Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00368 005101 12616677 na godz. na dobę w sumie
Archiwum Ringelbluma. Konspiracyjne Archiwum Getta Warszawy, tom 9. Tereny wcielone do Rzeszy: Kraj Warty - ebook/pdf
Archiwum Ringelbluma. Konspiracyjne Archiwum Getta Warszawy, tom 9. Tereny wcielone do Rzeszy: Kraj Warty - ebook/pdf
Autor: Liczba stron:
Wydawca: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-235-1020-8 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> historia
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Tom zawiera dokumenty dotyczące północnych i zachodnich ziem polskich, włączonych w 1939 r. przez okupanta niemieckiego do tzw. Kraju Warty. Zamieszczono w nim relacje z kampanii wrześniowej i pierwszych miesięcy okupacji, w tym opisy zbrodni dokonywanych już w pierwszych dniach wojny przez wkraczające do Polski wojska niemieckie. Ich autorzy nie tylko dokumentują prześladowania ludności żydowskiej, ale nierzadko opisują także sytuację ludności polskiej. Przytaczają liczne przykłady polityki i metod stosowanych wobec ludności żydowskiej przez administrację wojskową, a później cywilną Kraju Warty. W wielu dokumentach poruszana jest też tematyka przesiedleń Żydów do Generalnego Gubernatorstwa, a także działalności obozu zagłady w Chełmnie nad Nerem.

Do papierowej wersji książki dołączona jest płyta zawierająca zeskanowane oryginały opublikowanych dokumentów.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Ringelblum_9_tw 11/13/12 9:06 PM Page 1 Niniejszy tom serii zawiera dokumenty dotyczàce północnych i zachodnich ziem polskich, włàczonych w 1939 r. przez okupanta niemieckiego do tzw. Kraju Warty. Na tom składajà si´ głównie relacje opisujàce kampani´ wrzeÊniowà i pierwsze miesiàce okupacji. Nie brak wÊród tych Êwiadectw opisów zbrodni dokonywanych ju˝ w pierwszych dniach wojny przez wkraczajàce do Polski wojska niemieckie. Autorzy relacji nie tylko pokazujà przeÊladowania wymie - rzone w ludnoÊç ˝ydowskà, ale tak˝e cz´sto mówià o sytuacji ludnoÊci polskiej. Dzi´ki publikowanym materiałom êródłowym poznajemy szczegółowo polityk´ i metody stosowane wobec ludnoÊci ˝ydowskiej przez administracj´ wojskowà, a póêniej cywilnà Kraju Warty. Widaç tu podobieƒstwa i ró˝nice – w porówna- niu z innymi regionami – w traktowaniu ˚ydów przez Wehrmacht w okresie funkcjonowania Zarzàdu Wojskowego. Bardzo wa˝nym zagadnieniem, przed- stawianym w wielu dokumentach, jest sposób dokonywania przesiedleƒ ˚ydów do Generalnego Gubernatorstwa. W tomie znalazły si´ równie˝ majàce wielkà wag´ relacje zawierajàce opis funkcjonowania oÊrodka zagłady w Chełmnie nad Nerem. Zdecydowana wi´kszoÊç prezentowanych w tym tomie dokumentów nie była wczeÊniej publikowana i omawiana w literaturze przedmiotu. (ARG) (˚IH) (WUW) ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== ARCHIWUM RINGELBLUMA Tereny wcielone do Rzeszy: Kraj Warty A R C H I W U M R I N G E L B L U M A tom 9 9 strRingelblum_9 11/13/12 9:07 PM Page 1 ARCHIWUM RINGELBLUMA ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== strRingelblum_9 11/13/12 9:07 PM Page 2 Seria wydawnicza: ARCHIWUM RINGELBLUMA Konspiracyjne Archiwum Getta Warszawy Eleonora Bergman (koordynator), Tadeusz Epsztein ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== strRingelblum_9 11/13/12 9:07 PM Page 3 ˚ydowski Instytut Historyczny im. Emanuela Ringelbluma ARCHIWUM RINGELBLUMA Konspiracyjne Archiwum Getta Warszawy tom 9 Tereny wcielone do Rzeszy: Kraj Warty Opracowa∏a Magdalena Siek ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Magdalena Siek Marcin Urynowicz Przekłady Sara Arm Joanna Feldman-Kwiecień Michał Koktysz Projekt okładki i stron tytułowych Mikołaj Filipiuk Przygotowanie do druku Anna Gogolewska Redaktor prowadzący Szymon Morawski Redakcja i korekta Jolanta Rudzińska Indeksy Magdalena Siek Redakcja techniczna Zofi a Kosińska Skład i łamanie Dariusz Górski Publikacja powstała przy wsparciu fi nansowym Fundacji na rzecz Nauki Polskiej, Fundacji Współpracy Polsko-Niemieckiej oraz Fundacji Taubego Copyright © Żydowski Instytut Historyczny im. Emanuela Ringelbluma 2012 © Copyright by Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2012 ISBN 978-83-61850-44-1 (ARG) ISBN 978-83-61850-17-5 (ŻIH) ISBN 978-83-235-1024-6 (WUW) Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego 00-497 Warszawa, ul. Nowy Świat 4 http:// www.wuw.pl; e-mail: wuw@uw.edu.pl Dział Handlowy WUW: tel. (0 48 22) 55-31-333; e-mail: dz.handlowy@uw.edu.pl Księgarnia internetowa: http://www.wuw.pl/ksiegarnia Wydanie I ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== S p i s t r eś c i Wykaz skrótów .................................................................................................. IX Wstęp ................................................................................................................ XIII Nota edytorska ................................................................................................. XXII Dokumenty Rejencja Inowrocław (Regierungsbezirk Hohensalsa) Dok. 1. a) b.d., Warszawa – getto. N.N., Relacja pt. קענישטאָכעיצ [„Ciechocinek”] ............ 2 b) Po 20.05.1941, Warszawa – getto. N.N., Relacja o położeniu Żydów w Cie- chocinku od 17.09.1939 do wysiedlenia ..................................................................... 5 Dok. 2. Po 10.1939, Warszawa – getto. N.N., Relacja pt. „Nieszawa” ................................... 10 Dok. 3. Po początku 1941, Warszawa – getto. [Daniel Fligelman?], Relacja pt. „Od Aleksandrowa [Kujawskiego] do Warszawy (Aleksandrów – Łowicz)” ................... 11 Dok. 4. Po 04.1941, Warszawa – getto. N.N., Relacja pt. „Gostynin” ................................... 24 Dok. 5. a) Po 1940, Warszawa – getto. N.N., Relacja pt. ןיבמאָג [„Gąbin”] ........................ 26 b) Po 1940, Warszawa – getto. N.N., Relacja pt. ןיבמאָג [„Gąbin”] ......................... 29 c) Po 1940, Warszawa – getto. N.N., Relacja pt. ןיבמאָג [„Gąbin”].......................... 32 Dok. 6. 7.05.1942, Warszawa – getto. N.N., Relacja z ucieczki z Łodzi [?] .......................... 34 Dok. 7. 21.01.1942, Gąbin. N.N., List z 21.01.1942 r. [d.st. – Gąbin] do Tauby Różanej (Warszawa, ul. Dzielna 1[...?]) ..................................................................................... 37 Dok. 8. 6.03.1942, Gąbin. N.N., List do Tauby Różanej (Warszawa, ul. Dzielna [1...?]) ....... 38 Dok. 9. b.d., [Gąbin?]. N.N., List do Tauby Różanej (Warszawa, ul. Dzielna [1...?]) ............ 38 Dok. 10. Po 3.07.1941, Warszawa – getto. N.N., Relacja pt. וואַלצאָרוואָניא .עשזאָמאָפ ־ ןזױפ [„Poznań – Pomorze. Inowrocław”] ........................................................................... 38 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== VI Spis treści Dok. 11. 25.10.1942, Hohensalza [Inowrocław]. Staatlische Kriminalpolizei, Kriminal- polizeistelle Hohensalza [Inowrocław], Obwieszczenie z 25.10.1942 r. o ustano- wieniu nagrody za pomoc w wykryciu sprawców napadu na leśniczego Heinri- cha Skade w Turzynowie (powiat Kutno) .................................................................. 44 Dok. 12. a) Po 1941, Warszawa – getto. N.N., Relacja pt. עשראַוו ראָי 2,5 [„2,5 roku w Warszawie”] ........................................................................................................... 45 b) Po 1941, Warszawa – getto. N.N., Relacja pt. יאַגוב ־ אָלאָק [„Koło – Bugaj”] .. 47 Dok. 13. a) Po 12.1940, Warszawa – getto. N.N., Relacja pt. לױק [„Koło”] ...................... 49 b) Po 12.05.1941, Warszawa – getto. N.N., Relacja pt. לױק [„Koło”] ................. 52 Dok. 14. Po 12.1939, Warszawa – getto. G.S., Relacja pt. „Bagatelles pour une massacre (Koło)” ....................................................................................................................... 53 Dok. 15. Po 01.1942, Warszawa – getto. [Uszer Taube?], Relacja dotycząca wydarzeń w okręgu kolskim 1941/1942 r. ................................................................................ 57 Dok. 16. Po 10.1940, Warszawa – getto. Neuman, Relacja pt. „Koło (Z opowiadań mło- dego Żyda)” ................................................................................................................ 64 Dok. 17. Po 26.02.1942, Warszawa – getto. Wołkowicz, Relacja pt. עיבמאָד [„Dąbie”] ..... 70 Dok. 18. Po 07.1941, Warszawa – getto. N.N., Relacja pt. „Konin” ..................................... 74 Dok. 19. b.d., Warszawa – getto. N.N., Notatki. Informacje o ludności żydowskiej w Koninie i Aleksandrowie Łódzkim ........................................................................ 79 Dok. 20. Po 02.1940, Warszawa – getto. Inż. Jan N[elken], Relacja właściciela folwarku Kopojno k. Konina .................................................................................................... 81 Dok. 21. b.d., Warszawa – getto. N.N., Relacja pt. טאַיוואָפ רענינאָק להאַווכיר [„Rychwał (powiat koniński)”] .................................................................................................... 83 Dok. 22. b.d., Warszawa – getto. N.N., Relacja pt. ענטוק [„Kutno”] ................................... 86 Dok. 23. Po 18.04.1941, Warszawa – getto. N.N., Relacja pt. „ענטוק” [„Kutno”] .................. 89 Dok. 24. Po 15.06.1940, Warszawa – getto. Josef Piotrkowski Lubień, Relacja pt. אָנטוק ןופֿ שינעבעלרעביא המחלמ ןוא עטכישעג [„Historia i przeżycia wojenne Kutna”] ...................................................................................................................... 91 Dok. 25. Po 06.1940, Warszawa – getto. I.Ka., Relacja pt. „Kutno” ..................................... 100 Dok. 26. Po 09.1940, Warszawa – getto. N.N., Relacja pt. אָנטוק [„Kutno”] ...................... 108 Dok. 27. 17.03.1940, Kutno. N.N. (Lilcia [?]) (Kutno), List do N.N. (Mania) (Warszawa, ul. Śliska 35 m. 6, u Wołkowicz[-a?, -owej]) ........................................................... 112 Dok. 28. Po 02.1941, Warszawa – getto. Odpisy korespondencji, m.in. z Krośniewic do getta warszawskiego. Fragmenty listów z 1.12.1941 i 4.02.1942 r. (list Rózi Kapłan do Dawida i Heli Lewi) ................................................................................. 113 Dok. 29. Po 5.03.1942, Warszawa – getto. N.N., Relacja pt. [ױז]אַ ןיא געט עלופֿהמיא יד ןגעוו דנאַל־עטראַוו [ןפֿורע]ג [„O pełnych strachu dniach w [tak zwanym] Kraju Warty”] ... 114 Dok. 30. a) b.d., Warszawa – getto. N.N., Relacje z różnych miejscowości (fragment?) ..... 117 b) b.d., Warszawa – getto. N.N., Fragment relacji. Dotyczy wydarzeń z okolic Łodzi z 10–11.09.1939 r. ............................................................................................ 119 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Spis treści VII Dok. 31. Po 1939, Warszawa – getto. N.N., Relacje pt. „Włocławek” ................................... 119 Dok. 32. b.d., Warszawa – getto. [J. Bieżyńska?], Relacja o prześladowaniach Żydów we Włocławku w drugiej połowie września 1939 r. ................................................ 132 Dok. 33. Po 1940, Warszawa – getto. N.N., Relacja pt. קעוואַלצאָלוו [„Włocławek”] .......... 139 Dok. 34. b.d., Warszawa – getto. N.N., Relacja pt. קעוואַלצאָלוו [„Włocławek”] ................. 142 Dok. 35. 03.1942, Włocławek. Bronka Głowińska (Leslau [Włocławek]), List do męża [?] i Gołdy Tabaczyńskiej (Warszawa, ul. Dzielna 18 m. 5) ................................... 144 Rejencja Łódź (Regierungsbezirk Litzmannstadt) Dok. 36. Po 28.04.1941, Warszawa – getto. N.N., Relacja pt. ראָי ןיא רופכּ םוי ןופֿ תונורכז וואָטאַכלעב ןיא 1939 [„Wspomnienia z Sądnego Dnia w roku 1939 w Bełchatowie”] ........................................................................................................ 148 Dok. 37. d) Początek 1942, Grabów k. Łęczycy. N.N. (Grabów k. Łęczycy), List do Szymona Józefa (Warszawa [?]) ............................................................................... 150 Dok. 38. 25.01.1942, Ozorków. E[stera] Prusinowska (Ozorków). List z 25.01.1942 r. do K. Poznańskiego (Warszawa, ul. Dzielna 11, m. 4) ............................................. 151 Dok. 39. Po 25.04.1941, Warszawa – getto. N.N., Relacja pt. ןיא ןשינעיעשעג יד רעזדאָל־רעדנאַסקעלאַ [„Wydarzenia w Aleksandrowie Łódzkim”] ............................. 151 Dok. 40. Po 2.05.1941, Warszawa – getto. N.N., Relacja pt. וואָניטנאַטסנאָק [„Konstantynów”] ...................................................................................................... 154 Dok. 41. Po 03.1941, Warszawa – getto. N.N., Relacja pt. „Przeżycia Żydów Strykowian aż do przybycia do Warszawy” ................................................................................. 156 Dok. 42. Po 1939, Warszawa – getto. N.N., Relacja (relacje [?]) z wojny 1939 r. Opis wędrówki na trasie Żyrardów, Wiskitki, Łowicz, Zgierz, Stryków (5–16.09.1939 r.) ........................................................................................................ 164 Dok. 43. a) Po 12.07.1941, Warszawa – getto. [Natan Koniński?], Relacja kaliszanina z 1939 r., [cz. 1], „Kalisz – sierpień” ....................................................................... 167 b) Po 2.08.1941, Warszawa – getto. [Natan Koniński?], Relacja kaliszanina z 1939 r., cz. 2, „Wrzesień 1939. Koło”; cz. 3, „Żydzi w Kaliszu od września do listopada 1939 roku” ............................................................................................ 170 c) Po 23.08.1941, Warszawa – getto. [Natan Koniński?], Relacja kaliszanina z 1939 r., cz. 4, „Z Kalisza do Warszawy” ............................................................... 182 d) Po 31.08.1941, Warszawa – getto. [Natan Koniński?], Relacja kaliszanina z 1939 r., [cz.] 5, „Podróż do Rosji” ........................................................................ 185 e) Po 19.10.1941, Warszawa – getto. [Tobiasz Józef] Perkal, Relacja o sytuacji ludności żydowskiej w Kaliszu: „od września do listopada 1939 r. [...] w rozmo- wie z adw[okatem] Perkalem, b[yłym] członkiem Rady Starszych w Kaliszu” ..... 186 f) [1941], Warszawa – getto. Patronat Ziomkostwa Kaliskiego w getcie war- szawskim, Pismo okólne z prośbą o ofi arność na rzecz uchodźców z Kalisza. Podpisali m.in. szef patronatu [Tobiasz] J[ózef] Perkal i sekretarz Silberberg ........ 190 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== VIII Spis treści Dok. 44. Po 11.1939, Warszawa – getto. Perla K., Relacja pt. עלאַה־קראַמ רעשילאַק יד רעגאַל־ןדיי סלאַ [„Kaliska hala targowa jako obóz dla Żydów”] ............................... 191 Dok. 45. Po 1.01.1941, Warszawa – getto. N.N., Relacja pt. שילאַק ןגעוו ןציטאָנ המחלמ [„Notatki wojenne z Kalisza”] .................................................................................. 194 Dok. 46. Po 9.02.1940, Warszawa – getto. N.N., Relacja pt. שילאַק [„Kalisz”] .................. 197 Dok. 47. b.d., Warszawa – getto. N.N., Relacja pt. שילאַק [„Kalisz”] ................................. 199 Dok. 48. b.d., Warszawa – getto. N.N., Relacja pt. סעיצקאַ־המחלמ יד תעב תועיסנ ענײַמ שילאַק םוראַ [„Moje wędrówki wokół Kalisza podczas działań wojennych”] ......... 204 Dok. 49. Po 03.1942, Warszawa – getto. N.N, Relacja pt. םירופ [„Purim”] ........................ 209 Dok. 50. 1941, Warszawa – getto. Gienia Landau, „Wspomnienia i przeżycia wojenne” .... 210 Dok. 51. Po 05.1942, Warszawa – getto. N.N., Relacja pt. םשה-שודיק [„Męczeństwo”] ..... 249 Dok. 52. 8.01.1942, Pacht k. Turka. B[ronka] Górna (Pacht 11, Fort Turek – obóz), List z 8.01.1942 r. do Maksa Górnego (Warszawa, Miła 69 m. 29) ............................... 252 Dok. 53. 9.[?]02.1942, Pacht k. Turka. B[ronka] Górna (Pacht – obóz), List z 9.[?]02.1942 r. do [Maksa Górnego (Warszawa, ul. Miła 69 m. 29)][?] ............... 253 Dok. 54. 9.06.1942, Pacht k. Turka. B[ronka] Górna (Pacht – obóz), List z [9.06.1942 r. d.st. – Turek] do Maksa Górnego (Warszawa, ul. Miła 69 m. 29) ........................... 253 Dok. 55. 04.1942, Warszawa – getto. N.N., Relacja pt. ןולעיוו [„Wieluń”] ......................... 254 Rejencja Poznań (Regierungsbezirk Posen) Dok. 56. b.d., Warszawa – getto. N.N., Relacja pt. „Wysiedlenie Żydów poznańskich do powiatu Sochaczew-Błonie” ...................................................................................... 256 Słownik skrótów i terminów częściej występujących w tekście .......................................... 259 Bibliografi a ............................................................................................................................... 264 Summary ................................................................................................................................... 266 Indeks osób .............................................................................................................................. 269 Indeks geografi czny ................................................................................................................. 276 Wykaz sygnatur ....................................................................................................................... 281 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== W y k a z s k r ó t ó w AJDC Akta AJDC Akta ŻSS ARG – American Joint Distribution Committee – zespół archiwalny akt American Joint Distribution Committee 1939–1941, przechowywany w Archiwum Żydowskiego Insty- tutu Historycznego w Warszawie – zespół archiwalny akt Żydowskiej Samopomocy Społecznej, przechowywany w Archiwum Żydowskiego Instytutu Historycz- nego w Warszawie – Konspiracyjne Archiwum Getta Warszawskiego (Archiwum Rin- łac. m. mps niem. NKWD ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== gelbluma) – Archiwum Żydowskiego Instytutu Historycznego w Warszawie – brak daty AŻIH b.d. „Biuletyn ŻIH” – „Biuletyn Żydowskiego Instytutu Historycznego” dot. d.st. GG gr. H.W. HWC hebr. j. JIWO – dotyczący – data stempla pocztowego – Generalne Gubernatorstwo – grecki – Hersz Wasser – Hirsh Wasser Collection (YIVO – Nowy Jork, USA) – hebrajski – język – Jidiszer Wisnszaftlecher Institut (Żydowski Instytut Naukowy) w Wilnie; również YIVO w Nowym Jorku – łaciński – miasto – maszynopis – niemiecki – Narodnyj komissariat wnutriennich dieł (Ludowy Komisariat Spraw Wewnętrznych ZSRR) X Wykaz skrótów NSDAP NSV OPL ORT oryg. PKO pol. port. pow. Ring I Ring II rkps RM ros. RP RŻ SA – Nationalsozialistiche Deutsche Arbeiterpartei (Narodowosocjali- styczna Niemiecka Partia Robotników) – Nationalsozialistische Volkswohlfahrt (Narodowosocjalistyczna Ludowa Opieka Społeczna) – Obrona Przeciwlotnicza – Organizacja Rozwoju Twórczości (Ludności Żydowskiej w Polsce) – oryginał – Powszechna Kasa Oszczędności – polski – portugalski – powiat – część pierwsza Podziemnego Archiwum Getta Warszawskiego – część druga Podziemnego Archiwum Getta Warszawskiego (Archiwum Ringelbluma) (Archiwum Ringelbluma) – rękopis – Reichsmark (marka niemiecka) – rosyjski – Rzeczpospolita Polska – Rada Żydowska – Die Sturmabteilungen der NSDAP (Oddziały Szturmowe SD SP SS sygn. TOZ wł. YIVO zob. JIWO zał. ZSRR ŻIH ŻSS żyd. NSDAP) – Sonderdienst (Służba Specjalna) – Służba Porządkowa – Die Schutzstaffeln der NSDAP (Sztafety Ochronne NSDAP) – sygnatura – Towarzystwo Ochrony Zdrowia Ludności Żydowskiej w Polsce – włoski – załączony, załącznik – Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich – Żydowski Instytut Historyczny – Żydowska Samopomoc Społeczna – żydowski (jidysz) Wykaz skrótów stosowanych do oznaczania charakterów pisma BG* BTT* BW* CHW* – Bronka Górna – N.N. – Bluma Wasser – Chaskiel Wilczyński ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Wykaz skrótów XI E* FLIG* H.W.* JG* MA* MS* NG* RR* TT* U* Z* – Natan Koniński [?] – Daniel Fligelman – Hersz Wasser – Jechiel Górny – N.N. – Mordechaj Szwarcbard – N.N. z Gąbina (autor listów do Tauby Różanej) – N.N. – N.N. – Jechiel Górny – N.N. Wykaz skrótów publikacji wymienionych w przypisach Dzieje ludności żydowskiej w Łowiczu – Jakub K. Petelewicz, Dzieje ludno- ści żydowskiej w Łowiczu 1939–1945, „Teka Historyka” 1998, cz. 1, nr 11, s. 89–117; cz. 2, nr 12, s. 1–34 Gminy żydowskie pogranicza Wielkopolski, Mazowsza i Pomorza – Tomasz Kaw- ski, Gminy żydowskie pogranicza Wielkopolski, Mazowsza i Pomorza w latach 1918–1942, Toruń 2010 Gminy żydowskie pogranicza Wielkopolski, Mazowsza, Małopolski i Śląska – Tomasz Kawski, Monika Opioła, Gminy żydowskie pogranicza Wielkopolski, Mazowsza, Małopolski i Śląska w latach 1918–1942, Toruń 2008 Listy o Zagładzie – Archiwum Ringelbluma. Konspiracyjne Archiwum Getta War- szawy, t. 1: Listy o Zagładzie, oprac. R. Sakowska, Warszawa 1997 Obozy hitlerowskie – Obozy hitlerowskie na ziemiach polskich 1939–1945. Infor- mator encyklopedyczny, red. C. Pilichowski, Warszawa 1979 Zanim „przybył z zaświatów” – Przemysław Nowicki, Zanim „przybył z zaświa- tów”, nazywał się Winer. Krąg rodzinny i konspiracyjny Szlamka, uciekiniera z ośrodka zagłady w Chełmnie nad Nerem, „Zagłada Żydów. Studia i Mate- riały” 5, 2009 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== (cid:71)(cid:100)(cid:121)(cid:110)(cid:105)(cid:97) (cid:71)(cid:100)(cid:97)(cid:324)(cid:115)(cid:107) (cid:87)(cid:111)(cid:108)(cid:110)(cid:101)(cid:32) (cid:77)(cid:105)(cid:97)(cid:115)(cid:116)(cid:111)(cid:32) (cid:71)(cid:100)(cid:97)(cid:324)(cid:115)(cid:107) (cid:82) (cid:101) (cid:105) (cid:99) (cid:104) (cid:115) (cid:103) (cid:97) (cid:117) (cid:40) (cid:71) (cid:100) (cid:97) (cid:324) (cid:115) (cid:107) (cid:45) (cid:80) (cid:114) (cid:117) (cid:115)(cid:121)(cid:32)(cid:90)(cid:97)(cid:99)(cid:104)(cid:111)(cid:100)(cid:110)(cid:105)(cid:101)(cid:41) (cid:87)(cid:105)(cid:115)(cid:322)(cid:97) (cid:84)(cid:111)(cid:114)(cid:117)(cid:324) (cid:75)(cid:246)(cid:110)(cid:105)(cid:103)(cid:115)(cid:98)(cid:101)(cid:114)(cid:103) (cid:40)(cid:75)(cid:114)(cid:243)(cid:108)(cid:101)(cid:119)(cid:105)(cid:101)(cid:99)(cid:41) (cid:80)(cid:114)(cid:111)(cid:118)(cid:105)(cid:110)(cid:122)(cid:32)(cid:79)(cid:115)(cid:116)(cid:112)(cid:114)(cid:101)(cid:117)(cid:115)(cid:115)(cid:101)(cid:110) (cid:40)(cid:80)(cid:114)(cid:117)(cid:115)(cid:121)(cid:32)(cid:87)(cid:115)(cid:99)(cid:104)(cid:111)(cid:100)(cid:110)(cid:105)(cid:101)(cid:41) (cid:83)(cid:117)(cid:119)(cid:97)(cid:322)(cid:107)(cid:105) (cid:65)(cid:108)(cid:108)(cid:101)(cid:110)(cid:115)(cid:116)(cid:101)(cid:105)(cid:110)(cid:32) (cid:40)(cid:79)(cid:108)(cid:115)(cid:122)(cid:116)(cid:121)(cid:110)(cid:41) (cid:77)(cid:322)(cid:97)(cid:119)(cid:97) (cid:32)(cid:32)(cid:32)(cid:32)(cid:32)(cid:82)(cid:101)(cid:103)(cid:105)(cid:101)(cid:114)(cid:117)(cid:110)(cid:103)(cid:115)(cid:98)(cid:101)(cid:122)(cid:105)(cid:114)(cid:107) (cid:32)(cid:32)(cid:32)(cid:32)(cid:32)(cid:90)(cid:105)(cid:99)(cid:104)(cid:101)(cid:110)(cid:97)(cid:117) (cid:40)(cid:82)(cid:101)(cid:106)(cid:101)(cid:110)(cid:99)(cid:106)(cid:97)(cid:32)(cid:67)(cid:105)(cid:101)(cid:99)(cid:104)(cid:97)(cid:110)(cid:111)(cid:119)(cid:115)(cid:107)(cid:97)(cid:41) (cid:66)(cid:101)(cid:122)(cid:105)(cid:114)(cid:107) (cid:66)(cid:105)(cid:97)(cid:108)(cid:121)(cid:115)(cid:116)(cid:111)(cid:107)(cid:32) (cid:40)(cid:79)(cid:107)(cid:114)(cid:281)(cid:103)(cid:32)(cid:66)(cid:105)(cid:97)(cid:322)(cid:121)(cid:115)(cid:116)(cid:111)(cid:107)(cid:41) (cid:66)(cid:105)(cid:97)(cid:322)(cid:121)(cid:115)(cid:116)(cid:111)(cid:107) (cid:78)(cid:97)(cid:114)(cid:101)(cid:119) (cid:66)(cid:121)(cid:100)(cid:103)(cid:111)(cid:115)(cid:122)(cid:99)(cid:122) (cid:87)(cid:97)(cid:114)(cid:116)(cid:97) (cid:80)(cid:111)(cid:122)(cid:110)(cid:97)(cid:324) (cid:78) (cid:111)(cid:116)(cid:101) (cid:263) (cid:73)(cid:110)(cid:111)(cid:119)(cid:114)(cid:111)(cid:99)(cid:322)(cid:97)(cid:119) (cid:82)(cid:101)(cid:105)(cid:99)(cid:104)(cid:115)(cid:103)(cid:97)(cid:117)(cid:32) (cid:87)(cid:97)(cid:114)(cid:116)(cid:104)(cid:101)(cid:108)(cid:97)(cid:110)(cid:100) (cid:40)(cid:75)(cid:114)(cid:97)(cid:106)(cid:32)(cid:87)(cid:97)(cid:114)(cid:116)(cid:121)(cid:41) (cid:75)(cid:97)(cid:108)(cid:105)(cid:115)(cid:122) (cid:87)(cid:322)(cid:111)(cid:99)(cid:322)(cid:97)(cid:119)(cid:101)(cid:107) (cid:80)(cid:322)(cid:111)(cid:324)(cid:115)(cid:107) (cid:84)(cid:114)(cid:101)(cid:98)(cid:108)(cid:105)(cid:110)(cid:107)(cid:97) (cid:66) (cid:117) (cid:103) (cid:74)(cid:97)(cid:110)(cid:243)(cid:119)(cid:32) (cid:80)(cid:111)(cid:100)(cid:108)(cid:97)(cid:115)(cid:107)(cid:105) (cid:80)(cid:105)(cid:324)(cid:115)(cid:107) (cid:80) (cid:114) (cid:121) (cid:112) (cid:101) (cid:263) (cid:75)(cid:117)(cid:116)(cid:110)(cid:111) (cid:67)(cid:104)(cid:101)(cid:322)(cid:109)(cid:110)(cid:111) (cid:110)(cid:97)(cid:100)(cid:32)(cid:78)(cid:101)(cid:114)(cid:101)(cid:109) (cid:40)(cid:75)(cid:117)(cid:108)(cid:109)(cid:104)(cid:111)(cid:102)(cid:41) (cid:321)(cid:243)(cid:100)(cid:378) (cid:75)(cid:111)(cid:108)(cid:117)(cid:115)(cid:122)(cid:107)(cid:105) (cid:80)(cid:105)(cid:111)(cid:116)(cid:114)(cid:107)(cid:243)(cid:119) (cid:84)(cid:114)(cid:121)(cid:98)(cid:117)(cid:110)(cid:97)(cid:108)(cid:115)(cid:107)(cid:105) (cid:87)(cid:97)(cid:114)(cid:115)(cid:122)(cid:97)(cid:119)(cid:97) (cid:83)(cid:105)(cid:101)(cid:100)(cid:108)(cid:99)(cid:101) (cid:87) (cid:80)(cid:105)(cid:108)(cid:105)(cid:99) (cid:97) (cid:82)(cid:97)(cid:100)(cid:111)(cid:109) (cid:105)(cid:115)(cid:322)(cid:97) (cid:77)(cid:105)(cid:281)(cid:100)(cid:122)(cid:121)(cid:114)(cid:122)(cid:101)(cid:99) (cid:80)(cid:111)(cid:100)(cid:108)(cid:97)(cid:115)(cid:107)(cid:105) (cid:87)(cid:322)(cid:111)(cid:100)(cid:97)(cid:119)(cid:97) (cid:66)(cid:114)(cid:122)(cid:101)(cid:347)(cid:263) (cid:110)(cid:46)(cid:32)(cid:66)(cid:117)(cid:103)(cid:105)(cid:101)(cid:109) (cid:83)(cid:111)(cid:98)(cid:105)(cid:98)(cid:243)(cid:114) (cid:82) (cid:101)(cid:105) (cid:99) (cid:40)(cid:75) (cid:111) (cid:104) (cid:115) (cid:107) (cid:76)(cid:117)(cid:98)(cid:108)(cid:105)(cid:110) (cid:67)(cid:104)(cid:101)(cid:322)(cid:109) (cid:75)(cid:111)(cid:119)(cid:101)(cid:108) (cid:77)(cid:97)(cid:106)(cid:100)(cid:97)(cid:110)(cid:101)(cid:107) (cid:79)(cid:115)(cid:116)(cid:114)(cid:111)(cid:119)(cid:105)(cid:101)(cid:99) (cid:346)(cid:119)(cid:105)(cid:281)(cid:116)(cid:111)(cid:107)(cid:114)(cid:122)(cid:121)(cid:115)(cid:107)(cid:105) (cid:66) (cid:117) (cid:103) (cid:72)(cid:114)(cid:117)(cid:98)(cid:105)(cid:101)(cid:115)(cid:122)(cid:243)(cid:119) (cid:321)(cid:117)(cid:99)(cid:107) (cid:109) (cid:111) (cid:105)(cid:115) (cid:97) (cid:114)(cid:105) (cid:109) (cid:109) (cid:97) (cid:116)(cid:32)(cid:32) (cid:105) (cid:115) (cid:82) (cid:115) (cid:122) (cid:101) (cid:97) (cid:115) (cid:122) (cid:114) (cid:105) (cid:97) (cid:80)(cid:114)(cid:111)(cid:118)(cid:105)(cid:110)(cid:122) (cid:79)(cid:98)(cid:101)(cid:114)(cid:115)(cid:99)(cid:104)(cid:108)(cid:101)(cid:115)(cid:105)(cid:101)(cid:110) (cid:40)(cid:71)(cid:243)(cid:114)(cid:110)(cid:121)(cid:32)(cid:346)(cid:108)(cid:261)(cid:115)(cid:107)(cid:41) (cid:67)(cid:122)(cid:281)(cid:115)(cid:116)(cid:111)(cid:99)(cid:104)(cid:111)(cid:119)(cid:97) (cid:75)(cid:105)(cid:101)(cid:108)(cid:99)(cid:101) (cid:83)(cid:97)(cid:110)(cid:100)(cid:111)(cid:109)(cid:105)(cid:101)(cid:114)(cid:122) (cid:90)(cid:97)(cid:109)(cid:111)(cid:347)(cid:263) (cid:66)(cid:281)(cid:100)(cid:122)(cid:105)(cid:110) (cid:83)(cid:111)(cid:115)(cid:110)(cid:111)(cid:119)(cid:105)(cid:101)(cid:99) (cid:75)(cid:114)(cid:97)(cid:107)(cid:243)(cid:119) (cid:75)(cid:97)(cid:116)(cid:111)(cid:119)(cid:105)(cid:99)(cid:101) (cid:79)(cid:347)(cid:119)(cid:105)(cid:281)(cid:99)(cid:105)(cid:109) (cid:65)(cid:117)(cid:115)(cid:99)(cid:104)(cid:119)(cid:105)(cid:116)(cid:122)(cid:45) (cid:45)(cid:66)(cid:105)(cid:114)(cid:107)(cid:101)(cid:110)(cid:97)(cid:117) (cid:87) (cid:105) (cid:115) (cid:322) (cid:97) (cid:66)(cid:101)(cid:322)(cid:380)(cid:101)(cid:99) (cid:71)(cid:101)(cid:110)(cid:101)(cid:114)(cid:97)(cid:108)(cid:103)(cid:111)(cid:117)(cid:118)(cid:101)(cid:114)(cid:110)(cid:101)(cid:109)(cid:101)(cid:110)(cid:116) (cid:40)(cid:71)(cid:101)(cid:110)(cid:101)(cid:114)(cid:97)(cid:108)(cid:110)(cid:101)(cid:32)(cid:71)(cid:117)(cid:98)(cid:101)(cid:114)(cid:110)(cid:97)(cid:116)(cid:111)(cid:114)(cid:115)(cid:116)(cid:119)(cid:111)(cid:41) (cid:82)(cid:122)(cid:101)(cid:115)(cid:122)(cid:243)(cid:119) (cid:82)(cid:97)(cid:119)(cid:97)(cid:32)(cid:82)(cid:117)(cid:115)(cid:107)(cid:97) (cid:97) (cid:110) (cid:83) (cid:76)(cid:119)(cid:243)(cid:119) (cid:83)(cid:116)(cid:121)(cid:114) (cid:82)(cid:243)(cid:119)(cid:110)(cid:101) (cid:121) (cid:32)(cid:32) (cid:85) (cid:116) (cid:32) (cid:107) (cid:85) (cid:114) (cid:107) (cid:97) (cid:105) (cid:114) (cid:110) (cid:97) (cid:97) (cid:105) (cid:41) (cid:110) (cid:101) (cid:66)(cid:114)(cid:101)(cid:115)(cid:108)(cid:97)(cid:117)(cid:32) (cid:40)(cid:87)(cid:114)(cid:111)(cid:99)(cid:322)(cid:97)(cid:119)(cid:41) (cid:79) (cid:100)(cid:114)(cid:97) (cid:87)(cid:97)(cid:114)(cid:116)(cid:97) (cid:90) (cid:83) (cid:82) (cid:82) (cid:80)(cid:114)(cid:111)(cid:116)(cid:101)(cid:107)(cid:116)(cid:111)(cid:114)(cid:97)(cid:116)(cid:32) (cid:67)(cid:122)(cid:101)(cid:99)(cid:104) (cid:32)(cid:105)(cid:32)(cid:32)(cid:77)(cid:111)(cid:114)(cid:97)(cid:119) (cid:32) (cid:65) (cid:73) (cid:82) (cid:84) (cid:83) (cid:85) (cid:65) (cid:79) (cid:87) (cid:65) (cid:83) (cid:321) (cid:74) (cid:65) (cid:67) (cid:80)(cid:114)(cid:122)(cid:101)(cid:109)(cid:121)(cid:347)(cid:108) (cid:68)(cid:110)(cid:105)(cid:101)(cid:115)(cid:116)(cid:114) (cid:83)(cid:97)(cid:109)(cid:98)(cid:111)(cid:114) (cid:84)(cid:97)(cid:114)(cid:110)(cid:111)(cid:112)(cid:111)(cid:108) (cid:66)(cid:117)(cid:99)(cid:122)(cid:97)(cid:99)(cid:122) (cid:83)(cid:116)(cid:97)(cid:110)(cid:105)(cid:115)(cid:322)(cid:97)(cid:119)(cid:243)(cid:119) (cid:75)(cid:97)(cid:109)(cid:105)(cid:101)(cid:110)(cid:105)(cid:101)(cid:99) (cid:80)(cid:111)(cid:100)(cid:111)(cid:108)(cid:115)(cid:107)(cid:105) (cid:89) (cid:82) (cid:71) (cid:280) (cid:87) (cid:48) (cid:49)(cid:48)(cid:48)(cid:32)(cid:107)(cid:109) (cid:80)(cid:79)(cid:76)(cid:83)(cid:75)(cid:65)(cid:32)(cid:80)(cid:79)(cid:68)(cid:32)(cid:79)(cid:75)(cid:85)(cid:80)(cid:65)(cid:67)(cid:74)(cid:260)(cid:32)(cid:72)(cid:73)(cid:84)(cid:76)(cid:69)(cid:82)(cid:79)(cid:87)(cid:83)(cid:75)(cid:260) (cid:80)(cid:111)(cid:100)(cid:122)(cid:105)(cid:97)(cid:322)(cid:32)(cid:97)(cid:100)(cid:109)(cid:105)(cid:110)(cid:105)(cid:115)(cid:116)(cid:114)(cid:97)(cid:99)(cid:121)(cid:106)(cid:110)(cid:121)(cid:32)(cid:49)(cid:57)(cid:52)(cid:50) (cid:65)(cid:87)(cid:84)(cid:73) (cid:76) (cid:87)(cid:105)(cid:108)(cid:105)(cid:97) (cid:75)(cid:111)(cid:119)(cid:110)(cid:111) (cid:321)(cid:79)(cid:84)(cid:87)(cid:65) (cid:82)(cid:101)(cid:105)(cid:99)(cid:104)(cid:115) (cid:107) (cid:111) (cid:109) (cid:109) (cid:105) (cid:115) (cid:115) (cid:97) (cid:114) (cid:105) (cid:97) (cid:116)(cid:32) (cid:87)(cid:105)(cid:108)(cid:110)(cid:111) (cid:79) (cid:115) (cid:116) (cid:78)(cid:111)(cid:119)(cid:111)(cid:103)(cid:114)(cid:243)(cid:100)(cid:101)(cid:107) (cid:103)(cid:114)(cid:97)(cid:110)(cid:105)(cid:99)(cid:101)(cid:32)(cid:80)(cid:111)(cid:108)(cid:115)(cid:107)(cid:105)(cid:32)(cid:49)(cid:57)(cid:51)(cid:57) (cid:103)(cid:114)(cid:97)(cid:110)(cid:105)(cid:99)(cid:101)(cid:32)(cid:105)(cid:110)(cid:110)(cid:121)(cid:99)(cid:104)(cid:32)(cid:112)(cid:97)(cid:324)(cid:115)(cid:116)(cid:119)(cid:32)(cid:49)(cid:57)(cid:51)(cid:57) (cid:103)(cid:114)(cid:97)(cid:110)(cid:105)(cid:99)(cid:101)(cid:32)(cid:97)(cid:100)(cid:109)(cid:105)(cid:110)(cid:105)(cid:115)(cid:116)(cid:114)(cid:97)(cid:99)(cid:106)(cid:105)(cid:32)(cid:111)(cid:107)(cid:117)(cid:112)(cid:97)(cid:99)(cid:121)(cid:106)(cid:110)(cid:101)(cid:106) (cid:111)(cid:347)(cid:114)(cid:111)(cid:100)(cid:107)(cid:105)(cid:32)(cid:122)(cid:97)(cid:103)(cid:322)(cid:97)(cid:100)(cid:121)(cid:32)(cid:379)(cid:121)(cid:100)(cid:243)(cid:119) Opracował Robert Chmielewski ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== W s tę p W dziewiątym tomie edycji materiałów z Archiwum Ringelbluma znalazło się 56 dokumentów dotyczących losów ludności żydowskiej w Kraju Warty, z pomi- nięciem Łodzi. Dokumenty zostały ułożone w porządku geografi cznym, z uwzględ- nieniem podziału administracyjnego obowiązującego w czasie wojny. Prezentowany tom zawiera materiały dosyć różnorodne. Zdecydowaną większość stanowią relacje dotyczące pierwszych dni wojny i przygotowań do niej, bombardowań miast (Koło, Kalisz, Gąbin, Kutno, Włocławek, Stryków), obrazy zbrodni dokonywanych przez Wehrmacht w okresie funkcjonowania na zajętych terenach Zarządu Wojskowego, czyli do 25 października 1939 r. Przy naczelnym dowództwie każdej z pięciu armii, które zaatakowały Polskę, istniał oddzielny aparat administracyjny i policyjny, pod- legający bezpośrednio głównemu kwatermistrzowi danej armii. Już w okresie funk- cjonowania administracji wojskowej miały miejsce liczne akty terroru wobec lud- ności cywilnej, w tym egzekucje, zatrzymywanie zakładników, wypędzenia, grabież mienia, niszczenie synagog i innych obiektów oraz przedmiotów kultu1. W tomie znalazły się również relacje mówiące o pierwszych zarządzeniach antyżydowskich z okresu Zarządu Cywilnego, takich jak nakaz utworzenia Judenratów i gett oraz panujących w nich terrorze i nędzy. Wiele miejsca poświęcono przesiedleniom lud- ności żydowskiej do Generalnego Gubernatorstwa (przesiedlenia z Koła do Krasne- gostawu i Izbicy Lubelskiej, z Konina do Ostrowca Świętokrzyskiego, z Rychwału do Izbicy i Józefowa). Do największych ośrodków, z których pochodzą zamiesz- czone w tomie relacje, należą: Koło, Kutno, Kalisz i Włocławek. W pięciu rela- cjach pochodzących z Koła znajdują się głównie informacje na temat przesiedle- nia ludności miasta do getta wiejskiego w Bugaju, organizacji tamtejszego Juden- ratu i zagłady mieszkańców w Chełmnie nad Nerem. Kutna dotyczy sześć relacji. 1 T. Berenstein, A. Rutkowski, Prześladowania ludności żydowskiej w okresie hitlerowskiej admi- nistracji wojskowej na okupowanych ziemiach polskich (1 IX 1939 – 25 X 1939 r.), „Biuletyn ŻIH” 1961, cz. 1, nr 2 (38), s. 3–38; cz. 2, nr 3 (39), s. 63–87. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== XIV Wstęp Jest w nich mowa przede wszystkim o zbrodniczej działalności esesmana o prze- zwisku „Gieniek” i utworzeniu getta na terenie dawnej cukrowni „Konstancja” (dok. nr 22–26). Znalazła się tu również relacja zawierająca wiele informacji na temat wcześniejszych dziejów miasta i jego najważniejszych obywateli (dok. 24). W relacjach z Kalisza mowa jest głównie o działalności Judenratu, Szpitala Żydow- skiego, wraz z sylwetkami jego pracowników, oraz utworzeniu getta w hali targowej braci Szrajen (dok. 43–48). W sześciu obszernych relacjach z Włocławka zawarto w pierwszym rzędzie informacje o zamordowaniu kilku mężczyzn na ul. Łęgskiej w czasie święta Jom Kipur w 1939 r., spaleniu synagogi i kilkudniowym przetrzy- mywaniu w więzieniu oskarżonych o podpalenie Żydów, nałożonych kontrybucjach oraz działalności komisarza miasta Hansa von Cramera (dok. 3, 30–35). W tomie znalazły się również wcześniej niepublikowane dokumenty dotyczące działalności ośrodka zagłady w Chełmnie nad Nerem. Pojawiają się tam informacje na temat trzech uciekinierów z obozu: Szlomo Wienera (Winera), Mechla Podchleb- nika i Abrama Roja oraz zagładzie skupisk żydowskich z mniejszych gett powiatu kolskiego: Dąbia, Kłodawy, Izbicy oraz gett wiejskich (dok. 15, 17, 29). Tom zawiera także korespondencję. Są to jednak w większości dokumenty fragmentaryczne, o dużym stopniu destrukcji. Powinny się tu znaleźć trzy listy Tauby Różanej z Gąbina, jednak ze względu na stopień ich zniszczenia dwóch z nich nie udało się odczytać (dok. 8–9). Umieszczono tu również list z Grabowa do Szymona Józefa Taubego, który – jak się okazało po ponownej analizie doku- mentu – jest treściowo niemal identyczny z innym listem do tej samej osoby, opu- blikowanym w Listach o Zagładzie2. Z Ozorkowa pochodzi jedyny w tym tomie list Bronki Głowińskiej do Estery Tabaczyńskiej (dok. 38). W tomie umieszczono także jeden list Róży Kapłan z Krośniewic. Pozostałą jej korespondencję opubli- kowano w Listach o Zagładzie3. Znalazły się tu również trzy listy z obozu w Pacht od Bronki Górnej (dok. 52–54). Pozostała korespondencja dotycząca tego obozu została opublikowana w Listach o Zagładzie4. Relacje zebrane w tym tomie dotyczą w większości okresu od pierwszych dni wojny do marca/kwietnia 1942 r. Ostatnie opisy odnoszą się do krwawych wyda- rzeń, które miały miejsce w czasie święta Purim, publicznych egzekucji dokona- nych w tym dniu w Brzezinach, Łęczycy i Zduńskiej Woli (dok. 49, 51, 55). Wyją- tek stanowi jedyne obwieszczenie z 25 października 1942 r. o ustanowieniu nagrody za pomoc w schwytaniu sprawców napadu na leśniczego z Turzynowa w powiecie kutnowskim (dok. 11). W wielu dokumentach można napotkać wspomnienia sięga- jące okresu sprzed września 1939 r. czy krótkie szkice z historii opisywanych miast. 2 Archiwum Ringelbluma. Konspiracyjne Archiwum Getta Warszawy, t. 1: Listy o Zagładzie, oprac. R. Sakowska, Warszawa 1997, s. 241–243. 3 Ibidem, s. 32–56. 4 Ibidem, s. 174–196. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Wstęp XV Najciekawszy pod tym względem jest materiał dotyczący Inowrocławia, w którym znajduje się wiele informacji na temat przedwojennego życia miasta i jego najważ- niejszych osobistości (dok. 10). Terytorialnie największy wybór dokumentów dotyczy rejencji inowrocławskiej (dok. 1–35). Są to relacje z następujących miast: Ciechocinek, Nieszawa, Alek- sandrów Kujawski, Gostynin, Gąbin, Inowrocław, Koło, Dąbie, Konin, Rychwał, Kutno, Krośniewice, Żychlin, Włocławek. Niewiele mniej dokumentów dotyczy rejencji łódzkiej (dok. 36–55). Są to relacje pochodzące z: Bełchatowa, Grabowa, Ozorkowa, Aleksandrowa Łódzkiego, Konstantynowa Łódzkiego, Strykowa, Zgie- rza, Kalisza, Zduńskiej Woli, Sieradza i Wielunia. Z rejencji poznańskiej pochodzi tylko jeden dokument, mówiący o przesiedleniach ludności żydowskiej i polskiej z Poznańskiego do powiatu Sochaczew-Błonie (dok. 56). Znakomita większość umieszczonych w niniejszym tomie dokumentów nie była wcześniej publikowana. Wyjątek stanowi pięć relacji. Dokument o sygnaturze ARG I 783, opisujący ucieczkę z Kalisza na terytorium ZSRR (dok. 43), ukazał się w tomie 3 serii5, a trzy relacje spisane przez Daniela Fligelmana (dok. 3, 4, 14 i 18) – w „Biuletynie Żydowskiego Instytutu Historycznego”, w opracowaniu Ruty Sakowskiej6. Tereny wcielone do Rzeszy W wyniku agresji Niemiec i ZSRR na Polskę we wrześniu 1939 r. oraz po usta- leniu granicy niemiecko-sowieckiej Adolf Hitler dekretami z 8 i 12 października wcielił zachodnie terytoria Polski do Rzeszy. Anektowano dawne województwa: pomorskie, śląskie, poznańskie, łódzkie, północną i zachodnią część Mazowsza oraz Suwalszczyznę. Z pozostałych terenów zajętych przez Niemcy utworzono Gene- ralne Gubernatorstwo. Obszar anektowany przez Niemcy obejmował terytorium 94 tys. km2, miesz- kało tam wówczas ok. 10 mln ludzi. Na terytoriach wcielonych wprowadzono nowy podział administracyjny. Ziemie te podzielono na tzw. Reichsgaue (Okręgi Rzeszy): Okręg Rzeszy Poznań (Reichsgau Posen), przemianowany w styczniu 1940 r. na Kraj Warty (Warthegau) i Okręg Rzeszy Gdańsk-Prusy Zachodnie (Danzig-West- preussen). Rejon Ciechanowa jako rejencja ciechanowska (Regierungsbezirk Ziche- nau) i Suwałki zostały podporządkowane administracyjnie istniejącej wcześniej pro- wincji Rzeszy Prusy Wschodnie (Ostpreussen). Województwo śląskie wraz z Zagłę- biem Dąbrowskim i Chrzanowem wcielono do nowo powstałej Prowincji Śląsk (Provinz Schlesien). 5 Archiwum Ringelbluma. Konspiracyjne Archiwum Getta Warszawy, t. 3: Relacje z Kresów, oprac. A. Żbikowski, Warszawa 2000, s. 3–9. 6 „Biuletyn ŻIH” 1986, nr 137–138, s. 183–187, 187–189, 174–181 i 189–193. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== XVI Wstęp Kraj Warty. Podział administracyjny i władze Obszar Kraju Warty został podzielony na trzy rejencje: inowrocławską, kaliską (później rejencja łódzka) i poznańską. Terytorium Warthegau obejmowało prawie 44 tys. km2 i było zamieszkane przez 4922 tys. ludzi, w tym ok. 385 tys. Żydów, stanowiących 7,7 populacji tego obszaru. Największe skupiska żydowskie ist- niały w rejencji łódzkiej (ok. 336 tys.), następnie w inowrocławskiej (ok. 54 tys.) i poznańskiej (4,5 tys.). Namiestnikiem Rzeszy w Kraju Warty został Arthur Greiser. Urodził się on w 1897 r. w Środzie Wielkopolskiej. W czasie I wojny światowej walczył w cesarskiej marynarce wojennej. Za zasługi wojenne został odznaczony wieloma orderami. Skutki I wojny światowej i utrata małej ojczyzny spowodo- wały, że wstąpił do Freikorps7, a następnie w 1924 r. w Gdańsku założył oddział Stahlhelmu8. W Gdańsku w 1922 r. wstąpił do Partii Niemiecko-Socjalistycznej. W 1929 r. zgłosił akces do SA, a rok później wstąpił do NSDAP. Jego kariera w Gdańsku rozwijała się bardzo dynamicznie. W 1933 r. został wiceprezydentem i senatorem spraw wewnętrznych, a w 1934 r. prezydentem Senatu. Tę błysko- tliwą karierę przerwał skandal związany z oskarżeniami o defraudacje pieniędzy w sopockim kasynie i pogłoski o rozwodzie z żoną. Wybuch wojny stanowił dla niego wybawienie. Został szefem Zarządu Cywilnego w Poznaniu, a 26 paździer- nika 1939 r. mianowano go namiestnikiem Rzeszy w Kraju Warty. W tym samym czasie awansował na SS-Gruppenführera (w 1942 r. na SS-Obergruppenführera)9. Osobowość Greisera, jako przekonanego nacjonalisty, harmonizowała z dyrekty- wami Hitlera, aby jak najszybciej zgermanizować obszary wcielone do Rzeszy. Polityka ta polegała na eksterminacji bądź przesiedleniu ludności nienadającej się do zniemczenia i zasiedleniu tych terenów przez Niemców z Wołynia i krajów nad- bałtyckich. Celowi temu podporządkowano politykę regionalną. Każda z nowo utworzonych rejencji podzielona była na powiaty (Kreise). W rejencji poznańskiej wyodrębniono powiaty: Babimost, Chodzież, Czarnków, Gorzów Wielkopolski, Gostyń, Gubin, Jarocin, Kościan, Krosno Odrzańskie, Kro- toszyn, Leszno, Międzychód, Międzyrzecz, Nowy Tomyśl, Oborniki, Piła, Poznań, Rawicz, Rzepin, Strzelce Krajeńskie, Sulęcin, Szamotuły, Śrem, Środa, Świebo- dzin, Wolsztyn, Września, Wschowa, Zielona Góra. Rejencję Inowrocław podzie- lono na powiaty: Gniezno, Koło, Konin, Mogilno, Wągrowiec, Żnin, Ciechocinek, Inowrocław, Szubin, Włocławek, Kutno, Gostynin. W rejencji łódzkiej znalazły się 7 Freikorps – ochotnicze, skrajnie prawicowe formacje paramilitarne, zakładane w Republice Wei marskiej przez zdemobilizowanych żołnierzy. Działały w latach 1918–1922. 8 Stahlhelm (Bund der Frontsoldaten) – organizacja paramilitarna założona w 1918 r., skupiająca weteranów wojennych w Republice Weimarskiej, rozrosła się następnie w bojówkę paramilitarną. 9 J.A. Młynarczyk, Wpływ inicjatyw oddolnych Arthura Greisera i Odilona Globocnika na decy- zję o wymordowaniu Żydów, w: Zagłada Żydów na polskich terenach wcielonych do Rzeszy, red. A. Namysło, Warszawa 2008, s. 14–33. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== powiaty: Łask, Łęczyca, Łódź, Sieradz, Wieluń, Kalisz, Kępno, Ostrów Wielko- polski, Turek. Wstęp XVII Żydzi w Kraju Warty Po wkroczeniu wojsk niemieckich na ziemie polskie przystąpiono niezwłocznie do realizacji zamierzeń polityki hitlerowskiej wobec zamieszkującej te tereny ludności żydowskiej. Dokonywano zbrodni na ludności cywilnej, rabowano i niszczono mie- nie. Szczególnie krwawe wydarzenia miały miejsce w wielu miastach (m.in. Alek- sandrowie Łódzkim, Włocławku, Sieradzu) w czasie żydowskiego święta Nowego Roku (Rosz ha-Szana), przypadającego 14–15 września. Zapoczątkowane przez Wehrmacht zbrodnie nie zostały zakończone z chwilą likwidacji zarządu wojsko- wego. Kontynuowano je pod rządami administracji cywilnej, wprowadzonej 26 paź- dziernika 1939 r. Równocześnie rozpoczęto przygotowania do masowych przesie- dleń. Plany te sformułowano w zarządzeniu Komisarza Rzeszy do spraw Umac- niania Niemczyzny Heinricha Himmlera z 30 października 1939 r. Zgodnie z nim Żydzi z ziem wcielonych do Rzeszy mieli być przesiedleni do Generalnego Guber- natorstwa w okresie od listopada 1939 do lutego 1940 r. Na podstawie tego zarzą- dzenia Wyższy Dowódca SS i Policji w Kraju Warty Wilhelm Koppe wydał tajne polecenie o wyznaczeniu następujących kontyngentów przesiedleńczych: 200 tys. Polaków i 100 tys. Żydów, w tym wszyscy Żydzi z Gniezna, Poznania, Inowrocła- wia oraz 30 tys. Żydów z Łodzi. Ogółem od września do grudnia 1939 r. przesie- dlono z Kraju Warty do Generalnego Gubernatorstwa 140 tys. Żydów. Najpierw usuwano Żydów z terenów położonych bliżej dawnych granic Rze- szy. Do końca listopada 1939 r. została opróżniona z Żydów prowincja poznańska. W prowincji inowrocławskiej od września do listopada 1939 r. wysiedlono Żydów z powiatów położonych bliżej dawnej granicy z Rzeszą (Inowrocław, Gniezno, Szubin). Z powiatów wschodnich (Włocławek, Ciechocinek, Konin, Koło) tylko część mieszkańców została przesiedlona do lutego 1940 r. Natomiast z powiatów najbardziej wysuniętych na wschód (Gostynin, Kutno) w okresie tym przesiedle- nia w ogóle się nie odbywały. W rejencji łódzkiej usuwano Żydów z zachodnich powiatów: Kalisz, Ostrów Kaliski, Kępno oraz z powiatu łódzkiego. Centrum skupiającym wszystkich Żydów miało być Generalne Gubernatorstwo. Planowano utworzyć na Lubelszczyźnie „rezerwat” dla Żydów. Całkowite przesie- dlenie ludności żydowskiej z pozostałych terenów Kraju Warty okazało się jed- nak niemożliwe. Generalne Gubernatorstwo nie było w stanie przyjąć takiej liczby ludności. Przesiedlenia utrudniała też akcja osiedlania w Kraju Warty Niemców z Wołynia. Zaczęto zatem tworzyć getta. Najwcześniej dzielnice odosobnienia dla Żydów w Kraju Warty powstały w lutym 1940 r. w rejencji łódzkiej. Już w grudniu 1939 r. jej prezes Friedrich Übelhör wystąpił z projektem utworzenia getta w Łodzi. Formalnie getto utworzono tam 8 lutego 1940 r., zostało zamknięte 30 kwietnia ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== XVIII Wstęp tegoż roku. Również w lutym 1940 r. powstały getta w Pabianicach i Warcie. Od marca do sierpnia 1940 r. powstały wydzielone dzielnice żydowskie w Wieluniu, Szadku, Kutnie, Brzezinach, Włocławku, Zduńskiej Woli, Sieradzu, Poddębicach, Lututowie, Łasku, Ozorkowie, Zelowie i Zgierzu. W grudniu 1940 r. powstało getto w Kole, w lutym 1941 r. w Łęczycy, a w czerwcu tego roku w Uniejowie. Po przerwaniu akcji przesiedleńczej w gettach zamkniętych zostało ok. 260 tys. Żydów, z tego na obszarze rejencji poznańskiej ok. 2,5 tys., rejencji inowrocław- skiej – ok. 25 tys., a w rejencji łódzkiej – ok. 223 tys. (w tym ponad 160 tys. w samej Łodzi). W dzielnicach zamkniętych władze niemieckie powoływały do życia rady żydowskie (Judenraty) lub rady starszych (Ältestenraty). Na getta prze- znaczano najgorsze dzielnice, bez zaplecza sanitarnego i o lichej zabudowie, aby przyspieszyć tym samym proces wyniszczenia ludności żydowskiej. Były to obszary zbyt małe, które następnie systematycznie zmniejszano, co powodowało nadmierne zagęszczenie skupionej tam ludności. Zwiększoną śmiertelność powodowały kata- strofalne warunki sanitarno-zdrowotne. W Kraju Warty najlepiej przedstawiała się sytuacja w getcie łódzkim, głównie ze względu na dużą liczbę skupionych tam lekarzy żydowskich. W Zduńskiej Woli na 12 tys. mieszkańców był tylko jeden szpital. W getcie kutnowskim, założonym na obszarze starej cukrowni, pracowało trzech lekarzy. Inną metodą wyniszczania ludności żydowskiej była praca przymu- sowa. Jej obowiązek został nałożony na mieszkańców gett w wieku od 14 do 60 lat. Innymi miejscami wyniszczania Żydów były obozy pracy, tzw. Judenlagery. Pierw- sze żydowskie obozy pracy na terenie Warthegau powstały już w listopadzie 1939 r. (Fort Radziwiłł w Poznaniu) oraz wiosną 1940 r. (Szczeglin, Mogilno, Oborniki). Od 1940 do 1945 r. istniało ich 173. Ich likwidacja rozpoczęła się latem 1942 r. w okresie najintensywniejszej pacyfi kacji gett. Swoistym fenomenem w Kraju Warty były getta wiejskie. Zostały one utwo- rzone na obszarze kilku gmin. Największe z nich powstało na terenie wsi gro- mady Kowale Pańskie jesienią 1941 r. Nosiło nazwę „Czachulec” – od nazwy wsi centralnej. Osadzono tam ok. 4 tys. osób z powiatu tureckiego. W gettach wiej- skich w gminach Grodziec i Rzgów zgromadzono pozostałych po przesiedleniach Żydów z powiatu konińskiego, w liczbie ok. 2 tys. osób. Najmniejsze getto wiej- skie powstało w Nowinach Brdowskich i Bugaju jesienią 1940 r. Przebywało tam 150 rodzin z Koła i 50 rodzin ze wsi Babiak. Getta te nie były ogrodzone ani stale dozorowane. Raz na dwa lub trzy tygodnie kontrolowane były przez patrole żan- darmerii stacjonujące w pobliskich miasteczkach. Mniejsza izolacja przekładała się na lepsze warunki bytowe w porównaniu z innymi gettami. Jesienią 1940 r. centralne władze niemieckie zaczęły rozważać projekt wzno- wienia przesiedleń do Generalnego Gubernatorstwa. 8 stycznia 1941 r. odbyła się w Berlinie konferencja pod przewodnictwem szefa Głównego Urzędu Bezpieczeń- stwa Rzeszy Reinharda Heydricha i z udziałem Wyższego Dowódcy SS i Policji w Generalnym Gubernatorstwie Friedricha Krügera. Na konferencji tej omawiano ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Wstęp XIX m.in. plan przesiedlenia do Generalnego Gubernatorstwa 831 tys. Polaków i Żydów zamieszkujących ziemie wcielone do Rzeszy, aby przenieść na te tereny volksdeut- schów z Wołynia i krajów nadbałtyckich. Na konferencji postanowiono, że z Kraju Warty należy do maja 1941 r. przesiedlić 90 tys. Polaków i Żydów. Jednak prze- siedlenia – przynajmniej z Warthegau – nie przybrały większych rozmiarów. Prze- siedlono w tym okresie niecałe 20 tys. osób, w tym 2140 Żydów. Wiadomo jedy- nie, że 9 marca 1941 r. przesiedlono ok. 1 tys. Żydów z powiatu konińskiego do Izbicy Lubelskiej, Józefowa Lubelskiego i Krasnegostawu. Na tym zakończyła się akcja przesiedleńcza. Na posiedzeniu rządu Generalnego Gubernatorstwa 25 marca 1941 r. Krüger ofi cjalnie oświadczył, że przesiedlenia Polaków i Żydów zostały wstrzymane. Decyzje motywowano intensywnymi przygotowaniami do ataku na ZSRR, co powodowało trudności transportowe. Ponadto zaczynano już snuć plany całkowitej likwidacji Żydów europejskich. W związku z tymi projektami Niemcy zaczęli dokonywać przegrupowań Żydów na zajętych terenach. Powstał projekt skoncentrowania Żydów z Warthe- gau w olbrzymim Getcie Okręgowym (Gau-Getto) w Łodzi. W liczącym wówczas ok. 145 tys. mieszkańców getcie postanowiono założyć Massenlager dla 300 tys. Żydów. 24 lipca 1941 r. na naradzie landratów Greiser nakazał przesiedlić do getta łódzkiego jedynie osoby zdrowe i silne. Jednocześnie zwrócił się do Himmlera z prośbą o zezwolenie na wymordowanie ok. 100 tys. chorych i niezdolnych do pracy – i zgodę tę uzyskał. Wtedy też prawdopodobnie podjął decyzję o utworzeniu ośrodka zagłady. W wyniku akcji przesiedleńczej z września i października 1941 r. w Łodzi znalazło się jedynie ok. 3100 Żydów z Włocławka i okolic, a w styczniu 1942 r. 84 Żydów ze Zgierza. Na tym przesiedlenia zakończono i Gau-Getto nie powstało. Ostateczna zagłada skupisk żydowskich w Warthegau rozpoczęła się w paź- dzierniku 1941 r., kiedy podjęto akcję likwidacji gett prowincjonalnych. Jako pierw- sze zostało zlikwidowane getto w Zagórowie i Grodźcu w powiecie konińskim. Po marcowym przesiedleniu Żydów z tego powiatu do Generalnego Gubernatorstwa pozostało tam jeszcze ok. 3 tys. Żydów. Zostali oni wymordowani w Lasach Kazi- mierzowskich niedaleko Kazimierza Biskupiego. Po pierwszych próbach uśmierca- nia przez rozstrzeliwanie oraz zabijanie w dołach wypełnionych niegaszonym wap- nem, przystąpiono do uruchomienia ośrodka natychmiastowej zagłady w Chełm- nie nad Nerem. Jego budowę rozpoczęto w listopadzie 1941 r. Metody stosowane wcześniej do mordowania większej liczby ludzi okazały się mało wydajne, dlatego zaczęto wykorzystywać do zabijania specjalnie skonstruowane samochody-komory gazowe (Spezialwagen, Sonderwagen). Prototyp takiego samochodu funkcjonował w Kraju Warty już w 1940 r. Używano go do mordowania umysłowo chorych ze szpitali psychiatrycznych z tego terenu (Akcja T4). Ośrodek zagłady w Chełmnie zorganizowano w znajdującym się w pobliżu pałacyku i otaczającym go parku. Teren otoczono drewnianym parkanem. Decyzja w sprawie ostatecznego rozwiązania ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== XX Wstęp kwestii żydowskiej wymagała również odpowiedniej liczby egzekutorów. Postano- wiono wykorzystać kadrę członków SS i policji, byłych wykonawców Akcji T4. Załoga składała się z 10–15 funkcjonariuszy gestapo z Poznania i 120–150 żan- darmów i policjantów z Łodzi i Poznania. Pierwszym komendantem obozu był komisarz kryminalny SS-Hauptsturmführer Herbert Lange, następnie Schultze, a od marca 1942 r. do końca funkcjonowania ośrodka zagłady komisarz kryminalny SS-Hauptsturmführer Hans Bothmann. Pierwsze transporty Żydów zaczęły napły- wać 8 grudnia 1941 r. Byli to mieszkańcy getta wiejskiego w Kowalach Pańskich. Również w grudniu rozpoczęto zagładę ludności żydowskiej z powiatu kolskiego. W okresie od 8 grudnia 1941 do 2 lutego 1942 r. w Chełmnie zgładzono ludność z gett w Kole, Babiaku, Bugaju, Nowinach Brdowskich, Dąbiu nad Nerem, Izbicy Kujawskiej, Kłodawie, Sompolnie. Łącznie 3830 osób. Niemal jednocześnie przy- stąpiono do likwidacji getta łódzkiego. W dniach 5–12 stycznia 1942 r. do Chełmna wysłano ok. 4 tys. Cyganów. Następnie od 16 stycznia 1942 r. zaczęły napływać transporty Żydów. W ciągu pierwszej fazy wysiedleńczej, trwającej do 29 stycz- nia, zgładzono ponad 10 tys. Żydów łódzkich. Druga faza, trwająca od 22 lutego do 2 kwietnia, pochłonęła życie ok. 34 tys. osób. Od 2 do 15 maja przeprowa- dzono trzecie wysiedlenie, które objęło przesiedlonych do getta łódzkiego Żydów z Niemiec, Austrii, Luksemburga i Czech. Śmierć w samochodach-komorach gazo- wych następowała w ciągu 4–5 minut. Samochód odwoził potem zwłoki do odda- lonego o 4 km lasu rzuchowskiego. Specjalny oddział (Waldkommando) złożony z więźniów wyładowywał zwłoki, ściągał biżuterię i grzebał ciała w przygotowa- nych grobach. Inny oddział (Hauskommando) czyścił rozbieralnię znajdującą się w pałacu, sortował ubrania i wartościowe przedmioty. Od wiosny 1942 r. zwłoki palono w lesie na stosach drewna i w prowizorycznych piecach krematoryjnych. Wykopano również i spalono zwłoki ofi ar pierwszych transportów. W kwietniu 1943 r. pałacyk i krematorium wysadzono w powietrze. Obóz wznowił działal- ność wiosną i latem 1944 r. Podjęto wtedy decyzję o ostatecznej likwidacji getta łódzkiego w związku ze zbliżającym się frontem10. W getcie znajdowało się wów- czas ponad 76 tys. osób. Od 23 czerwca do 14 lipca 1944 r. przybyło do Chełmna 10 transportów z Łodzi. We wrześniu 1944 r. w getcie łódzkim pozostało jedynie tzw. Aufräumungskommando w liczbie ok. 800 osób, które zatrudnione zostały do uprzątnięcia terenu byłego getta. Wymordowanie ludności żydowskiej przyniosło skarbowi Rzeszy nadzwyczajne korzyści fi nansowe. Na mocy zarządzenia Arthura Greisera z 23 marca 1942 r. mienie żydowskie z całego terenu Kraju Warty stało się własnością niemieckiego 10 J. Baranowski, Zagłada Żydów z Kraju Warty i z Europy Zachodniej w Chełmnie nad Nerem, w: Ośrodek zagłady w Chełmnie nad Nerem i jego rola w hitlerowskiej polityce eksterminacyjnej. Materiały z sesji naukowej, Łódź–Konin 1995, s. 19–25; Obozy hitlerowskie na ziemiach polskich 1939–1945. Informator encyklopedyczny, red. C. Pilichowski, Warszawa 1979, s. 129–130. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Wstęp XXI zarządu getta łódzkiego (Getto-Verwaltung). Na mocy tego zarządzenia terenowe władze przekazywały Getto-Verwaltung pieniądze, towary i kosztowności pozostałe po wymordowanych Żydach. Zarząd getta łódzkiego przejął także pieniądze, które Judenraty poszczególnych gett otrzymywały z obozów, w których pracowali Żydzi. Przez cały okres działalności ośrodka (pierwszy etap od 8 grudnia 1941 do 11 kwietnia 1943 r.; drugi – od 26 czerwca do 14 lipca 1944 r.) poniosło w nim śmierć ok. 150 tys. osób. Jest to bilans wszystkich ofi ar: Polaków i Żydów z tere- nów okupowanej Polski, Żydów pochodzących z Niemiec, Austrii, Francji, Belgii, Luksemburga, Holandii, Węgier, jeńców radzieckich, Cyganów, Czechów. Likwidacja getta łódzkiego zamknęła w zasadzie proces zagłady Żydów z Kraju Warty. Na jego terenie pozostały jedynie nieliczne obozy pracy dla Żydów, z któ- rych pojedyncze przetrwały do 1945 r., a ich więźniowie zostali wyzwoleni przez Armię Czerwoną. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== N o t a e d y t o r s k a Dokumenty w tomie ułożone zostały w układzie administracyjno-geografi cznym według miejscowości, których dotyczy dana relacja. Przynależność administra- cyjną miejscowości znajdujących się w Kraju Warty ustalono na podstawie tabel zamieszczonych w artykule Danuty Dąbrowskiej Zagłada Żydów w „Kraju Warty” w okresie okupacji hitlerowskiej11. Punktem wyjścia był podział okręgu na rejencje, a w ramach rejencji na powiaty i miejscowości w porządku alfabetycznym. Przyna- leżność administracyjną miejscowości znajdujących się w Generalnym Gubernator- stwie rozstrzygano na podstawie niemieckiego wydawnictwa z 1943 r.12. Dokumenty dotyczące różnych miejscowości, położonych w różnych rejencjach, zostały podpo- rządkowane ośrodkowi, któremu poświęcono w dokumencie najwięcej miejsca13. Przy ustalaniu dat świąt żydowskich korzystano ze strony internetowej: http:// http://calendar.zoznam.sk/jewish_calendar-pl.php. Edycja każdego z dokumentów została poprzedzona nagłówkiem, w którym umieszczono: datę, miejsce powstania dokumentu, twórcę dokumentu, tytuł doku- mentu i jego typ oraz krótki regest. W stopce znajdującej się pod tekstem zawarto następujące informacje: nazwi- sko autora przekładu (w przypadku tłumaczeń), sygnaturę dokumentu według nowego i starego inwentarza, opis techniczny. Jeśli w jednostce znajduje się więcej niż jeden egzemplarz dokumentu, podano również podstawę jego wydania. Na opis techniczny składają się: określenie, czy dokument jest oryginałem, czy odpisem 11 „Biuletyn ŻIH” 1955, nr 13–14. 12 Amtliches Gemeinde- und Dorfverzeichnis für das Generalgouvernement auf Grund der Sum- marischen Bevölkerungsbestandsaufnahme am 1. März 1943, Krakau 1943. 13 Dok. 3 dot. w większości Aleksandrowa Kujawskiego, ale znalazły się tam również informacje o Włocławku i Łowiczu. Dok. 49 odnosi się głównie do egzekucji dokonanych w Zduńskiej Woli, ale mowa jest też w nim o podobnych zdarzeniach w Brzezinach i Łęczycy. Dok. 50 dot. przede wszystkim Zduńskiej Woli, choć jego autorka podaje również wiele informacji na temat życia w Łodzi i Warszawie. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Nota edytorska XXIII sporządzonym przez współpracowników „Oneg Szabat”, liczba odpisów, informacja o postaci dokumentu: rękopis, maszynopis, maszynopis powielany (w przypadku rękopisu podano inicjały osoby, która go sporządziła oraz narzędzie pisarskie), język dokumentu, wymiary, liczbę kart i stron, informacje o dopiskach i ubytkach w tekście oraz załączonych po wojnie notatkach Hersza Wassera. Opisy dokumen- tów zostały skopiowane z Inwentarza Archiwum Ringelbluma14. Na potrzeby niniejszej edycji dokonano ponownej analizy dokumentów oraz ich dokładnej transkrypcji, co pozwoliło na korekty opisów nazw własnych lub nazwisk w stosunku do informacji zawartych w Inwentarzu Archiwum Ringel- bluma15. Korekta dotyczy przede wszystkim dokumentów o sygnaturach ARG I 802 i ARG I 803. Po powtórnej analizie obu dokumentów okazało się, że dokument ARG I 802 jest odpisem. W tomie znalazł się jedynie dokument ARG I 803 (dok. 19). Szczególne trudności nastręczała edycja zapisków Hersza Wassera16. Są to zazwyczaj luźne notatki bez znaków interpunkcyjnych, wypełnione pojedynczymi zdaniami, skrótowymi zwrotami i wyrażeniami. Relacje w większości są anonimowe. Wyjątek stanowi korespondencja Bronki Górnej i Bronki Głowińskiej, Róży Kapłan i Tauby Różanej oraz relacje Neumana (kierownika Służby Porządkowej w Łowiczu), Wołkowicza z Dąbia, inż. Jana Nelkena z Kopojna, Józefa Piotrkowskiego Lubień z Kutna, Tobiasza Józefa Perkala i przy- puszczalnie Natana Konińskiego z Kalisza oraz Gieni Landau ze Zduńskiej Woli. Edycji dokumentów dokonano na podstawie oryginałów. W przypadku, kiedy dokument jest w kilku egzemplarzach, podstawą wydania był egzemplarz najbar- dziej czytelny. Jeśli dokument jest poważnie uszkodzony, do jego edycji wykorzy- stano wszystkie dostępne egzemplarze. W edytowanych tekstach uwspółcześniono ich ortografi ę i interpunkcję, skorygowano błędy językowe, m.in. wprowadzono jednolity zapis słów „getto” i „Generalne Gubernatorstwo” zamiast form „ghetto” i „Generalna Gubernia”. Wszystkie podkreślenia i wytłuszczenia druku pochodzą od autorów relacji. Skróty zostały rozwinięte. Wyrazy brakujące lub ich części wstawiono w nawiasach kwadratowych. Ubytki w tekście zaznaczone zostały w następujący sposób: a[…]a ubytek tekstu – brak jednego wyrazu aa[…]aa ubytek tekstu – brak dwóch i więcej wyrazów b[…]b fragment nieczytelny – jeden wyraz bb[…]bb fragment nieczytelny – dwa wyrazy i więcej […] fragment nieczytelny – fragment słowa. Uwagi i notatki wprowadzone przez autorów relacji zostały zaznaczone kolej- nymi literami (a-a, b-b itd.) i umieszczone w odpowiednim miejscu w tekście. Przy- pisy odautorskie umieszczono również w przypisach, poprzedzając je znakiem □. 14 Inwentarz Archiwum Ringelbluma, oprac. T. Epsztein, Warszawa 2011. 15 Ibidem. 16 Dok. 12, 19, 20, 22, 30, 34, 42. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== XXIV Nota edytorska Ponad połowa dokumentów opublikowanych w niniejszym tomie została spi- sana w języku żydowskim, kilkanaście dokumentów w języku polskim. Znajduje się tu jeden dokument spisany w całości w języku niemieckim oraz jeden częściowo w języku niemieckim i hebrajskim, alfabetem łacińskim. W edycji podano jedynie tłumaczenie na język polski. Skany wszystkich dokumentów są dostępne dla czy- telników w postaci elektronicznej. W tekstach przełożonych z języka żydowskiego nazwy miejscowości podane są w języku polskim. Pomocne w ustalaniu nazw było wydawnictwo: Where Once We Walked. A Guide to the Jewish Communities Destroyed in the Holocaust17. Transkrypcja nazwisk w przekładach z języka żydowskiego może odbiegać od tej w oryginalnych tekstach polskich. Terminy hebrajskie związane z życiem religijnym i kulturą żydowską zostały podane w wymowie sefardyjskiej, za pisownią przyjętą przez autorów Polskiego słownika judaistycznego18. Na końcu tomu został umieszczony: słownik, w którym wyjaśniono terminy częściej pojawiające się w dokumentach; indeks osób i indeks geografi czny oraz wykaz sygnatur opublikowanych dokumentów. * * * Chciałam serdecznie podziękować wszystkim, bez których pomocy p
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Archiwum Ringelbluma. Konspiracyjne Archiwum Getta Warszawy, tom 9. Tereny wcielone do Rzeszy: Kraj Warty
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: