Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00695 011999 7451763 na godz. na dobę w sumie
Arteterapia - ebook/pdf
Arteterapia - ebook/pdf
Autor: , Liczba stron:
Wydawca: Wyd. Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 9788380880153 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> edukacja
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Arteterapia to metody pomocy terapeutycznej, w ramach których wykorzystuje się formy aktywności artystycznej, np. malowanie, taniec, śpiew, literaturę, dramę, do poprawy kondycji fizycznej i psychicznej człowieka.

Książka przeznaczona jest dla nauczycieli, pedagogów i innych osób zainteresowanych oddziaływaniem sztuki, chcących wzbogacić swoje warsztaty o elementy arteterapii. Proponowane scenariusze zajęć nakierowane są na rozwój konkretnych umiejętności lub przezwyciężanie określonych trudności. Konspekty poprzedza rozdział teoretyczny, który pozwala na usystematyzowanie i poszerzenie wiadomości na temat arteterapii.

Autorki żywią nadzieję, że prezentowana publikacja przyczyni się do wzbogacenia zajęć prowadzonych przez nauczycieli i pedagogów oraz do rozpropagowania pięknej idei arteterapii, którą cechuje holistyczne podejście do człowieka.

Znajdź podobne książki

Darmowy fragment publikacji:

Anna Pikała, Magdalena Sasin – Uniwersytet Łódzki, Wydział Nauk o Wychowaniu Katedra Edukacji Artystycznej, 91-408 Łódź, ul. Pomorska 46/48 RECENZENT Wiesław Karolak REDAKTOR INICJUJĄCY Monika Borowczyk REDAKTOR WYDAWNICTWA UŁ Bogusława Kwiatkowska SKŁAD I ŁAMANIE AGENT PR PROJEKT OKŁADKI Katarzyna Turkowska Zdjęcie wykorzystane na okładce: © Depositphotos.com/kolinko_tanya © Copyright by Authors, Łódź 2016 © Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2016 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.07156.15.0.K Ark. wyd. 9,0; ark. druk. 10,375 ISBN 978-83-8088-014-6 e-ISBN 978-83-8088-015-3 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego tel. (42) 665 58 63 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl SPIS TREŚCI SPIS TREŚCI Wstęp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rozdział I . Główne założenia: czym jest arteterapia . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1. Terapeutyczne właściwości sztuki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2. Pojęcie arteterapii, jej rodzaje i koncepcje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3. Proces arteterapeutyczny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4. Kompetencje zawodowe osób zajmujących się arteterapią . . . . . . . . . . . . . 4.1. Nauczyciel i wychowawca . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4.2. Arteterapeuta . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rozdział II . Podstawy teoretyczne wybranych dziedzin arteterapii: któ- rą z nich wybrać? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1. Muzykoterapia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.1. Muzykoterapia aktywna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.1.1. Wykonawstwo . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.1.2. Improwizacja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.1.3. Komponowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.2. Muzykoterapia receptywna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.2.1. Relaksacja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.2.2. Wizualizacja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.2.3. Techniki oparte na piosenkach . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2. Plastykoterapia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.1. Grafoterapia w postaci psychorysunku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.2. Malowanie spontaniczne. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3. Choreoterapia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4. Biblioterapia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4.1. Bajkoterapia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4.2. Mitoterapia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4.3. Poezjoterapia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4.4. Autobiograficzna twórczość literacka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5. Teatroterapia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6. Filmoterapia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7. Fotografoterapia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8. Terapie pokrewne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8.1. Aromaterapia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7 11 11 15 28 32 36 37 39 39 43 43 43 44 45 45 46 46 48 49 51 54 63 66 69 70 71 73 82 85 90 91 6 Spis treści 8.2. Chromoterapia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8.3. Hortiterapia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8.4. Silvoterapia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8.5. Talassoterapia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 93 95 96 97 Rozdział III . Praktyczne zastosowanie arteterapii: jak działać? . . . . . . . . 99 99 1. Krótka analiza wybranych problemów edukacyjno-wychowawczych. . . . 1.1. Integracja grupy i rozwój umiejętności współpracy . . . . . . . . . . . . 99 1.2. Rozwój koncentracji uwagi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 101 1.3. Rozwój pamięci. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 104 1.4. Samoświadomość . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 107 1.5. Rozwój umiejętności komunikowania się. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 109 1.6. Diagnoza własnych zainteresowań. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 110 1.7. Wzrost wiary w siebie i poczucia własnej wartości . . . . . . . . . . . . . 111 1.8. Samokontrola . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 113 2. Zasady konstruowania scenariuszy zajęć oraz projektowania działań ar- teterapeutycznych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 114 3. Autorskie scenariusze zajęć z arteterapii wraz z komentarzem . . . . . . . . . 117 4. Wskazówki metodyczne dla nauczycieli, wychowawców i pedagogów szkolnych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 153 Zakończenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 157 Najnowsza literatura polskojęzyczna nt . arteterapii (wybór). . . . . . . . . . . 159 Bibliografia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 161 WSTĘP WSTĘP Na naszych oczach zmienia się współczesny świat, oferując co- raz większe możliwości poznania i rozwoju jednostki, a jednocześ- nie wystawiając za to wysoki rachunek, na którym figuruje między innymi zawrotne, nieznane wcześniej tempo życia. Nie wszyscy dają radę sprostać takim wymaganiom. Tu między innymi ma swoje źródło szereg problemów, które występują już wśród dzieci i młodzieży, a które poprzednim pokoleniom były niemal obce. Jedną z metod przeciwdziałania osamotnieniu jednostki i problemom osobowościowym jest arteterapia. Ma ona rodowód starożytny, ale dopiero w ostatnich latach stała się popularną i do- cenianą metodą pracy z osobami w różnym wieku, wyróżnianą przede wszystkim ze względu na jej holistyczne podejście do czło- wieka. Wykorzystywana jest w celach prewencyjnych, diagnostycz- nych i terapeutycznych. Wzrastające zapotrzebowanie na prowadzenie zajęć arte- terapeutycznych sprawia, że istotnym problemem staje się przy- gotowanie osób prowadzących tego typu zajęcia. Ideałem byłoby profesjonalne wykształcenie psychologiczne i artystyczne (w wy- branej dziedzinie sztuki), zwieńczone gruntownymi studiami arte- terapeutycznymi. Tak jednak zdarza się niezwykle rzadko. Autorzy naukowych i metodycznych prac z zakresu arteterapii są zgodni, że niektóre ćwiczenia mogą być prowadzone przez osoby niebędące certyfikowanymi arteterapeutami1. 1 Por. m.in. (alfabetycznie): E. Józefowski, Arteterapia w sztuce i edukacji, Wydawnictwo UAM, Poznań 2012; K. Stachyra, Wstęp do muzykoterapii, [w:] Podstawy muzykoterapii, red. K. Stachyra, Wydawnictwo UMCS, Lublin 2012; W. Szulc, Kulturoterapia. Wykorzystanie sztuki i działalności kulturalno-oświatowej w lecznictwie, Wydawnictwa Uczelniane Akademii Medycznej im. K. Marcinkow- skiego w Poznaniu, Poznań 1994. 8 Wstęp Arteterapię coraz częściej stosują między innymi nauczyciele i pedagodzy, chcąc lepiej radzić sobie z problemami wychowaw- czymi, jakie sprawiają uczniowie, czy po prostu chcąc wzbogacić i urozmaicić swój warsztat pracy. Zachęcają do tego autorzy Pod- stawy Programowej, wyznaczając nauczycielom przedmiotów ar- tystycznych cele pozaartystyczne, podkreślając konieczność połą- czenia aktywności twórczej uczniów z rozwojem ich osobowości oraz kompetencji społecznych: „Realizacja zajęć powinna umożli- wiać rozwijanie aktywności twórczej oraz rozwijanie kompetencji społecznych, takich jak współdziałanie, współodpowiedzialność, umiejętność prezentacji osiągnięć indywidualnych i osiągnięć gru- py, pełnienie różnorodnych funkcji w grupie, umiejętność oceny i wyboru, tolerancja dla gustów i upodobań oraz tradycji kulturo- wych odmiennych od własnych”2. Nauczyciele zachęcani są do wy- korzystywania relaksacyjnych właściwości sztuki3 oraz zastosowa- nia jej jako formy wypowiedzi i sposobu kształtowania myślenia twórczego4. Osoby chcące wprowadzić elementy arteterapii do swojej praktyki borykają się z wieloma wątpliwościami, między innymi z właściwym doborem ćwiczeń. Wobec tego wydaje się zasadne przedstawienie przykładowych konspektów zajęć do wykorzystania przez pedagogów i nauczycieli oraz wychowawców. Niniejsza książka składa się z dwóch części: teoretycznej i praktycznej. Rozdziały teoretyczne mają istotne znaczenie, wska- zują bowiem, że arteterapia nie jest jedynie sposobem prowadze- nia ćwiczeń, lecz odrębną dziedziną wiedzy, posiadającą własną historię, specyfikę i metodologię. By ją rozumieć i odpowiedzial- nie z niej korzystać, niezbędne jest poznanie zaplecza teoretyczne- go. Rozdziały teoretyczne pozwalają zrozumieć genezę arteterapii, zróżnicowanie poszczególnych dziedzin, filozofię myślenia typową dla tej dyscypliny. Praca arteterapeuty, dysponującego podbudową teoretyczną, przebiega inaczej niż osoby, która jedynie wykorzystu- je „przepisy kuchenne” na prowadzenie zajęć. Książka ta nie pre- tenduje jednak do miana kompendium wiedzy z zakresu arteterapii 2 M. Radziejowska, Komentarz do Podstawy Programowej przedmiotu Mu- zyka, http://men.gov.pl/wp-content/uploads/2011/02/7b, pdf [dostęp: 18.10.2015]. 3 Podstawa Programowa kształcenia ogólnego dla szkół podstawowych, s. 22, http://men.gov.pl/wp-content/uploads/2014/08/zalacznik_2, pdf [dostęp: 18.10.2015]. 4 Podstawa Programowa przedmiotu Plastyka, http://men.gov.pl/wp-content/ uploads/2011/02/7c, pdf [dostęp: 18.10.2015]. Wstęp 9 czy też podręcznika akademickiego, ma raczej dać orientację wśród zagadnień teoretycznych tej dziedziny i stanowić punkt wyjścia do bardziej gruntownych studiów. W rozdziale III znajduje się opis wybranych problemów edu- kacyjno-wychowawczych, w pracy nad którymi arteterapia może znaleźć zastosowanie. Rozdział ten należy traktować nie jako wy- czerpującą ich charakterystykę, lecz zasygnalizowanie najczęstszych niepożądanych zjawisk i uzasadnienie ich wyboru do opracowania w ramach konspektów. W części praktycznej przedstawiono kompletne scenariusze zajęć, zawierające zawsze ćwiczenia wprowadzające oraz końco- we. Każde zajęcia koncentrują się na jednym celu głównym, co nie wyklucza realizacji celów pobocznych. Taki układ wydaje się op- tymalny w przypadku stosowania arteterapii w pedagogice, gdzie najczęściej pracuje się w grupach, mając do dyspozycji określony odcinek czasu. Przy każdym scenariuszu podano charakterystykę grupy uczestników (wiek, wielkość grupy), proponowane miejsce zajęć, orientacyjny czas ich trwania oraz wymagane środki dydak- tyczne. By ułatwić korzystanie z konspektów, każdy z nich został zaopatrzony w komentarz dotyczący organizacji zajęć i ewentu- alnych problemów pedagogicznych, które może napotkać prowa- dzący. Przy niektórych znajdują się także konteksty artystyczne, pozwalające osadzić ćwiczenia w historii sztuki i kultury i zaryso- wujące szerszą perspektywę, która wspomaga refleksję i pobudza wrażliwość artystyczną. Niektóre ćwiczenia pochodzą z inwencji własnej autorek i zrodziły się z praktyki pedagogicznej, inne zostały zaczerpnięte z publikacji arteterapeutycznych lub zostały nimi zainspirowane. W tym drugim wypadku zawsze podane jest źródło danego ćwi- czenia. Autorki i redaktorzy dołożyli wszelkich starań, by rzetelnie przedstawić źródła ćwiczeń zapożyczonych. W przypadku zauwa- żenia jakichkolwiek niezgodności ze stanem faktycznym, czytel- nicy proszeni są o podanie stosownej informacji, która umożliwi uzupełnienie niezbędnych danych w ewentualnych kolejnych wy- daniach książki. Część praktyczną książki dopełnia lista wybranych publikacji polskojęzycznych z ostatnich trzech lat na temat arteterapii. Listę tę przygotowano przede wszystkim z myślą o osobach, które do tej pory nie miały okazji bliżej zetknąć się z tą dziedziną wiedzy. Uczestników działań arteterapeutycznych najczęściej okre- śla się mianem „klientów” lub „pacjentów”. Określenie „klient” 10 Wstęp związane jest z podejściem psychoterapeutycznym, „pacjent” zaś – z podejściem medycznym. By uniknąć tego typu skojarzeń, które w przypadku przedstawionych konspektów byłyby nieuzasadnione, Autorki zdecydowały się na najbardziej neutralny termin „uczest- nik”. W części teoretycznej natomiast stosowane są określenia „pa- cjent” lub „klient” w zależności od przedstawianych treści. Autorki książki Arteterapia w działaniach edukacyjno-wy- chowawczych. Scenariusze zajęć legitymują się wykształceniem artystycznym i pedagogicznym na poziomie akademickim. Brały udział w szeregu szkoleń i warsztatów arteterapeutycznych w roli uczestników. Mają wieloletnią praktykę związaną z prowadzeniem ćwiczeń z arteterapii wśród studentów różnych specjalności peda- gogicznych na Uniwersytecie Łódzkim. ROZDZIAŁ I.  GŁÓWNE ZAŁOŻENIA: CZYM JEST ARTETERAPIA? 1. TERAPEUTYCZNE WŁAŚCIWOŚCI SZTUKI (M. SASIN) Sztuka towarzyszy człowiekowi od czasów prehistorycznych. Do jej najwcześniejszych przejawów należą malowidła naskalne przedstawiające zwierzęta w Lascaux na terenie obecnej Francji, pochodzące z młodszego paleolitu1. Jakie funkcje pełniła wówczas sztuka, innymi słowy – w jaki sposób służyła swoim twórcom i od- biorcom? Czy miała już wtedy właściwości terapeutyczne? Może pomagała poradzić sobie ze strachem przed dzikimi zwierzęta- mi albo ułatwiała integrację grupy w obliczu niebezpieczeństwa? Można zaryzykować twierdzenie, że niektóre właściwości sztuki, w tym właściwości terapeutyczne, pojawiły się już na samym po- czątku dziejów ludzkości. Całkowitego potwierdzenia tej tezy nie zdobędziemy zapewne nigdy, lecz historia kultury i sztuki pozwala uznać te przypuszczenia za wielce prawdopodobne. Jednym ze źródeł sztuki była magia, czary, wiara w siły nad- przyrodzone. Te cechy, właściwe dla społeczności pierwotnych i starożytnych, łączą sztukę z leczeniem i terapią, które nie opierały się wówczas na podstawach naukowych. U ludów prehistorycznych leczniczym rytuałom czarowników często towarzyszyła muzyka2. Podobnie było w starożytności, kiedy to medycyna miała charakter sakralny3: była silnie związana z religią i obrzędami. Pitagorejczycy w starożytnej Grecji rozwinęli teorię etosu, w której dziś upatruje Przedhistoryczne początki arteterapii 1 K. Estreicher, Historia sztuki w zarysie, PWN, Warszawa 1987. 2 W. Szumowski, Historia medycyny filozoficznie ujęta, Sanmedia, War- 3 Historia medycyny, red. T. Brzeziński, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, szawa 1994. Warszawa 2000. 12 I. Główne założenia: czym jest arteterapia? Arystoteles i teoria katharsis Poglądy wybra- nych humanistów: Schopenhauer, Read, Szuman, Wojnar, Tatarkiewicz się początków muzykoterapii: wierzono, że muzyka wywiera okre- ślony wpływ na słuchacza, jego duszę, psychikę, a nawet tężyznę fizyczną, a wpływ ten zależny jest od skali, na której opiera się me- lodia. Przykładowo, skala dorycka budziła uczucia wzniosłe, naj- bardziej pożądane w wychowaniu młodzieży, frygijska zaś wywo- ływała stany entuzjastyczne, nawet orgiastyczne4. Arystoteles rozwinął teorię katharsis, wedle której dzięki kontaktowi z niektó- rymi dziełami sztuki (zwłaszcza muzyką i poezją) dokonuje się oczyszczenie z namiętności, a dusza zostaje wyzwolona od zła mo- ralnego. Teoria ta, którą Arystoteles odnosił do oddziaływania tra- gedii greckiej, obecnie jest wielokrotnie przywoływana w kontek- ście muzykoterapii, podobnie jak dwie inne teorie przeżycia estetycznego, mające początek w starożytnej Grecji: teoria mime- tyczna Sokratesa (odnajdywanie podobieństwa przedmiotów lub zjawisk przedstawionych w dziele sztuki do rzeczywistych) oraz teoria iluzji Gorgiasza (w umyśle odbiorcy dzieła sztuki wytwarza się złudzenie czegoś, co naprawdę nie istnieje). W późniejszych epokach dzieje sztuki i medycyny oraz sztuki i psychologii wielokrotnie się ze sobą splatały. Formalne utrwalenie tych związków nastąpiło jednak dopiero w XX w. pod wpływem określonych tendencji intelektualnych i społecznych, m.in. psycho- analizy, o czym będzie mowa w kolejnym podrozdziale. Zagadnienie terapeutycznego potencjału sztuki zajmowało wszystkich, którzy rozważali jej specyfikę i próbowali zbliżyć się do istoty tego zjawiska. Filozof Arthur Schopenhauer (1788–1860) twierdził, że kontemplacja dzieła sztuki pozwala oddalić się od in- nych przeżyć i przynosi ulgę w cierpieniu. Koncepcję wychowania przez sztukę jako pierwszy sformuło- wał Herbert Read (1893–1968). Uważał, że sztuka ma do spełnienia wyjątkowo ważną rolę, gdyż może przyczynić się do pełnej samo- realizacji człowieka i przezwyciężyć jego wyalienowanie. Przypi- sywał jej nawet moc wskrzeszania idei humanizmu i moralnego odrodzenia5. Przekonanie o dużych możliwościach oddziaływania sztuki legło u podstaw nurtu pedagogicznego, zwanego pedagogiką kul- tury. W tym ujęciu sztuce przyznaje się wartość większą niż tylko 4 J. Chomiński, K. Wilkowska-Chomińska, Historia muzyki, cz. I, PWM, 5 H. Read, Wychowanie przez sztukę, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Kraków 1989. Wrocław 1976. Terapeutyczne właściwości sztuki 13 estetyczną: kontakt z dziełami sztuki i własna aktywność twórcza stymulują do przeżywania wartości, wspomagają doskonalenie oso- bowości i struktury duchowej człowieka. Jeden z przedstawicieli pedagogiki kultury, Stefan Szuman (1889–1972), traktuje pojęcie „sztuka” szeroko, utożsamiając je z całokształtem wytworów kul- tury artystycznej oraz z dziełem sztuki: „Nazwa i pojęcie «sztu- ka» obejmuje wszystkie wytwory człowieka posiadające wartość estetyczną, czyli takie dzieła, które dzięki swoim pewnym właści- wościom zdolne są obudzić doznania i przeżycia estetyczne u osób znajdujących się w zasięgu ich oddziaływania”6. Z terapeutycznymi właściwościami sztuki silnie splata się jej funkcja komunikacyjna: sztuka ułatwia komunikowanie się, czyni je pełniejszym i bardziej autentycznym. Te możliwości docenia Ire- na Wojnar (*1924), podkreślając, że sztuka to sposób życia, dzięki któremu człowiek może się wypowiedzieć w sposób pełny, lepiej kształtować i rozumieć swoje życie7. Komunikacyjny aspekt sztu- ki odgrywa niebagatelną rolę w arteterapii, proces terapeutyczny często bowiem rozpoczyna się właśnie od komunikowania, które umożliwia poznanie drugiej osoby i zdiagnozowanie jej problemów. Władysław Tatarkiewicz wyróżnia ekspresję rzeczywistą – „gdy zja- wiska fizyczne ujawniają naprawdę zachodzące życie psychiczne”8 – oraz pozorną, gdy artysta, np. aktor, odgrywa uczucia, jakich nie przeżywa naprawdę. W arteterapii nadrzędne znaczenie ma eks- presja rzeczywista. Potencjał wyzwalania przeżyć przez sztukę jest kluczowy dla jej oddziaływania terapeutycznego. Choć tradycyjnie utożsamia się sztukę z pięknem, wzbudzanie zachwytu nie jest jedyną formą jej działania. Różnorodność możliwych uczuć odbiorcy podkreśla Władysław Tatarkiewicz, autor jednej z najsłynniejszych na grun- cie polskim definicji sztuki: „Sztuka jest odtwarzaniem rzeczy bądź konstruowaniem form, bądź wyrażaniem przeżyć – jeśli wytwór tego odtwarzania, konstruowania, wyrażania jest zdolny zachwy- cać bądź wzruszać, bądź wstrząsać”9. Zwróćmy uwagę, że ta defi- nicja nie opiera się na terminach wartościujących, jak piękny czy brzydki, lecz odnosi się do przeżyć, jakie sztuka może wywoływać, do reakcji na przenoszone przez nią wartości. 6 S. Szuman, O sztuce i wychowaniu estetycznym, Warszawa 1969, s. 20. 7 I. Wojnar, Estetyka i wychowanie, PWN, Warszawa 1970. 8 W. Tatarkiewicz, Droga przez estetykę, PWN, Warszawa 1972, s. 120. 9 Ibidem, s. 35. 14 Arteterapia jako dziedzina interdyscyplinarna Oddziaływanie tera- peutyczne sztuki jako jedna z jej funkcji I. Główne założenia: czym jest arteterapia? Nie ma zatem żadnej przesady w twierdzeniu, że arteterapia jest dziedziną interdyscyplinarną. Sytuuje się przede wszystkim na pograniczu sztuki i psychologii10. Wykazuje związki z estetyką, która podejmuje rozważania na temat znaczenia sztuki i jej roli w życiu człowieka. W ostatnich latach coraz wyraźniejsze stają się także związki arteterapii z medycyną i naukami doświadczalnymi, które dostarczają wiedzy o budowie i funkcjonowaniu ludzkiego mózgu. Nieinwazyjne możliwości badania mózgu w różnych sytu- acjach rzucają nowe światło na związek między ciałem a umysłem. W pasjonujący sposób pisze na ten temat m.in. Oliver Sacks11. Wie- dzę tę wykorzystują arteterapeuci, projektując i prowadząc proces terapeutyczny. Obecne od tysiącleci przekonanie, że sztuka wpływa na nasze samopoczucie potwierdzają dziś wyniki specjalistycznych badań. Dowiadujemy się m.in., że wyobrażanie sobie pewnych obrazów lub wrażeń zmysłowych, wykorzystywane w arteterapii pod nazwą obrazowania mentalnego, jest skuteczne dzięki temu, że wywołuje taką samą aktywność mózgu, jak w przypadku odbie- rania faktycznie istniejących bodźców12. Potwierdzenie terapeutycznego oddziaływania sztuki znajdu- jemy w klasyfikacjach jej funkcji. Funkcję katartyczno-kompen- sacyjną jako jedną z pięciu wymienia Wita Szulc13 (obok funkcji dydaktycznej, hedonistycznej, komunikacyjnej i ludycznej). O funkcji terapeutycznej pisze też Maria Gołaszewska, wymienia- jąc ją obok: komunikatywnej, poznawczej, wychowawczej, inte- gracyjnej, ideologicznej, adaptacyjnej, przełamywania stereoty- pów, katartycznej, humanizującej i ekspresyjnej14. „W znaczeniu szerszym terapia przez sztukę polega na ukazywaniu pozytyw- nych, radosnych stron życia – sztuka zapobiega pesymizmowi, postawie negacji, rozprasza poczucie beznadziejności życia itp. Zakłada się przy tym, że do tych celów dobierane są takie dzieła sztuki, które funkcję tę spełnić mogą”15. 10 Randy M. Vick, Krótka historia arteterapii, [w:] Arteterapia. Podręcznik, red. C. A. Malchiodi, Harmonia Universalis, Gdańsk 2014. 11 Por. m.in.: O. Sacks, Mężczyzna, który pomylił swoją żonę z kapeluszem, Zysk i S-ka, Poznań 2001; O. Sacks, Muzykofilia. Opowieści o muzyce i mózgu, Zysk i S-ka, Poznań 2009. 12 C. A. Malchiodi, Arteterapia i mózg, [w:] Arteterapia. Podręcznik. 13 W. Szulc, Kulturoterapia. Wykorzystanie sztuki i działalności kulturalno- -oświatowej w lecznictwie, Wydawnictwa Uczelniane Akademii Medycznej im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu, Poznań 1994, s. 20. 14 M. Gołaszewska, Zarys estetyki, PWN, Warszawa 1986, s. 143–147. 15 Ibidem, s. 146. Pojęcie arteterapii, jej rodzaje i koncepcje 15 Zagadnienie społecznych funkcji sztuki rozpatrywane jest przez socjologów kultury. W tym ujęciu sztuka uznawana jest za jeden z aspektów życia społecznego, a jej funkcje zmieniają się wraz z całym systemem artystycznym. Mimo tej zmienności obserwu- je się trwałość terapeutycznej funkcji sztuki w kolejnych epokach i pokoleniach, co pozwala sądzić, iż jest to jedna z najważniejszych jej właściwości. Funkcja terapeutyczna sztuki16, zaliczana do gru- py funkcji modelowania wartości, odwołuje się do wartości, jaką jest ludzkie zdrowie i, szerzej ujmując, dobrostan psychofizyczny. Można wyróżnić różne jej przejawy: działa dezalienacyjnie, katar- tycznie, kompensacyjnie17. Sztuka, owo „piękno wyspecjalizowane”18, oddziałuje na czło- wieka wielorako. Jak rozważa Maria Gołaszewska: „Znaczna część odbiorców oczekuje od sztuki przede wszystkim rozrywki, wypeł- nienia wolnego czasu, oderwania się od codzienności, od «szaro- ści dnia»; szuka się sztuki dla uzyskania podniet silnych, przeżyć wstrząsających, których poskąpiło życie; inni znów pragną w sztuce znaleźć radość spokojną, ukojenie, fikcyjne choćby zaspokojenie swoich pragnień; są tacy, którzy chcą poprzez sztukę uzyskać po- znanie świata i życia, znaleźć rozwiązanie nękających ich prob- lemów; inni wreszcie traktują sztukę jako zwierciadło, w którym można zobaczyć samego siebie, osobiste, najbardziej intymne sprawy, znaleźć afirmację postaw życiowych, podnietę do marzeń o przyszłości itp.”19 2. POJĘCIE ARTETERAPII, JEJ RODZAJE I KONCEPCJE (A. PIKAŁA) Zagadnienia dotyczące arteterapii znajdują się w obszarze zainteresowań wielu dyscyplin naukowych, m.in. pedagogiki, psychologii, medycyny (psychiatrii), estetyki. Zarówno teorety- cy, jak i praktycy są zgodni co do tego, że współcześnie „sztuka stanowi wielką szansę na ocalenie prawdziwego człowieczeń- stwa, gdyż doznania estetyczne stanowią podstawę wszelkich Teoretyczne podsta- wy arteterapii 16 M. Golka, Socjologia kultury, Scholar, Warszawa 2007. 17 Ibidem, s. 297. 18 M. Gołaszewska, Zarys estetyki, s. 139. 19 Ibidem, s. 196.
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Arteterapia
Autor:
,

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: