Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00104 009826 7505978 na godz. na dobę w sumie
Areszt rzeczy jako zabezpieczenie wierzytelności w miastach Polski średniowiecznej - ebook/pdf
Areszt rzeczy jako zabezpieczenie wierzytelności w miastach Polski średniowiecznej - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 230
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-7969-533-1 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Przeglądając księgi sądów miejskich w poszukiwaniu informacji o woźnych sądowych, nie uzyskaliśmy spodziewanych rezultatów. Rzucały się natomiast w oczy liczne wzmianki o areszcie, głównie kładzionym przez wierzycieli na majątku dłużników. Postanowiliśmy się temu zjawisku bliżej przyjrzeć, zwłaszcza że niewiele informacji o nim można znaleźć w literaturze. Tematyczny areszt, już choćby dlatego, że był zabezpieczeniem interesów wierzyciela, miał wiele wspólnego z zastawem, zwłaszcza z powszechnie w miastach stosowanym zastawem ruchomości. I tu również poza zasygnalizowanie problemu wyjść nie można. Brakuje nam zatem odpowiednika dla stosunków miejskich – zastawu w prawie ziemskim. Uzyskany przez nas obraz aresztu – zabezpieczenia w prawie miast polskiego średniowiecza pozostawia wrażenie niedosytu. Zbyt często, wobec milczenia źródeł, badacz skazany jest na hipotezy czy znaki zapytania. Mimo wszystko sądzimy, że warto czytelnikowi przedstawić ciekawą instytucję prawną, w której jak w zwierciadle odbija się, choć w zamglonym tle, żywo pulsujące życie mieszkańców polskich miast epoki średniowiecznej.

Znajdź podobne książki

Darmowy fragment publikacji:

Areszt rzeczy jako zabezpieczenie wierzytelności w miastach Polski średniowiecznej Prawo Areszt rzeczy jako zabezpieczenie wierzytelności w miastach Polski średniowiecznej Zygfryd Rymaszewski Zygfryd Rymaszewski – Uniwersytet Łódzki, Wydział Prawa i Administracji Katedra Powszechnej Historii Państwa i Prawa, 90-232 Łódź, ul. Kopcińskiego 8/12 RECENZENT Jacek Matuszewski OPRACOWANIE REDAKCYJNE Małgorzata Szymańska SKŁAD I ŁAMANIE AGENT PR PROJEKT OKŁADKI Stämpfli Polska Sp. z o.o. Zdjęcie wykorzystane na okładce: © Shutterstock.com Publikacja sfinansowana przez Wydział Prawa i Administracji Uniwersytetu Łódzkiego © Copyright by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2015 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.06791.14.0.M Ark. wyd. 11,1; ark. druk. 14,25 ISBN 978-83-7969-532-4 e-ISBN 978-83-7969-533-1 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego tel. (42) 665 58 63 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl Mojej Almae Matri Wydziałowi Prawa i Administracji Uniwersytetu Łódzkiego w 70. rocznicę powstania Absolwent rocznika akademickiego 1948/49 Nr albumu 4089/P Spis treści Wykaz źródeł z oznaczeniem skrótów stosowanych w pracy ............. 11 Inne skróty ................................................................................................................................... 13 Wykaz literatury ................................................................................................................... 15 Wstęp ............................................................................................................................................. 19 1. Okoliczności podjęcia tematu ....................................................................................... 19 2. Stan badań ............................................................................................................................... 19 3. Areszt instytucja wielofunkcyjna ................................................................................ 22 4. Areszt jako instytucja prawa niemieckiego ........................................................... 23 5. Podstawa źródłowa ............................................................................................................ 26 6. Ramy chronologiczne ........................................................................................................ 27 7. Zasięg terytorialny .............................................................................................................. 29 8. Zasób informacji .................................................................................................................. 29 9. Inne formy zabezpieczenia wierzytelności ............................................................ 32 10. Areszt ius dispositivum .................................................................................................... 33 11. Konstrukcja pracy ............................................................................................................. 35 12. Metoda badawcza ............................................................................................................. 35 Rozdział 1. Terminologia aresztu ................................................................................... 37 1. Terminologia aresztu w księgach sądowych ........................................................ 38 1.1. Terminologia łacińska ........................................................................................................ 38 1.2. Terminologia polska ........................................................................................................... 40 1.3. Terminologia niemiecka ..................................................................................................... 41 2. Terminologia aresztu w innych przekazach źródłowych .............................. 41 3. Wieloznaczność terminów .............................................................................................. 42 Rozdział 2. Kim byli aresztujący .................................................................................... 46 1. Dominuje czynnik miejscowy ....................................................................................... 46 2. Inni .............................................................................................................................................. 48 3. Problem z nieletnimi ......................................................................................................... 49 4. Pełnomocnicy ........................................................................................................................ 51 Rozdział 3. Adresaci oświadczeń o areszcie ............................................................. 53 1. Nakaz wstrzemięźliwości niestosowany w praktyce ....................................... 53 2. Adresat nie musiał być dłużnikiem ........................................................................... 55 5 3. Chłopi ........................................................................................................................................ 57 4. Kupcy ........................................................................................................................................ 58 5. Uchylający się od jurysdykcji miejskiej .................................................................... 59 6. Dziedzice dorośli zmarłego dłużnika ....................................................................... 59 7. Nieletni ..................................................................................................................................... 60 8. Inne osoby chronione ........................................................................................................ 63 9. Sytuacje szczególne ............................................................................................................ 63 10. Brak adresata ....................................................................................................................... 65 Rozdział 4. Przedmiot aresztu .......................................................................................... 66 1. Stanisława Płazy kierunki rozwoju ............................................................................ 66 2. Processus iuris Cracoviensis i Groicki ........................................................................... 67 3. Areszt kładziono na całym majątku dłużnika ...................................................... 68 4. Sumy depozytowe .............................................................................................................. 73 5. Areszt na rzeczach dłużnika znajdujących się u osoby trzeciej .................. 75 6. Zmiana przedmiotu aresztu .......................................................................................... 76 Rozdział 5. Cel aresztu ......................................................................................................... 77 1. Groicki i inni .......................................................................................................................... 77 2. Cel aresztu w księgach sądowych .............................................................................. 79 Rozdział 6. W jakich okolicznościach następował areszt ................................. 83 1. Luki w informacjach .......................................................................................................... 83 2. Śmierć dłużnika ................................................................................................................... 84 3. Różnorodność okoliczności ............................................................................................ 85 Rozdział 7. Tytuł prawny aresztu ................................................................................... 90 1. Często nieznany ................................................................................................................... 90 2. Areszt pro debito .................................................................................................................... 91 3. Różnorodność tytułów ..................................................................................................... 92 Rozdział 8. Kwoty wierzytelności zabezpieczone aresztem ........................... 93 1. Często brak danych ............................................................................................................ 93 2. Dane niekompletne ............................................................................................................ 94 3. Dominują niskie kwoty .................................................................................................... 95 Rozdział 9. Miejsce w szeregu wierzycieli ............................................................... 97 1.1. Podmioty uprzywilejowane .............................................................................................. 97 1.2. Zapiski bez informacji o kolejności .................................................................................. 99 1.3. Zapiski z informacją o kolejności ................................................................................... 100 2. Kto ustalał miejsce wierzyciela .................................................................................. 104 6 Areszt rzeczy jako zabezpieczenie wierzytelności 2.1. Umowne regulacje ............................................................................................................ 105 2.2. Decyzja sądu ...................................................................................................................... 106 2.3. Wierzyciel .......................................................................................................................... 108 2.4. Nie wiemy kto ................................................................................................................... 109 3. Kryteria ................................................................................................................................... 109 3.1. Według literatury i aktów prawnych ............................................................................. 109 3.2. W źródłach praktyki sądowej ......................................................................................... 111 3.2.1. Dominuje milczenie ................................................................................................ 111 3.2.2. Pierwszeństwo zgłoszenia ..................................................................................... 113 3.2.3. Wysokość wierzytelności ....................................................................................... 115 3.2.4. Wartość dowodów ................................................................................................... 115 3.2.5. Zmiana kolejności .................................................................................................... 116 3.2.6. Inne ............................................................................................................................ 116 4. Wnioski ................................................................................................................................... 117 Rozdział 10. Cesja .................................................................................................................. 118 Rozdział 11. Ugoda ............................................................................................................... 120 Rozdział 12. Postępowanie aresztowe nieprocesowe ........................................ 121 Wprowadzenie ......................................................................................................................... 121 1. Monit ....................................................................................................................................... 122 2. Areszt ....................................................................................................................................... 124 2.1. Stanowisko sądu ............................................................................................................... 124 2.2. Stanowisko miasta ............................................................................................................ 126 2.3. Areszt kładziony w sądzie .............................................................................................. 127 2.3.1. Areszt bez wzmianki o woźnym ........................................................................... 127 2.3.2. Areszt dokonany w sądzie z udziałem woźnego ............................................... 128 2.3.3. Woźny w miejskich księgach sądowych .............................................................. 129 2.3.4. Co znaczy arestare cum precone ............................................................................... 130 2.3.5. Szczególny tryb postępowania .............................................................................. 132 2.3.6. Dowodzenie roszczeń ............................................................................................. 133 2.3.7. Publikacja aresztu .................................................................................................... 135 2.4. Areszt kładziony poza sądem ......................................................................................... 136 2.5. Wielokrotne zgłaszanie aresztu ...................................................................................... 138 2.5.1. Groicki i prawo stanowione ................................................................................... 138 2.5.2. Księgi sądowe .......................................................................................................... 139 2.5.3. Kilka zgłoszeń w jednym ....................................................................................... 140 2.5.4. Ciągłość zgłoszeń ................................................................................................... 141 2.5.5. W jakim terminie należało zgłaszać kolejny areszt ............................................ 143 2.6. Miejsce zgłaszania oświadczenia o areszcie. Problem forum .................................... 144 2.7. Treść i forma oświadczenia ............................................................................................. 146 2.8. Kto polecał wpisać areszt do ksiąg ................................................................................ 148 2.9. W jakim terminie należało dokonać aresztu ................................................................. 149 2.10. Opłaty za zgłoszenie aresztu ......................................................................................... 149 7 Spis treści 2.11. Opłaty za wpis aresztu do ksiąg sądowych ................................................................ 151 2.12. Sądowe potwierdzenie aresztu ..................................................................................... 152 2.13. Czas trwania aresztu ...................................................................................................... 152 2.14. Stanowisko dłużnika wobec aresztu ............................................................................ 153 2.14.1. Skąd dłużnik wiedział o areszcie ........................................................................ 153 2.14.2. Uznanie długu ....................................................................................................... 154 2.14.3. Zgoda dłużnika na areszt ..................................................................................... 155 2.14.4. Spłata długu ........................................................................................................... 156 2.14.5. Śmierć dłużnika ..................................................................................................... 159 2.15. Rezygnacja z aresztu ...................................................................................................... 159 2.16. Śmierć wierzyciela .......................................................................................................... 161 2.17. Sprzeciw osób trzecich ................................................................................................... 161 2.18. Dawność ........................................................................................................................... 163 Rozdział 13. Proces aresztowy ........................................................................................ 164 1. Generalia ................................................................................................................................ 164 2. Groicki i inni ........................................................................................................................ 166 3. Czy proces? ........................................................................................................................... 168 3.1. Niejasne zapiski ................................................................................................................ 168 3.2. Proces aresztowy bez pozywania ................................................................................... 169 3.3. Pozew ................................................................................................................................. 170 3.3.1. Wierzyciel pozywa dłużnika ................................................................................. 170 3.3.2. Dłużnik pozywa wierzyciela ................................................................................. 171 3.3.3. Treść i forma pozwu ............................................................................................... 173 3.3.4. Kto wykonywał pozwanie ..................................................................................... 173 3.3.5. Dowody w procesie aresztowym .......................................................................... 174 3.3.6. Nieletni w procesie aresztowym ........................................................................... 177 3.3.7. Wielokrotność pozywania ...................................................................................... 179 3.3.8. Zgoda dłużnika na pozew ...................................................................................... 181 3.3.9. Pozew przed aresztem ............................................................................................ 183 3.4. Rozprawa sądowa ............................................................................................................. 183 3.4.1. Wierzyciel na rozprawie ......................................................................................... 185 3.4.1.1. Żałoba ........................................................................................................... 185 3.4.1.2. Nieobecność ................................................................................................ 186 3.4.2. Dłużnik na rozprawie ............................................................................................. 186 3.4.2.1. Ius dare et ius recipere, recht geben und recht nehmen ................................ 186 3.4.2.2. Szczególny tryb postępowania ................................................................. 187 3.4.2.3. Nieobecność dłużnika ................................................................................ 188 3.4.2.4. Ucieczka dłużnika ...................................................................................... 190 3.5. Wyrok ................................................................................................................................. 193 3.5.1. Generalia ................................................................................................................... 193 3.5.2. Wyroki uwalniające z aresztu ................................................................................ 195 3.5.3. Wyroki na korzyść wierzyciela ............................................................................. 198 3.5.3.1. Zasądzenie nieruchomości. Wwiązanie .................................................. 198 3.5.3.2. Odzyskiwanie wierzytelności ................................................................... 201 3.5.3.3. Zasądzenie ruchomości ............................................................................. 203 8 Areszt rzeczy jako zabezpieczenie wierzytelności 3.6. Długotrwałe procesy .................................................................................................. 205 3.7. Pomoc prawna ............................................................................................................ 207 Rozdział 14. Areszt nieprawy ......................................................................................... 209 1. Groicki i Processus iuris ................................................................................................... 209 2. Księgi sądowe. Areszt samowolny .......................................................................... 210 3. Areszt położony w niewłaściwym czasie ............................................................. 212 4. Areszt złożony mimo uprzedniej zgody na czynność prawną ................. 213 5. Areszt more predonio ......................................................................................................... 214 Rozdział 15. Charakter prawny aresztu .................................................................... 215 Zakończenie ............................................................................................................................. 218 Der Sachenarrest als Instrument zur Sicherung von Forderungen in mittelalterlichen polnischen Städten ...................................................................... 224 9 Spis treści Wykaz źródeł z oznaczeniem skrótów stosowanych w pracy ACIE II ACIE III–1 AGZ Biecz Drohobycz radz. Gródek Gol. Kazim. ławn. Kazim. radz. Kłodz. Krak. ławn. Krak. radz. Krak. wilkierz 1530. Krak. wójt. Acta iudiciorum ecclesiasticorum diocesum Gneznensis et Poznaniensis (1403–1530), MMAeH, t. XVI, Kraków 1902, ed. Bolesław Ulanowski. Acta iudiciorum ecclesiasticorum diocesum Plocensis, Wladislaviensis et Gneznensis (1422–1533), MMAeH, t. XVIII, Kraków 1908. Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej z Archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie wskutek fundacji śp. Aleksandra hr. Stadnickiego wydane staraniem Galicyjskiego Wydziału Krajowego, t. I–XIX, Lwów 1868–1906. Najdawniejsza księga sądowa miasta Biecza, wyd. Bolesław Ulanowski, AKP, t. V, Kraków 1897, s. 401–450. Księga radziecka miasta Drohobycza 1542–1563, z papierów pośmiertnych śp. Stefana Sochaniewicza wydała Helena Polaczkówna, Lwów 1936. Akta sądu leńskiego wyższego w Gródku Goleskim (1405–1765), wyd. Franciszek Piekosiński, SPPP, t. IX, Kraków 1884. Księga ławnicza Kazimierska 1407–1427, wyd. Bożena Wyrozumska, Kraków 1996. Księgi radzieckie kazimierskie, 1369–1381, 1385–1402, wyd. Adam Chmiel, Kraków 1932. Najstarsza księga Sądu Najwyższego Prawa Niemieckiego na Zamku Krakowskim, wyd. Abdon Kłodziński, AKP, t. X, Kraków 1936. Księgi ławnicze krakowskie 1365–1376, 1390–1397, wyd. Stanisław Krzyżanowski, Kraków 1904. Acta Consularia nec non Proscriptionum ab Anno 1392 ad annum 1400, (w:) Najstarsze księgi i rachunki miasta Krakowa od r. 1300 do 1400, cz. II, MMAeH, t. IV, Kraków 1878, s. 77–225. Wilkierz krakowski z r. 1530, (w:) Prawa, przywileje i statuta miasta Krakowa (1507–1795), zebrał i wydał dr Franciszek Piekosiński, t. I, (1507–1586), zesz. I, Acta Historica Res Gestae Poloniae Illustrantia, t. VIII, Kraków 1885. Księga wójtowska krakowska 1442–1443, ze zbiorów Archiwum Państwowego w Krakowie przygotowali do druku Mieczysław Niwiński, Krystyna Jelonek-Litewka, Aleksander Litewka, Kraków 1995. 11 Lib. act. Crac. Lub. (Ul.) Liber actorum, resignationum nec non ordinationum civitatis Cracoviensis (1300–1375), wyd. Franciszek Piekosiński, MMAeH, t. IV, cz. 1, Kraków 1878, s. 1–207. Wyjątki z najdawniejszej księgi miejskiej lubelskiej, podał Bolesław Ulanowski, AKH, t. 3, s. 45–58, Kraków 1886 (albo Scriptores Rerum Polonicarum, t. 9). Lwów ławn. I Najstarsza księga miejska, 1382–1389, wyd. dr A. Czołowski, Pomniki Dziejowe Lwowa z Archiwum Miasta, t. I, Lwów 1892. Ksiega ławnicza miejska 1441–1448, wyd. dr Aleksander Czołowski i Franciszek Jaworski, Pomniki Dziejowe Lwowa t. IV, Lwów 1921. Jan Łaski, Commune inclyti Poloniae Regni Privilegium. Lwów ławn. II Łaski Łysiak Decr. I Decreta iuris supremi Magdeburgensis castri Cracoviensis. Die Rechtssprüche NToruń ławn. Księga ławnicza Nowego Miasta Torunia (1387–1450), wyd. Karola des Oberhofs des deutschen Rechts auf der Burg zu Krakau 1456–1481, herausgegeben und eingeleitet von Ludwik Łysiak und Karin Nehlsen- von Stryk, Frankfurt am Main 1995. Decreta iuris supremi Magdeburgensis Cracoviensis. Die Rechtssprüche des Oberhofs des deutschen Rechts auf der Burg zu Krakau, Bd 2, 1481–1511, herausgegeben und eingeleitet von Ludwik Łysiak unter Mitwirkung von Karin Nehlsen-von Stryk, Frankfurt am Main 1997. Ciesielska, Warszawa–Poznań 1973. Księga ławnicza miasta Nowej Warszawy, t. I, (1416–1485), wyd. Adam Wolff, Wrocław 1960. Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich. Według rękopisu nr 50 Biblioteki Zakładu Narodowego im. Ossolińskich, opracowali i przygotowali do druku Józef Reczek i Wacław Twardzik, cz. II, Wrocław 1972. W. Maisel, Ortyle sądów wyższych miast wielkopolskich z XV i XVI wieku, Wrocław 1959. Księga ławnicza miasta Płocka 1489–1517, oprac. Danuta Poppe, Warszawa 1995. W. Maisel, Poznańska księga prawa magdeburskiego i miśnieńskiego, Wrocław 1964. Akta radzieckie poznańskie, wyd. Kazimierz Kaczmarczyk, t. I, 1434–1470, Poznań 1925; t. II, 1471–1501, Poznań 1931; t. III, 1502–1506, Poznań 1948. Wilkierze poznańskie, cz. I, Administracja i sądownictwo, oprac. Witold Maisel, SPPP, seria II, Pomniki Prawa Polskiego, pod red. Adama Vetulaniego, dział III, Prawo miejskie, pod red. Zdzisława Kaczmarczyka, t. III, cz. 1, Wrocław 1966. Processus iuris civilis Cracoviensis a Consulibus civitatis A.D. MDXLIV... conscriptus..., edidit... I.H.S. Rzesiński,Cracoviae 1840. Księga ławnicza 1402–1445, wydali i objaśnieniami zaopatrzyli Jan Smołka i Zofia Tymińska, Pomniki Dziejowe Przemyśla, Przemyśl 1936. Łysiak Decr. II NWarsz. ławn. I Ort. magd. Ort. wlkp. Płock ławn. Pozn. ks. Pozn. radz. I, II, III Pozn. wilk. Processus iuris... Przemyśl ławn. I 12 Areszt rzeczy jako zabezpieczenie wierzytelności Przemyśl ławn. II Sanok I Sanok II St. Toruń ławn. I St. Toruń ławn. II–1 St. Toruń ławn. II–2 St. Toruń ławn. III St. Warsz. ławn. I St. Warsz. radz. Warsch. II Warsch. III Księga ławnicza 1445–1452, wydali i objaśnieniami zaopatrzyli Jan Smołka i Zofia Tymińska, Pomniki Dziejowe Przemyśla, Przemyśl 1936. Akta grodzkie i ziemskie, t. XI, fragmenty Iudicium Supremum Sanockiego, 1457–1462. Akta grodzkie i ziemskie, t. XVI, fragmenty Iudicium Supremum Sanockiego, 1463–1553. Liber scabinorum Veteris civitatis Thoruniensis (1363–1428), wyd. Kazimierz Kaczmarczyk, Toruń 1936. Księga ławnicza Starego Miasta Torunia (1428–1456). Część pierwsza (1428–1443), wyd. Karola Ciesielska, Janusz Tandecki, Toruń 1992. Księga ławnicza Starego Miasta Torunia (1428–1456). Część druga (1444–1456), wyd. Karola Ciesielska, Janusz Tandecki, Toruń 1993. Księga ławnicza Starego Miasta Torunia (1456–1479), wyd. Krzysztof Kopiński, Janusz Tandecki, Toruń 2007. Księgi ławnicze miasta Starej Warszawy z XV wieku, t. I, Księga nr 525 z lat 1427–1453, wyd. Stanisław Ehrenkreutz, Pomniki prawa wydawane przez Warszawskie Archiwum Główne, t. III, Warszawa 1916. Ksiega radziecka miasta Starej Warszawy, t. I, (1447–1527), wyd. Adam Wolff, Wrocław 1993. Stadtbuch von Posen, Band. hrsg. Dr Adolf Warschauer kgl. Archivar, Posen 1892. II. Akten des stadtischen Rathes 1398–1433. Stadtbuch von Posen…, III. Akten des städtischen Schöffencollegiums A. Freiwilliges Gerichtsbarkeit 1430–1433. B. Streitige Gerichtsbarkeit 1501–1503. Inne skróty ACIE III – Acta iudiciorum ecclesiasticorum diocesum Poznaniensis, Wladislaviensis et Gneznensis (1422–1533), ed. B. Ulanowski, MMAeH, t. XVIII, Kraków 1908 AKH – Archiwum Komisji Historycznej AKP – Archiwum Komisji Prawniczej CPH – „Czasopismo Prawno-Historyczne” HRG – Handwörterbuch zur deutschen Rechtsgeschichte, unter Mitarbeit von Wolfgang Stammler, hrsg. von Adalbert Erler und Ekkehard Kaufmann, Bd. I–IV, Berlin 1971 i nast. KH – „Kwartalnik Historyczny” MMAeH – Monumenta Medii Aevi Historica PH – „Przegląd Historyczny” RDSG – „Roczniki Dziejów Społecznych i Gospodarczych” RH – „Roczniki Historyczne” SDzPPP – Studia z Dziejów Państwa i Prawa SHPP – Studia nad Historią Prawa Polskiego SPPP – Starodawne Prawa Polskiego ZNUŁ – „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Polskiego Pomniki Łódzkiego” ZRG GA – „Zeitschrift der Savigny – Stiftung für Rechtsgeschichte“. Germanistische Abteilung 13 Wykaz źródeł Wykaz literatury Adamus Jan, O wstępnych aktach procesu li- tewskiego (do II Statutu). Garść notatek, „Ateneum Wileńskie”, R. XII, 1937, s. 205–281. Balzer Oswald, Przewód sądowy polski w zary- sie, Lwów 1935. Bardach Juliusz, Historia państwa i prawa Pol- ski, t. I, Do połowy XV wieku, wydanie drugie poprawione i uzupełnione, War- szawa 1964. Buchda Gerhard, [hasło] Kummer, (w:) HRG, Bd 2, kol. 1257 i nast. Bukowska Krystyna, Proces w prawie miej- skim, (w:) Z. Kaczmarczyk, B. Leśno- dorski, Historia państwa i prawa Polski, t. II, Od połowy XV wieku do r. 1795, pod red. Juliusza Bardacha, wydanie drugie poprawione i uzupełnione, Warszawa 1966. Cytuję: K. Bukowska, Historia II. Bukowska Krystyna, Jeszcze w sprawie rozwo- ju miejskiego prawa prywatnego w Polsce, CPH, t. XXII, zesz. 1, 1970, s. 205–211. Bukowska Krystyna, Orzecznictwo krakow- skich sądów wyższych w sporach o nieru- chomości miejskie (XVI–XVIII w.). Studia z historii prawa rzymskiego w Polsce, War- szawa 1967. Dąbkowski Przemysław, Prawo prywatne pol- skie, t. 1–2, Lwów 1910–1911. Gail Andreas, Practicarum observationum tam ad processum iudiciarium, praesertim Im- perialis camerae, quam causarum decisiones pertinentium libri duo, Coloniae 1668. Groicki Bartłomiej, Artykuły prawa majdebur­ skiego, które zową Speculum Saxonum, Warszawa 1954. Groicki Bartłomiej, Porządek sądów i spraw miejskich prawa majdeburskiego w Koronie Polskiej, Warszawa 1953. Groicki Bartłomiej, Tytuły prawa majdebur- skiego, Warszawa 1954. Heymann Ernst, rec. pracy H. Planitza, Grundlagen des deutschen Arrestprozesses, ZRG GA, Bd LIII, 1922, s. 435–438. Kamińska Krystyna, Prawo chełmińskie w świetle najstarszych ksiąg miejskich Chełmna i Torunia, (w:) Studia Culmensia Historico­Iuridica, czyli Księga pamiątko- wa 750­lecia prawa chełmińskiego, t. 1, pod red. Zbigniewa Zdrójkowskiego, Toruń 1990, s. 335–360. Laband Paul, Das Magdeburg­Breslauer syste- matische Schöffenrecht aus der Mitte des XIV Jahrhunderts, Berlin 1863. Lesiński Bogdan, Kupno renty w średniowiecz- nej Polsce. Na tle ówczesnej doktryny i prak- tyki zachodnioeuropejskiej, Poznań 1966. Lesiński Bogdan, O prawnych formach kredytu w Polsce średniowiecznej, CPH, t. XXXII, zesz. 2, 1980, s. 187–196. Lipski Andreas, Practicarum observationum ex jure Civili et Saxonico centuria una, Pari- sys a. MDCXXVII. Maciejewski Tadeusz, Postępowanie zapo- biegawcze w prawie gdańskim, CPH, t. XLVIII, z. 1–2, 1995, s. 239–252. Maisel Witold, Sądownictwo miasta Poznania do końca XVI wieku, Poznań 1961. Matuszewski Jacek, Zastaw nieruchomo- ści w polskim prawie ziemskim do końca XV wieku, ZNUŁ, 1979, Nauki Humani- styczno-Społeczne, Ser. I, nr 53. 15 Matuszewski Józef, Ewikcja rękojmia, (w:) Pisma wybrane, t. III, Łódź, 2001, s. 113–145. i Matuszewski Józef, Filologia w służbie histo- rii, (w:) Pisma wybrane, t. IV, Łódź 2001, s. 5–33. Matuszewski Józef, Pułapki średniowiecznej łaciny, (w:) Pisma wybrane, t. IV, Łódź 2001, s. 35–61. Matuszewski Józef, Sporne dekrety krakowskie, CPH, t. LIV, zesz.1, 2002, s. 309–316. Mitteis Heinrich, Deutsche Rechtsgeschichte. Ein Studienbuch, Neu bearbeitet von Dr. Heinz Liberich, 17 erweitete und er- gänzte Auflage, München 1985. Ostrowski Teodor, Prawo cywilne albo szcze- gólne narodu polskiego, t. I–II, Warszawa, 1784. Planitz Hans, Grundlagen des deutschen Ar- restprozesses. Ein Beitrag zur deutschen Prozessgeschichte, Lepzig 1922. Planitz Hans, Studien zur Geschichte des deut- schen Arrestprozesses, ZRG GA, Bd 34, 1913, s. 49–140. Planitz–Eckhardt, Deutsche Rechtsgeschichte, Graz–Köln 1971. Płaza Stanisław, Historia prawa w Polsce na tle porównawczym, cz. I, X–XVIII w., Kra- ków 1997. Rymaszewski Zygfryd, Declaratio sententiae i leuteratio (Läuterung) w dawnym pra- wie polskim, CPH, t. XL, 1988, zesz. 2, s. 115–130. Rymaszewski Zygfryd, Jeszcze raz w spra- wie rozwoju miejskiego prawa prywatnego w Polsce (w związku z odpowiedzią Kry- styny Bukowskiej), CPH, t. XXIV, zesz. 1, 1972, s. 295–299. Rymaszewski Zygfryd, Kilka uwag po lekturze Andrzeja Lipskiego, Observationum prac- ticarum…, (w:) Profesorowi Janowi Kod- rębskiemu in memoriam, pod red. Anny Pikulskiej-Robaszkiewicz, Łódź 2000, s. 331–338. Rymaszewski Zygfryd, Obsyłanie w Polsce średniowiecznej, (w:) Studia historycz- ne dedykowane Profesorowi Stanisławowi 16 Grodziskiemu w pięćdziesiątą rocznicę pracy naukowej, pod red. Jerzego Malca i Wacława Uruszczaka, Kraków 2001, s. 365–378. Rymaszewski Zygfryd, O prawie miejskim w średniowiecznej Polsce, (w:) Wielkie mia- sta. Czynniki integrujące i dezintegrujące. Łódź, 17–19 maja 1994, t. I, Łódź 1995, s. 26–33. Rymaszewski Zygfryd, Z badań nad funkcjo- nowaniem sądów prawa polskiego w śre- dniowieczu. Czynności woźnego sądowego, Warszawa 2010. Rymaszewski Zygfryd, Z badań nad organi- zacją sądów prawa polskiego w średniowie- czu. Woźny sądowy, Warszawa 2008. Rymaszewski Zygfryd, Z zagadnień rozwoju miejskiego prawa prywatnego w Polsce, (Na marginesie książki K. Bukowskiej pt. Orzecz- nictwo sądów wyższych w sporach o nieru- chomości miejskie w XVI–XVIII w.), CPH t. XXI, zesz. 2, 1969, s. 201–231. Samsonowicz Henryk, Badania nad kapita- łem mieszczańskim Gdańska w II połowie XV wieku, Warszawa 1960. Samsonowicz Henryk, Średniowieczne księ- gi sądowe małych miast w Polsce, (w:) Homines et societas. Czasy Piastów i Ja- giellonów. Studia historyczne ofiarowane Antoniemu Gąsiorowskiemu w sześćdzie- siątą piątą rocznicę urodzin, Poznań 1997, s. 477–484. Schultze Alfred, Über Gläubigeranfechtung und Verfügungsbeschränkungen des Schuldners nach deutschem Stadrecht des Mittelalters, ZRG GA, Bd XLI, 1920, s. 210–280. Słownik łaciny średniowiecznej w Polsce, t. I i nast., Wrocław 1953 i nast. Słownik staropolski, t. I i nast., Wrocław 1952 i nast. Tucholiensis Cervus Joannes, Farraginis actio- num iuris Civilis et provincialis Saxonici Municipalisque Maydeburgensis libri sep- tem, Cracoviae MDLVIII. Ungeheuer Marian, Stosunki kredytowe w ziemi przemyskiej w połowie XV w., Lwów 1929. Areszt rzeczy jako zabezpieczenie wierzytelności Volckmann A., Informatio Notariorum oder Neuverbesserte Notariat–Kunst – oder Hand­ und Formular­Buch, Leipzig 1671. Zaremska Hanna, Krakowska księga wój- towska z roku 1442. Bójki i obelgi, (w:) Cracovia, Polonia, Europa, Studia z dzie- jów średniowiecza, ofiarowane Jerzemu Wyrozumskiemu w sześćdziesiątą piatą rocznicę urodzin i czterdziestolecie pracy naukowej, Kraków 1995, s. 93–100. Żaboklicka Anna, Zadłużenie hipoteczne do- mów w Nowym Sączu w końcu XVI w., PH, t. LIII, zesz. 4, 1962, s. 783–805. 17 Wykaz literatury WST ęP 1. Okoliczności podjęcia tematu Przeglądając księgi sądów miejskich w poszukiwaniu in- formacji o woźnych sądowych, nie uzyskaliśmy spodziewanych re- zultatów1. Rzucały się natomiast w oczy liczne wzmianki o areszcie, głównie kładzionym przez wierzycieli na majątku dłużników. Postanowiliśmy się temu zjawisku bliżej przyjrzeć, zwłaszcza że niewiele o nim jest informacji w literaturze. 2. Stan badań Krystyna Bukowska, opracowując dla potrzeb syntezy Juliu- sza Bardacha proces miejski w dawnej Polsce, stwierdzała w latach 60. ub. wieku nader słusznie, co następuje: 1 Zob. rozdz. 12, pkt 2.3.3, Woźny w miejskich księgach sądowych. 19 „Proces miejski w dawnej Rzeczypospolitej jest – poza wy- cinkowymi zagadnieniami z zakresu historii źródeł i postępowania w sprawach karnych – dotąd nieopracowany. Omawiając jego insty- tucje, trzeba się było oprzeć głównie na literaturze prawniczej XVI i XVII w. z pracami B. Groickiego na czele. Uzyskany obraz będzie musiał ulec pogłębieniu i skorygowaniu w konfrontacji z dokumen- tami miejskiej praktyki sądowej, których opracowanie stanowi jeden z pilnych postulatów badawczych”2. Z przykrością trzeba stwierdzić, że opinia ta, którą w dodatku należy rozciągnąć na całe miejskie prawo sądowe, z wyjątkiem prawa karnego, pozostaje nadal aktualna. Wprawdzie ukazały się tak znakomite prace jak K. Bukow- skiej Orzecznictwo krakowskich sądów wyższych w sporach o nierucho- mości3, Bogdana Lesińskiego monografia poświęcona kupnu renty4, praca K. Kamińskiej o najstarszym prawie chełmińskim5, kilka prac piszącego te słowa6, daleko jednak w dalszym ciągu do pełnego obra- zu tej gałęzi prawa7. Areszt w polskim prawie miejskim nie wzbudzał większego zainteresowania u historyków prawa. Poza podręcznikowe wzmianki 2 K. Bukowska, Proces w prawie miejskim, (w:) Z. Kaczmarczyk, B. Leśnodorski, Historia państwa i prawa Polski, t. II, Od połowy XV wieku do r. 1795, pod redakcją Juliusza Bardacha, wydanie drugie, poprawione i uzu- pełnione, Warszawa 1966, s. 412 (dalej: K. Bukowska, Historia II). 3 K. Bukowska, Orzecznictwo krakowskich sądów wyższych w sporach o nieruchomości miejskie (XVI– XVIII w.). Studia z historii prawa rzymskiego w Polsce, Warszawa 1967. Moja recenzja: Z zagadnień rozwoju miejskiego prawa prywatnego w Polsce (Na marginesie książki K. Bukowskiej pt. Orzecznictwo krakowskich sądów wyższych w sporach o nieruchomości miejskie w XVI–XVIII w.), CPH, t. XXI, zesz. 2, 1969, s. 201–221, i polemika z autorką: Z. Rymaszewski, Jeszcze raz w sprawie rozwoju miejskiego prawa prywatnego w Polsce (w związku z odpowiedzią Krystyny Bukowskiej), CPH, t. XXIV, zesz.1, 1972, s. 295–299. Odpowiedź K. Bukow- skiej na recenzję zob. eadem, Jeszcze w sprawie rozwoju miejskiego prawa prywatnego w Polsce, CPH, t. XXII, zesz. 1, 1970, s. 205–211. 4 B. Lesiński, Kupno renty w średniowiecznej Polsce. Na tle ówczesnej doktryny i praktyki zachodnioeuro- pejskiej, Poznań 1966. 5 K. Kamińska, Prawo chełmińskie w świetle najstarszych ksiąg miejskich Chełmna i Torunia (XIV i XV wiek), (w:) Studia Culmensia Historico-Iuridica, czyli Księga pamiątkowa 750-lecia prawa chełmińskiego, t. 1, pod red. Zbigniewa Zdrójkowskiego, Toruń 1990, s. 335–360. 6 Częściowo o charakterze źródłoznawczym, poświęcone łacińskim tekstom Landrechtu Zwierciadła Sa- skiego w Polsce. Z innych zob. Sprawy gdańskie przed sądami zadwornymi oraz ingerencja królów w gdański wymiar sprawiedliwości XVI–XVIII w., Wrocław 1985. 7 Zob. sumienne zestawienie i omówienie polskich badań nad prawem niemieckim po II wojnie światowej, pióra Danuty Janickiej pt. Wkład polskich historyków prawa w badania nad prawem magdeburskim w XX wieku (1945–2010), „Studia Iuridica Toruniensia” t. XI, 2012, s. 46–75. 20 Areszt rzeczy jako zabezpieczenie wierzytelności ono nie wykraczało8. Niektórzy historycy społeczno-gospodarczy czynili niekiedy trafne spostrzeżenia o jego funkcjonowaniu na mar- ginesie głównych zainteresowań zazwyczaj kredytem9, to jednak nie może zastąpić gruntownego opracowania tej instytucji, która na to za- sługuje choćby ze względu na powszechne stosowanie10. Z dawnych pisarzy na szczególną uwagę zasługuje B. Groicki. Spod jego pióra wyszedł w miarę szczegółowy opis procesu aresz- towego, który będziemy traktowali jako źródło na równi z księgami sądowymi11. Dzieła innych dawnych pisarzy pochodzą spoza ram chrono- logicznych naszej pracy, dlatego jedynie wyjątkowo, gdy tego będą wymagały szczególne okoliczności, będziemy do nich sięgali12. 8 Zob. np. indeks rzeczowy do tomów I i II J. Bardacha, Historia państwa i prawa Polski. K. Bukowska, autorka części poświęconych prawu miejskiemu, przedstawiając zobowiązania, w tomie I krótko wzmiankuje o sekwestrze (s. 319), natomiast w II tomie pisząc o sposobach utwierdzania i umacniania umów, nie wymie- nia aresztu (s. 314–315). Pisze jednak o areszcie we fragmencie Postępowanie zabezpieczające (II, 426). Tematycznie pokrewny artykuł T. Maciejewskiego pt. Postępowanie zapobiegawcze w prawie gdańskim obejmuje czasy późniejsze (XVI–XVIII w.) i poświęcony jest głównie instytucji bankructwa CCPH, t. XLVIII, 1995, z. 1–2, s. 239–252). Trudno polemizować z autorami wypowiedzi publikowanych w podręcznikach, choćby ze względu na ich skrótową formę. Sygnalizujemy jedynie swą niezgodę na takie oto wypowiedzi K. Bukowskiej: „Pretensje wierzyciela zabezpieczano przez ustanowienie zastawu lub poręki” (Historia II, s. 310–312) czy S. Płazy: „W średniowieczu dłużnik musiał bądź od razu uiścić dług, bądź dać wierzycielowi zastaw bądź postawić rękojmię”. S. Płaza, Historia prawa w Polsce na tle porównawczym, cz. I, X–XVIII w., Kraków 1997, s. 311. 9 Np. H. Samsonowicz, Badania nad kapitałem mieszczańskim Gdańska w II połowie XV wieku, Warszawa 1960. Opracowanie niezwykle sumienne, sięgające do materiałów rękopiśmiennych, opatrzone szeregiem ze- stawień, ilustrujących tezy autora. Z wielu publikacji tego autora wymieńmy informację o księgach sądowych małych miast w Polsce, w: Homines et societas. Czasy Piastów i Jagiellonów. Studia historyczne ofiarowane Antoniemu Gąsiorowskiemu w sześćdziesiątą piątą rocznicę urodzin, Poznań 1997, s. 477–484. Okazuje się, że jest zachowanych co najmniej 36 ksiąg i prawdopodobnie 15 z innych ośrodków. Gdy idzie o areszt, w opu- blikowanych księgach sądowych małych miast, np. Biecza, Drohobycza, Wąwolnicy niewiele jest informacji. 10 W publikacji A. Żaboklickiej, Zadłużenie hipoteczne domów w Nowym Sączu w końcu XVI wieku, PH, t. LIII, z. 4, 1962, s. 783–805, brak analizy prawnej a także tekstów transakcji czy roszczeń, co utrudnia kon- trolę toku rozumowania autorki. Dodajmy, że nie lepiej jest ze znajomością aresztu w polskim prawie ziemskim. Brakuje (z wyjątkiem aresztu w prawie karnym) jakiejkolwiek próby opisania tej instytucji. Lukę tę zaledwie w niewielkiej części mogą zastąpić nasze ustalenia, poczynione przy okazji przedstawienia czynności woźnego sądowego. Zob. Z. Rymaszewski, Z badań nad funkcjonowaniem sądów prawa polskiego w średniowieczu. Czynności woźnego sądowego, Warszawa 2010, rozdz. 5, Areszt, s. 164–205. 11 B. Groicki, Tytuły prawa majdeburskiego, Warszawa 1954, s. 120 i nast. 12 Tu należy zwrócić uwagę przede wszystkim na A. Lipskiego, autora dzieła pt. Practicarum observationum ex jure Civili et Saxonico, centuria una, Parisys A.MDCXXVII. Jus Civile to prawo rzymskie, z którego Lipski przy opisie aresztu obficie czerpał. Jus Saxonum to prawo sasko-magdeburskie, czyli Landrecht Zwierciadła Saskiego i Weichbild Magdeburski. Ze spisów prawa sasko-magdeburskiego czerpie Lipski nie wprost, lecz za pośrednictwem niemieckiego pisarza Andreasa Gaila, autora dzieła pt. Practicarum observationum tam ad processum iudiciarium, praesertim Imperialis camerae, quam causarum decisiones pertinentium libri duo, Coloniae 1578. 21 Wstęp 3. Areszt instytucja wielofunkcyjna Typowa dla praw średniowiecznych wieloznaczność termi- nologiczna, polegająca z jednej strony na określaniu tym samym mia- nem różnych zjawisk a z drugiej na określaniu tego samego zjawiska różnymi terminami, daje o sobie znać również w przypadku aresztu13. Poza aresztem jako zabezpieczeniem wierzytelności, będą- cym przedmiotem naszych badań14, spotykamy inne jego typy, które tu przedstawiamy, by wykazać stopień wieloznaczności15. I tak spotykamy w źródłach areszt złodzieja16, areszt – sprze- ciw wobec działów majątkowych17, wobec alienacji dóbr18, areszt Zależność Lipskiego od dzieła Gaila jest wyraźna. Tylko raz Lipski przywołuje wyrok Asesorii (s. 95, kol. lewa, p. 14). Zapowiadana przez Borodziuka praca poświecona Lipskiemu nie została napisana; zob. W. Borodziuk, Andrzeja Lipskiego Observationes practicae. Uwagi źródłoznawcze, CPH, t. XLI, z. 2, 1989, s. 69–85. Mój postulat opracowania tematu, podniesiony w 2000 r., pozostaje nadal aktualny. Zob. Z. Rymaszewski, Kilka uwag po lekturze Andrzeja Lipskiego Observationum practicarum…, (w:) Profesorowi Janowi Kodrębskie- mu In memoriam, pod red. Anny Pikulskiej-Robaszkiewicz, Łódź 2000, s. 331–338. 13 Ów pewien chaos terminologiczny nie jest obcy czasom współczesnym. O stosowaniu np. terminu ewikcja w różnych znaczeniach w prawie współczesnym zob. Józef Matuszewski, Ewikcja i rękojmia, (w:) Pisma wybra- ne, t. III, Łodź 2001, s. 113–145. 14 Głównie ta postać aresztu jest przedmiotem badań nauki niemieckiej, zwłaszcza kwestie procesowe. Zob. np. prace Hansa Planitza, Studien zur Geschichte des deutschen Arrestprozesses, ZRG GA, Bd XXXIV, 1913, s. 49–140, Bd XXXIX, 1918, s. 223 i nast., Bd XL, 1919, s. 87 i nast.; idem, Grundlagen des deutschen Arrestprozesses. Ein Beitrag zur deutschen Prozessgeschichte, Leipzig 1922 (rec. Ernst Heymann, ZRG GA, Bd XLIII, 1922, s. 435–438). Alfred Schultze, Über Gläubigeranfechtung und verfügungsbeschränkungen des schuldners nach deutschem Stadtrecht des Mittelalters, ZRG GA, Bd XLI, 1920, s. 210–280. Na naszym gruncie ta uwaga odnosi się do Groickiego i innych. Także Processus iuris... traktuje głównie o procesie aresztowym; zob. niżej, zwłaszcza rozdz. 13, Proces aresztowy. 15 O wielopostaciowości zastawu zob. Jacek Matuszewski, Zastaw nieruchomości w polskim prawie ziem- skim do końca XV stulecia, ZNUŁ, 1979, Nauki Humanistyczno-Społeczne, Ser. I, nr 53. 16 Np. Kłodz., 1601 z 1406 r.: Gregorius de Mo(d)lnicza heres proposuit contra Nicolaum advocatum de Sadecz, quod in iurisdiccione sue advocacie in Sadecz arrestans quendam hominem furem, qui sibi subtraxit borsium cum 14 m. et petivit eum, ut sibi faceret iusticie complementum, ipse vero sibi non fecit iusticiam et eundem furem dimisit. 17 Łysiak, Decr. I, 273 z 1459 r. 18 Np. Kłodz., 2583 z 1409 r., aresztuje brat pozbywcy, bliższy do dóbr po ojcu. Także Krak. ławn., 1536 z 1414 r., aresztuje brat zmarłego. Spotykamy areszt alienacji z warunkiem ...nisi cum scitu ipsius N. (aresztu- jącego), Kłodz. 1049 z 1401 r., podobnie Kazim. ławn. 2415 z 1421 r., także 274 z 1393 r. Bywa, że areszt na swych dobrach kładzie ktoś, kto dzierżył je 37 lat – Kłodz. 365 z 1394 r. W Kłodz. 647 z 1398 r. areszt wzda- nia ograniczony czasowo, dopóki strony nie zawrą ugody. Zob. też spostrzeżenie wydawcy Kłodz. odnoszące się do osoby Andrzeja Czarniszy, wójta sądu najwyższego, toczącego spory z Piotrem Borkiem, wójtem olkuskim, o dłużną sumę 516 grzywien i 20 groszy; Przedmowa, s. XXIII. 22 Areszt rzeczy jako zabezpieczenie wierzytelności dokumentu19, wpisu do ksiąg20, sprzeciw wobec wydania pism21, areszt kontumacji22, wyroku23, terminu sądowego24. Spotykamy też dziwną sytuację, gdy ktoś kładzie areszt na dobra tamquam sua propria25. O ewentualnych związkach aresztu z zastawem i o kłopotach z odróżnieniem aresztu od zastawu pisać będziemy w dalszych partiach, gdy będziemy dysponowali w miarę pełnym obrazem aresztu26. 4. Areszt jako instytucja prawa niemieckiego Jest areszt instytucją prawa niemieckiego w tym sensie, że występuje w księgach sądów prawa niemieckiego w Polsce, aczkol- wiek zna go też polskie prawo ziemskie27. 19 Np. Krak. wójt., 2155 z 1442 r., Kłodz. 1502 z 1405 r., Kazim. ławn., 237 z 1407 r. 20 Sanok I, 3744 z l461 r. 21 Kazim. ławn., 2663 z 1423 r. 22 Kłodz., 2380 z 1408 r., 3326 z 1413 r., 3758 z 1415 r. Por. art. (40) De condemnacione iniusta w: Consu- etudines terrae Cracoviensis, Vol. Const. I, s. 161. W tekście polskim tytuł brzmi O nyesprawyedlywem zdanyu. Zob. też opinię O. Balzera, Przewód sądowy polski w zarysie, Lwów 1935, s. 186: „Niestający jest ten, kto po trzykrotnym i czterokrotnym wezwaniu woźnego nie stawi się. Jeśli jednak pojawi się przed sądem jeszcze tego samego dnia, choćby nawet po czterokrotnem wywołaniu woźnego, natenczas uważa się za stającego; zapisana i uzyskana na nim kontumacja znosi się na jego żądanie, co w późniejszem procesie zwano aresztowaniem kondemnaty (arestatio condemnationis)”. Tekst art. (40) De condemnatione iniusta: Item dum aliquis aliquem condemnaverit iniuste, condemnatus arestabit condemnationem in libro, et si citaverit pro iniusta condemnatione, tunc ille qui sic condemnavit, de- bet luere penam trium marcarum et condemnationem describere de libro, sed si condemnatus non arestaverit condemnationem, tunc ille qui condemnavit, potest desribere sine pena. 23 Np. Kłodz., 2233 z 1408 r. Łysiak, Decr. II, 40 z 1482 r., w Kłodz., 3227 z 1413 r. ktoś ...arestavit omnes causas undeque motas matris sue. 24 N. Warsz. ławn. I, 667 z 1465 r.: Veniens Nicolaus Zambrzoch in bannito iudicio coram nobis Nicolao advocato et scabinis fidedignis feria sexta… (1465, 12.7) arestavit terminum alias vstal roku contra Martinum (notarium) solnemu pro debito, pro quo inculpaverat eundem coram dominis. 25 Kłodz., 1931 z 1407 r. W Kłodz., 274 z 1393 r., klasztor kładzie areszt na sołectwie w Gonowie ne alicui venderetur, a w 289 z 1394 r. uzasadnienie tego kroku: ...asserens ad monasterium proprius eandem scolteciam de iuris ordine pertinere. Podobne uzasadnienie w Kłodz. 329 z 1394 r.: Johannes nepos Paulini de Wliczka arrestavit vendicionem predii… siti ante Weliczkam, asserens sibi proprius pertinere, ne possit per quempiam ab ipso absque scitu ipsius aliquomodo alienare. 26 Patrz niżej, rozdz. 15. 27 Z. Rymaszewski, Z badań nad funkcjonowaniem…, s. 164 i nast. 23 Wstęp Jednakże nie przyniosły go do nas spisy prawa sasko-magde- burskiego, które go nie znają, jest bowiem od nich młodszy28. W Polsce pierwsza wzmianka o areszcie pochodzi z 1317 r.29 W Niemczech pojawia się dopiero w późnym średniowieczu, jako produkt rozwoju gospodarki towarowo-pieniężnej30. Gdy idzie o prawo chełmińskie, należy mieć na uwadze, że w zakresie prawa sądowego, tak materialnego jak i procesowego, przejmuje ono przepisy prawa sasko-magdeburskiego. Tak jest z Der Alte Kulm i szeregiem jego rewizji31. Próba odtworzenia wcześniejsze- go od DAK prawa chełmińskiego na podstawie najstarszych ksiąg są- dowych Chełmna i Torunia, podjęta przez K. Kamińską za namową Zbigniewa Zdrójkowskiego, nie dała rezultatów32. Jako będące poza ramami chronologicznymi przyjętymi w ni- niejszej pracy, pozostawiamy je na boku. W Polsce prawdopodobnie działały na rzecz powstania aresz- tu te same przyczyny co w Niemczech, przy czym od najstarszych ksiąg sądowych, czyli od II połowy XIV w., jawi się on jako instytucja powszechnie stosowana33. Skoro spisy prawa sasko-magdeburskiego nie mogły być źró- dłem aresztu, należy przyjąć, że jest on tworem polskich sądów miej- skich prawa niemieckiego. 28 Tak już Groicki, Tytuły…, s. 137, stwierdza: ...w prawie majdeburskim o tych areszciech oprócz aresto- wania konia barzo mało jest napisano. To, co zostało „napisano” dotyczy instytucji wydobywczej „Anefang”. Jednakże należy wziąć pod uwagę, że w prawie sasko-magdeburskim są przepisy regulujące stosunki między dłużnikiem a wierzycielem, które per analogiam można odnieść do później wykształconego aresztu, np. Ssp Ldr I.70, III, 16, III, 41 § 4. 29 Liber act. Crac., 421 z 1317 r., następne 1091 i 1101 z 1332 r. Wzmianka z 1317 r.: ...quem ortum domina Pulcra Elczka dicta iudicialiter fuerat allocuta. Że allocutio = arestacio – vide rozdz. 1, Terminologia. 30 H. Planitz, Studien zur Geschichte… Tak też w podręcznikach Planitz-Eckhardt, Deutsche Rechtsge- schichte, Graz–Köln 1971, s. 233, H. Mitteis, Deutsche Rechtsgeschichte, München 1985, s. 294. Podkreśla się, że niemiecki proces aresztowy sięga swymi korzeniami średniowiecznego prawa włoskiego, HRG Bd 2, kol. 1257–1258, s.v. Kummer. 31 Dla mediewisty łaciński przekład prawa chełmińskiego dokonany przez Bandtkiego w łacinie prawników rzymskich jest nie do przyjęcia. J.W. Bandtkie, Jus Culmense cum appendice…, Varsaviae, MDCCCXIV. 32 K. Kamińska, Prawo chełmińskie…, s. 357. 33 Zob. np. Lwów ławn. I i II, Krak. wójt. 24 Areszt rzeczy jako zabezpieczenie wierzytelności Skoro jednak tak było, istotną jego cechą może być znaczna różnorodność regulacji, jak to miało miejsce w Niemczech34. Rzeczy- wiście, Groicki czasem tę różnorodność podkreśla35. Mogło być tak, że w różnych miastach różnie areszt regulowano, tego jednak w pełni na podstawie ksiąg sądowych ustalić się nie da, to znaczy nie da się odtworzyć całości postępowania aresztowego w konkretnym mie- ście36. Zbierając różne elementy tego postępowania z różnych miast, możemy stworzyć sztuczną całość, podkreślając niekiedy lokalne od- mienności. Tego niebezpieczeństwa trzeba być świadomym. Powstaje więc instytucja prawa niemieckiego stworzona przez polskie sądy prawa niemieckiego. Niewątpliwie było to dzieło niemiec- kiego czynnika etnicznego, choć działającego w obcym otoczeniu37. Jeśli weźmiemy pod uwagę, że sędziami byli rzemieślnicy i kupcy, zwłaszcza ci pierwsi zazwyczaj analfabeci, nie będzie nas dzi- wiła pewna „chropowatość” naszej instytucji38. 34 Zob. wstęp do ordynacji krajowej Torgau, A. Volckmann, Informatio Notariorum oder Neuverbesserte Notariat-Kunst oder Hand- und Formular-Buch, Leipzig 1671, s. 119: Wir befinden dass mit den Kummer und Arestiren viel Missbrauch, Unrichtigkeit und Ungleichheit in den Gerichten biss anhero vorgefallen, deswegen ordnen setzen und wollen wir... 35 Groicki, Tytuły…, s. 123. Postępek z arestu, kiedy kredytor pozwie dłużnika, a dłużnik pozwany nie stanie. Ten postępek na różnych miejscach różnie zachowują. 36 Rodzi się pytanie, czy w związku z tym nie należałoby mówić o miejskich prawach sądowych a nie o miej- skim prawie sądowym. 37 O niedocenianiu roli terytoriów polskich w rozwoju prawa niemieckiego pisaliśmy na innym miejscu, zob. Z. Rymaszewski, O prawie miejskim w średniowiecznej Polsce, (w:) Wielkie miasta. Czynniki integrujące i dezin- tegrujące. Łódź, 17–19 maja 1994, t. I, Łódź 1995, s. 26–33. Jeszcze w roku 1735 zwracano się do króla o wy- kładnię autentyczną w kwestii prawa reprezentacji wśród krewnych bocznych, zob. Z. Rymaszewski, Trzy wyroki sądów zadwornych w kwestii prawa reprezentacji wśród krewnyh bocznych w miejskim prawie spadkowym, „Acta Universitatis Nicolai Copernici”, Prawo XXX, Nauki Humanistyczno-Społeczne, zesz. 218, 1990, s. 83–97. 38 Zob. np. opinię o sędziach poznańskich W. Maisla. Jego zdaniem funkcje sądowe w średniowieczu pełnili rzemieślnicy, a nie juryści. W. Maisel, Poznańska księga prawa magdeburskiego i miśnieńskiego, Wrocław 1964, Wstęp, s. XI–XII. Na marginesie warto przypomnieć o plebejskim pochodzeniu woźnych w sądach prawa ziemskiego, zob. Z. Rymaszewski, W kwestii pochodzenia społecznego woźnych sądowych w średniowiecznej Polsce, (w:) Z dzie- jów kultury prawnej. Studia ofiarowane prof. Juliuszowi Bardachowi w 90-lecie urodzin, Warszawa 2004, s. 323–336, zwłaszcza strona ostatnia. 25 Wstęp
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Areszt rzeczy jako zabezpieczenie wierzytelności w miastach Polski średniowiecznej
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: