kolejne materiały źródłowe zawierają świadectwa systematycznych szykan, jakich łódzcy Żydzi doświadczyli w zajętym przez Niemców mieście. Każdy 1 Dok. 1, 2, 3. 2 Dok. 6 i 8. 3 Dok. 7. 4 Dok. 4. 5 Dok. 5 6 Wprowadzone zostały 11 grudnia 1939 r. i przewidywały m.in. zakup biletów po wyższych cenach oraz zakaz zajmowania miejsc w pierwszych wagonach publicznych środków lokomocji. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== XIV Wstęp z 23 umieszczonych w pierwszym rozdziale dokumentów jest ilustracją odrębnej formy prześladowania. I tak oto już 18 września 1939 r. Zarząd Cywilny armii niemieckiej wydał zarządzenie ograniczające obrót pieniędzmi, na mocy którego Żydom zakazano posiadania kwot powyżej 2 tys. zł, zablokowano ich konta ban- kowe i depozyty oraz ograniczono możliwość wypłat, co w konsekwencji dopro- wadziło do bankructwa i likwidacji wielu spółek i przedsiębiorstw żydowskich7. Wkrótce, tj. 5 października 1939 r., na Żydów nałożono też obowiązek pracy. Wątek łapanek do uciążliwych i często bezcelowych prac, których nieodłącznym elementem były akty okrucieństwa ze strony Niemców, przewija się przez więk- szość tekstów zgromadzonych w pierwszym rozdziale. Ich autorzy opisują zarówno bezwzględność niemieckich funkcjonariuszy rozmaitych formacji militarnych, jak i sadyzm cywilnych volksdeutschów czerpiących satysfakcję z poniżania Żydów8. Psychiczne i fi zyczne szykany towarzyszyły też rekwizycjom mieszkań9 oraz przej- mowaniu przedsiębiorstw, surowców, towarów i półfabrykatów, które 19 paździer- nika 1939 r. przeszły pod nadzór niemieckiego Głównego Urzędu Powierniczego Wschód (Haupttreuhandstelle Ost – HTO). 31 października 1939 r. wprowadzono w życie zarządzenie o oznakowaniu sklepów i zakładów tabliczkami informującymi o narodowości ich właściciela, które wydatnie ułatwiło grabież żydowskiego mienia. Na początku listopada doszło do pierwszego aktu terroru – aresztowano kilkudziesięciu bywalców popularnej w łódzkich sferach inteligencko-artystycznych kawiarni „Astoria”. Sama obława, a zwłaszcza jej rozmiary, wywołały panikę wśród łódzkich Żydów. Grozą prze- jęły ich wieści o losach zatrzymanych, których przewieziono do siedziby SS przy ul. Zgierskiej 116 i poddano torturom. Kulminacja tragedii nastąpiła 2 listopada, gdy w pobliskim Lesie Łagiewnickim Niemcy rozstrzelali piętnastu aresztowa- nych10, a za uwolnienie pozostałych zażądali okupu. Ci, którzy nie zdołali opłacić swojej wolności, trafi li do obozu w Radogoszczy, powstałego w ramach Intelligenzaktion Litzmannstadt – akcji rozpoczętej na tere- nie Łodzi i okręgu łódzkiego 8 listopada 1939 r. W wyniku zbrodniczych działań skierowanych przeciw łódzkiej inteligencji i jej znanym działaczom społeczno-poli- tyczno-gospodarczym, życie straciło około 1500 osób11. Wśród tekstów zamieszczo- nych w niniejszym tomie nie ma ani jednego, którego autora można byłoby zidenty- fi kować jako osadzonego w Radogoszczy w związku z wydarzeniami w „Astorii”. 7 Dok. 9, 10, 11. 8 Zob. np. dok. 12 i 13. 9 Dok. 1, 2. 10 Dok. 2, 10. W dok. 10 autor podaje nieco zmienione szczegóły zdarzenia. Jako miejsce roz- strzelania wskazuje okolice Ozorkowa. 11 Por. Eksterminacja inteligencji Łodzi i okręgu łódzkiego, 1939–1940, red. A. Galiński, M. Bu- dziarek, Łódź 1992. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Wstęp XV Dysponujemy za to dwiema relacjami, które – jak się wydaje – spisała ta sama osoba, przedstawiająca się jako „były prezes Stowarzyszenia Fabrykantów”, aresz- towany właśnie 8 listopada 1939 r. i osadzony w obozie kilka dni później12. Podczas kilkumiesięcznego pobytu w Radogoszczy człowiek ten poznał kilkoro przedstawi- cieli tzw. pierwszego Bajratu (Rady Przybocznej)13, aresztowanych i uwięzionych 11 listopada 1939 r. Wspomniana Rada powstała przy Przełożonym Starszeństwa Żydów (PSŻ)14 w Łodzi, które to stanowisko piastował Mordechaj Chaim Rum- kowski, mianowany 13 października 1939 r. przez niemieckiego komisarza Łodzi Alberta Leistera. W skład tego „pierwszego” Bajratu weszli: Fiszel Lieberman, Jakub Schlosser, Abram Ajzner, W. Glass, Dawid Helman, Dawid Windman, Izydor Weinstein, Henryk Akiwe, Mieczysław Hertz, Dawid Stahl, Jakub Gutman, Edward Babiacki, Leon Mokrski, Szmuel Hochenberg, Jonas Rozen, Jakub Leszczyński, Ignacy Jaszuński, Samuel Faust, A. Damm, Maks Wyszewiański, Jakub Lando, Chil Majer Pick, Leon Rubin, Zygmunt Warszawski, Jakub Hertz, Stanisław Glat- ter, A. Frankfurt, Pinchas Gierszowski, Dawid Warszawski, Markus Bender i Robert Switgal. Rada w tym składzie działała jednak niespełna miesiąc, tj. do 11 listopada 1939 r., kiedy to jej członkowie (z wyjątkiem Szmula Fausta i Dawida Windmana) zostali aresztowani i przewiezieni do więzienia w Radogoszczy. Spośród tych, któ- rzy tam trafi li, śmierci uniknęli: Dawid Helman, A. Damm, Dawid Warszawski, Chil Majer Pick, Pinchas Gierszowski, A. Frankfurt, Leon Mokrski, Maks Wysze- wiański i Jakub Lando. Tak zwany drugi Bajrat ukonstytuował się 9 grudnia 1939 r.15 Jesienią 1939 r. ofi arami szykan i represji padli również przedstawiciele łódzkiego rabinatu. Nie- zwykle ciekawe świadectwo na ten temat pozostawił rabin Szolem Trajstman, który opisał swoje kilkugodzinne przesłuchanie w siedzibie gestapo. Sam autor wprawdzie wyszedł z tej opresji bez szwanku, ale wspominał tragiczne losy innych łódzkich rabinów16. Religijna społeczność żydowska Łodzi poniosła też inną dotkliwą stratę, gdy w listopadzie 1939 r. Niemcy spalili synagogi: reformowaną przy ul. Space- rowej i gminną przy ul. Wólczańskiej 6 oraz synagogę i dom modlitwy na Starym 12 Dok. 15 i 16. 13 Bajrat zwany wymiennie: Radą Przyboczną, Ältestenratem (Radą Starszych) lub Judenratem. Zob. hasło Bajrat, w: Kronika, t. 5, s. 274–275. 14 Tytuł ten był wymiennie stosowany z jego niemiecką formą: Der Älteste der Juden in Litzmann- stadt. 15 W 1940 r. byli w nim: Mordechaj Chaim Rumkowski, Edward Reicher, Leon Szykier, Chaim Winawer, Ludwig Falk, Zygmunt Goldberg, Lewi Edelman, Herz Fein, Abraham Alter, Aron Hersz Szapiro, Dawid Helman, Józef Lipski, Mosze Jehuda Friedrich, Wolf Ulinower, Mendel Krasucki, Lajzer Baum, Dawid Warszawski, Grzegorz Łapp, Mosze Zażujer, Stanisław Bęcz- kowski, Ber Częstochowski. Skład ten ulegał jednakże częstym zmianom, wynikającym m.in. ze zwiększenia przez Niemców liczby członków Rady (do 67). 16 Dok. 18. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== XVI Wstęp Mieście17. O symbolicznym wymiarze zburzenia staromiejskich budowli sakralnych opowiedzieli autorzy dwóch relacji18. Teksty te zdradzają religijne wykształcenie oraz doskonałe rozeznanie piszących w sprawach synagogalnej wspólnoty (podo- bieństwo niektórych sformułowań może wskazywać na to, że obie relacje wyszły spod ręki jednej osoby). Ostatni miesiąc 1939 r. dla tysięcy łódzkich Żydów oznaczał przymusowe prze- siedlenie poza granice Rzeszy, do której miasto zostało włączone 9 listopada 1939 r. Pierwsze masowe deportacje z Łodzi na teren Generalnego Gubernatorstwa trwały od 1 do 16 grudnia i dotknęły 14 346 łódzkich Żydów, których wysłano głównie do Galicji (niektóre transporty trafi ły na Zamojszczyznę). Jeden z autorów – kilku- nastoletni chłopak – znalazł się najpierw w Jaśle, a potem w Tarczynie19. Przesie- dlenia przebiegały w sposób gwałtowny i okrutny – okupant otaczał całe kwartały, wyłapywał mieszkańców i nie pozwalając niczego zabrać, pędził ich na stację kole- jową, gdzie czekały wagony towarowe20. Po tych wydarzeniach wśród łódzkich Żydów zapanowała nieopisana panika. Mieszkańcy w popłochu opuszczali miasto. Aby zapobiec chaosowi, Mordechaj Chaim Rumkowski zwrócił się do władz nie- mieckich z prośbą o zorganizowanie „dobrowolnej deportacji Żydów”21. Przystając na jego propozycję, władze okupacyjne wydały specjalne zarządzenie – instrukcję dla wyjeżdżających22, a gmina wypłacała zgłaszającym się po 50 marek. Wyjeż- dżającym wolno też było zabrać podręczny bagaż. Mimo to ich los nie okazał się lepszy niż przymusowo deportowanych, gdyż często – mimo panujących wówczas silnych mrozów – wysadzano ich na pustkowiu i pozostawiano na pastwę losu23. Jak pisze anonimowy autor opracowania zatytułowanego „Historia getta Litz- mannstadt. Część pierwsza – Z miasta do getta”: „Po wysiedleniach przymusowych i »emigracji dobrowolnej« w grudniu 1939 r. nastąpiło pewne uspokojenie w stycz- niu 1940 r. Nie ustawało natomiast systematyczne wysiedlanie Żydów z mieszkań i nawet z całych domów, gdyż mieszkania w dalszym ciągu rekwirowane były dla osób prywatnych i dla różnych urzędów i instytucji. O samym sposobie wysiedlania można by dużo powiedzieć, ponieważ – w zależności od dobrego humoru wysiedla- jących – pozwalano wysiedlanym Żydom zabierać cały dobytek bądź rzeczy najnie- zbędniejsze, niekiedy zaś rozkazywano ubrać się i nie pozwalano nic zabrać ze sobą”24. 17 Jacek Walicki podaje, że synagogi przy ul. Spacerowej i na Starym Mieście spłonęły 11 albo 15 listopada. Synagoga przy Wólczańskiej spłonęła 11 listopada 1939 r.; zob. J. Walicki, Synago- gi i domy modlitwy w Łodzi (do 1939 r.), Łódź 2000, s. 34, 57, 73. 18 Dok. 20 i 21. 19 Dok. 23. 20 Dok. 1. 21 Zob. I.(H.) Rubin, Żydzi w Łodzi pod niemiecką okupacją 1939–1945, Londyn 1988, s. 179. 22 Zob. dok. 22. 23 Zob. dok. 1. 24 Kronika, t. 5, s. 15. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Wstęp XVII O przesiedlaniu Żydów w obrębie miasta, czyli o pierwszym etapie przygoto- wań do utworzenia tzw. zamkniętej dzielnicy żydowskiej, oraz o formowaniu getta i panujących w nim warunkach traktują dokumenty zawarte w drugiej części tomu. Stworzenie w Łodzi getta niemieckie władze okupacyjne planowały już w grudniu 1939 r., lecz formalna decyzja zapadła na początku 1940 r. Na mocy rozporządzenia wydanego 8 lutego 1940 r. przez Johanna Schäfera, prezydenta policji, wyznaczono na północnym krańcu Łodzi dzielnicę mieszkaniową dla Żydów. Na wieść o tym w mieście wybuchła panika. Nie czekając na rozpoczęcie przesiedleń, Żydzi na własną rękę przenosili się na wyznaczony teren25. Aby zapobiec ewentualnym nie- mieckim represjom, Rumkowski wyznaczył urzędników, którzy mieli pomóc nowo przybyłym odnaleźć się w nieznanej przestrzeni. Ciekawe i obszerne świadectwo na ten temat daje ukrywający się pod inicjałami D.T. pracownik gminy żydowskiej26 – członek grupy oddelegowanej na teren tworzonego getta27. Akcja przesiedleńcza trwała do 24 lutego. Setki Żydów, ciągnąc na sankach i dźwigając na plecach cały swój dobytek, przenosiły się do getta28. Po 24 lutego nastąpiło kilka dni przerwy, lecz 28 lutego ku rozpaczy łódzkich Żydów rozpoczął się drugi etap przesiedlenia, przybierając gwałtowną i brutalną formę – urządzono mianowicie regularną obławę na mieszkańców Śródmieścia. Schwytanych zamknięto w fabrycznym budynku przy ul. Krakowskiej (dziś Liściasta) i torturowano. Był to wstęp do dwudniowej krwawej rzezi, która nastąpiła w środę i czwartek 5 i 6 marca 1940 r. Różnora- kie formacje niemieckie wdzierały się wtedy do domów przy ulicach Piotrkow- skiej i Zawadzkiej, raniąc i mordując żydowskich lokatorów. Ci, którzy zdołali ujść z życiem, poranieni i zakrwawieni w popłochu kierowali się w stronę getta, gdzie próbowano im, niestety dość nieporadnie, pomagać29. Szacunki mówią o kilku set ofi arach tej rzezi30. Marcowe bestialstwo pozwoliło władzom niemieckim szyb- ciej niż pierwotnie planowano osiągnąć zamierzony cel, tj. zgromadzić łódzkich Żydów na wyznaczonej przestrzeni. Ostateczne zamknięcie i ścisłe odizolowanie getta od reszty miasta nastąpiło 30 kwietnia 1940 r. Łódź nosiła wtedy już nową nazwę – Litzmannstadt, nadaną uroczyście 11 kwietnia ku czci generała Karla von Litzmanna, dowodzącego armią niemiecką w czasie bitwy pod Łodzią w 1914 r., późniejszego zwolennika Hitlera. 25 Dok. 26. 26 Mimo że wraz z powołaniem przez Niemców urzędu Przełożonego Starszeństwa Żydów oraz Bajratu rozwiązano zarząd łódzkiej gminy wyznaniowej i przekazano jego obowiązki nowym in- stytucjom, to często – zarówno w pismach ofi cjalnych, jak i w świadectwach osobistych – Żydzi określali struktury podległe PSŻ mianem „gminy”. 27 Dok. 24. 28 Dok. 26. 29 Dok. 25 i 26. 30 Icchak Rubin podaje, że waha się ona od 200 do 1500; idem, op. cit., s. 194. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== XVIII Wstęp Getto obejmowało obszar 4,13 km2, zamieszkiwany przez 160 320 Żydów (dane z czerwca 1940 r.). Rządził nim niepodzielenie Mordechaj Chaim Rumkow- ski, który skutecznie odsunął od władzy Bajrat. Z pomocą grona zaufanych ludzi Rumkowski powołał do życia ponad sto resortów pracy (tj. fabryk, warsztatów) wykonujących zamówienia dla Niemców oraz stworzył wydziały administracyjne zatrudniające kilka tysięcy urzędników. Jak sam mawiał, zamienił getto w miasto pracy31, którego każdy mieszkaniec w wieku od 10 do 60 lat podlegał obowiązkowi zatrudnienia. Niestety, otrzymywana w zamian płaca nie pozwalała na zaspokojenie nawet najbardziej podstawowych potrzeb. Wynagrodzenie wypłacane w wewnętrz- nej walucie – markach gettowych32 – często nie wystarczało na zakup reglamento- wanej żywności, dystrybuowanej w formie tzw. przydziałów33. Mimo rozbudowa- nej sieci szpitalnej szerzyły się choroby i śmierć, wywoływane przez głód, zimno i wyniszczającą pracę. System gettowej administracji toczyły korupcja i nepotyzm. Aby je tropić i zwalczać, Rumkowski powołał do życia Najwyższą Izbę Kontroli, która nie zdołała jednak wytępić kradzieży, malwersacji i nadużyć. Winą za niepo- rządek, nadużycia oraz rzucający się w oczy rozziew między nędzą szeregowych mieszkańców a sytością i dobrostanem nieuczciwych kierowników poszczególnych resortów i wyższych urzędników mieszkańcy getta obarczali Rumkowskiego, upa- trując w nim przyczyny wszelkiego zła. Często tracono z oczu fakt, że również on był ofi arą niemieckich oprawców i postrzegano go jako okrutnego namiestnika, który w porozumieniu z okupantem działa na niekorzyść współbraci34. Drugi rozdział tomu stanowi mieszankę stylów i gatunków literackich. Urzę- dowy dyskurs (druki, obwieszczenia PSŻ, gettowe wykazy i tabele) sąsiaduje z oso- bistym tonem prywatnych relacji składanych przez tych, którym w różnych okolicz- nościach udało się opuścić zamkniętą dzielnicę i dotrzeć do Warszawy35. Znalazły się w nim również zaszyfrowane listy pisane do krewnych i znajomych przebywa- jących w warszawskim getcie i w Częstochowie. Ofi cjalny, perswazyjny komuni- kat mowy wygłoszonej przez Rumkowskiego do łodzian osiadłych w warszawskim getcie36 zderza się z niejawną, krążącą w zamkniętym obiegu, satyryczno-pamfl e- tową, okolicznościową poezją wymierzoną w Przełożonego Starszeństwa Żydów i członków gettowej administracji37. 31 Zob. dok. 47 i 48. 32 Od lipca 1940 r. marki (tzw. gettowe) stały się jedyną obowiązującą walutą w getcie. 33 30 grudnia 1940 r. wprowadzono w getcie kartki żywnościowe. 34 Taki wizerunek Mordechaja Chaima Rumkowskiego, utrwalony w tekstach literackich i świa- dectwach osobistych, próbowałam zdekonstruować w mojej książce; zob. M. Polit, „Moja ży- dowska dusza nie obawia się dnia sądu”. Mordechaj Chaim Rumkowski. Prawda i zmyślenie, Warszawa 2012. 35 Dok. 40, 41. 36 Dok. 46, 47, 48. 37 Dok. 39. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Wstęp XIX Pierwszy rozdział jest pod względem gatunkowym zdecydowanie bardziej spójny. Teksty w nim zawarte (z jednym wyjątkiem38) mieszczą się w szerokiej kategorii literatury dokumentu osobistego39. Oczywiście, różnią się między sobą sposobem ujawniania się ich autorów, a co za tym idzie intensywnością wyraża- nych emocji. Relacje spisane w trzeciej osobie oraz te, w których narracja prowa- dzona jest bezosobowo, są powściągliwe, stonowane, skupione raczej na faktach, aniżeli na uczuciach ich autorów. Często też wyraźnie dążą do obiektywizacji prze- kazu, wolnego od emocjonalnego komentarza, balansując w ten sposób na granicy dokumentu osobistego i raportu czy sprawozdania40. Swoim formalnym zdyscypli- nowaniem i prostotą zdają się najlepiej realizować Ringelblumowski ideał zapisu doświadczenia Zagłady41. Opracowując tom łódzkich dokumentów z ARG, częstokroć zastanawiałam się, jaką drogę musiały przebyć poszczególne świadectwa, by ostatecznie znaleźć się wśród warszawskich zbiorów podziemnego Archiwum. Oczywista wydaje się marsz ruta listów – nadane w łódzkiej poczcie gettowej wędrowały do warszawskich adresatów42. Jasne zdaje się też pochodzenie relacji poszczególnych osób, które będąc mieszkańcami Łodzi, uciekły z niej jeszcze przed powstaniem getta albo tuż po jego utworzeniu, kiedy granice zamkniętej dzielnicy nie były jeszcze tak szczelne. Osiadłszy w warszawskim getcie, przekazały swe historie współpracow- nikom Archiwum Ringelbluma43. Również zachowana w trzech wariantach mowa Mordechaja Chaima Rumkowskiego44 wygłoszona do łodzian w warszawskim get- cie musiała zostać zanotowana na miejscu. Trudno natomiast dociec, jak trafi ły do rąk współpracowników Ringelbluma druki i zarządzenia z getta łódzkiego z czasu po jego ostatecznym zamknięciu albo bardzo ciekawy zbiór poezji satyrycznej45. Być może przywędrowały wraz z osobami, które aż do czerwca 1942 r. wyjeżdżały z łódzkiego getta na podstawie specjalnych zezwoleń46. 38 Dok. 22. 39 Por. J. Leociak, Tekst wobec Zagłady (o relacjach z getta warszawskiego), Wrocław 1997. 40 Zob. dok. 9. 41 Zob. E. Ringelblum, Ksowim fun geto. Noticn un ophandlungen (1942–1943), t. 2, Warsze 1963, s. 82; wyd. pol.: Kronika getta warszawskiego: wrzesień 1939 – styczeń 1943, wstęp i red. A. Eisenbach, tłum. A. Rutkowski, wyd. 2, Warszawa 1988. W niniejszym tekście odwołuję się do oryginału w jidysz. 42 Dok. 42–45. 43 W kilku relacjach autorzy wyraźnie określają swoje miejsce pobytu jako „getto warszawskie”. Zob. dok. 3, 4, 14. 44 Dok. 46, 47, 48. 45 Dok. 30 i 39. 46 Zob. Kronika, t. 1, s. 127, 200; Kronika, t. 2, s. 16, 28, 44, 65, 85, 109, 269. Osób, które opu- ściły już zamknięte getto, było kilkaset. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== XX Wstęp * * * Oprócz zamieszczonych w tomie dokumentów z Archiwum Ringelbluma w zbiorach Archiwum Żydowskiego Instytutu Historycznego znajdują się jeszcze dwie kolekcje, w których zgromadzono łódzkie materiały. Jedna z nich, Zbiór utwo- rów literackich. 1939–1960 (sygn. 358), zawiera – poza tekstami pochodzącymi z getta łódzkiego – także utwory powstałe w innych gettach i obozach. Druga kolek- cja, nazwana: Materiały do dziejów ludności żydowskiej w Łodzi 1939–1944 (sygn. 205), obejmuje dokumenty wytworzone przez dwie instytucje działające w okupo- wanej Łodzi: Przełożonego Starszeństwa Żydów i niemiecki Zarząd Getta (Getto- verwaltung). Stanowi ona jedynie cząstkę właściwych zespołów archiwalnych zaty- tułowanych: Zespół Przełożonego Starszeństwa Żydów (sygn. 278) i Akta miasta Łodzi – Gettoverwaltung z lat 1939–1945 (sygn. 221), które po wojnie znalazły się w zbiorach ŻIH w charakterze depozytu i na skutek decyzji peerelowskich władz od jesieni 1969 r. przechowywane są w Archiwum Państwowym w Łodzi47. To właśnie zasoby łódzkiego archiwum stanowią dziś fundament studiów nad historią żydow- skiej Łodzi w latach 1939–1945. Szczególnie cenna w liczącym 2467 jednostek archiwalnych Zespole Przełożonego Starszeństwa Żydów jest Kronika Getta Łódz- kiego – monumentalny zbiór dokumentów powstałych i przechowywanych podczas wojny w Wydziale Archiwum Przełożonego Starszeństwa Żydów48. Próbę edycji tych materiałów podjęli jeszcze w latach sześćdziesiątych Danuta Dąbrowska i Lucjan Dobroszycki49 (pierwszy przygotowany przez nich tom ukazał się w 1965, drugi zaś w 1966 r.; kolejne dwa, gotowe do druku tomy zniszczono w wyniku antysemic- kiej nagonki w 1968 r.). Pełne i krytyczne pięciotomowe wydanie Kroniki pojawiło się dopiero w 2009 r.50 W ostatnich latach ukazały się dwa wydawnictwa źródłowe zawierające mowy Mordechaja Chaima Rumkowskiego wygłaszane do podwład- nych w getcie51. Na wydanie czeka też – zapewne już niedługo – inny obszerny i niezwykle istotny łódzki dokument z zespołu akt PSŻ – Encyklopedia getta52. 47 Zob. T. Epsztein, Inwentarz Zbioru materiałów do dziejów ludności żydowskiej w Łodzi 1939– –1944, Warszawa 2007–2011 (wersja elektroniczna), s. 6. 48 Archiwum Przełożonego działało w getcie półjawnie. Niemcy nie wiedzieli o jego istnieniu. 49 Kronika getta łódzkiego, t. 1–2, red. D. Dąbrowska, L. Dobroszycki, Łódź 1965–1966. 50 Kronika getta łódzkiego/Litzmannstadt Getto, t. 1–5, oprac. J. Baranowski, K. Radziszewska, A. Sitarek, M. Trębacz, J. Walicki, E. Wiatr, P. Zawilski, Łódź 2009. 51 AŻIH, sygn. 302/115, Notatnik Szmula Rozensztajna, wyd. jako: S. Rozensztajn, Notatnik, tłum., red. i wprowadzenie M. Polit, Warszawa 2008; APŁ, PSŻ, sygn. 1090, Mowy Prezesa Rumkowskiego, wyd. jako: „Słuchają słów Prezesa…” Księga przemówień Chaima Mordechaja Rumkowskiego, red. i oprac. A. Sitarek, M. Trębacz, Łódź 2011. 52 APŁ, PSŻ, sygn. 1103. Jest też tzw. warszawska część Encyklopedii – AŻIH, sygn. 205/349-350. Edycję całości przygotowują wspólnie: Żydowski Instytut Historyczny, Uniwersytet Łódzki, Ar- chiwum Państwowe w Łodzi oraz Uniwersytet w Giessen. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Wstęp XXI W Muzeum ŻIH przechowywany jest także zbiór około 550 obiektów takich jak dzieła sztuki, wyroby rzemiosła artystycznego, w tym ozdabiane ręcznie teksty okolicznościowe pisane w getcie (laurki i albumy), które zostały zebrane po wojnie przez Centralną Żydowską Komisję Historyczną w Łodzi53. Na koniec warto też wspomnieć, że duża i bardzo cenna kolekcja zwana Nachman Zonabend Collection (RG 241), złożona z dokumentów gromadzonych w gettowym Archiwum Przełożonego Starszeństwa Żydów, znajduje się w nowo- jorskim YIVO54. Monika Polit 53 Zasób tej kolekcji spisany jest w księgach inwentarzowych „A” i „B”. 54 Zob. http://fi ndingaids.cjh.org/?pID=109126. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== N o t a e d y t o r s k a Dokumenty zamieszczono w tomie w układzie chronologiczno-tematycznym. Najstarsze zapisy pochodzą z 1939, ostatnie zaś z 1942 r. Edycję każdego doku- mentu otwiera nagłówek, w którym podano: datę i miejsce powstania, autora (imię i nazwisko, inicjały albo pseudonim, nazwę urzędu, instytucji, organizacji społecz- nej) oraz tytuł dokumentu (również w języku oryginału) wraz z określeniem jego typu (relacja, dziennik, list, telegram, sprawozdanie, obwieszczenie itd.). Nagłówek kończy krótki regest. Pod tekstem znajduje się stopka, w której zawarto następujące informacje: nazwisko autora przekładu (w przypadku tłumaczeń), sygnaturę dokumentu nową i dawną, opis techniczny dokumentu oraz wskazanie podstawy wydania (o ile w jednostce archiwalnej jest więcej niż jeden egzemplarz danego dokumentu) wraz z liczbą stron. Opis techniczny zawiera określenie, czy dokument jest oryginałem (autografem), czy odpisem sporządzonym przez któregoś ze współpracowników „Oneg Szabat”, informację o liczbie odpisów, formie (rękopis, maszynopis czy druk), inicjał kopisty i narzędzie pisarskie (w przypadku rękopisu), język doku- mentu, wymiary, liczbę kart i stron całości jednostki archiwalnej, dane o dopiskach i ubytkach tekstowych oraz załączonych powojennych notatkach Hersza Wassera. Opisy techniczne dokumentów są przeważnie skopiowane z inwentarza ARG, cza- sami skorygowane lub uzupełnione. Podstawą edycji dokumentu jest oryginał zachowany w zbiorze ARG. Jeśli dane świadectwo jest w kilku egzemplarzach, podstawą wydania jest egzemplarz najbardziej czytelny. W przypadku dwu- lub trójjęzycznych obwieszczeń jako pod- stawę przyjmowano wersję polską. Stan techniczny zamieszczonych w tomie dokumentów jest zły. Były pewne trudności przy ich odczytywaniu ze względu na wyblakły atrament. W niektórych arkuszach występują większe lub mniejsze ubytki, które zaznaczono w tekście edy- cji w następujący sposób: a[…]a ubytek tekstu – brak jednego wyrazu ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Nota edytorska XXIII aa[…]aa ubytek tekstu – brak dwóch i więcej wyrazów bb[…]b fragment nieczytelny – jeden wyraz bb[…]bb fragment nieczytelny – dwa wyrazy i więcej. Uwagi i notatki autorów relacji lub osób je opracowujących znajdujące się na marginesach lub między wersami tekstów zostały zaznaczone literami c-c. Słowa i wyrażenia zapisane w innym niż całe świadectwo alfabecie zaznaczono literami d-d. Ponad połowa publikowanych w tym tomie dokumentów i relacji została spisana w języku żydowskim, reszta zapisów sporządzona została po niemiecku i po pol- sku. W edycji podano wyłącznie tekst przekładu na język polski – oryginał oraz wszelkie warianty (egzemplarze, odpisy) danego dokumentu są załączone w formie elektronicznej. W przekładach z języka żydowskiego wszystkie terminy hebrajskie związane z religią i kulturą żydowską podano według pisowni proponowanej przez autorów Polskiego słownika judaistycznego55, czyli w wymowie sefardyjskiej (współcze- snej), która jest na ogół stosowana w opracowaniach poświęconych historii i kultu- rze Żydów polskich56. Wszelkie podkreślenia i pogrubienia w tekście pochodzą od autorów. Uwspółcześniono ortografi ę i interpunkcję. Wyjaśnienia terminów często powtarzających się w tekście umieszczono w słowniku na końcu tomu. Tom zaopa- trzono w indeksy osób i miejscowości oraz w bibliografi ę opracowań wykorzysta- nych przy opracowywaniu dokumentów. * * * Pragnę serdecznie podziękować za cenne uwagi i pomoc: Eleonorze Bergman, Barbarze Engelking, Tadeuszowi Epszteinowi, Małgorzacie Kordowicz, Arturowi Kuciowi, Adamowi Sitarkowi, Michałowi Trębaczowi, Ewie Wiatr i Wojciechowi Źródlakowi. Monika Polit 55 Polski słownik judaistyczny. Dzieje, kultura, religia, ludzie, t. 1–2, red. Z. Borzymińska, R. Że- browski, Warszawa 2003. 56 Dostosowałam się do zasady przyjętej w tej publikacji, choć jestem przeciwna stosowaniu tej pisowni, gdyż jest ona zbyt odległa od autentycznego języka używanego przez Żydów aszkena- zyjskich – twórców kultury i cywilizacji języka jidysz powstałych na terenie Polski. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Od począ tku wojny do zamknięcia Rozdział I. getta ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 2 Rozdział I. Od początku wojny do zamknięcia getta [1] 1. Po 12.1939, Warszawa – getto. [Eliasz (Eliahu) Gutkowski], Relacja pt. שזדאָל [„Łódź”]1. Pierwsze dni wojny w Łodzi. Aresztowania żydowskiej i polskiej inteli- gencji w grudniu 1939 r. Wprowadzenie oznakowania ludności żydowskiej. Depor- tacje ludności żydowskiej do Małopolski. Ucieczki łódzkich Żydów do Warszawy A [1] Wspomnienia z niedalekiej przeszłości. Łódź. Od początku wojny 1 wrześ- nia 1939 roku do 14 listopada 1939 roku. Wraz w wybuchem niemiecko-polskiej wojny (która w ciągu kolejnych dni i tygodni obejmowała kolejne kraje) otworzyła się nowa karta w naszej męczeńskiej historii, zapisywana przez wnuki i prawnuki krwiożerczych nosicieli krzyża. Wraz z upadkiem Rzeczypospolitej i posuwaniem się Niemców w głąb Polski w całym zajętym przez nich pasie – od Kępna po Beskidy – zaczęły się krwawe i okrutne prześladowania Żydów. Przerażające wieści o przestępstwach dokonywanych na Żydach w miasteczkach na zachodniej granicy – Wieruszowie2, Wieluniu, Kęp- nie – dotarły do Łodzi już drugiego dnia operacji wojennej, w sobotę po południu. Byłem wtedy wraz z rodziną na letnisku w Kolumnie3 niedaleko Łodzi, przy trasie Sieradz–Kalisz. Już dwa miesiące przed wojną słyszało się nocami dudnienie jadą- cych na zachód pancernych pociągów załadowanych bronią i innymi wojennymi materiałami. Czuło się, że powietrze jest naelektryzowane oczekiwaniem wojny, ale wprost nie chciało się wierzyć, że ona jednak wybuchnie. W piątek 1 września około piątej rano obudziło mnie głośne buczenie samolo- towych silników. Wyjrzałem przez okno i
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Archiwum Ringelbluma. Konspiracyjne Archiwum Getta Warszawy, tom 10, Losy Żydów łódzkich (1939-1942)
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: