Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00194 009351 7440722 na godz. na dobę w sumie
Arystokracja. Polskie rody - ebook/pdf
Arystokracja. Polskie rody - ebook/pdf
Autor: Liczba stron:
Wydawca: Wydawnictwo Naukowe PWN Język publikacji: polski
ISBN: 9788301169558 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> biografie
Porównaj ceny (książka, ebook (-38%), audiobook).
Dzieje polskiej arystokracji niezmiennie ciekawią, budzą podziw, intrygują współczesnych. Wiele w nich ważnych wydarzeń, zaskakujących zwrotów, przewrotności ludzi i losu.

Autor niezwykle obrazowo dokumentuje historię znamienitych rodów arystokratycznych, ich siedzib, zbiorów, a także losy przedstawicieli wybranych rodzin. Pasjonująco wyjaśnia proces kształtowania się polskiej arystokracji, zasady przynależności do tej grupy, a także miejsce wybranych rodzin w hierarchii społecznej.

Lektura obowiązkowa dla zainteresowanych genealogią, historią i kulturą Polski.
Znajdź podobne książki

Darmowy fragment publikacji:

ARYSTOKRACJAPOLSKIE RODY001-098_Arystokracja_OK:zycie codzienne 4/19/12 3:24 PM Page 1 Ksià˝k´ t´ dedykuj´ ˝onie Alicji, dzi´kujàc jej za wsparcie i zaanga˝owanie, bez których nigdy by nie powstała.001-098_Arystokracja_OK:zycie codzienne 4/19/12 3:24 PM Page 2 WYDAWNICTWO NAUKOWE PWNARYSTOKRACJAPOLSKIE RODYMarcin K. Schirmer001-098_Arystokracja_OK:zycie codzienne 4/19/12 3:24 PM Page 3 Spis treÊciI. ARYSTOKRACJAWst´p 6Wprowadzenie 8Proces powstawania arystokracji 10Kształtowanie si´ arystokracji w czasach I Rzeczypospolitej 12Magnateria 23Ordynacje 35Po rozbiorach 41W obliczu wielkiej wojny 68Okres mi´dzywojenny 70Kres arystokratycznego Êwiata 78W III RP 83Arystokraci ˝yjà wÊród nas 91LiczebnoÊç Êrodowiska 94Podsumowanie 97II. POLSKIE RODY Braniccy herbu Korczak 100Czartoryscy herbu Pogoƒ Litewska 118Czetwertyƒscy herbu Pogoƒ Ruska 138Dzieduszyccy herbu Sas 149Krasiccy herbu Rogala 159Krasiƒscy herbu Âlepowron 169Lubomirscy herbu Szreniawa 185Platerowie herbu własnego 200Potoccy herbu Pilawa 213Radziwiłłowie herbu Tràby 231Rzewuscy herbu Krzywda 249Sanguszkowie herbu Pogoƒ Litewska 256Sapiehowie herbu Lis 269Tarnowscy herbu Leliwa 281Tyszkiewiczowie herbu Leliwa 292Zamoyscy herbu Jelita 302Literatura 314èródła zdj´ç 316001-098_Arystokracja_OK:zycie codzienne 4/19/12 3:24 PM Page 4 I. ARYSTOKRACJA001-098_Arystokracja_OK:zycie codzienne 4/19/12 3:24 PM Page 5 Wst´pK6sià˝ka ta podejmuje prób´ przedstawienia procesu kształtowania si´ polskiej arystokracji orazjej wkładu w histori´ naszego kraju. Cz´Êç pierwsza opisuje dzieje arystokracji od Êredniowiecza, przezokres nowo˝ytny i czas zaborów, a˝ do współczesnoÊci. W drugiej prezentujemy portrety wybranychpolskich rodzin arystokratycznych. Ze wzgl´du na niewielkà obj´toÊç pracy musieliÊmy ograniczyç si´do wybranych aspektów zarówno w historii poszczególnych rodów, jak i w opisach sylwetek ichprzedstawicieli. Niniejsza publikacja nie jest opracowaniem naukowym i nie próbuje omawiaç całoÊcizagadnienia, stara si´ jedynie w interesujàcy sposób wprowadziç w Êwiat polskiej elity władzy czytelnikówpasjonujàcych si´ historià, genealogià, a tak˝e obyczajami mo˝nych rodów polskich. Dzi´kuj´ bardzo panom: Piotrowi Sz. Łosiowi, Wojciechowi Włodarczykowi i Marianowi Wolskiemu za pomoc merytorycznà. Ich zaanga˝owanie i cenne uwagi pozwoliły mi uniknàç wielu bł´dów i sprawiły,˝e ksià˝ka mogła powstaç w tej postaci.Marcin SchirmerArras z herbami Polski i Litwy, ze zbiorów Zamku Królewskiego na WaweluZdj´cie na stronie obok:Adam Kazimierz Czartoryski001-098_Arystokracja_OK:zycie codzienne 4/19/12 3:24 PM Page 6 001-098_Arystokracja_OK:zycie codzienne 4/19/12 3:24 PM Page 7 I. Arystokracja8ak ju˝ wspo mnie li Êmy, te ma tem ksià˝ ki jest ary sto kra cja, a do kład niej – pol skie ro dzi ny ary sto kra tycz -ne. Na le ˝y wi´c za daç py ta nie, kim by li ary sto kra ci i ja ki mi ce cha mi mu sie li si´ wy ró˝ niaç, aby mo˝ na ichby ło za li czyç do tej war stwy spo łecz nej. Nie ma my wàt pli wo Êci, i nikt te go nie kwe stio nu je, ˝e Tar now scy,Lu bo mir scy, Ra dzi wił ło wie czy Czar to ry scy to zna ko mi te ro dy ary sto kra tycz ne. Czy jed nak za wsze tak by ło? Czy na prze strze ni dzie jów ro dzi ny te by ły po strze ga ne ja ko ary sto kra tycz ne i czy wszyst kich ichprzed sta wi cie li mo˝ na za li czyç w po czet ma gna tów, a póê niej do ary sto kra cji? Dla cze go jed ne ro dzi nyawan so wa ły w hie rar chii spo łecz nej, in ne zaÊ tra ci ły uprzy wi le jo wa nà po zy cj´, nie po tra fiàc za cho waç swo -je go spo łecz ne go i ma te rial ne go sta tu su? Czy za le ˝a ło to tyl ko od nich sa mych, ich ope ra tyw no Êci i za po -bie gli wo Êci, czy te˝ wpły wa ły na to czyn ni ki ze wn´trz ne, ta kie jak woj ny, za wie ra ne mał ˝eƒ stwa, utra tama jàt ków czy ła ska kró lew ska? Czy przy na le˝ noÊç do ary sto kra cji jest zwià za na z ty tu łem ksi´ cia, hra bie -go lub ba ro na i czy jest to wa ru nek si ne qua non?Co praw da wszyst kie z opi sa nych tu taj ro dzin ta ki mi ty tu ła mi si´ le gi ty mu jà, ale wi´k szoÊç z nich otrzy ma ła je doÊç póê no, bo do pie ro w XIX wie ku. Jed nak ju˝ du ˝o wcze Êniej przed sta wi cie le tychZamek Radziwiłłów w NieÊwie˝uJ001-098_Arystokracja_OK:zycie codzienne 4/19/12 3:24 PM Page 8 Łaƒcut. Pokój chiƒski9ro dzin mie li ol brzy mie do bra i zaj mo wa li wa˝ ne sta no wi ska w paƒ stwie. Z dru giej stro ny, mo˝ na wy mie -niç ca łà rze sz´ ro dzin le gi ty mu jà cych si´ wspo mnia ny mi ty tu ła mi, a prze cie˝ w po czet ary sto kra cji za li czyç ich nie spo sób. Te i in ne py ta nia wy da jà si´ na ty le cie ka we, ˝e war to po ku siç si´ o od po wiedê. Zwłasz cza ˝e funk -cjo nu je wie le ste reo ty pów i fał szy wych po glà dów. Ce lem ksià˝ ki jest upo rzàd ko wa nie wie dzy na te mat ary sto kra cji i przy bli ˝e nie czy tel ni kom lo sów naj wy bit niej szych pol skich ro dzin ary sto kra tycz nych. Po ka -za nie ich do ko naƒ, wpły wu, ja ki wy war li na dzie je na sze go kra ju, syl we tek wy bra nych osób, nie wy łà cza -jàc bł´ dów i nie go dzi wo Êci, ja kich cza sem si´ do pusz cza li. Ma my bo wiem do czy nie nia z ˝y wy mi ludê mi,nie wol ny mi od wad, ale zdol ny mi tak ˝e do wiel kich czy nów, do ja kich z ra cji uro dze nia i wy cho wa nia by li przy go to wy wa ni. Wprowadzenie001-098_Arystokracja_OK:zycie codzienne 4/19/12 3:24 PM Page 9 T10er min ary sto kra cja wy wo dzi si´ z grec kich słów ári stos„naj lep szy” i kra tós„wła dza” i ozna cza kla s´spo łecz nà, któ ra sta no wi w da nym paƒ stwie eli t´ spra wu jà cà wła dz´. W sta ro ˝yt nej Gre cji i Rzy mie ary-sto kra cja rzà dzi ła paƒ stwem we dług wła sne go uzna nia, nie b´ dàc od po wie dzial na przed na ro dem. Jej przed sta wi cie le cie szy li si´ uprzy wi le jo wa nym sta tu sem spo łecz nym i wy so kim pre sti ˝em. Re kru to wa -li si´ z naj bo gat szych i naj zna mie nit szych ro dów, a do staç si´ w ich sze re gi mo˝ na by ło dzi´ ki uro dze niubàdê ko op ta cji. Po zy cja spo łecz na ary sto kra cji za le ˝a ła od wpły wów, ja kie mia ła wÊród wład ców, a ma jàt -ko wa od spra wo wa nia in trat nych urz´ dów i po sia da nia dóbr ziem skich. W cza sach no wo ˝yt nych ukształ to wa ła si´ roz bu do wa na, hie rar chicz na struk tu ra spo łecz na, na któ -rej szczy cie stał wład ca na zy wa ny ce sa rzem, kró lem lub ksi´ ciem. Pod le ga li mu, wy wo dzà cy si´ z ry cer stwa,za ufa ni wiel ko rzàd cy -feu da ło wie, któ rzy no si li dzie dzicz ne ty tu łyba ro nów, mar gra biów, hra biów czy ksià ˝àt. Za ka˝ dym ty tu łem sta łyz re gu ły spra wo wa ne urz´ dy i wła snoÊç ziem ska, zwià za na za le˝ no -Êcià len nà z wład cà. Uty tu ło wa ni mo˝ no wład cy sta no wi li naj wy˝ szàeli t´ w paƒ stwie, spra wu jà cà wła dz´ na swo im te ry to rium w imie -niu su we re na, któ re mu by li win ni po słu szeƒ stwo. Z pew nymuprosz cze niem mo ˝e my przy jàç, ˝e głów nym czyn ni kiem wy ró˝ nia -jà cym ary sto kra cj´ na Za cho dzie był dzie dzicz ny ty tuł.W Pol sce ta ka sy tu acja ni gdy nie za ist nia ła. Na sze eli ty wy -wo dzi ły si´ z daw nej dru ˝y ny ksià ˝´ cej i star szy zny ple mien nej,któ re z cza sem prze kształ ci ły si´ w ry cer stwo utrzy mujà ce si´ z zie mi nada nej na pra wie len nym. We wcze snym Êre dnio wie -czu w Pol sce wy so kim urz´d ni kom ksià ˝´ cym przy słu gi wał ty -tuł co mes. Nie uległ on jed nak prze kształ ce niu, tak jak to mia łomiej sce w Eu ro pie Za chod niej, w ty tuł dzie dzicz ny. Na wet je ÊliProces powstawania arystokracji 001-098_Arystokracja_OK:zycie codzienne 4/19/12 3:24 PM Page 10 Proces powstawania arystokracji 11urzàd był pia sto wa ny przez ja kàÊ ro dzi n´ przez kil ka po ko leƒ, to nie prze cho dził z oj ca na sy na au to ma -tycz nie, ale wy ma gał ka˝ do ra zo wo po twier dze nia przez wład c´ lub par la ment. W wie kach póê niej szych przed sta wi cie li ro dów ma jà cych wÊród swo ich przod ków se na to rów lubwy˝ szych dy gni ta rzy ko ron nych na zy wa no kar ma zy na mi. Nie two rzy li oni jed nak od r´b ne go sta nu ani nieotrzy my wa li z te go ty tu łu ˝ad nych for mal nych przy wi le jów. Nie by ło tak ˝e urz´ dów dzie dzicz nych, jak w an giel skiej Izbie Lor dów czy fran cu skiej Izbie Pa rów, któ re utrwa la ły by stan rze czy. Z ko lei ze wzgl´ duna du ˝o słab szà po zy cj´ na szych wład ców w paƒ stwie ów cze sna ma gna te ria od gry wa ła znacz nie wi´k szàro l´ w rzà dze niu, a jej wła dza sta wa ła si´ tym sil niej sza, im słab sza by ła wła dza cen tral na.Nada wa nie dzie dzicz nych ty tu łów ary sto kra tycz nych by ło sprzecz ne z oby cza ja mi pa nu jà cy mi wÊródbra ci szla chec kiej. Wszy scy przed sta wi cie le te go sta nu, przy naj mniej for mal nie, by li so bie rów ni w myÊlobo wià zu jà cej za sa dy rów no Êci bra ci szla chec kiej. To za ło ˝e nie znaj du je naj peł niej sze po twier dze nie w zna nym po wie dze niu „szlach cic na za gro dzie rów ny wo je wo dzie”, któ re sta no wi ło fun da ment I Rze czy -po spo li tej. Nie zna czy to, oczy wi Êcie, ˝e nie by ło wÊród nich wa˝ niej szych oso bi sto Êci. Mo˝ no wład cy, re pre -zen tu jà cy kil ka naj po t´˝ niej szych ro dów w cza sach Pia stów i Ja giel lo nów, sku pia li w swych r´ kach peł ni´wła dzy i pia sto wa li naj bar dziej in trat ne urz´ dy. Ich wpły wy by ły znacz nie sil niej sze ni˝ na za cho dzie Eu ro py zewzgl´ du na sła boÊç na szych wład ców i za chwia nie wła dzy w cza sie roz bi cia dziel ni co we go. Re pre zen tan ci ów -cze snych elit wy ko rzy sty wa li ka˝ dy mo ment osła bie nia wła dzy cen tral nej do wzmoc nie nia wła snych wpły wówi uzy ska nia ko lej nych przy wi le jów. W zwiàz ku z tym ich po zy cja za rów no pod wzgl´ dem spra wo wa nej wła dzy, jak i po sia da nych dóbr nie ustan nie ro sła, po wi´k sza jàc roz war stwie nie w ob r´ bie sta nu szla chec kie go.Zdj´cie na stronie obok:Zamek Królewski na Wawelu. Izba Senatorska –widok na Êcian´ tronowàSkrzydło wschodnie Zamku Królewskiego na Wawelu, widoczny fragment Baszty Senatorskiej,1927 rokZamek Królewski na Wawelu, Sala Poselska z arrasami jagielloƒskimi, 1929 rok001-098_Arystokracja_OK:zycie codzienne 4/19/12 3:24 PM Page 11 12ak wspo mnia no, sy tu acja w Pol sce kształ to wa ła si´ ina czej ni˝ na za cho dzie Eu ro py. Pod sta wo wa ró˝ ni -ca wy ni ka ła z te go, ˝e na sza ma gna te ria nie u˝y wa ła ty tu łów ary sto kra tycz nych, co wià za ło si´ z po stu lo wa -nà rów no Êcià sta nu szla chec kie go. To spo wo do wa ło, ˝e nie po wsta ła hie rar chicz na struk tu ra ty po wa dlaokre su feu dal ne go, a przed sta wi cie le sta nu szla chec kie go by li, przy naj mniej for mal nie, so bie rów ni. Zgod -nie z tà za sa dà ka˝ dy, kto był be ne na tus et po ses sio na tus, czy li szla chec kie go po cho dze nia, i miał choç by naj -mniej szy ma jà tek ziem ski, cie szył si´ rów ny mi pra wa mi i przy wi le ja mi. W tej sy tu acji ary sto kra cja ni gdy niezo sta ła for mal nie wy od r´b nio na z ogó łu szlach ty. O przy na le˝ no Êci do ma gna te rii mu sia ły prze sà dzaç in nekry te ria ni˝ po sia da nie sto sow nych ty tu łów. Do naj wa˝ niej szych na le ˝a ły: ak tu al na po zy cja da nej ro dzi ny w sys te mie wła dzy, wpły wy na kró lew skim dwo rze, pre sti˝ wÊród szlach ty, po sia da nie „sta ro ˝yt ne -go” po cho dze nia i zna ko mi tych przod ków, spra wo wa ne urz´ dy, zgro ma dzo ny ma jà tek i wpły wy. Traf nie ujàł to Je rzy Maƒ kow ski, pre zes Pol skie go To wa rzy stwa Zie miaƒ skie go,któ ry w jed nym z wy wia dów stwier dził: „Ty tu ły mniej si´ li czy ły, w koƒ cu wi´k szoÊç nada li za bor cy, ra czej pa trzy ło si´ na ro dzi ny. Od dzie ciƒ stwa mó wi ło si´ u mnie «ta ro -dzi na jest za cna», mia ła kil ku dzie si´ ciu se na to rów czy mar szał ków ko ron nych. To by ło wa˝ niej sze ni˝ zie mia, któ rà po sia da ła”. W tej ksià˝ ce b´ dzie my u˝y waç wy mien nieokre Êle nia ma gna te ria i ary sto kra cja. Jak kol wiek nie sà one do koƒ ca to˝ sa me, to w su mie doÊç do brze od da jà isto t´ rze czy. Ter min ma gna te ria bar dziej przy na le ˝y doepo ki I Rze czy po spo li tej (w od nie sie niu do cza sów pia stow skich sto su je my ter minmo˝ no władz two). Do pie ro na prze ło mie XVIII i XIX wie ku oraz w okre sie za bo rówosta tecz nie ufor mo wa ła si´ gru pa spo łecz na, któ rà współ cze Ênie na zy wa my ary sto kra cjà.JKształtowanie si´ arystokracji w czasach I RzeczypospolitejBuława hetmana J. Zamoyskiego (typu w´gierskiego), buława typu tureckiego oraz buława marszałka J. PiłsudskiegoZdj´cie na stronie obok:portret A.S. Szczuki, malarz polski, 1. poł. XVIII wieku001-098_Arystokracja_OK:zycie codzienne 4/19/12 3:25 PM Page 12 001-098_Arystokracja_OK:zycie codzienne 4/19/12 3:25 PM Page 13 I. Arystokracja14Pro gra mo wo rów na braç szla chec kaby ła nie ch´t na wszel kim ty tu łom ary sto-kra tycz nym. Przyj mo wa nie i u˝y wa nie ty-tu łów trak to wa no ja ko wy wy˝ sza nie si´, ob ra ˝a jà ce ogól nà rów noÊç. Naj la pi dar niejokre Êlił to Jan Za moy ski, u˝y wa jàc w li Êcie do Ka ro la Sun der maƒ skie go ze Szwe cjizwro tu no bi lis po lo nus omni bus par. Dla te go sto so wa ne w Êre dnio wie czu ty tu ły co me sa wy szły z cza sem z u˝y cia, nie prze -kształ ca jàc si´ w ty tuł hra biow ski. Urzàd se -na tor ski, cho cia˝ bar dzo pre sti ˝o wy, nie miałcha rak te ru dzie dzicz ne go. Wład cy pol scy nie nada wa li ty tu łów ary sto kra tycz nych, wie dzàc, ˝e bu dzi to sprze ciw szlach ty. Tenie licz ne ro dzi ny, któ rym uda ło si´ je uzy -skaç, nie afi szo wa ły si´ ni mi, przy naj mniej w kon tak tach we wn´trz nych. Tym bar dziej˝e wi´k szoÊç przy zna na by ła przez ob cychwład ców, głów nie ce sa rzy nie miec kich, como gło wy wo ły waç ne ga tyw ne ko no ta cje.Opór szlach ty był na ty le sil ny, ˝e nie do pusz -czo no do za twier dze nia ty tu łu hra biow skie -go dla pa sier ba kró la, Ja na Pi lec kie go,nada ne go mu przez Wła dy sła wa Ja gieł ł´. Jak po da je w swym her ba rzu Se we ryn Uru ski: „pa no wie, nie ch´t ni te mu nada niu, na kło ni li Woj cie cha Ja strz´b ca, kanc le rza ko ron ne go, aby mu od mó wił przy ło ˝e -nia pie cz´ ci, co gdy ten uczy nił, przy wi lej nie miał miej sca”. Kanc lerz tłu ma czył, ˝e po stà pił tak, „nie chcàcdo pu Êciç tak szko dli wej rze czy rów no Êci uwła cza jà cej”. Nie jest to je dy ny przy pa dek, ˝e wo la szlach ty by ła sil niej sza od kró lew skiej de cy zji.Z cza sem jed nak ró˝ ni ce ma te rial ne wÊród bra ci szla chec kiej za cz´ ły si´ po gł´ biaç. Kil ka na Êcie naj po t´˝ niej szych ro dów mo˝ no wład ców sku pi ło w swych r´ kach wiel kie ma jàt ki i naj wy˝ sze god no Êci Jan Zamoyski, miedzioryt, G. Franco001-098_Arystokracja_OK:zycie codzienne 4/19/12 3:25 PM Page 14 15w paƒ stwie. Na tu ral nà te go kon se kwen cjà by ła ch´ç praw ne go usank cjo no wa nia po zy cji, co skutkowałowy bi ciem si´ po nad ogół szlach ty. Pia stu jà cym naj wy˝ sze urz´ dy ziem skie i cen tral ne przy słu gi wa ło pra wodo za sia da nia w se na cie. Dla te go z bie giem cza su człon ko wie Izby Wy˝ szej za cz´ li si´ mie niç bra cià star szà lub sta nem se na tor skim, na zy wa jàc po zo sta łych bra cià młod szà. Okre Êle nie to zo sta ło na wet wpro wa dzo ne do kon sty tu cji sej mo wej z 1690 ro ku. Wkrót ce jed nak szlach ta za ˝à da ła je go wy kre Êle nia ja ko uwła cza jà ce go rów no Êci, bo wiem „mniej sze go ani wi´k sze go nie masz”. Nie mniej wi´k szoÊç wpły wo wych ro dzin czy ni ła sta ra nia, aby swo jà po zy cj´ spo łecz nà ugrun to waçotrzy ma niem sto sow ne go ty tu łu. Cz´ sto do pro wa dza li do te go, sto su jàc me to d´ fak tów do ko na nych,nie oglà da jàc si´ na pa nu jà ce w Pol sce zwy cza je. Prak tycz nie ty tuł mo˝ na by ło otrzy maç je dy nie na ob cych dwo rach. Ka˝ dy Êwiec ki su we ren miał pra wo do nada wa nia ty tu łów szla chec kich, zwłasz cza Habs bur go wie nie ˝a ło wa li nadaƒ. Po wo dy, dla któ rych ob ce dwo ry de cy do wa ły si´ na ta kie uho no ro wa -nie pol skich ro dzin, by ły ró˝ ne. Cz´ sto cho dzi ło o po twier dze nie za sług da ne go ma gna ta lub sta no wi łoza ch´ t´ do po pie ra nia dà ˝eƒ wład cy. Cza sa mi de cy do wa ły pie nià dze, szcze gól nie w wy pad ku wład cówdrob nych ksi´stw wło skich. Otrzy ma nie dzie dzicz ne go ty tu łu ary sto kra tycz ne go ozna cza ło nie tyl ko Kształtowanie si´ arystokracji w czasach I RzeczypospolitejZamek Lubomirskich w WiÊniczu001-098_Arystokracja_OK:zycie codzienne 4/19/12 3:25 PM Page 15 16za spo ko je nie wła snych am bi cji i wi docz ny znak Êwiet no Êci ro du, ale po zwa la ło tak ˝e na zrów na nie ma gna tów pol skich z ich za gra nicz ny mi od po wied ni ka mi. Dzi´ ki ty tu łom mo gli oni uczest ni czyç w ró˝ ne go ro dza ju wy da rze niach na za sa dzie part ner skiej. Trze ba pa mi´ taç, ˝e w cza sach Ja giel lo nówPol ska pro wa dzi ła bar dzo o˝y wio nà po li ty k´ za gra nicz nà. Pol scy ma gna ci po dró ˝o wa li nie tyl ko w mi -sjach dy plo ma tycz nych. Re gu łà sta ło si´ wy sy ła nie dzie ci na za chod nie uni wer sy te ty, a po tem na tam tej -sze dwo ry w ce lu na bra nia ogła dy i zdo by cia wie dzy o Êwie cie. W 1547 ro ku Mi ko łaj Ra dzi wiłł, zwa ny „Czar nym”, po dłu gich sta ra niach zo stał ob da rzo ny przez ce -sa rza Ka ro la V dzie dzicz nym ty tu łem ksi´ cia Âwi´ te go Ce sar stwa Rzym skie go, co po twier dza ło po t´ g´ do -mu ra dzi wił łow skie go. Na st´p nie Se ba stian Lu bo mir ski zo stał hra bià na Wi Êni czu, a Mi ko łaj Sa pie ha hra biàna Kod niu z ła ski ce sa rza Mak sy mi lia na II. Do god no Êci ksià ˝´ cej zo sta li tak ˝e wy nie sie ni przez ce sa rzaFer dy nan da II: Kac per Den hoff, Sta ni sław Lu bo mir ski i Je rzy Osso liƒ ski. Do cho dzi ło tak ˝e, choç rzad ko,do nadaƒ ty tu łów przez pol skich wład ców. W 1569 ro ku król Zyg munt Au gust nadał wo je wo dzie pod la skie -mu Wa sy le mu Tysz kie wi czo wi dzie dzicz ny ty tuł hra bie go. Pra wo do do ko ny wa nia nadaƒ miał tak ˝e pa pie˝. W tym wy pad ku de cy du jà ca by ła dzia łal noÊç kan dy da ta na rzecz wia ry, fun da cje ko Êcio łów i klasz to rów oraz da ro wi zny. Chod kie wi czo wie otrzy ma-li w 1555 ro ku god noÊç hra biow skà paƒ stwa ko Êciel ne go, po twier dzo nà w 1568 ro ku przez kró la Zygmun ta Au gu sta. W po wszech nej opi nii ty tu ły pa pie skie by ły trak to wa ne ja ko mniej pre sti ˝o we. Po twier dza to aneg -do ta: pe wien bo gacz wy słał swo je go ple ni po ten ta do Rzy mu, aby ten za ła twił mu ty tuł hra biow ski. Wy słan nik był, rzecz ja sna, od po wied nio przy go to wa ny fi nan so wo. Po po wro cie z po dró ˝y na wi dok swo je go pa na wo łał z da le ka: „Wi tam uni ˝e nie, pa nie hra bio”. Gdy ten spy tał, ile to kosz to wa ło, wy słan nikod po wie dział: „Pa nie hra bio, tak ta nio, ˝e i dla sie bie ku pi łem”. Ta ka oce na nie znaj du je jed nak po twier -dze nia we współ cze snych ba da niach na uko wych. Jed nà z pre ro ga tyw pa pie ˝a ja ko su we ren ne go mo nar -chy (a był nim ja ko zwierzch nik paƒ stwa ko Êciel ne go) by ło pra wo do nada wa nia ty tu łów.Zasady nada wa nia ty tu łów ary sto kra tycz nych zmie ni ły si´ po po wsta niu Rze czy po spo li tej Oboj ga Na ro dów. W wy ni ku za war tej w 1569 ro ku unii lu bel skiej po wsta ło wów czas nie tyl ko no we paƒ stwo, ale tak ˝e zu ni fi ko wa no sys te my praw ne obu two rzà cych je or ga ni zmów. Jed nym ze skut ków unii by ło przy -zna nie tam tej szym bo ja rom sta tu su rów ne go szlach cie pol skiej oraz uzna nie ty tu łów knia ziow skich ro dzin o po cho dze niu dy na stycz nym. Pra wo to obej mo wa ło wie le sta rych ro dów po tom ków wład cyLi twy Gie dy mi na i Ru si –Ru ry ka, któ rzy po słu gi wa li si´ dzie dzicz ny mi ty tu ła mi ksià ˝´ cy mi. Akt 10. kon sty -tu cji sta no wił: „sta ny ksià ˝´ ce, ja kim kol wiek spo so bem nada ne, sà po r´ cza ne”. W ten spo sób po ja wi ła si´I. Arystokracja001-098_Arystokracja_OK:zycie codzienne 4/19/12 3:25 PM Page 16 17Kształtowanie si´ arystokracji w czasach I RzeczypospolitejFragment Herbarza polskiegoKaspra Niesieckiego001-098_Arystokracja_OK:zycie codzienne 4/19/12 3:25 PM Page 17 I. Arystokracja18uty tu ło wa na ary sto kra cja po cho dze nia li tew skie go i ru skie go wy wo dzà ca si´ z te re nów Wiel kie go Ksi´ stwa Li tew skie go. Na le ˝a ły do niej licz ne ro dzi ny, m.in. Ostrog scy, Zba ra scy, Wi Ênio wiec cy, Za sław scy,Czar to ry scy, San gusz ko wie. Spo tka ło si´ to z nie za do wo le niem ko ron nej szlach ty, któ ra po strze ga ła ten faktja ko na ru sze nie ist nie jà ce go sta tus quo. Ana lo gicz na sy tu acja, b´ dà ca kon se kwen cjà przy łà cze nia no wych ziem, mia ła miej sce w przy pad kuInf lant w 1561 ro ku. Tam tej sze ro dy, głów nie nie miec kie go po cho dze nia, utrzy ma ły pra wo do u˝y wa nia ty tu łów. Wte dy to po ja wił si´ nie zna ny wcze Êniej w Pol sce ty tuł ba ro na, któ ry przy słu gi wał nie któ rym po -tom kom Ka wa le rów Mie czo wych, jak np. ro dzi nie Man teuf flów. Nie ch´ç do ty tu łów ary sto kra tycz nych zo sta ła praw nie usank cjo no wa na w 1638 ro ku, kie dy to namo cy kon sty tu cji sej mo wej „O ty tu łach cu dzo ziem skich” za ka za no ich u˝y wa nia oraz nada wa nia no wych.Po wo dem ta kiej re gu la cji był fakt, ˝e „wie le Xsià ˝´ cych fa mi lii za sma ko waw szy so bie oso by sta nu szla chec -kie go, wy ˝ej so bie po czy ta ły…”. Z za ka zu wy łà czo no je dy nie ty tu ły uzna ne w ak cie unii lu bel skiej i tesprzed 1569 ro ku. Zda je si´, ˝e prze pis ten nie był prze strze ga ny, sko ro w la tach 1641 i 1673 kon sty tu cjePałac Chodkiewiczów w Młynowie, okres mi´dzywojenny 001-098_Arystokracja_OK:zycie codzienne 4/19/12 3:25 PM Page 18 Ruiny zamku w Mirowie19sej mo we po now nie za ka zy wa ły u˝y wa nia ty tu łów pod ka rà in fa mii. Nie co wcze Êniej, bo w 1635 ro ku, król Wła dy sław IV Wa za pod jàł pró b´ for mal ne go wy od r´b nie nia sta nu ma gnac kie go w za ko nie ka wa le rówNaj Êwi´t szej Ma rii Pan ny. Pró ba ta zo sta ła jed nak uda rem nio na przez szlach t´. Nie co ina czej wy glà da ła sy tu acja pod czas kon tak tów pol skich ma gna tów z za gra ni cà, szcze gól nie w trak cie mi sji dy plo ma tycz nych. Sto so wa no za sa d´, ˝e przed sta wi cie le tych ro dów, któ rzy mie li ty tu ły,mo gli ich swo bod nie u˝y waç. Czu li si´ dzi´ ki te mu rów ni cu dzo ziem skim mo˝ nym, co w tam tej szym zhie -rar chi zo wa nym spo łe czeƒ stwie nie by ło bez zna cze nia. Zda wa li so bie z te go spra w´ tak ˝e pol scy wład cy.Dla te go w 1698 ro ku Sta ni sław Ma ła chow ski z Ma ła cho wic her bu Na ł´cz, wo je wo da po znaƒ ski, „wy zna czo -ny był po słem do ukła dów z Tur cyà, i pod pi sał po kój kar ło wic ki, na mo cy któ re go Ka mie niec Po dol skiwró cił do Pol ski; wy sy ła jàc go na to po sel stwo, Rzecz po spo li ta po zwo li ła mu braç ty tuł hra bi, aby nie byłupo Êle dzon uda li si´ do Wło chy w gro nie swo ich ko le gów am ba sa do rów paƒstw in nych”. Co cie ka we, ty tuł ten zo stał za twier dzo ny do pie ro w XIX wie ku przez Au stria ków.WÊród in nych zna nych ro dzin ob da rzo nych ty tu ła mi ary sto kra tycz ny mi przez ob cych mo nar chów w cza sach I Rze czy po spo li tej na le ˝y wy mie niç Kra sic kich i Kra siƒ skich, hra biów paƒ stwa rzym skie go od po wied nio od 1631 i 1578 ro ku, oraz Gon za gów Mysz kow skich. Ten ostat ni przy pa dek jest doÊç ku rio -zal ny i swe go cza su wzbu dzał na wet we so łoÊç wÊród szlach ty. Otó˝ pod ko niec XVI wie ku dwaj bra cia,Piotr i Zyg munt Mysz kow scy, wy bra li si´ do Rzy mu, gdzie wy sta ra li si´ u pa pie ˝a Kle men sa VIII o ty tuł mar gra biow ski na swo im ma jàt ku Mi ro wie. Jed no cze Ênie za war li po rozu -mie nie w Man tui z ksi´ ciem Win cen -tym Gon za gà, na mo cy któ re goZyg munt i Piotr zo sta li ad op to wa -niprzez ksi´ cia ro du Gon za ga, co upo -wa˝ nia ło ich od te go mo men tu doprzed sta wia nia si´ ja ko Gon za ga Mysz -kow scy. W ten spo sób sta li si´ je dy nàro dzi nà w Pol sce no szà cà dum ny ty tułmar gra biów. W XVIII wie ku pod czas rzà dówkró lów sa skich po ja wi ło si´ w kra ju wie -luza gra nicz nych dwo rzan i urz´d ni kówKształtowanie si´ arystokracji w czasach I Rzeczypospolitej001-098_Arystokracja_OK:zycie codzienne 4/19/12 3:25 PM Page 19 001-098_Arystokracja_OK:zycie codzienne 4/19/12 3:25 PM Page 20 21no szà cych ary sto kra tycz ne ty tu ły. Wraz z przy j´ ciem obo wià zu jà cych na ob cych dwo rach oby cza jów spra wa ta prze sta ła bu dziç kon tro wer sje. Pod czas ko ro na cji Sta ni sła wa Au gu sta Po nia tow skie go w 1764ro ku sejm za de cy do wał o przy zna niu mi try ksià ˝´ cej je go bra ciom: Ka zi mie rzo wi, J´ drze jo wi i Mi cha ło wi,pod kre Êla jàc za ra zem, ˝e nie ozna cza to ich wy łà cze nia z rów no Êci szla chec kiej. W 1768 ro ku ksià ˝´ ta mi zo sta li Sa pie ho wie, w 1774 Suł kow scy. Po pierw szym roz bio rze w 1773 ro -ku do god no Êci ksià ˝´ cej wy nie sio no zdraj c´ Ada ma Po niƒ skie go. W epo ce sta ni sła wow skiej do ko na nooko ło dwu dzie stu po twier dzeƒ nadaƒ ob cych dwo rów. W cza sach pa no wa nia kró la Sta ni sła wa Au gu staPo nia tow skie go ty tu ły ro do we wzo rem kra jów za chod nich by ły ju˝ po wszech nie u˝y wa ne i ak cep to wa ne.W 1775 ro ku sejm uchy lił ist nie jà cy, przy naj mniej ofi cjal nie, za kaz ich u˝y wa nia. Jed no cze Ênie na stà pi ło wza jem ne uzna nie ksià ˝´ cych ty tu łów w Rze czy po spo li tej i Rze szy.Ostat nie pol skie nada nia mia ły miej sce ju˝ po upad ku Rze czy po spo li tej i zo sta ły do ko na ne przez ca ra Alek san dra I ja ko kró la Pol ski. Do ty czy ły przy zna nia ty tu łów ksià ˝´ cych gen. Jó ze fo wi Za jàcz ko wi i Jo an nie Gru dziƒ skiej, ˝o nie wiel kie go ksi´ cia Kon stan te go.Trze ba tak ˝e zwró ciç uwa g´ na zja wi sko nada wa nia ty tu łówprzez pol skich kró lów z ich ini cja ty wy i bez zwra ca nia uwa gi na obo -wià zu jà ce pra wa i oby cza je. Wie lu wład ców szcze gól nie ob ce go po cho dze nia trak to wa ło to ja ko prze jaw wła snych pre ro ga tyw i nada wa ło ty tu ły ba ro now skie i hra biow skie za słu ˝o nym dwo rza -nom i do wód com. Cz´ sto czy ni li to w spo sób nie zgod ny z pra wem,ja ko ˝e w Pol sce ka˝ dy ty tuł mu siał byç po twier dzo ny przez sejm.Trze ba do daç, ˝e do ty czy ło to wy łàcz nie ob co kra jow ców, któ rzy nieby li pod da ny mi kró la i u˝y wa li nada nych ty tu łów po za Pol skà. Udo -ku men to wa nych jest po nad czter dzie Êci przy pad ków ta kich nadaƒ,po czàw szy od kró la Zyg mun ta Au gu sta, a na Sta ni sła wie Au gu ÊciePo nia tow skim skoƒczywszy. Kształtowanie si´ arystokracji w czasach I RzeczypospolitejZdj´cie na stronie obok:Stanisław August Poniatowski, Portret w stroju koronacyjnym, ok. 1770 rokuPas kontuszowy (słucki) z manufaktury w Słucku001-098_Arystokracja_OK:zycie codzienne 4/19/12 3:25 PM Page 21 I. Arystokracja22Sala Audiencjonalna na Zamku Królewskim w Warszawie, 1925 rokZdj´cie na stronie obok:fili˝anka i spodek z portretem i herbem S. Zamoyskiego, 1808 rok001-098_Arystokracja_OK:zycie codzienne 4/19/12 3:25 PM Page 22 P23ol ska ary sto kra cja, w cza sach I Rze czy po spo li tej ma gna te ria, a jesz cze wcze Êniej mo˝ no wład cy, cho -cia˝ for mal nie nie zo sta ła wy od r´b nio na z war stwy szla chec kiej, wy war ła osta tecz nie de cy du jà cy wpływ na lo sy kra ju. O ile jej ro la w wie kach Êred nich i za cza sów wcze snych Ja giel lo nów by ła jesz cze ogra ni czo -na, o ty le z cza sem ob ser wu je my wzrost zna cze nia ma gna te rii. Szcze gól nie jest to wi docz ne w XVII i XVIIIwie ku, kie dy to sku pi ła w swo ich r´ kach ol brzy mie ma jàt ki i jesz cze wi´k szà wła dz´. Wzrost zna cze nia ma -gna te rii jest zwià za ny ze stop nio wym osła bie niem wła dzy cen tral nej za cza sów kró lów elek cyj nych. ˚e byzy skaç po par cie pod czas elek cji i póê niej w trak cie spra wo wa nia rzà dów, mu sie li wku py waç si´ w ła ski ma gna tów, roz da jàc im bar dzo ren tow ne do bra ziem skie, kró lewsz czy zny i po wie rza jàc wpły wo we urz´ -dy. Z cza sem wiel kie ro dy opa no wa ły cał ko wi cie naj wy˝ sze urz´ dy ziem skie, mi ni ste rial ne i cen tral ne.Wszyst kie by ły spra wo wa ne do ˝y wot nio, przy no szàc znacz ne do cho dy i du ˝à wła dz´. Od da wa nie w dzier -˝a w´ kró lewsz czyzn by ło for mà wy na gra dza nia dy gni ta rzy, ja ko ˝e wi´k szoÊç urz´ dów w Pol sce by ła spra wo wa na bez płat nie.W prze ci wieƒ stwie do kra jów za chod nio eu ro pej skich, gdzieizba wy˝ sza par la men tu by ła z re gu ły za re zer wo wa na dla wà skiejgru py ary sto kra cji, u nas se nat po ten cjal nie był do st´p ny dla ka˝ de go szla chet nie uro dzo ne go. Fak tycz nie ja ko wa˝ ny or ganwła dzy, funk cjo nu jà cy w naj bli˝ szym oto cze niu dwo ru kró-lew skie go, ob sa dza ny był pra wie wy łàcz nie przez przed sta wi -cie li ma gna te rii i wy˝ sze go du cho wieƒ stwa. Po dob nie dzia łal-noÊç dy plo ma tycz na zo sta ła zdo mi no wa na przez człon ków tejgru py. Na le ˝y jed nak pa mi´ taç, ˝e po pierw sze, z ra cji wy kształ ceniaMagnateria001-098_Arystokracja_OK:zycie codzienne 4/19/12 3:26 PM Page 23 I. Arystokracja24dys po nowa li od po wied nio wy so ki mi kwa li fi ka cja mi, a po dru -gie, mie li wy star cza jà co du ˝e fun du sze, ˝e by móc od by waçmi sje, któ rych kosz ty po kry wa no z re gu ły z wła snej kie sze ni.W wie lu dzie dzi nach ma gna ci kon ku ro wa li z dwo remkró lew skim, w nie któ rych na wet go prze wy˝ sza li. Do ty czy łoto zwłasz cza kre so wych ma gna tów, zwa nych kró le wi´ ta mi,któ rzy, gro ma dzàc ol brzy mie do bra, mie li prak tycz nie nie -ogra ni czo ne mo˝ li wo Êci fi nan so we. Wi´k szoÊç z nich za słu -˝y ła si´ na po lu kul tu ry i na uki ja ko me ce na si i fun da to rzywie lu re pre zen ta cyj nych sie dzib, ko Êcio łów i bu dyn ków u˝y tecz no Êci pu blicz nej. Wie lu w ce lu za pew nie nia ochro nyi po rzàd ku w swo ich roz le głych do brach utrzy my wa ło sta łeod dzia ły woj sko we. Ta ka sy tu acja unie mo˝ li wia ła ja kà kol-wiek pró b´ re for my paƒ stwa, wszel kie bo wiem zmia ny mo gły spo wo do waç ogra ni cze nie wła dzy wszech wład nej ma gna te rii. Jed no cze Ênie ko te rie ma gnac kie by ły wy ko rzy s-ty wa ne przez paƒ stwa oÊcien ne w ce lu re ali za cji wła snychpla nów. Ob ce mo car stwa pła -ci ły za rów no za elek cj´ przy -chyl nych im wład ców, jak i za za nie cha nie re form, któ remo gły by uzdro wiç sy tu acj´ w kra ju. Po wsta ło bł´d ne ko -ło, z któ re go pró bo wa no wyjÊç do pie ro w cza sach Sej mu Wiel kie go. By łato pró ba moc no spóê nio na i przez to nie uda na. Ma gna ci w kon tak tach ze szlach tà sta ra li si´ nie u˝y waç ty tu łów ary -sto kra tycz nych. Na to miast ce nio ne by ły god no Êci zwià za ne ze spra wo wa -ny mi urz´ da mi. Naj wy˝ sze z nich to funk cja se na to ra, urzàd kasz te la na i wo je wo dy, mar szał ka Try bu na łu, a z woj sko wych het ma nów wiel kie go i po lne go ko ron ne go i li tew skie go. Mniej pre sti ˝o we ty tu ły i funk cje by łydo st´p ne sze ro kim rze szom szlach ty.Krzysztof Opaliƒski (1609–1655), wojewoda poznaƒski, poeta –miedzioryt L. VorstermanaStanisław Poniatowski (1676–1762), kasztelankrakowski, ojciec przyszłego króla –miedziorytBartłomieja Folina001-098_Arystokracja_OK:zycie codzienne 4/19/12 3:26 PM Page 24 25Pod ko niec XVII, a zwłasz cza w XVIII wie ku ro dzi ny ma gnac kie gru po wa ły si´ w stron nic twa po łà czo -ne wi´ za mi krwi i wza jem ny mi in te re sa mi. W zwar tym blo ku ła twiej by ło ry wa li zo waç z in ny mi i osià gaçza mie rzo ne ce le. Po szcze gól ne ugru po wa nia wal czy ły mi´ dzy so bà o wpły wy i kró lew skà ła sk´. W cza sachsa skich au to ry tet mo nar chy był ju˝ moc no nad wà tlo ny, sam zaÊ wład ca był po strze ga ny ra czej ja ko êró dłoprzy wi le jów ni˝ wła dzy. Naj bar dziej zna nà ko ali cjà by ła Fa mi lia, stron nic two po wsta łe pod ko niec lat 20.XVIII wie ku, zgru po wa ne wo kół ro dzin Czar to ry skich i Po nia tow skich, dà ˝à ce do wpro wa dze nia re formspo łecz no -ustro jo wych w Rze czy po spo li tej. Ich opo nen tem by ło stron nic two ma gnac kie, sku pio ne wo kół Po toc kich, Bra nic kich i Rze wu skich i prze ciw ne wszel kim re for mom. Cza sa mi jed nak po dzia ły prze bie ga ły w ob r´ bie jed nej ro dzi ny, jak to mia ło miej sce w przy pad ku Po toc kich, z któ rych Igna cy pra co wał na rzecz Sej mu Wiel kie go, a Sta ni sław Szcz´ sny był jed nym z przy wód ców Tar go wi cy. Wraz zewzro stem zna cze nia ma gna te rii po wi´k sza ła si´ dys pro por cja ma jàt ko wa po mi´ dzy nià a ogó łem szlach ty.Ta ostat nia, spau pe ry zo wa na na sku tek cià głych wo jen i po dzia łów spad ko wych, sta wa ła si´ co raz MagnateriaSala Senatorska na Zamku Królewskim w Warszawie001-098_Arystokracja_OK:zycie codzienne 4/19/12 3:26 PM Page 25 I. Arystokracja26ubo˝ sza. Wie lu jej przed sta wi cie li poutra cie ma jàt ków prze by wa ło sta lena dwo rach ma gnac kich, któ re by łydla nich nie tyl ko miej scem za-pew nia jà cym utrzy ma nie, ale tak ˝eszko łà ˝y cia pu blicz ne go. Po wo do -wa ło to jed nak dal sze uza le˝ nie nieod ma gna tów, któ rzy skrz´t nie towy ko rzy sty wa li. Ku po wa li po trzeb neim szla chec kie gło sy, co by ło za prze -cze niem de mo kra cji. Tak zwana go -ło ta, czy li nie po se sjo na ci, go to waby ła speł niç ka˝ de ˝à da nie swo ichmo co daw ców, a jej dzia ła nia na bie -ra ły szcze gól ne go zna cze nia pod czassej mi ków i elek cji. Ma gna ci prze ku -py wa li spau pe ry zo wa nà szlach t´, zy sku jàc co raz wi´k szy wpływ na paƒ stwo, her bo wi zaÊ trwali w prze ko -na niu, ˝e ich głos jest de cy du jà cy. Jed nym z ostat nich prze ja wów daw nej rów no Êci szla chec kie go sta nu by ło zwra ca nie si´ do wszyst kich per „pa nie bra cie”. Szlach cie da wa ło to złud ne prze ko na nie rów no Êci, ma gna ci zaÊ, ˝e by nie wy wo ły waç kon flik tów, pod trzy my wa li ten fik cyj ny stan. Przy na le˝ noÊç do ma gna te rii mia ła cha rak ter uzna nio wy, tzn. ma gna tem był ten, ko go za nie go uwa -˝a no. Spró buj my jed nak okre Êliç bar dziej jed no znacz ne kry te ria, ja kie po win na speł niaç ro dzi na, aby zo staç za li czo na do tej gru py. Ta kich wa run ków by ło kil ka i po win ny wy stà piç jed no cze Ênie. Przede wszyst -kim czło nek ta kiej ro dzi ny mu siał wy wo dziç si´ ze sta nu szla chec kie go, naj le piej ze sta ro ˝yt ne go i ce nio ne go ro du, co nie zna czy, ˝e ko niecz nie uty tu ło wa ne go. Po wtó re, po wi nien dys po no waç od po -wied nio du ˝ym ma jàt kiem, i po trze cie, do bra sy tu acja eko no micz na win na byç wspar ta urz´ dem pu blicz -nym lub funk cjà na dwo rze. Jed nym ze spo so bów, aby to osià gnàç, by ło za wie ra nie mał ˝eƒstw w ob r´ biegru py z od po wied nio po sa˝ ny mi nie wia sta mi. Da wa ło to po dwój ny efekt – po mno ˝e nie ma jàt ku i wej Êciew wa˝ ne ko li ga cje, któ re by ły po moc ne w dal szym awan sie ro dzi ny.Co do wa run ku pierw sze go, to jak za uwa ˝y my w dal szej cz´ Êci ksià˝ ki, wszyst kie opi sa ne ro dy ary sto kra tycz ne wy wo dzà si´ ze Êre dnio wie cza, cza sa mi bar dzo wcze sne go. W za sa dzie je dy nym ogra ni cze -Pokoje podkomorzego na Zamku Królewskim w Warszawie, 1926 rok001-098_Arystokracja_OK:zycie codzienne 4/19/12 3:26 PM Page 26 Sejm za Aleksandra Jagielloƒczyka, miniatura ze Statutu Łaskiego, 1506 rok27niem w ba da niach nad ich po cho dze niem jest do st´p noÊç êró deł pi sa nych. W pol skiej rze czy wi sto Êci je ste Êmy w sta nie w spo sób udo ku men to wa ny cof nàç si´ w ba da niach do XIV, cza sa mi do XIII wieku. Na le ˝y pa mi´ taç, ˝e za cho dzà ce w spo łe czeƒ stwie przez set ki lat zja wi ska spo łecz ne ma jà cha rak terdy na micz ny. Ob ser wu je my pro ce sy awan su i de gra da cji za rów no ca łych grup, jak i po szcze gól nych ro -dzin. Zna cze nie da ne go ro du, na wet naj po t´˝ niej sze go, nie jest za gwa ran to wa ne na za wsze. Przez ca łyoma wia ny okres za cho dzi pro ces wy mia ny eli ty. To zja wi sko cał kiem na tu ral ne, uwa run ko wa ne wie lo maprzy czy na mi, głów nie na tu ry de mo gra ficz nej.Magnateria001-098_Arystokracja_OK:zycie codzienne 4/19/12 3:26 PM Page 27 I. Arystokracja28W XVI wie ku od no to wu je my utra t´ zna cze nia ro dów od gry wa jà cychdu ˝à ro l´ od cza sów Êre dnio wie cza. Do ty czy to wy wo dzà cych si´ z Ma -ło pol ski i Ru si: Kmi tów, Ku ro zw´c kich, Pi lec kich, Ole Ênic kich, Szy dło -wiec kich, Sza fraƒ ców, z Wiel ko pol ski: Sza mo tul skich i Gór ków orazGasz toł dów z Li twy. In nà wa˝ nà przy czy nà by ło wy ga Êni´ cie ro du w li nii m´ skiej. Jak pi sał na dwor ny le karz het ma na Ja na Tar now skie -go, Mar cin z Urz´ do wa, „pa no wie na si wiel mo˝ ni nie trwa jà dłu go”.Jed no cze Ênie zna cze nie zy ska ły no we ro dzi ny, po cho dzà ce głów nie z Ma ło pol ski i Ru si: Ostrog scy, Wi Ênio wiec cy, Mysz kow scy, Po toc cy, Za -moy scy, Sie niaw scy, Fir le jo wie, Zbo row scy, Lu bo mir scy, Mnisz cho wie, naMa zow szu Kra siƒ scy, w Wiel ko pol sce Opa liƒ scy, w Pru sach Dzia łyƒ scy, a na Li twie: Sa pie ho wie, Chod kie wi czo wie i Tysz kie wi czo wie. Obok nich trwa jàdaw ne po t´ gi T´ czyƒ skich, Ostro ro gów i Kisz ków. W XVII wie ku do cho dzi do ko lej nej wy mia ny elit. Wy ga sa jà ro dy T´ czyƒ skich, Ostrog skich, Ja zło wiec -kich, Kisz ków, po ja wia jà si´ Osso liƒ scy, Den hof fo wie, Ko niec pol scy, Wie lo pol scy. W ko lej nym stu-le ciu awan su jà do tych czas dru go rz´d ne ro dzi ny Rze wu skich, Po nia tow skich, Bra nic kich h. Kor czak. Tra cà po zy cje Ko niec pol scy, Sie niaw scy, Ze brzy dow scy, Tar ło wie, Opa liƒ scy, Fir le jo wie i wie lu in nych. W za -sa dzie, jak ju˝ wspo mnie li Êmy, je dy ny mi ro dzi na mi, któ re utrzy ma ły swo jà wy so kà po zy cj´ na prze strze nikil ku set lat, by li Ra dzi wił ło wie i Tar now scy, cho cia˝ ci ostat ni znacz nie ust´ po wa li Ra dzi wił łom ma jàt kiem. In ne, cho cia˝ nie wàt pli wie zna ne i za słu ˝o ne, nie od ra zu na le ˝a ły do te go kr´ gu. Ich awans do eli ty z po zy cji Êred nio za mo˝ nej szlach ty na st´ po wał stop nio wo. Pro ces ten za le ˝ał od wie lu czyn ni ków.Jed ni wspi na li si´ po dra bi nie spo łecz nej doÊç szyb ko, ko rzy sta jàc ze sprzy ja jà cej ko niunk tu ry, przed si´ bior -czo Êci krew nych bàdê przy chyl no Êci wład ców. Oko licz no Êcià sprzy ja jà cà wejÊciu na szczyt hie rar chii spo -łecz nej by ło zdo by cie sła wy pod czas to czo nych wów czas wo jen, a oka zji, jak wie my, ku te mu nie bra ko wa ło.Uzy ska niu ko rzyst nej in tra ty bàdê dzier ˝a wy sprzy ja ło peł nie nie urz´ dów i prze by wa nie na dwo rze kró lew -skim. O po zy cji ro du de cy do wa ły tak ˝e za wie ra ne mał ˝eƒ stwa, przy czym wa˝ na by ła nie tyl ko wy so koÊçpo sa gu, ale tak ˝e Êwiet noÊç ro du.Do brym przy kła dem szyb kie go, wr´cz spek ta ku lar ne go awan su jest po staç Ja na Za moy skie go, za ło -˝y cie la or dy na cji w XVI wie ku. Wła Êci ciel po czàt ko wo tyl ko pi´ ciu wsi, pod ko niec ˝y cia miał ich po naddwie Êcie. Na prze strze ni jed ne go po ko le nia wy dêwi gnàł swo jà ro dzi n´ ze Êred nio za mo˝ nej szlach ty do sta nu ma gnac kie go. Dłu˝ szà dro g´ prze szli Lu bo mir scy, któ rzy awan so wa li w hie rar chii spo łecz nej Fragment arrasu z herbami Polski i Litwy, herb Litwy001-098_Arystokracja_OK:zycie codzienne 4/19/12 3:26 PM Page 28 29dzi´ ki bar dzo kon se kwent nie pro wa dzo nej po li ty ce ro do wej, po le ga jà cej na bu do wa niu po zy cji ma te rial -nej. Bar dzo szyb ko wzro sło w XVIII wieku zna cze nie Bra nic kich h. Kor czak i Po nia tow skich, wcze Êniej prze ci´t nych ro dzin. Dziad przy szłe go kró la był za le d wie dzier ˝aw cà pod kra kow skie go Nie wia ro wa. DziÊ trud no so bie wy obra ziç hi sto ri´ Pol ski bez tych na zwisk, nie za wsze jed nak tak by ło. Zna my przy pad ki ro dzin, w któ rych tyl ko nie któ re li nie do cho dzi ły do ma jàt ków i sta no wisk, co po -zwa la ło za li czyç je do ma gna te rii. In ne, wy wo dzà ce si´ z te go sa me go ro du i no szà ce to sa mo na zwi sko, ni gdy nie wy kro czy ły po za Êred nio za mo˝ nà szlach t´, a ich przed sta wi cie lom nie przy słu gi wa ły ˝ad ne ty tu ły. Tak by ło w wy pad ku Osso liƒ skich czy Opa liƒ skich.In ne za gad nie nie to po st´ pu jà ca pau pe ry za cja cz´ Êci uty tu ło wa nych ro dów, któ re po utra cie ma jàt -ków prze szły do sta nu szlach ty za gro do wej. Nie tyl ko za prze sta ły u˝y wa nia przy słu gu jà cych im ty tu łów,ale wr´cz utra ci ły Êwia do moÊç ich po sia da nia w prze szło Êci. Zja wi sko to do ty czy cz´ Êci knia ziow skich ro dzin po cho dze nia ru skie go i li tew skie go, jak: Ko por scy, Po łu biƒ scy, Łu kom scy, Ho łow czyƒ scy, Kur ce wi -czo wie, Âwir scy czy nie któ re li nie Gie droy ciów. Dla te go fakt po cho dze nia od pa nu jà cych kie dyÊ dy na stiijest wa run kiem nie wy star cza jà cym, aby przy na le ˝eç do ma gna te rii. Cie ka wy jest skład na ro do wo Êcio wy opi sy wa nej gru py. O ile po czàt ko wopo cho dze nie ów cze snych ro dzin mo˝ no wład ców jest ra czej pol skie, o ty lewraz z po wsta niem Rze czy po spo li tej Oboj ga Na ro dów gwał tow niero Ênie udział ro dów po cho dze nia li tew skie go i ru skie go. Sy tu acjapo wta rza si´ po przy łà cze niu Inf lant do Ko ro ny. Kràg pol skiej ma -gna te rii za si li ły wów czas ro dzi ny po cho dze nia nie miec kie go, jakDen hof fo wie, Pla te ro wie czy Bi spin go wie, wy wo dzà ce si´ prze wa˝ -nie z daw nych Ka wa le rów Mie czo wych ko lo ni zu jà cych w prze szło -Êci te te re ny. Cie ka wy wy da je si´ fakt, ˝e te ob ce pier wot nie ro dzi nybez wzgl´ du na po cho dze nie bar dzo szyb ko ule gły po lo ni za cji. Nieod rzu ci ły pol sko Êci na wet pod czas za bo rów, co na pew no nie uła t-wia ło zro bie nia ka rie ry w no wych wa run kach. Hi sto ry cy sà zgod ni, ˝e czyn ni kiem de cy du jà cym o przy na le˝ -no Êci do ma gna te rii by ło po sia da nie od po wied nio du ˝e go ma jàt ku.To do pie ro gwa ran to wa ło od po wied nià po zy cj´ spo łecz nà i po zwa -la ło zaj mo waç wy so kie urz´ dy, któ re z ko lei dzi´ ki nada niom kró -lew skim za pew nia ły do cho dy umo˝ li wia jà ce znów po wi´k sza nieMagnateriaKabinet florencki z przełomu XVII i XVIII wieku001-098_Arystokracja_OK:zycie codzienne 4/19/12 3:26 PM Page 29 I. Arystokracja30po sia da nych dóbr. Przy cho dy ma gna ta po cho dzi ły z dwóch êró deł, tzn. z ma jàt ków ziem skich do nie gona le ˝à cych i z dzier ˝a wy ma jàt ków kró lew skich, tzw. kró lewsz czyzn, któ re by ły do ˝y wot nie, a cz´ sto prze -cho dzi ły na na st´p ne po ko le nia. Po sia da ne ma jàt ki al bo utrzy my wa no w ad mi ni stra cji wła snej, al bo od da wa no w dzier ˝a w´. Ten dru gi spo sób był szcze gól nie po pu lar ny, zwłasz cza gdy bra ko wa ło w ka sie go -tów ki i mo˝ na by ło za ˝à daç opła ty za kil ka lat z gó ry.Po wsta je oczy wi ste py ta nie, jak wiel ki mu siał byç ma jà tek, aby gwa ran to wał przy na le˝ noÊç do ma -gna te rii. Jesz cze w cza sach Wła dy sła wa Ja gieł ły wy star cza ło kil ka miast i oko ło 20–30 wsi wraz z przy le -ga jà cy mi do nich fol war ka mi, la sa mi, mły na mi i wo da mi. Wa˝ ne by ło tak ˝e po sia da nie mu ro wa ne gozam ku ja ko ozna ki pre sti ˝u spo łecz ne go. Sala Senatorska Zamku Królewskiego na Wawelu, 1938 rok001-098_Arystokracja_OK:zycie codzienne 4/19/12 3:26 PM Page 30 31MagnateriaSala Senatorska Zamku Królewskiego na Wawelu, 1938 rok001-098_Arystokracja_OK:zycie codzienne 4/19/12 3:26 PM Page 31 I. Arystokracja32Wło dzi mierz Dwo rza czek, czo ło wy pol ski ge ne alog, po da je na pod sta wie swo ich ba daƒ, ˝e w XVIwie ku w Wiel ko pol sce „prze ci´t na for tu na za słu gu jà ca na mia no ma gnac kiej obej mo wa ła oko ło 20 wsi”,wiek póê niej za ma gna ta uwa ˝a no po se so ra ju˝ oko ło 50 wsi. Ta ki wzrost za mo˝ no Êci, sprzy ja jà cy po wsta -wa niu co raz wi´k szych la ty fun diów, był zwià za ny z eks pan sjà na te re ny wschod nie. Wie le ro dzin, jak Po toc cy, Lu bo mir scy i Bra nic cy h. Kor czak, prze nio sło si´ na ˝y zne zie mie Po do la, Wo ły nia i da lej na Ki jowsz czy zn´, ˝e by tam bu do waç po t´ g´ ro du. Ich la ty fun dia obej mo wa ły set ki wsi i kil ka dzie siàt miasti twierdz, a roz le gło Êcià prze wy˝ sza ły te ry to rium nie któ rych nie miec kich i wło skich paƒ ste wek. W składor dy na cji Ostrog skich/Za sław skich, ist nie jà cej na prze ło mie XVI i XVII wie ku, wcho dzi ło pra wie 600 wsi,oko ło 20 miast i mia ste czek i kil ka twierdz. In ny ma gnat, Sta ni sław Lu bo mir ski, miał w 1642 ro ku 297 wsi i 157 fol war ków. Ta kie do bra ge ne ro wa ły ol brzy mie do cho dy po zwa la jà ce ich wła Êci cie lom Bankiet na czeÊç marszałka Józefa Piłsudskiego wydany przez członków rodziny Radziwiłłów na zamkuw NieÊwie˝u, 1926 rok001-098_Arystokracja_OK:zycie codzienne 4/19/12 3:26 PM Page 32 Dalsza część książki dostępna w wersji pełnej.
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Arystokracja. Polskie rody
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: