Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00201 011972 7452396 na godz. na dobę w sumie
Ars Moriendi - ebook/pdf
Ars Moriendi - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 384
Wydawca: Monumen Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-64789-97-7 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> religia i rozwój duchowy
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

'Wędrowanie człowieka ma zawsze jakiś kres. Wyruszając w drogę kiedyś musi się dojść do granicy, która otwiera przed wędrującym rzeczy nowe i obce, dotąd niespotykane. (…) Przeraża śmierć samotna, anonimowa, w obcym szpitalnym wnętrzu, wśród obcych i obojętnego personelu, który często wręcz unika umierającego pacjenta, czekając poza salą na ostatnie jego tchnienie.

Od zawsze śmierć człowieka traktowano jako istotne wydarzenie, zamykające jego wędrówkę po świecie. Była on zaskakująca, pełna tajemnicy, a przede wszystkim otwierała nowe perspektywy – wędrówkę po nowym, innym świecie.

Od starożytności próbowano więc zrozumieć jej siłę, a jednocześnie podpowiedzieć umierającym, co mają czynić, gdy już nadejdzie.

Tak powstała ars moriendi – „sztuka umierania”, czyli poradniki i podpowiedzi w jaki sposób towarzyszyć umierającym w ostatnich chwilach ich życia.'

Znajdź podobne książki

Darmowy fragment publikacji:

Opracowanie redakcyjne Monumen Sp. z o.o. Projekt okładki Piotr Karczewski Zdjęcia sedmak – thinkstockphotos Ingram Publishing - thinkstockphotos Skład i łamanie Anna Szarko Korekta Justyna Sałata Copyright© 2016 by Wydawnictwo Monumen All rights reserved ISBN 978-83-64789-95-3 Wydawnictwo Monumen os. Przemysława 16A/6 61–064 Poznań www.miesiecznikegzorcysta.pl Zamówienia Księgarnia ludzi wolnych tel. 22 266 80 20 sklep@miesiecznikegzorcysta.pl www.monumen.pl SpiS treści Zamiast wstępu. Ostatnia droga . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .7 I. Ars moriendi – z dziejów pojęcia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .11 A. Starożytne księgi zmarłych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .13 B. Chrześcijańska ars moriendi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .20 C. Eutanazja – współczesna propozycja „dobrej śmierci” . . . . . . . . . . . . . . . .30 II. Rodzaje śmierci . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .38 A. Śmierć medyczna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .40 B. Śmierć biologiczna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .57 C. Śmierć metafizyczna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .66 III. Psychologiczne etapy umierania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .78 A. Lęk przed śmiercią . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .79 B. Oczekiwanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .89 C. Oczekiwanie z nadzieją . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .98 IV. Obecność przy umierającym. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .103 A. W rodzinie – wśród swoich . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .106 B. W hospicjum – z wolontariuszami . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .112 C. W szpitalu – wśród obcych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .123 V. Rozmowa i jej tematy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .134 A. Sens rozmowy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .135 B. Prawidła dobrej rozmowy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .142 C. Starsi rozmówcy – trudności i ułatwienia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .159 5 VI. Religijne przygotowanie do śmierci . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .167 A. Obraz śmierci jako konsekwencja koncepcji człowieka . . . . . . . . . . . . .168 B. Religijny obraz śmierci . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .180 C. Przygotowanie do spotkania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .188 VII. Pogrzeb . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .199 A. Różne pogrzeby w różnych kulturach . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 200 B. Pogrzeby w historii chrześcijańskiej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 218 C. Współcześnie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .226 VIII. Żałoba . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .241 A. Proces żałoby i jego fazy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .242 B. Przeżywanie śmierci bliskich jako zerwanie bliskich więzi . . . . . . . . .256 C. Pomoc osobom w żałobie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .263 IX. Obecność przy osieroconych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .271 A. Wdowieństwo . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .272 B. Sieroctwo . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .281 C. Osieroceni rodzice . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .290 X. Bractwa dobrej śmierci . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .302 A. Bractwa przygotowujące do śmierci . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .304 B. Współczesne zorganizowane duchowe wsparcie umierających . . . . . . . . 311 C. Patroni dobrej śmierci . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 316 XI. Prawo życia i śmierci . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .324 A. Prawo do śmierci . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .324 B. Prawo pochówku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 331 C. Testamenty i spadek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .342 XII. Pamięć o zmarłych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .355 A. Modlitwa za zmarłych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .356 B. Nabożeństwa i praktyki pokutne w intencji zmarłych . . . . . . . . . . . . .363 C. Pamiątki po zmarłych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .374 ZamiaSt wStępu OSTATNIA DROGA Wędrowanie człowieka ma zawsze jakiś kres. Gdy wyrusza w drogę, kiedyś musi dojść do granicy, która otwiera przed nim rzeczy nowe i obce, dotąd niespotykane. Na drogach, podobnie jak na granicy, można spotkać np. dusze zmarłych przesuwa- jących się obrzeżami, pod płotami. Też trwają zanurzeni w wędrówce, ale obcej dla tych, którzy jeszcze żyją na tej ziemi. W granicznych mo- mentach, takich jak np. Nowy Rok, czy w okresie świąt można było dokonać pewnych zabiegów – spoglądnąć przez dziurkę od klucza czy przez piastę koła – aby ujrzeć procesję duchów zmierzających drogami do świątyni lub nawiedzających swe domostwa1. Życie człowieka żyją- cego na ziemi zawsze biegnie w pobliżu tajemnych istot, które go po- przedzały w trudach wędrówki po drogach tego świata. W ten sposób tajemnica śmierci sąsiaduje z  tajemnicą życia, a  wędrówka drogami świata zawsze prowadzi w swym ostatecznym wymiarze w zaświaty. 1 K. Moszyński, Kultura duchowa Słowian, t. 2: Kultura duchowa, cz. 2, Warszawa 1967, s. 712. a G O R D a i N t a t s O . u p ę t s w t s a i m a Z 7 Śmierć jest różnie opisywana i określana, gdyż dotyczy bardzo wielu aspektów trwania człowieka. W istocie swej i w najbardziej zauważalnym wymiarze to „stan pozbawiony życia” – określający aspekt biologiczny. W  ten sposób definiuje śmierć w  swych dokumentach ONZ: „Jest to trwałe zaprzestanie wszystkich życiowych czynności”2. Określa się więc śmierć jako „nie-życie”, „utrata formy”, „negacja życia” czy „koniec drogi życia”. Jednocześnie podnosi się w  refleksji nad śmiercią liczne jej odmiany i sposoby rozumienia, jak np. śmierć absolutna (gdy znisz- czeniu ulegają wszystkie żywe komórki, np. po kremacji ciała), śmierć kli- niczna (w historii medycyny uznawany za śmierć moment zaprzestania pracy serca), śmierć medyczna (zdefiniowany przez medycynę moment śmierci), a także pojęcia analogiczne, jak: śmierć cywilna, śmierć psy- chiczna, śmierć duchowa, itd.3 Niemożliwe jest wyobrażenie sobie własnej śmierci. Ciągle tylko „inni” umierają, a we własną śmierć człowiek jakby nie wierzył. Obser- wuje jedynie odchodzenie innych, sam przekonany o silnym trwaniu na własnej drodze. Ma to ogromne znaczenie dla sposobu postrzegania umierania. Jak zauważono: „Śmierć osób zupełnie obcych jest bezoso- bowa i najczęściej niewiele nam mówi o naszej własnej śmierci. Wyraźnie rozróżniamy miedzy śmiercią «swoich» i «obcych». Być może dlatego odnosimy się obojętnie do masowych ofiar dalekich wojen czy katakli- zmów”4. Silne przeżywanie śmierci bliskich nam ludzi, którzy towarzy- szyli nam w drodze naszego życia, często prowadzi do niespodziewa- nych i nagłych odejść po stracie ukochanych osób. Zawsze tajemnicze 2 J. Voigt, The Sings of Death, „World Medical Journal”, 1967, nr 14, s. 23. 3 Por. M. Wańczowski, Księga żałoby i śmierci, Opole 1993, s. 337–347. 4 A. Ostrowska, Śmierć w doświadczeniu jednostki i społeczeństwa, Warszawa 1991, s. 32. 8 Ars moriendi zgony mają wspólny mianownik: utrata kogoś lub czegoś, np. ukochanej osoby, przyjaciela, ojczyzny, nawet pracy czy wartości5. W  historii podejścia do zagadnienia śmierci i  człowieka zmarłego można wyróżnić kilka dominujących strategii, które wynikały z kultury danej epoki. Wymienia się więc strategie: negatywną – opartą na zmyśle wzroku i  odczuciu „braku życia”, doznania martwego ciała, rozkładu i gnicia zwłok (późne średniowiecze); lęku przed dotykiem – obrzydzenie połączone z  wizją wylęgającego się robactwa (późne średniowiecze); anatomiczną – opartą na zmyśle wzroku i  dotyku jako element prak- tyki sądowniczej i  medycznej, poparty wiedzą i  umiejętnościami oraz ciekawością anatomii (XVI–XVII wiek); olfaktyczną – opartą na zmyśle węchu i związaną z nią praktyką czystości, która budziła wstręt wobec trupiego odoru (XVII–XVIII wiek); intymności – angażującą wszystkie zmysły, lecz zakreślającą intymną sferę doznania śmierci wraz z prak- tyką higieny i medycznej terapii, zamykającą śmierć w kręgu najbliższych (XIX wiek); anestetyczną – instytucjonalizującą śmierć i podporządko- wującą ją wiedzy i technologii medycznej, w której zaproszeni jedynie uczestniczą – coraz bardziej jako widzowie (XX wiek)6. Nauka chrześcijańska do medycznych, prawnych czy filozoficznych opisów śmierci dodawała nadzieję na życie wieczne. W XVI-wiecznym katechizmie polskim pouczano: „Żal, upalenie, frasunek, utrapienie, wrzód, głód, niemoc, boleść – zginie wszystko, albowiem gdy Pan Chry- stus wierne swe przywiedzie ku doskonałej wiadomości Boga niewido- mego, jednego – zzuje ciemność tej śmiertelności naszej i spróchniałości, 5 Ch. Berndt, Śmierć ich nie rozłączy („Suddeutsche Zeitung”, 11 I 2008), „Forum”, 2008, nr 14, s. 58–59. 6 J. Barański, Śmierć i  zmysły. Doświadczenie śmiertelnej choroby i  śmierci na przestrzeni wieków, w: Śmierć i wiara w życie pośmiertne w świetle nauk przyrodniczych i humanistycznych, Olsztyn 2003, s. 137–156. 9 Zamiast wstępu. OstatNia DROGa tedy już [nastąpi] ono królestwo, w którym tu na świecie Chrystus kró- lował [...]. To naszych spraw wszystkich ochłoda on żywot wieczny, któ- rego oczekawamy”7. Śmierć jest jedyną i niepowtarzalną drogą, którą każdy przebywa in- dywidualnie, o czasie nie wyznaczonym przez siebie. Współczesny Ka- techizm Kościoła Katolickiego uczy o niej jako etapie drogi człowieka: „Śmierć jest końcem ziemskiej pielgrzymki człowieka, czasu miłosierdzia, jaki Bóg ofiaruje człowiekowi, by realizował swoje ziemskie życie według zamysłu Bożego i by decydował o swoim ostatecznym przeznaczeniu. Gdy zakończy się jeden «jedyny bieg naszego ziemskiego żywota», nie wrócimy już do kolejnego życia ziemskiego. «Postanowione ludziom raz umrzeć» (Hbr 9, 27). Po śmierci nie ma «reinkarnacji»” (KKK, 1013). Życie ludzkie jest drogą i to w jednym kierunku, bez powrotów. 7 M. Białobrzeski, Katechizm albo wizerunek prawej wiary chrześcijańskiej..., r. 1566 [1567], k. 150; cyt. za: M. Rusiecki, Obraz śmierci w katechezie Kościoła katolickiego w XVI-XVIII wieku, w: Wesela, chrzciny i pogrzeby w XVI-XVIII wieku, Warszawa 2001, s. 290. 10 Ars moriendi I. ARS MORIENDI – Z DZieJÓw pOJęcia Czas mierzy się na różne sposoby: przepływem wody, przesypy- wanym piaskiem, ruchem kół zębatych, wahadłem, za pomocą elektryczności, kwarcu czy atomu. Lecz dotąd nie wiadomo, czym on jest. Zrozumienie go wymyka się wszelkim próbom nauko- wego opisu. Wiadomo, że zaczął się przez Wielki Wybuch (Big Bang), gdy piętnaście miliardów lat temu zrodził się Wszechświat, który odtąd rozszerza się, aż w końcu może nawet nałożyć się sam na siebie i skon- centruje się w jednym punkcie (Big Crunch). W  życiu człowieka wiadomo o  nim niewiele: że przemija, ucieka, znika. Przez całe życie spanie zajmuje nam 25 lat, oglądanie telewizji – 11,6 roku, jedzenie – 6 lat, czekanie – 5 lat, sprzątanie – 5 lat, mycie się  – 4,1 roku, czytanie – 6,9 miesięcy, szukanie kluczy – 3 miesiące, makijaż – 11 dni. Te statystyczne zabawy zawsze jednak się kończą – śmiercią, która też jest tajemnicą. Współczesność, podobnie jak całe wieki historii myśli ludzkiej, z jednej strony jest naznaczona zainteresowaniem śmiercią, z drugiej zaś strony – unikaniem tego tematu, jak staroplemiennego tabu. Jak pisał Arnold a i C ę J O p w Ó J E i Z D Z – i D N E i R O m s R a . i 11 Toynbee: „Na Zachodzie przyjęło się, że słowa «śmierć» omal się nie wymawia – szczególnie w Stanach Zjednoczonych, które pośród wszyst- kich państw «rozwiniętych» są dzisiaj najbardziej «rozwinięte» w  po- mijającym element ludzki znaczeniu tego eufemistycznego wyrażenia. Termin «śmierć» jest «nieamerykański»; gdyby się bowiem uznało fakt śmierci za oczywistość również w Ameryce, wówczas należałoby uznać, że Stany Zjednoczone nie są rajem na ziemi, za jaki się uważają (a jest to zasadniczym punktem wiary «amerykańskiego stylu życia»). Dzisiaj Amerykanie, a także inni ludzie Zachodu odpowiednio starają się zastę- pować czasownik «umierać» czasownikiem «odejść» czy też «zejść z tego świata». Kiedy uczestnicy pogrzebu na Zachodzie pozują fotografowi, muszą rozjaśnić twarz konwencjonalnym uśmiechem, jakby uczestniczyli nie w pogrzebie, lecz ślubie czy przebywali na wyścigach”1. Innym podejściem do śmierci jest próba naukowego jej opracowania, jak każdego innego elementu rzeczywistości, w której żyjemy. Powstała tanatologia – nauka o  śmierci, rozumiana potocznie jako dziedzina wiedzy badająca przyczyny śmierci oraz związane z nią przemiany w or- ganizmie człowieka. Jest to jednak specyficzna refleksja, uwikłana za- równo w aspekt poznawczy, jak i dogłębną refleksję egzystencjalną2. Powstał szereg czasopism, ale też wiele publikacji, które tematykę śmierci ujmowały z pozycji parapsychologii, niekiedy w sposób sensa- cyjny lub naiwny. Przykładem może być niezwykła popularność książki Roberta Moody’ego „Życie po życiu”, będącej zapisem stanów psychicz- nych człowieka w doświadczeniu śmierci klinicznej (uznanej przez autora za ostateczną śmierć – metafizyczną, co było rażącym błędem metodo- logicznym). Pseudonauka zaczęła być dominująca w tematyce śmierci. 1 A. Toynbee, Człowiek wobec śmierci, Warszawa 1973, s. 211. 2 P. Bortkiewicz, Tanatologia. Czy istnieje nauka o śmierci?, w: Śmierć i wiara w życie pośmiertne w świetle nauk przyrodniczych i humanistycznych, Olsztyn 2003, s. 16–17. 12 Ars moriendi Motyw „białego światła”, „możliwego powrotu”, „tunelu śmierci” czy banalizacja umierania stały się wiodącym motywem wielu publikacji3. Inną tendencją współczesnej nauki o śmierci jest biologizacja zagad- nienia, oparta na empiryczno-materialistycznej koncepcji człowieka. Jej rezultatem jest uwolnienie etyki od wszelkich założeń religijnych i filo- zoficznych. Śmierć jest wówczas zwykłą entropią, rozpadem materii, niczym nadzwyczajnym, co powinno też kształtować postawę wobec umierającego4. Zainteresowanie śmiercią, a  niekiedy nawet fascynacja tym zjawi- skiem, często wiąże się z nihilizmem, który łączy się z poglądami Fryde- ryka Nietzschego. Ten zachwyt objawia się współcześnie w dążeniach do legalnego stosowania eutanazji jako humanitarnego aktu i w proklamo- waniu prawa człowieka do samobójstwa. Odczucie nihilizmu jako braku wartości i sensu prowadzi do igrania z życiem. W konsekwencji troska „o godną śmierć” paradoksalnie wiąże się dzisiaj z prawem do uśmier- cenia chorych, słabych, starych i niedołężnych5. A. Starożytne księgi zmarłych Od zawsze śmierć człowieka traktowano jako istotne wydarzenie, zamykające jego wędrówkę po świecie. Była on zaskakująca, pełna ta- jemnicy, a przede wszystkim otwierała nowe perspektywy – podróż po nowym, innym świecie. Od starożytności próbowano więc zrozumieć jej siłę i zawartość, a jednocześnie podpowiedzieć umierającym, co mają czynić, gdy już nadejdzie. 3 M. Błażejewski, Rytuał umierania. O literackiej tanatologii dziecięcej, „Albo albo. Problemy psychologii i kultury”, 2000, nr 3, s. 123–132. Por. R. Moody, Życie po życiu, Bydgoszcz 1992. 4 P. Singer, O życiu i umieraniu. Upadek etyki tradycyjnej, Warszawa 1997, s. 240 i nn. 5 A. Siemianowski, Śmierć i  perspektywa nadziei. Esej filozoficzny o  ostatecznych sprawach człowieka, Gniezno 1992, s. 7–31. 13 I. ARS MORIENDI – Z DZIEJÓW POJĘCIA Do najstarszych tekstów „ksiąg zmarłych” należą zapisane na papi- rusach staroegipskie pouczenia. Były one pełne zaklęć, porad i zawołań. Uczyły, co zmarły ma czynić, aby przejść przez świat grozy, nie poddać się sile demonów, nie ulec zaklęciom. Zawierały formułki, które miały za- pewnić zmarłemu powietrze, pokarm i wodę, ale też zdania, które miały zapewnić o jego niewinności, gdy już stanie przed sądem Ozyrysa. Po- znając te formuły, umierający mógł poczuć się silniejszy, zabezpieczony przed atakami, bez obaw wędrować po zaświatach. Na końcu odbywał się pośmiertny sąd: kładziono jego duszę na jednej szali wagi, a na dru- giej – pióro strusie wyjęte z włosów Maata, córki boga słońca Ra. Dusza umarłego musi ważyć mniej niż piórko ptaka, bo inaczej ześlizgnie się w paszczę potwora o głowie krokodyla, ciele lwa i zadzie hipopotama. Tak może się skończyć żywot człowieka hańby. W przeciwnym wypadku trafi do łodzi boga Ra i  będzie z  nim przemierzał niebo, odradzając się w każdą noc w młodości. Ocalony zamieszka na Polu Trzcinowym (obraz raju Egipcjan), zielonym, pełnym traw, żyznych dolin i  uro- dzajnych pól, gdzie będzie uprawiał ziemię, zbierał bogate plony, wio- słował po rzece łodzią i spotykał bogów. „Księgi zmarłych” nakazywały wkładać do grobu drewniane figurki z wypisanymi zaklęciami (shabti), które w raju mogły ożywić zmarłych i dodawać sił do pracy. Odczyty- wane teksty „księgi zmarłych” przygotowywały umierającego do wiel- kiej podróży, zaspokajały ciekawość dotyczącą przyszłości i zajmowały słowami, które miały szczególną, ożywczą moc, pomimo słabnących sił dogorywającego na tej ziemi człowieka6. Bardzo wiele z wątków staroegipskich ksiąg przejęły później wierzenia orfickie, a potem starożytna Grecja. Zostały one odpowiednio zmodyfi- kowane i rozbudowane o bogatą literaturę filozoficzną. Problem śmierci 14 6 A. Szczeklik, Nieśmiertelność. Prometejski sen medycyny, Kraków 2012, s. 63–69. Ars moriendi pojmowano rozmaicie i  szeroko. Definiowano ją w  wielu aspektach, skupiając uwagę na różnych wątkach zjawiska: podkreślano ginięcie przedmiotów, stanów i zjawisk, w tym człowieka, rozpad i zniszczenie; pojmowano ją bądź egzystencjalnie, indywidualnie, analizując doznania umierającej jednostki, bądź jako element nauki o pierwszym, transcen- dentalnym bycie, w którym znajduje ona swój sens i wyjaśnienie7. Nie znajdowano dla śmierci racjonalnego wytłumaczenia, zwłaszcza w najdawniejszej postaci filozofii greckiej, jaką była fizyka. Można o niej tylko milczeć, lekceważyć jej potęgę. Filozofia hellenistyczna nie przy- znawała człowiekowi prawa do lęku przed śmiercią. Twierdziła, że boi się jej tylko człowiek głupi, nieczyniący właściwego użytku ze swego ro- zumu. Refleksja nad życiem była więc sposobem uniknięcia leku przed nią, była elementem starożytnej ars moriendi – sztuki właściwego przy- gotowania się do spotkania z nią. Platon w IV wieku przed Chr. śmierć ze starości uważał za zgodną z naturą i określał ja mianem „śmierci symetrycznej”. Taka śmierć – w od- różnieniu od śmierci gwałtownej, w nagłej chorobie czy w wypadku – nie jest przykra, a nawet może dostarczyć przyjemnych, poznawczych do- znań. Człowiek, jako symetryczna jedność ciała i duszy, niekiedy bywa zdeformowany, gdy np. piękna dusza „mieszka” w nędznym ciele czy też słaba dusza zamieszkuje silne i piękne ciało. Śmierć w radykalny sposób niszczy te symetrię, uwalniając jednak jedną jej część – duchową. Życie cenne, które „pomnaża” duszę, oddane jest filozofii, czyni człowieka szczęśliwym i dobrym na zawsze. Może stać się wzorem doskonałości. Przy czym lepsza jest śmierć nawet w pozornej hańbie niż życie w praw- dziwych występkach, a szczęśliwszy jest ten, kto krzywdy doznaje, niż 7 J. Gajda-Krynicka, Metafizyka śmierci w  filozofii starożytnej, „Kwartalnik Filozoficzny”, 1998, t. 26, z. 2, s. 5–46. Por. Tenże, Paradoks śmierci w filozofii starożytnej, „Problemy współczesnej tanatologii”, t. V, Wrocław 2001, s. 9 i nn. 15 I. ARS MORIENDI – Z DZIEJÓW POJĘCIA ten, który ją wyrządza. Platon w Gorgiaszu zapisał: „najgorzej żyje ten, który ma w sobie niesprawiedliwość i nie uwalnia się od niej (...) to bę- dzie właśnie ten, który by największe zbrodnie popełniał, a  najgorszą się niesprawiedliwością kierując, doprowadził do tego, żeby go nikt nie upomniał ani wyuzdania jego nie powściągał, ani mu kary nie zadawał”8. Model śmierci filozoficznej Platon zawarł w  czterech aktach: w Obronie Sokratesa, która miała być zapisem mowy przed sądem, jaką wygłosił oskarżony mocą ustawy Diopekthesa o bezbożności; w dialogu Kriton (Sokrates oczekuje w więzieniu na wykonanie wyroku), Gorgiasz (Sokrates naucza i już wie, że wszystko kończy się śmiercią) i Fedon (opis ostatniego życia Sokratesa, dysputa z uczniami i przyjaciółmi)9. Drogą do wolności od śmierci jest filozofowanie, to ars moriendi my- ślicieli greckich. Sokrates mówi, że ludzie nie mogą zrozumieć śmierci, gdyż nie chcą jej zrozumieć. Szczęście rozumiane jako płynące z  po- wściągliwości żądz, brak potrzeb zmysłowych, jest ideałem. Ono nie jest zrozumiałe, chociaż zasługuje na porównanie go do szczęścia kamieni czy trupów. Śmierć taka, jak się ją potocznie rozumie, jako oddzielenie duszy i ciała, początek oddzielnego istnienia, jest uzyskaniem duchowej wolności od pokus i namiętności, a więc uzyskaniem celu, do którego zmierzają filozofowie. Istotnym motywem rozwoju człowieka powinno być zyskiwanie mądrości, poznanie właściwego dobra. Związek z ciałem stwarza szereg przeszkód w osiągnięciu tego stanu. Zmysły nie dostar- czają bowiem duszy żadnych pewnych danych. Z  właściwym przed- miotem jej poznania można się zetknąć poprzez rozumowanie, a  nie przez kontakt zmysłowy. Ciało zaś, poprzez choroby, żądze i pragnienia, 8 Platon, Gorgiasz, 479a. 9 J. Gajda-Krynicka, Ars moriendi w  filozofii starożytnej. Śmierć filozoficzna, „Problemy współczesnej tanatologii”, t. 7, Wrocław 2003, s. 9–19. 16 Ars moriendi odbiera człowiekowi czas i zakłóca spokój, odwraca uwagę od istotnego celu filozofowania, uniemożliwia dojrzenie prawdy10. W zupełnie innym kręgu kulturowym, w Tybecie, powstała w ósmym wieku po Chrystusie znana księga „Bar-do Thos-grol”, czyli Tybetańska Księga Umarłych. Nosi też bardziej rozwinięty tytuł: „Księga głębokiej nauki jasno przypominająca wielkie wyzwolenie z  Bar-do Dharmaty spod władzy strażników gniewnych oraz spokojnych” albo też: „Wielkie Wyzwolenie z  Bar-do przez słuchanie”11. Tybetańskie słowo „bar-do” (lub „bar-ma-do”) znaczy „to, co jest między (dwoma)”, „przestrzeń pośrednia”. Tybetański termin odpowiada sanskryckiemu terminowi „antarabhawa”, który dosłownie znaczy „międzybyt”, a oznacza sytu- ację, w której znalazł się ktoś, kto rozstał się z tym życiem, a nie wszedł jeszcze w  nową formę istnienia. Stoi przed nim sześć sfer samsary – kołowrotu istnień, ale też możliwość ostatecznego uwolnienia. Księga odnosi się do stanu szóstego – stawania się. Została napisana po to, aby pomóc praktykującym medytację świadomie umrzeć. To, gdzie w końcu znajdzie się zmarły, zależy od jego dobrego lub złego karmana (uczynków w  poprzednich wcieleniach), ale też od własnego wyboru. Zdeterminowany on jest zdolnością przebrnięcia przez próby, którym będzie poddany, a  które polegają na rozpoznawaniu właściwej istoty pojawiających się w  stanie bardzo gniewnych lub spokojnych postaci różnych bóstw tantrycznych oraz światłości. Ta zdolność to właśnie „Bar-do Thos-grol”, który określa rozpoznawanie, rozumienie, wiedzę, mającą właściwości zbawcze12. 10 D. Karłowicz, Arcyparadoks śmierci, Kraków 2000, s. 160–169. 11 Tybetańska Księga Umarłych, „Literatura na Świecie”, 1985, nr 8–9 (169–170), s. 10–110. Por. Tybetańska Księga Umarłych, Kraków 1991. 12 I. Kania, Bar-doThos-Grol, czyli Tybetańska księga Umarłych, „Literatura na Świecie”, 1985, nr 8–9 (169–170), s. 4–9. 17 I. ARS MORIENDI – Z DZIEJÓW POJĘCIA Zasadnicza idea tybetańskich ksiąg opiera się na przekonaniu, że każdy człowiek powinien umieć umierać. Księga zawiera rady i przekazy najbardziej znanych i  uczonych mnichów z  klasztorów tybetańskich. Treści te nie były przekazywane każdemu. Księgę czytano osobie umie- rającej albo już w trakcie uroczystości pogrzebowych. Czynił to mędrzec, dbający jednocześnie, by osoby niepowołane nie miały dostępu do jej treści (Europa poznała ją dopiero w XX wieku). Przez tę lekturę chciano dopomóc umierającemu lub zmarłemu zrozumieć każdy kolejny etap jego niezwykłej drogi, czekających go spotkań, zdarzeń, doznań. Chciano mu umożliwić szybkie wejście w inny świat. Rozpacz, miłość, przywią- zanie bliskich jedynie opóźniały moment odejścia. Należało więc tak po- stępować, by zmarły przeszedł do krainy śmierci w odpowiednim stanie ducha, uwolniony przede wszystkim od wszelkich trosk cielesnych13. Tybetańska Księga Umarłych wyraźnie zarysowuje buddyjską naukę o  człowieku. Jedynym ostatecznym celem, do którego warto i  należy dążyć, jest – według niej – wyjście poza obracający się z  wieczności w wieczność kołowrót samsary – narodzin, śmierci, ponownych naro- dzin. Księga zawiera pouczenia, jak można uniknąć kolejnych wcieleń poprzez rozpoznanie „głównych światłości”, które zapewniają osta- teczne stopienie się z Dharmakają (ostateczną Prawdą, Najwyższą Rze- czywistością). Jest to więc raczej ucieczka przed kolejnymi narodzinami niż przed samą śmiercią. To narodziny są źródłem wszelkiej ułomności i niosą ze sobą największe zagrożenie14. Księga jest przewodnikiem dotyczącym okresu między śmiercią i narodzeniem. Bar-do dzieli się na trzy etapy: 1. gdy dusza przebywa poza wcieleniem i ogląda Jasne Światło; 2. gdy ponownie pojawiają się 13 A. Tokarczyk, Tamten świat, Warszawa 1986, s. 82–86. 14 I. Kania, Tybetańska księga umarłych, w: Antropologia kulturowa. Zbliżenia epok i problemów, Lublin 1995, s. 99–102. 18 Ars moriendi przedmioty w formie marzeń sennych; 3. gdy dusza wciela się w ciało z krwi i kości, wchodząc w łono. Pragnienie ponownego wcielenia wynika z iluzji karmicznych, które nie dopuszczają do tego, by zmarły skupił się na czystym stanie Buddy. W trakcie wcielenia ciało duchowe, które okre- ślone jest właściwym dla danej osoby układem karmicznym (energii), przechodzi w formie fizycznej proces odwrotny do tego, który dokonuje się podczas umierania. Śmierć więc nie jest zanikiem istnienia, nic w niej nie ulega zagładzie i zanikowi. Jest przejściem z jednego etapu istnienia w drugi. Wśród wielu wskazań Księga wyróżnia nieustanne przypomi- nanie, by strzec się projekcji i nieświadomych skłonności. Projekcje po- jawiających się bóstw są tworami ciała mentalnego zmarłego. W chwili śmierci Księga Umarłych zaleca praktykę, która jest nazywana „wyrzu- ceniem świadomości poza siebie”. Umierający ma: zachować niezmą- cony umysł, wolny od związków z ziemskim życiem; wizualizować nad swoją głową siedzącego Buddę, otoczonego łukiem tęczy; poczuć, że jego jaźń napełnia się obecnością istoty oświeconej; wizualizować świa- domość – w formie ognistej kuli – przesuwającą się w górę wzdłuż krę- gosłupa aż do czubka głowy; doświadczyć zmieszania się świadomości siebie z umysłem istoty oświeconej (jak miesza się woda z wodą). „Wy- rzucona świadomość” wznosi się i wprowadza w istotę Buddy. Odczyty- wane słowa „Bardo Thodol” dostarczyć mają pewności, że przechodząc przez próg śmierci, wchodzi się w światłość15. Każda kultura, w tym każda religia, stworzyła własne, specyficzne po- dejście do śmierci i umierającego człowieka. Przygotowanie do śmierci jest duchową koniecznością w islamie, a przynajmniej w sufizmie. Sufi (nazwa pochodzi od białej szaty wełnianej – suf) to mistycy kochający Allaha, doznający często w jego obecności duchowej śmierci. Sposobem 15 K.P. Kramer, Śmierć w różnych religiach świata, Kraków 2007, s. 110–118. 19 I. ARS MORIENDI – Z DZIEJÓW POJĘCIA przygotowania się do śmierci jest praktykowanie świętej sztuki umie- rania – fana (zgaśnięcie) – jeszcze za życia. Polega ona na skupieniu wszystkich swoich dążeń na umiłowaniu Boga w  każdym miejscu i w każdym człowieku oraz na nieustannym rozważaniu prawd Bożych. Zażyłość duszy z Bogiem – także podczas jedzenia, picia, pracy i snu – wypełnia duszę i każde poruszenie człowieka. W niektórych odmianach sufizmu wyróżnia się trzy etapy fany: 1. prośba skierowana do Boga o przebaczenie i dążenie do oczyszczenia; 2. błogosławienie Mahometa i łączenie się z jego wizją Boga; 3. tożsamość i jaźń ucznia ulega wyga- szeniu i ginie w Allachu. Kto ćwiczy się w fanie, czyli w wygaszaniu sa- mego siebie, umiera jeszcze przed śmiercią i już nigdy więcej nie umrze16. Specyficzne wskazówki poszczególnych religijnych ksiąg ars moriendi są uzależnione od koncepcji zbawienia i nauce uwolnienia się człowieka od związków z ziemią. Bo śmierć nie jest straszna, gdy umierający nie myśli o tym, co traci, lecz wyczekuje tego, co go może spotkać. B. Chrześcijańska ars moriendi Podstawą formułowania chrześcijańskiej ars moriendi jest śmierć Je- zusa na krzyżu. Jego życie obejmuje wszystkie skargi i żale człowieka, począwszy od Adama aż do ostatniego. Ogarnia On wszystkie obawy i nadzieje ludzkie, w tym także związane z poddaniem się śmierci w celu jej zwyciężenia. Ewangelie przekazują siedem wypowiedzi umierają- cego Jezusa, z  których każda znalazła ważne miejsce w  pouczeniach na temat umierania. Słowa te stały się elementami, z  których budo- wano nauki i  wskazówki dla umierających. Były to np.: przebaczenie wszystkim, którzy cokolwiek zawinili (żołnierzom krzyżującym Jezusa); obietnica raju (dla łotra); testamentalne powierzenie wzajemne matki 20 16 Tamże, s. 239–241. Ars moriendi i syna (Maryi i św. Jana); wyrażenie pragnienia Boga („Pragnę!”); po- czucie osamotnienia („Boże mój, czemuś mnie opuścił?”); ogólne pod- sumowanie życia („Wykonało się!”); wskazanie „kierunku” umierania („W ręce Twoje Ojcze powierzam duszę moją”)17. Zbawiciel był jedynym człowiekiem, który zaznał na sobie całego przekleństwa śmierci. Nie podlegał konieczności umierania – przyjął śmierć dobrowolnie, a  umierał jako suwerenny wobec śmierci. Chciał oddać życie za ludzi, stał się ofiarą ludzkiej nienawiści i grzechu18. Panującą nad światem śmierć, która poprzez grzech została spro- wadzona na ludzi, pokonał na krzyżu Chrystus (por. Rz 5, 12. 14; Kor  15,  21). Jego śmierć uwolniła ludzi z  niewoli grzechu i  śmierci (Rz 8,  2; Hbr 2, 15). Ofiara Chrystusa zakończyła władanie śmierci na świecie, chociaż jej ostatecznie nie unicestwiła. Kto jednak jest po- słuszny Jego nauce, ten ze śmierci przechodzi do życia: „Każdy kto żyje i wierzy we mnie, żyć będzie na wieki” (J 11, 26). Prawdziwą śmiercią nie jest bowiem śmierć fizyczna, ale trwanie w więzach grzechu (Kol 2, 13). Trwanie przy grzechu ściąga potępienie, czyli „śmierć drugą” (wyrażenie „apokalipsy”). Śmierć fizyczna w  tej perspektywie jest czymś drugo- rzędnym, gdyż prawdziwym celem życia ludzkiego jest życie wieczne. A  kto zachowa naukę Chrystusa, będzie żył na wieki (J 8, 51). Życie chrześcijanina, które rozpoczyna chrzest jednoczący go z  Ukrzyżo- wanym, wprowadza go na drogę codziennego umierania tego wszyst- kiego, co powstrzymuje go w dążeniu do życia wiecznego19. Zasadniczym punktem chrześcijańskiej „sztuki umierania” jest świa- domość głębokiej więzi z  Chrystusem. Święty Paweł nawał tę relację 17 E. Kapellari, Sztuka umierania, Kraków 2006, s. 219–223. 18 J. Salij, Przekleństwo śmierci i  śmierć w  Chrystusie. Próba teologii śmierci, w: Śmierć i wiara w życie pośmiertne..., dz. cyt., s. 236–238. 19 D. Karłowicz, Arcyparadoks śmierci..., dz. cyt., s. 169–171. 21 I. ARS MORIENDI – Z DZIEJÓW POJĘCIA „współumieraniem z Chrystusem” (por. Rz 6, 1–11; 2 Kor 4, 10–14). Ta wspólnota obejmuje całe życie, we wszystkich jego wymiarach. Takie życie wymaga samouświadomienia sobie własnej kondycji stworzenia, a w tym własnej śmiertelności oraz przyjęcie prawdy o dziele zbawczym Chrystusa. Ars moriendi staje się wówczas sztuką wybierania, rozróż- niania, opierania życia na najmocniejszych fundamentach20. W starożytności śmierć budziła respekt i lęk. Słowo „fukus” ozna- czało nie tylko „zwłoki”, ale też „zabójstwo”, a „funestus” – „nieczysty”, ten, kto miał kontakty ze zwłokami. W  Rzymie cmentarze lokowano wzdłuż dróg poza miastem – obowiązywał zakaz grzebania zmarłych w  obrębie miasta, gdyż to naruszałoby świętość (sanctitas) domostw ludzi żyjących. Święty Jan Chryzostom wzdrygał się przez zwłokami jak poganie i przestrzegał przed przetrzymywaniem ich w domach. Dopiero w V wieku uwierzono, że groby męczenników strzegą żyjących chrze- ścijan, są znakiem łaski Bożej. Obudowywano więc je bazylikami, wie- lopiętrowymi sarkofagami. W VI wieku zmarli weszli do miast – najbar- dziej znakomitych chowano w katedrach, a gdy miasto się rozrastało, zanikała granica między miastem a cmentarzem. Świątynia składała się z  nawy, dzwonnicy i  cmentarza. Cmentarz był miejscem publicznym, a  handlarze pracowali nawet przy otwartych grobach, kuglarze zaba- wiali ludzi, a adwokaci oferowali usługi prawne. Śmierć była traktowana jako obowiązujące wszystkich prawo natury, nieuchronne przezna- czenie, przed którym nie próbowano uciekać. Do XII wieku śmierć nie była sprawą indywidualną, lecz publiczną21. Rozważania dotyczące śmierci pojawiły się literaturze chrześcijań- skiej w III wieku i miały charakter traktatów teologicznych. Omawiano 20 M. Machinek, Śmierć w dyspozycji człowieka. Wybrane problemy etyczne u kresu ludzkiego życia, Olsztyn 2004, s. 171–173. 22 21 A. Krzemiński, Kult i jad, „Polityka”, 2012, nr 44, s. 10–11. Ars moriendi w nich przede wszystkim zagadnienia prawd wiary, chociaż już podej- mowano – na marginesie – przepis na „dobrą śmierć”. Jednym z pierw- szych utworów tego typu był traktat św. Cypriana, bpa Kartaginy (210–258) De mortalitate. Napisał go z  powodu epidemii morowego powietrza (252–253). Autor niósł pociechę, podnosił chrześcijan na duchu. Po- uczał, że nikt nie powinien lękać się śmierci, jeśli tylko pragnie połączyć się z Chrystusem. Śmierć przybliża bowiem Królestwo Boże, które za- pewnia wieczną szczęśliwość, gdy na ziemi są tylko łzy i rozpacz. Wska- zywał na niebo jako prawdziwą ojczyznę każdego wierzącego. Traktat ten jest rodzajem duchowego przygotowania do śmierci, do pogodzenia się z nią i godnego jej przyjęcia. W podobnym duchu pozostawał szereg innych traktatów z okresu od III do XV wieku. Wśród nich można wymienić m.in.: Liber de bono mortis św. Ambrożego (340–397); De morte św. Jana Chryzostoma (347–407); De morte i De cura pro mortuis generenda św. Augustyna (353–430); De meditatione mortis Ruperta z Deutz (zm. 1129) czy pseudoaugustyńskie Speculum mortis (z XIII wieku). Wiele z nich znalazło swe echo w póź- niejszych „sztukach umierania”, np. poprzez przejętą fabułę (sytuacja umierającego człowieka i  towarzyszące temu okoliczności). Utworem w całości przejętym przez późniejszych autorów właściwych „sztuk umie- rania” (Gersona, Mateusza z  Krakowa, Capranikę) należy Admonitio morienti et de peccsatis suis nimium formidanti św. Anzelma z Canter- bury (1033–1109). Jest to traktat napisany w formie pytań skierowanych do umierającego, który na nie odpowiada – z wyraźnym rozróżnieniem osób świeckich i duchownych. Autor chce obudzić w umierającym żal za grzechy, pragnienie poprawy, świadomość możliwości uzyskania zbawienia dzięki śmierci Chrystusa, którą będzie mógł się zasłonić na Sądzie Bożym. Zaleca umierającemu odmawianie stosownych modlitw, wymienia właściwe psalmy, które kapłan powinien odmawiać za chorego. 23 I. ARS MORIENDI – Z DZIEJÓW POJĘCIA Innym ważnym utworem, popularnym w późniejszych wiekach, była apokryficzna Historia Iosephi fabri lignarii (IV-V wiek), która ukazuje ostatnie chwile św. Józefa. Przed śmiercią jego serce ogarnęła ogromna trwoga, udał się więc do świątyni i prosił Boga o pomoc archanioła Mi- chała, by był przy nim w momencie śmierci. Po powrocie do Nazaretu umierał, wpatrując się w Jezusa obecnego przy łożu śmierci. Po śmierci Chrystus poprosił Boga o zesłanie archaniołów dla pomocy umarłemu, by poprowadzili jego duszę do nieba. Prośba została wysłuchana: Mi- chał i Gabriel zanieśli duszę św. Józefa przed Tron Wszechmogącego. Ten utwór przywoływany był jako wzór umierania, przykład, nabrał cha- rakteru dydaktycznego dla innych umierających22. Do dzieł uważanych za pierwsze, właściwe „sztuki dobrego umie- rania”, które zyskały wielka sławę i stały się wzorcami dla innych au- torów dzieł o  podobnym charakterze, należą utwory Jana Gersona (1363–1429) – wybitnego teologa francuskiego i kanclerza uniwersytetu w  Paryżu, Mateusza z  Krakowa (ok. 1345–1410) – reformatora Aka- demii Krakowskiej i  rektora uniwersytetu w  Heildelbergu oraz kardy- nała Domenica da Capranicy (ok. 1400–1458) – arcybiskupa Fermo we Włoszech. Dały one początek całej odmianie gatunkowej określanej jako „traktaty de arte bene moriendi”. Zawierają one dwa rodzaje pouczeń i przepisów: jedne mają poprowadzić człowieka drogą do granicy życia doczesnego, a drugie dotyczą chwili poprzedzającej przekroczenie gra- nicy śmierci. Odpisy ars moriendi były wywieszane publicznie, głównie w kościołach i szpitalach23. Dzieło Jana Gersona pt. Opusculum tripartitum de praeceptis deca- logi, de confessione et de arte moriendi powstało około roku 1408. Było 22 M. Włodarski, Ars moriendi w literaturze polskiej XV i XVI wieku, Kraków 1987, s. 19–21. 24 23 M. Wańczowski, Księga żałoby i śmierci, Opole 1993, s. 17–18. Ars moriendi częścią większego traktatu teologicznego, poświęconego analizie Dzie- sięciu Przykazań i spowiedzi. Traktat przypomina o właściwej postawie człowieka wobec Boga – co ma pomóc zrozumieć czas na ziemi jako okazję do zasługiwania na życie wieczne. Kolejna część zawiera pytania, które należy zadać umierającemu (dotyczą wyznania wiary, grzechów, przypomnieniu o spowiedzi, wzbudzeniu skruchy, przebaczeniu bliźnim, wynagrodzeniu krzywd). Trzecia część zawiera teksty modlitw do Boga z prośbą o obronę przed złymi duchami, zwrot do Maryi o wstawien- nictwo u Jezusa, modlitwę do aniołów, a zwłaszcza Anioła Stróża, oraz do świętych, których chory za życia otaczał czcią. Ostatnia część skiero- wana jest do osób towarzyszących umierającemu – by nie przypominali mu osób i majątku, który musi zostawić, nie łudzili go nadzieją wyzdro- wienia, pamiętali o najważniejszej sprawie – zdrowiu duszy. Gerson do- maga się wydania zarządzenia dla domów szpitalnych i kościołów, by nie przyjmowali chorych, którzy nie chcą się wyspowiadać. Dzieło Ars moriendi Mateusza z  Krakowa poświęcone było zasad- niczo zagadnieniu moralnemu: w  jaki sposób umierający nie powi- nien się znaleźć w „sidłach diabelskich”, a więc jak powinien „dobrze umierać”. Umierający jest szczególnie narażony na: kuszenie diabelskie w sprawach wiary; rozpacz; zniecierpliwienie; pychę (samouwielbienie i wywyższenie, które ma mu zapewnić wieniec chwały); chciwość – sku- pienie uwagi na majątku, który umierający zgromadził. Każda z pokus odparta jest przy pomocy anioła, który wspiera wysiłek umierającego. Akcent położono na spowiedź i  przyjęcie świętych sakramentów oraz przeczytanie i przestudiowanie traktatu. Ukazał się w latach 1497–1498 w Lipsku i był bogato ilustrowany24. 24 Por. P. Keeley, Now and at the Hour of our Death: the Ars moriendi and Modern Dying, „European Journal of Palliative Care”, 2001, nr 5, s. 208–211. 25 I. ARS MORIENDI – Z DZIEJÓW POJĘCIA Kolejnym wzorcowym traktatem było dzieło kard. Domenica da Capranicy pt. Speculum artis bene moriendi de temptationibus... (Zwier- ciadło sztuki dobrego umierania, o pokusach, karach piekielnych, py- taniach do konających i o różnych modlitwach, jakie powinny być od- mawiane dla ich zbawienia). Autor zaleca chrześcijanom przyjmowanie nadchodzącego zgonu dobrowolnie i bez lęku, a jest to możliwe, gdy człowiek nauczy się dobrze umierać. Niektórzy ludzie zbyt późno za- czynają rozumieć, jak pożyteczne jest zostać uczniem w szkole dobrego umierania25. W ślad za tymi dziełami ukazał się szereg przekładów na języki naro- dowe, z poszerzonym opisem kar piekielnych i czyśćcowych, wyobraże- niami Sądu Ostatecznego i Antychrysta. Na temat śmierci pisało wielu autorów: Bartłomiej z Maraschi, Valentinus, Mikołaj Weidenbusch, Jan Baptysta Spagnoli, Hieronim Savonarola (Predica dell’arte del ben morire, ok. 1494–1496), Jodok Clichtov, Erazm z Rotterdamu (De praeparatione ad mortem liber, 1533), Piotr z Lukki i inni. Podkreślano, że umiejętność umierania jest „sztuką nad sztuki”. Lecz „dobrze umrzeć nikt nie umie, jak tylko ten, kto nauczył się dobrze żyć. Zaś dobrze żyć to znaczy żyć sprawiedliwie, ponieważ sprawiedliwy nadzieję ma przy śmierci swojej”26. Zagadnienie śmierci znalazło się w średniowieczu w centrum zaintere- sowania. Śmierć rozpatrywano z perspektywy marności świata doczesnego oraz wezwania do ascezy i wyzwolenia z doczesności. Pieśni o świętych, np. Legenda o świętym Aleksym czy Rozmowa mistrza Polikarpa ze śmiercią miały to uzmysłowić. Drugi nurt średniowiecznego rozumienia śmierci wiązał się z ars moriendi – za wzór stawiano bohatera Pieśni o Rolandzie, który umierając na polu bitwy, zdobył się jeszcze na wiele ważnych gestów 25 M. Włodarski, Ars moriendi..., dz. cyt., s. 22–63, 90–93. 26 Valentinus, licencjat z teologii działający w Miśni, cyt. za: M. Włodarski, Ars moriendi..., dz. cyt., s. 60. 26 Ars moriendi (dął w róg, wbiegł na wzgórze, by być bliżej Boga, złamał miecz, położył się z głową w kierunku przebywania króla, złożył ręce)27. Literatura „sztuki umierania” była swoistym oswajaniem ludzi z myślą o nieuchronnej śmierci. Jednym z dominujących motywów póź- nośredniowiecznych traktatów był dystans do tego, co przemijające. Chodziło o stosunek do świata, do jego posiadania i przeżywania. Nie była to jednak pogarda dla świata, lecz sposób zwerbalizowania od- wiecznego dylematu człowieka jak odczuwać dramat umierania. Pod- kreślał on, że człowiek jest istotą rozpiętą między niebem a ziemią i po- winien świadomie podejść do faktu swego przemijania na tym świecie. W perspektywie nieuchronnej śmierci chrześcijanin powinien uczyć się spojrzenia na życie28. O śmierci należy bowiem myśleć nie w chwili, gdy ona się już zbliża, ale przez całe życie. Jan de Vauzelles, który w 1538 roku opublikował tekst do Tańca śmierci Hansa Holbeina Młodszego, uznawał, że ziem- skie życie jest tylko przygotowaniem do życia wiecznego, podobnie jak dziewięć miesięcy ciąży przygotowuje do pobytu na ziemi. Sztukę umierania zastąpiła sztuka życia – nic nie odbywa się dopiero w izbie chorego, ale jest rozdzielone na całe życie, na każdy jego dzień. Motyw ten pojawi się w wielu propozycjach medytacji, rozważań i modlitw, jak np. u św. Ignacego Loyoli w jego Ćwiczeniach duchownych, w praktyce noszenia szkaplerza Matki Bożej, odmawiania różańca – powiązanych z obietnicą ratunku w chwili śmierci. Ratunek ten zaskarbić sobie można w ciągu całego życia pełnego modlitwy i pamięci o śmierci29. 27 J. Grzędowicz, Historia śmierci, „Niezależna Gazeta Polska”, 2007, nr 11 (21), s. 34–36. 28 M. Machinek, Czy umieranie jest sztuką? O  chrześcijańskiej ars moriendi, w: Śmierć i wiara w życie pośmiertne..., dz. cyt., s. 243–256. 29 Ph. Ariès, Człowiek i śmierć, Warszawa 1992, s. 296–303. 27 I. ARS MORIENDI – Z DZIEJÓW POJĘCIA Oświecenie, a potem rewolucja francuska i wojny napoleońskie wy- znaczą nowy etap w podejściu do śmierci. Charakteryzuje się on bio- logizmem, naturalnością, odejściem od fascynacji zmarłymi na rzecz badania zwłok, które stają się interesujące dla medycyny. „Śmierć” za- stąpiono ogólnym pojęciem „śmiertelności”. Świadomość śmierci traci swą intensywność, rozpływa się w ogólnej „rzece życia”. Od XIX wieku śmierć dziczeje, staje się elementem przyrody. Jest coraz bardziej dehu- manizowana. Zostaje znacjonalizowana – prosty, poległy za ojczyznę żołnierz jest bohaterem narodowym. We Francji i od 1813 roku w Pru- sach i  Niemczech południowych istnieje obowiązek upamiętniania w każdym kościele parafialnym nazwisk poległych. Romantyzm narzuca estetykę „pięknej śmierci”, zwłaszcza zespolonej z narodem czy nieznisz- czalną przyrodą. Śmierć ma być piękna, a zarazem traktowana jest coraz bardziej skrycie i wstydliwie. Coraz rzadziej uczęszcza się na cmentarz, unika mów żałobnych. To życie staje się zwarte, „gęste”, ciągłe, a śmierć jest przesuwana coraz bardziej na „ostatnią chwilę”. Oddalono ją na bezpieczną odległość – by nie sprawiała kłopotu, nie napawała lękiem i nie burzyła spokoju i radości z życia30. Medycyna i światopogląd ma- terialistyczny zawładnęły śmiercią, przez co zawalił się opracowywany przez wieki system oswajania jej i wpisywania w naturalny bieg życia. Wraz z desakralizacją świata człowiek stał się bezbronny wobec śmierci, bezradny wobec jej ostatecznych rozstrzygnięć31. W  wieku XX śmierć stała się kłopotem, który łatwiej zepchnąć na margines życia społeczeństw niż go rozpamiętywać. Zadawana anoni- mowo w „fabrykach śmierci”, w obozach pracy, w masowych bombardo- waniach stała się wielkością statystyczną. Wśród wielkich cmentarzysk 30 Por. A. Tenenti, Il senso della morte e l’amore della vita nel Rinascimento, Torino 1957, s. 361 i nn. 28 31 J. Grzędowicz, Historia śmierci..., dz. cyt., s. 36. Ars moriendi świata znikają imiona i  indywidualna śmierć, a  jedną tablicą pamięci zaznacza się jedynie miejsce zbiorowego mordu, już nie fakt umierania poszczególnych ludzi. Katolicki myśliciel Ladislaus Boros, autor książki Mysterium mortis (Tajemnica śmierci), zaproponował oddzielenie perspektywy śmierci biologicznej i  metafizycznej (rozumianej tradycyjnie jako oddzielenie duszy od ciała), są to bowiem dwie różne perspektywy ludzkiego umie- rania. W  ten sposób można rozbudować refleksję nad sferą duchową śmierci, nie zapominając o jej wymiarze cielesnym32. W tej perspektywie na nowo pojawić się może ars moriendi jako prak- tyczna pomoc umierającym i  ich bliskim, towarzyszenie im w  sytuacji przedśmiertnego lęku. Jest to także radykalny sprzeciw wobec postawy pozostawiania umierających samym sobie w ostatnich chwilach. Ta prak- tyka nieraz łączy się odosobnieniem umierających w sterylnych warun- kach, ale jednocześnie odciętych od bliskich szpitalnymi rygorami. W Ko- ściele człowiek umiera zawsze jako członek wspólnoty wierzących, których reprezentują jego bliscy, ale też duchowni i personel medyczny. Towarzy- szenie umierającym jest elementem tzw. charyzmatu hospicyjnego33. Jan Paweł II w encyklice o wartości i nienaruszalności życia ludzkiego Evangelium vitae pisał: „Jak jednak w latach starości stawić czoło nie- uchronnemu schyłkowi życia? Jaką postawę przyjąć w obliczu śmierci? Człowiek wierzący wie, że jego życie jest w rękach Boga: «Ty, Panie, mój los zabezpieczasz» (por. Ps 16, 5) i  godzi się przyjąć od Niego także śmierć: «Taki jest wyrok wydany przez Pana na wszelkie ciało: i po co odrzucać to, co się podoba Najwyższemu?» (Syr 41, 4). Człowiek nie 32 Por. A. Tokarczyk, Tamten świat..., dz. cyt., 204–211. 33 M. Machinek, Czy umieranie jest sztuką? O  chrześcijańskiej ars moriendi, w: Śmierć i wiara w życie pośmiertne..., dz. cyt., s. 252–254. 29 I. ARS MORIENDI – Z DZIEJÓW POJĘCIA jest panem śmierci, tak jak nie jest panem życia; w życiu i w śmierci musi zawierzyć się całkowicie «woli Najwyższego», zamysłowi Jego miłości”34. C. Eutanazja – współczesna propozycja „dobrej śmierci” Temat „dobrej śmierci” pojawił się w XIX wieku w sposób zaskaku- jący. Początkowo pojawiła się eugenika (od greckich słów: eu – „dobry” i genes – „zrodzony”). Użył go angielski biolog Francis Galton, który do języka naukowego wprowadził ten termin w 1883 roku. Wiązał się on z dwoma założeniami: ewolucją i degeneracją. Dzięki ewolucji pojawiają się i rozwijają gatunki, także ludzki. W obrębie gatunku zachodzi jednak degeneracja – stałe pogarszanie się ludzkiej puli genowej – jako wynik rozwoju cywilizacyjnego. Eugenicy chcieli uchwycić mechanizm dzie- dziczenia, którym kierował jakiś bliżej nieokreślony element. W związku z  rozwojem eugeniki pojawił się postulat „eutanazji” (greckie: eu – „dobry” i thanatos – „śmierć”). Etymologicznie oznacza dobrą, łagodną śmierć, a była znana już od starożytności. Wedyjskie Upaniszady okre- ślały normalną długość życia na sto lat. Artur Schopenhauer – zafa- scynowany tekstami hinduskimi – zauważył, że tylko ludziom, którzy przekroczyli dziewięćdziesiąt lat, przypada w udziale eutanazja – czyli śmierć bez żadnej choroby, nawet bez drgawek czy rzężenia, nagłej bla- dości. Następuje ona często na siedząco i po jedzeniu. Oni właściwie nie umierają, ale przestają istnieć35. W starożytności eutanazja była rozumiana jako pomoc okazywana umierającym, by ich śmierć uczynić łagodną i bezbolesną. Platon opi- sując idealne państwo, opowiedział się za zabijaniem dzieci zrodzonych z „gorszych” obywateli lub w wyniku kazirodztwa. Podobne stanowisko 34 Jan Paweł II, Evangelium vitae, 1995, nr 46. 35 Por. A. Schopenhauer, Aforyzmy o mądrości, Warszawa 1974, s. 275. Por. Tenże, Świat jako wola i przedstawienie, t. 2, Warszawa 1995, s. 669, 918. 30 Ars moriendi reprezentował Arystoteles – bardziej opowiadając się za usunięciem płodu niż pozbawieniem życia noworodka. W  antycznym Rzymie Se- neka przyznawał, że przemyślaną decyzją – i  akceptowaną – było to- pienie dzieci z  cechami potworków. Prawo do eutanazji noworodków było akceptowane do czasów Walentyniana I36. W  czasach nowożytnych o  eutanazji pisał Tomasz Morus, który w  Utopii wspominał o  eutanazji dobrowolnej i  aktywnej. Franciszek Bacon mówił o eutanazji biernej. Współczesne znaczenie eutanazji zo- stało wypracowane w drugiej połowie XIX i w początkach XX wieku. Określano tym terminem pewne zabiegi medyczne przyspieszające śmierć lub niezapobiegające jej w celu skrócenia cierpienia, dokonywane zwykle na życzenie chorego. Już David Hume (1711–1776) postulował, by człowiek miał odwagę uwolnić się od życia w wieku starczym, gdy staje się ono szczególnym ciężarem. Johann Gottlieb Fichte (1762–1860) twierdził, że z utraty własnego ja wynikają zobowiązania moralne w taki sposób, że ludzkie życie bez wolności jest bezwartościowe i niegodne człowieka. Podobnie twierdził Artur Schopenhauer (1788–1860) propo- nując, by chorzy mieli prawo do śmierci, a lekarze mogli – w pewnych wypadkach – uśmiercić pacjenta. Fryderyk Nietzsche (1844–1900) roz- różniał życie wartościowe i bezwartościowe (gdy człowiek przestaje być panem samego siebie). Człowiek sam ocenia wartość swego życia i ma prawo – ponieważ Boga nie ma – wybrać moment jego zakończenia. Pojawiły się później prace odwołujące się do teorii naturalnego doboru oraz selekcji słabych Charlesa Darwina. Niemiecki prawnik, Karl Bin- ding (1841–1920), oraz psychiatra, Alfred Hoche (1865–1943), w pracy 36 Platon, Państwo, księga V, 459 E. 460 C, Kęty 1999, s. 161, 163; Arystoteles, Polityka, III, 7; VII, 10, Wrocław 1953, s. 104. 264; Seneka, O gniewie, XV, 2, w: Pisma filozoficzne, t. 1, Warszawa 1965, s. 271; Cyceron, O prawach, III, 8, w: Pisma filozoficzne, t. 2, Warszawa 1960, s. 295. 31 I. ARS MORIENDI – Z DZIEJÓW POJĘCIA pt. Zezwolenie na zniszczenie bezwartościowego życia głosili, że ludzkie życie przestaje być chronione prawem, gdy straci swą społeczną wartość. Osoby, które stają się ciężarem dla społeczeństwa, nie tylko mogą, ale powinny być zabijane. Medyczną formą pomocy nieuleczalnie chorym miała być tzw. wspomagana śmierć37. Eutanazję zastosowano m.in. w  wielkiej niemieckiej operacji euge- nicznej „czyszczenia ras”, znanej jako Gnadentod. Była ona szeroko propagowana w środkach przekazu poprzez edukację. Podkreślano, że rolą medycyny nie może być podtrzymywanie życia za wszelką cenę, co powoduje niepotrzebny ból i  cierpienie. Począwszy od roku 1933 poddano przymusowej sterylizacji duże grupy ludzi upośledzonych, dyskryminowanych i prześladowanych przez władze (Cyganów, homo- seksualistów, komunistów). Adolf Hitler 1 września 1939 roku podpisał dokument zezwalający na eliminację „życia niewartego życia”. Między 1 września 1939 a 24 sierpnia 1941 roku uśmiercono w Niemczech od 60 do 80 tysięcy ludzi. Akcja, wstrzymana w wyniku protestu, głównie Kościoła, była prowadzona w innych okupowanych krajach. Szacuje się, że łączna liczba ofiar tych akcji sięga 275 tysięcy, przy czym nie obejmuje ona ludobójstwa związanego z funkcjonowaniem obozów koncentracyj- nych i obozów śmierci38. Eutanazja jest uzasadniana przede wszystkim jako oferta „godnego umierania”, do czego ma prawo każdy człowiek. Znany kontrowersyjny teolog, Hans Küng, opublikował w  1995 roku książkę pt. O  godnym 37 C.A. Cleaver, E.R. Grant, M.A. Rothe, Lekcja historii – najbardziej zgubne doświadczenia, w: Życie i śmierć. Stare i nowe tajemnice eutanazji, Gdańsk 2000, s. 19–20. Por. T. Kraj, Eutanazja a eugenika we współczesnej praktyce medycznej, w: Systemy bioetyki, Kraków 2003, s. 209–211. 38 J. Dziedzic, Eutanazja a religijność, Kraków 1999, s. 40–41. Por. T. Brzeziński, Etyka lekarska, Warszawa 2002, s. 218; G. Aly, Obciążeni. „Eutanazja” w nazistowskich Niemczech, Wołowiec 2015. 32 Ars moriendi umieraniu, w której wysunął prawne, polityczne, a nade wszystko teo- logiczne argumenty za prawem do ułatwienia śmierci tym nieuleczalnie chorym, którzy wyraźnie sobie tego życzą. Występuje w niej jako zwo- lennik „miłosiernej etyki umierania”. Apeluje do prawników, by wzmogli starania o  większą autonomię pacjentów i  bardziej angażowali się na rzecz regulacji prawnych w tym względzie. Podobnej treści apel adresuje do lekarzy, polityków, mediów i Kościołów. Przywołuje przy tym termin „ars moriendi”, upatrując szansę jego nowego odczytania we współcze- snym świecie w możliwości eutanazji39. W eutanazji zwycięża koncepcja jakości życia nad jego świętością, której uczy chrześcijaństwo. Ludzie nie rodzą się równi, nie mają też jednakowych praw. Nawet prawo do życia nie przysługuje wszystkim, tylko niektórym. W tym rozumieniu osoba niepełnosprawna jest w mniejszym stopniu osobą niż pełnosprawna. Podobnie też osoba terminalnie chora jest w mniejszym stopniu człowiekiem niż zdrowa. Są egzystencje gorsze niż śmierć. Dla- tego niezbędne jest wyważenie decyzji, czy szkody wynikające z podtrzymy- wania życia nie są gorsze (cierpienie, ból) wobec korzyści, które chory może ponieść przez eutanazję (poczucie szczęścia, ulgi, spełnienia)40. Kluczowy termin „jakość życia” przesłania wszelkie inne aspekty życia ludzkiego. Uzasadnia się nim twierdzenie, że niektóre osoby nie są warte, aby żyć. Przy czym trudno traktować „jakość życia” jako cechę obiektywną, poznawalną dla każdego, dającą się zmierzyć. Kto i w jaki sposób miałby więc prawo wydać sąd o jakości czyjegoś życia jako wy- starczającej, aby położyć kres jego istnienia na ziemi41. 39 A. Krzemiński, Ogląd i pogląd, „Polityka”, 2009, nr 12, s. 34–35. Por. H. Küng, Ars moriendi: apel o godne umieranie, „Polityka”, 2009, nr 12, s. 34–35. 40 T. Biesaga, Etyka chrześcijańska a  etyka ateistyczna wobec eutanazji, w: Chrześcijanin wobec eutanazji, Kraków 2001, s. 14 i nn.; A.W. Müller, Prawo do eutanazji (eutanazja a autonomia), „Homo Dei”, 2001, nr 2, s. 24–26. 41 R. Fenigsen, Eutanazja. Śmierć z wyboru?, „W drodze”, 1994, s. 16–24. 33 I. ARS MORIENDI – Z DZIEJÓW POJĘCIA Zwolennicy eutanazji przywołują przy tym konieczność „promocji” człowieczeństwa. Przytacza się zwykle argument nawiązujący do kwestii godności. Ból, cierpienie, stany zniedołężnienia ustawiają osobę w sytu- acji zagrożenia jej godności. Chory ma więc prawo – wnioskują – do za- trzymania procesu degradacji swej godności. Zapomina się, że godność osoby łączy się ze sferą duchową człowieka (rozumność, wola), a nie z biologicznym istnieniem42. Innym argumentem za eutanazją jest racja litości. Dotyczy głównie osób współdziałających w  tym procederze – asystujących przy zada- waniu śmierci. Litość jest postawą pozytywną, stanowi wyraz dojrzałej osobowości. Ale w  przypadku eutanazji decyzja „litosna” bardziej uwalnia osobę asystującą od negatywnych emocji niż skierowuje ku umierającemu. Kolejnym argumentem za eutanazją, często wysuwanym, jest au- tonomia chorego. Osobowość jest w  dużej mierze wynikiem wolnych wyborów, poprzez które dokonuje się samookreślenia. Trudno jednak ustalić, jaka jest ostateczna wola ciężko chorego43. Zasadniczo wszelkie motywy za przyjęciem postawy proeutanazyjnej są dwojakiego rodzaju: jedne są natury utylitarnej – sięgają po uzasad- nienia praktyczne, przywołują racje użytecznościowe, terapeutyczne lub eugeniczne; u jej podstaw leży zasada totalnego podporządkowania jed- nostki ludzkiej społeczności – kryje w  sobie ideę pozbywania się tzw. ludzi nieużytecznych bądź niewygodnych44. 42 Por. A. Szczęsna, Spór o pomoc lekarza w samobójstwie, w: Narodziny i śmierć. Bioetyka kulturowa wobec stanów granicznych życia ludzkiego, red. M. Gałuszka, K. Szewczyk, Warszawa 2002, s. 200; W. Galewicz, Decyzja o zakończeniu życia, w: Wokół śmierci i umierania, red. W. Galewicz, Kraków 2009, s. 51. 43 G. Hołub, Eutanazja: promocja czy deprecjacja człowieczeństwa?, „Cywilizacja”, 2014, nr 49, s. 81–87. 34 44 T. Ślipko, Życie i płeć człowieka, Kraków b.r.w., s. 81 i nn. Ars moriendi Drugi rodzaj motywu dla działań na rzecz eutanazji dotyczy względów humanistycznych. Chodzi o akt eutanazji dokonany na osobie cierpiącej na taką chorobę, dla której obecny stan medycyny nie rokuje nadziei na wyleczenie lub na osobie dotkniętej wielkim cierpieniem. Oba motywy mają „usprawiedliwić” targnięcie się na czyjeś życie45. Termin „eutanazja” ciągle pozostaje niejasny. Jest wieloznaczny i  obejmuje szereg różnych działań. Zasadniczo wymienia się pięć ich rodzajów: pomoc w  umieraniu – bez stosowania terapii opóźniającej umieranie; pomoc przy umieraniu, będąca świadomym dopuszczeniem skrócenia procesu umierania w wyniku stosowania terapii uśmierzającej ból; przerywanie życia ze względu na subiektywne postrzeganie jego ni- skiej i obniżającej się wartości; pomoc w umieraniu przez działania skra- cające cierpienia, przez skrócenie życia umierającego na jego życzenie, czyli p
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Ars Moriendi
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: