Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00501 014080 11054808 na godz. na dobę w sumie
Arystokratka i biedermeier. Rzecz o Gabrieli z Güntherów Puzyninie (1815–1869) - ebook/pdf
Arystokratka i biedermeier. Rzecz o Gabrieli z Güntherów Puzyninie (1815–1869) - ebook/pdf
Autor: Liczba stron:
Wydawca: Wyd. Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-7969-762-5 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> historia, militaria, wojskowość
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).
Gabriela z Güntherów Puzynina, autorka poczytnych wspomnień „W Wilnie i w dworach litewskich”, jest jedną z licznego grona pisarek, których nazwiska nie są obce historykom literatury XIX w. Mimo to trudno ją uznać za autorkę cenioną albo przynajmniej znaną. Nie przemawiałaby za tym ani fragmentaryczna znajomość twórczości Puzyniny, ani liczba prac naukowych jej poświęconych, ani jej niejasna pozycja w historii literatury, ani protekcjonalny ton, jakim zwykle kwituje się dorobek tej autorki. A przecież, gdyby rzetelnie i z dobrą wiarą przestudiować twórczość tej pisarki (a także autorek podobnych do niej), można by zbudować nieco odmienny obraz historii literatury XIX w.: bogatszy, bardziej zróżnicowany, adekwatniejszy historycznie. Niniejsza książka, wychodząc naprzeciw tym nadziejom, stanowi ważny krok na drodze do rewizji utrwalonych hierarchii literatury XIX-wiecznej. Jest nie tylko pierwszą (bardzo obszerną!) monografią życia i twórczości tej autorki, ale i niebywale kompetentnym opisem całego jej dorobku: lirycznego, epickiego, dramatycznego, epistolograficznego i pamiętnikarskiego.
Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Maria Berkan-Jabłońska – Uniwersytet Łódzki, Wydział Filologiczny Katedra Literatury i Tradycji Romantyzmu, 90-236 Łódź, ul. Pomorska 171/173 RECENZENT Marek Stanisz OPRACOWANIE REDAKCYJNE Małgorzata Szymańska SKŁAD I ŁAMANIE Munda – Maciej Torz PROJEKT OKŁADKI Studio 7A Na okładce i frontyspisie wykorzystano grafikę ukraińskiego artysty Oleksego Kustovsky’ego © Copyright by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2015 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.06886.15.0.M Ark. wyd. 27,2; ark. druk. 27,75 ISBN 978-83-7969-761-8 e-ISBN 978-83-7969-762-5 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl tel. (42) 665 58 63 SPIS TREŚCI Nota edytorska . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wykaz skrótów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wprowadzenie . Między zakorzenieniem a emancypacją . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rozdział 1 . W kręgu rodziny, przyjaciół i znajomych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1 .1 . „Gdzie sny twoje dziecinne?” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1 .2 . „Czemuż nie mogę w słońce zmienić siebie?” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1 .3 . „Kolosalny pałac” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1 .4 . „Ale w natchnieniu tyle jest podniety” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1 .5 . „Słowa, słowa, słowa…” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1 .6 . „Kilku przyjaciół wyśpiewałam sobie” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1 .7 . W drodze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1 .8 . „Błękitny kwiatek unoszę przed kosą” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rozdział 2 . Ewolucja poezji litewskiej muzy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2 .1 . Muza litewska w krótkiej spódniczce . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2 .2 . „Lecą Anieli nad nami” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2 .3 . „Przyjazne rzućmy nasiona” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2 .4 . „Kiedy poeta tworzy…” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2 .5 . ,,Pytasz mnie siostro, co jest ludzka dusza?” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2 .6 . „Gorzki chleb, którym z innym się nie dzieli” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2 .7 . „Wybłagaj dla nas nowego Lirnika” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2 .8 . „Poezje te latały ponad łąki i strumienie” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3 .1 . „Projekta coraz nowe wschodzą…” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3 .2 . „Portreta moje nie są karykaturami…” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3 .3 . „Zarysy moralne i towarzyskie” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3 .4 . „Ależ to jest moja loża, moje okno…” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3 .5 . „Warianty z dodatkiem prozy” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rozdział 4 . Moja pamięć – wspomnienia czy autoportret? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4 .1 . Długie „rekolekcje” i „ostrzyżyny” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4 .2 . „Kosiarka po skończonym żniwie” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4 .3 . „Dobrowlanka” . Świat idylli utraconej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4 .4 . Kalejdoskop wileński . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4 .5 . Od „beniaminki” do literatki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rozdział 3 . Mała proza . Świat powiastki salonowo-dworkowej . . . . . . . . . . . . . . . . . 7 9 11 35 35 41 45 53 55 62 74 76 81 81 89 97 97 106 121 138 142 151 152 156 164 170 180 197 200 208 222 229 241 6 Spis treści 5 .1 . „Siadam gotowa słyszeć reprymendy” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5 .2 . „[O]dtąd nie możemy być sobie zupełnie obcy” . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5 .3 . „Stawam dziś przed Nim z nowymi utworkami” . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5 .4 . „Trudno Panu Kasztelanowi dogodzić!” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5 .5 . „Dałyśmy sobie rendez-vous w pamięci…” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rozdział 6 . Pasje teatralne księżny Puzyniny . Próby dramatyczne . . . . . . . . . . . . . . . Rozdział 5 . Życie towarzyskie i literackie w listach . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6 .1 . „Jest to obrazek z codziennego życia” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6 .2 . „Gorączka literacka trawi” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6 .3 . „Stoję silnie przy moich zasadach” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6 .4 . „Masz lat 2740…” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6 .5 . „To są lekkie bardzo potrawy” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6 .6 . „Jadwiga jest moim ideałem” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zamiast podsumowania – o „budowaniu mostu” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Aneks . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wybrane liryki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Obrazek dramatyczny Historia i kuchnia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wybrana korespondencja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bibliografia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Indeks nazwisk . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Spis rycin . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nota bibliograficzna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Summary . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Od redakcji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 250 254 261 263 265 284 293 296 302 308 313 317 324 343 347 347 359 381 395 423 439 441 443 447 NOTA EDYTORSKA Pisownia i interpunkcja cytowanych w pracy tekstów dziewiętnastowiecz- nych zostały zmodernizowane według zasad przyjmowanych dla wydań nauko- wych literatury dziewiętnastowiecznej . W odniesieniu do dzieł Puzyniny zacho- wano specyficzne cechy języka autorki, wynikające z naleciałości regionalnych i tendencji epoki . Zachowano niektóre formy fonetyczne typu: „nareście”, „boleśne”, „brzoski”, uwzględniając również oboczności, np . „przeszlę/prześlę”; fleksyjne: „obaczym”, „maju”, „każden” . Bez zmian pozostawiono wiele zabiegów interpunkcyjnych, np . częste wyko- rzystywanie pauzy w funkcji kropki, częstsze niż obecnie używanie średnika, sto- sowanie wykrzykników i pytajników w środku zdania . Zlikwidowano natomiast podwojenia znaków, np . przecinek i pauzę sąsiadujące ze sobą . Największej inge- rencji w zakresie interpunkcji wymagały listy, ponieważ autorka bardzo często nie stosowała majuskuły na początku zdania, a poszczególne wypowiedzenia dzieliła kreską, przecinkiem, rzadziej średnikiem . Zachowano pochodzące od autorki podkreślenia – są liczne, stanowią ważny element emocjonalnej dykcji . Przy czym w przypadku tytułów zastąpiono pod- kreślenia kursywą, a tytuły czasopism podano w cudzysłowie . Uzupełnienia w  tekstach rękopiśmiennych podano w  nawiasie kwadrato- wym . Gwiazdką oznaczono wyrazy nieczytelne . Wątpliwości związane z odczy- taniem wyrazu lub fragmentu tekstu wyjaśniono w przypisach . Autorka stosowała bardzo różne wersje swojego imienia . Prace i listy pod- pisywała np . jako „Gabryella”, „Gabryiela”, „Gabryiella”, „Gabrjela” . Podobnie rozmaitymi wariantami jej imienia i nazwiska były opatrywane utwory drukowa- ne w prasie . Zdecydowano się ujednolicić ten zapis w tekście głównym książki, natomiast bibliografia podmiotowa, zamieszczona na końcu, odnotowuje wersje oryginalne podpisów w nawiasach kwadratowych . Autorka wyraża podziękowania za zgodę na wykorzystanie materiałów ilu- stracyjnych Panom Ryszardowi Kołakowskiemu i Oleksemu Kustovsky’emu, Państwu Inesie i Jackowi Szulskim oraz Bibliotece Litewskiej Akademii Nauk im . Wróblewskich w Wilnie, Litewskiemu Państwowemu Archiwum Historycznemu w Wilnie, Archiwum Głównemu Akt Dawnych w Warszawie, Bibliotece Jagiel- lońskiej i Mazowieckiej Bibliotece Cyfrowej . WYKAZ SKRÓTÓW Wszystkie cytaty z publikacji książkowych Gabrieli Puzyniny podane są na podstawie następujących edycji, oznaczonych w tekście głównym i przypisach skrótami: DL WiB DŚ WiB-DŚ – W imię Boże – dalej w świat! Zbiór poezyj dawniejszych i nowych, [Podp .] – W imię Boże, [Podp .] G . Günther, Wilno 1843 . – Dalej w świat, [Podp .] Autorka W imię Boże, Wilno 1845 . Gabryjela z G… P…, wyd . 2 . poprawne i pomnożone, Wilno 1859 . – Dzieci litewskie, ich słówka, odpowiedzi, postrzeżenia . Z prawdziwych wydarzeń zebrała autorka W imię Boże, Wilno 1847 . PW I – Prozą i wierszem, [Podp .] Autorka W imię Boże, t . I, Wilno 1856 . PW II – Proza i wiersze, [Podp .] Autorka W imię Boże, t . II, Wilno 1857 . MaPO – Małe a  prawdziwe opowiadania, [Podp .] Autorka W  imię Boże, TA J Wilno 1857 . – Teatr amatorski, [Podp .] Gabriela P…, Petersburg 1861 . – Jadwiga. Dramat historyczny z XIV w. w 5 aktach i 6 odsłonach, [Podp .] Gabryela księżna Puzynina, Poznań 1886 . WWiDL – W Wilnie i w dworach litewskich . Pamiętnik z lat 1815–1843, wydali A . Czartkowski, H . Mościcki, Wilno 1928; reprint Kraków 1990 . Inne skróty odnoszące się do często przywoływanych w pracy źródeł: LMAVB – Biblioteka Litewskiej Akademii Nauk im . Wróblewskich w Wilnie LVIA AGAD – Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie PSB – Litewskie Państwowe Archiwum Historyczne w Wilnie – Polski słownik biograficzny Wprowadzenie MIĘDZY ZAKORZENIENIEM A EMANCYPACJĄ „Nigdy dość podkreślania, że kultura jest dziedziną kumulacji, a nie elimina- cji”1 – pisał Andrzej Mencwel w szkicu Wiedza o kulturze a wiedza o literaturze, do- dając jeszcze, że cenniejsza jest w tym zakresie „rozrzutna obfitość”2 niż redukcja przestarzałego w imię tak zwanej nowoczesności . Myśl ta leży u podstaw niniejszej książki, która jest opowieścią o  pisarce okresu międzypowstaniowego, Gabrie- li z Güntherów Puzyninie (1815–1869) . Autorce w dużej mierze zapomnianej, a w każdym razie nietraktowanej poważnie w kategoriach literackich osiągnięć . W pieśniach śpiewaka maluje się dusza, Lecz gdy pieśń jego czyjąś duszę wzrusza, Czyż się w niej razem ciekawość nie budzi, Kto był ten śpiewak – jak człowiek śród ludzi? – tym cytatem z utworu Puzyniny rozpoczął wspomnienie o niej stary przyjaciel z nadwileńskich stron, Antoni Edward Odyniec3 . Przywołuję tę pośmiertną apo- logię nieprzypadkowo, bowiem wskazuje ona na interesującą mnie wzajemną za- leżność planów artystycznego i biograficznego . Nie oznacza to jednak, że niniej- sza książka będzie repetycją wzorca anachronicznego już dziś vie romanceé lub formuły „życie i twórczość”4, tym bardziej że więcej wskazać można w przypadku 1 A . Mencwel, Wiedza o kulturze a wiedza o literaturze, [w:] Wyobraźnia antropolo- giczna. Próby i studia, Warszawa 2006, s . 41 . 2 Tamże, s . 46 . 3 A .E . Odyniec, Gabriela Puzynina. Wspomnienie pośmiertne, „Kronika Rodzinna” 1869, nr 3, s . 33 . 4 Choć warto też przypomnieć optykę myślenia współczesnych Puzyninie, dla któ- rych taka relacja była istotna . Józef Ignacy Kraszewski pisał w szkicu Życie domowe kilku pisarzy (tenże, Studia literackie, Wilno 1842, s . 276): „Jakkolwiek często nadużyciom podlega zjednoczenie i zbliżenie dzieł i życia, to jednak pewna, że po większej części jedno drugie tłumaczy”, uznając niekiedy porządek biograficzny za przydatny nie tyle dla określenia estetycznej wartości dzieła, ile dla oceny twórczego rozwoju danego arty- sty . Zob . też: Biografia – geografia – kultura literacka, pod red . J . Ziomka i J . Sławińskie- go, Wrocław 1975; O biografii i metodzie biograficznej, red . T . Rzepa, J . Leoński, Poznań 1993; D . Samborska-Kukuć, Jak rekonstruować biografię i jak opisać twórczość XIX-wiecz- nego pisarza minorum gentium? (metodologia, źródła, struktury narracji), Łódź 2012 . 12 tej pisarki źródeł biograficznych zaginionych niż dostępnych . Chodziłoby raczej o perspektywę case study, a więc studium przypadku, jednostkowego twórczego działania, które dopiero z  doświadczeń osobowości piszącego i  indywidualnej percepcji świata może prowadzić do uniwersalizujących wniosków5 . Gabriela Puzynina, bywa kojarzona przede wszystkim z  pamiętnikami pt . W Wilnie i w dworach litewskich6, wydanymi po raz pierwszy na początku XX w . Choć istotnie wspomnienia te uznać należy za najwartościowsze w jej dorobku, całkowite pominięcie pozostałych utworów wydaje się niesłuszne . Za życia była bowiem cenioną poetką, autorką powiastek i licznych obrazków dramatycznych, które z powodzeniem grywano na scenie wileńskiej między 1859 a 1861 r . Po- nadto prowadziła salon, w  którym gościli znani literaci i  muzycy (np . Ignacy Chodźko, Władysław Syrokomla, Antoni Gorecki, Adam Kirkor, Stanisław Mo- niuszko, Antoni Kątski, bracia Wieniawscy, January Suchodolski), uczestniczyła aktywnie w życiu literackim i teatralnym Wilna, wspomagała młodych artystów, korespondowała z  wieloma zasłużonymi twórcami . Po śmierci pisarki krytyka pozytywistyczna uznała jej dorobek za wytwór sentymentalnej kultury salono- wej i odebrała mu wszelką wartość . Prowadzone obecnie badania nad zjawiskiem biedermeieru literackiego7 każą jednak zastanowić się nad rzeczywistym wkła- 5 Ryszard Nycz w szkicu Antropologia literatury – kulturowa teoria literatury – poetyka doświadczenia łączył gatunek badawczy case study z bardzo ważnym obszarem antropologii doświadczenia (firmowanym nazwiskami Clifforda Geertza, Victora Turnera, Dereka At- tridge’a), przyjmując swoiście „kryzysowy” fundament tej postawy badawczej, a więc roz- czarowanie wobec jednolitych metodycznie wzorców uprawiania badań: „Odpowiada on też [case study] pozytywnie na potrzeby możliwej empiryzacji badań literackich, poprzez zajęcie się rzeczywistymi przypadkami wraz z ich hybrydycznym nacechowaniem […] oraz siecią ich złożonych powiązań w sferze życia, kultury i literatury . Kładzie zdecydowany nacisk na to, co jednostkowe, […] a nadto dezawuuje skutecznie roszczenia jakiejkolwiek jednej metody do pełnego opisu tego, co unikatowe . Spośród wszystkich dostępnych pro- cedur i narzędzi badawczych uprzywilejowuje oczywiście interpretację, […] dowartościo- wując i legitymizując działania analityczne o maksymalnie osłabionej, możliwie zneutrali- zowanej, interwencji interpretatora” („Teksty Drugie” 2007, nr 6, s . 45–46) . 6 W Wilnie i w dworach litewskich, oprac . A . Czartkowski, H . Mościcki, Wilno 1928; reprint Chotomów 1988, Kraków 1990 . Cytaty pochodzące z tej książki, a zamieszczone w dalszych rozdziałach pracy, oznaczam w tekście głównym skrótem WWiDL z poda- niem odpowiedniego numeru strony . 7 Zob . np . M . Żmigrodzka, Polska powieść biedermeierowska, „Pamiętnik Literacki” 1966, z . 2, s . 379–405; B . Mądra, [hasło] Biedermeier, [w:] Słownik literatury polskiej XIX wieku, red . J . Bachórz, A . Kowalczykowa, Wrocław 1991, s . 102–103; D . Ratajczakowa, Arcydzieło biedermeieru?, [w:] taż, W krysztale i w płomieniu. Studia i szkice o dramacie i teatrze, t . 2, Wrocław 2006, s . 233–248; Spory o biedermeier, red . J . Kubiak, Poznań 2006; Codzienność w literaturze XIX (i XX) wieku. Od Adalberta Stiftera do współczesności, red . G . Borkowska, A . Mazur, Opole 2007 . Wprowadzenie 13 dem takich pisarek jak Puzynina w kulturę krajową XIX w ., choćby w wymiarze lokalnym, i zweryfikować stanowcze sądy generacji pozytywistycznej – nie dla przecenienia tego, co należy do literatury minorum gentium, lecz dla celów rekon- strukcji historycznoliterackiej8 . Nie powstała dotąd praca poświęcona wyłącznie twórczości Gabrieli Puzy- niny . Większość komentarzy dotyczących jej dorobku pochodzi z XIX i począt- ku XX w . Do 1869 r . w prasie pojawiło się kilkanaście recenzji autorstwa m .in . Kazimierza Bujnickiego, Michała Grabowskiego, Józefa Ignacego Kraszewskiego, Antoniego Nowosielskiego, Wacława Przybylskiego, Eleonory Ziemięckiej . Po śmierci autorki opublikowano w prasie parę wspomnień, najobszerniejsze pióra Marii Ilnickiej, Antoniego Edwarda Odyńca, Wincentego Korotyńskiego, Wła- dysława Sabowskiego9 . Wiadomo, że większy szkic o Puzyninie przygotowywała także Sabina z Gostkowskich Grzegorzewska, ostatecznie pozostawiając ledwie rozpoczęte notatki w formie rękopisów10 . Ogłoszenie w 1928 r . pierwszego tomu wspomnień Puzyniny (a właściwie obszernych fragmentów pierwszej części me- muarów) spowodowało krótkotrwałe ożywienie wokół postaci literatki, niewy- kraczające jednak poza powierzchowne i ogólnikowe sądy natury obyczajowej . Do dziś pisarka wzmiankowana jest przede wszystkim w literaturze poświęco- nej pamiętnikarstwu dziewiętnastowiecznemu, zaś jej zapiski traktowane są jako ważne źródło wiedzy o epoce, zwłaszcza o dawnej kulturze wileńskiej11 . 8 Można by użyć zaproponowanego przez Jolantę Brach-Czainę terminu „rekulty- wacja kobiecego pola kulturowego”, który badaczka łączy z potrzebą odtwarzania „kobie- cej linii tradycji”, czyli „zjawisk dotychczas pomijanych lub dezinterpretowanych”, z ko- niecznością dopełniania obrazu męskiego świata (J . Brach-Czaina, Wprowadzenie, [w:] Od kobiety do mężczyzny i z powrotem. Rozważania o płci w kulturze, red . J . Brach-Czaina, Białystok 1997, s . 8) . 9 Np . M . Ilnicka, Gabriela Puzynina, „Bluszcz” 1869, nr 42, s . 269–270; W . Ko- rotyński, Gabriela księżna Puzynina, „Tygodnik Ilustrowany” 1869, nr 92, s . 161–162; A .E . Odyniec, Gabriela Puzynina. Wspomnienie pośmiertne, s . 33–37 (pełne zestawienie w bibliografii) . 10 S . Grzegorzewska, Zapiski dot[yczące] Gabrieli Puzyniny, Rkps Biblioteki Nauko- wej PAU i PAN w Krakowie, sygn . 6904 (4 karty bez numeracji) . 11 Zob . np . Encyklopedia Ziemi Wileńskiej. Wileński słownik biograficzny, pod red . H . Dubowika, L .J . Malinowskiego, Bydgoszcz 2002, s . 312; M . Inglot, Polskie czasopis- ma literackie ziem litewsko-ruskich, Warszawa 1966; R . Przeździecki, Aleksander Przeź- dziecki. Historyk literat z XIX wieku, Toruń 2000; M . Stolzman, Nigdy od ciebie miasto… Dzieje kultury wileńskiej lat międzypowstaniowych (1832–1863), Olsztyn 1987; Wilno literackie na styku kultur, red . T . Bujnicki, K . Zajas, Kraków 2007; Życie literackie i lite- ratura w Wilnie XIX–XX wieku, pod red . T . Bujnickiego i A . Romanowskiego, Kraków 2000 . Często powołują się na pamiętniki Puzyniny historycy i popularyzatorzy kultury XIX w ., np . E . Kawecka (W salonie i w kuchni. Opowieść o kulturze materialnej pałaców Między zakorzenieniem a emancypacją 14 Spośród drobnych prac, w  których Puzynina pojawia się epizodycznie w  roli przede wszystkim zasłużonej „damy romantycznej” i „poczciwej matrony”, moż- na wyróżnić książki Czesława Jankowskiego12, Tadeusza Sygi13 i Adama Maldzi- sa14 . Opracowań dotyczących twórczości powstało bardzo niewiele, to przede wszystkim nota z PSB autorstwa Rościsława Skręta15 i szkic Aliny Witkowskiej w monografii zbiorowej na temat krajowej literatury romantyzmu16 . Praca nad przywróceniem w pełniejszym wymiarze tej autorki polskiej kultu- rze polegała więc zarówno na sprawdzeniu oraz uzupełnieniu dotychczasowych wiadomości, jak również na analizie zachowanego dorobku literackiego i episto- lograficznego Puzyniny . Przeprowadzono liczne kwerendy w bibliotekach i archi- wach polskich oraz zagranicznych (m .in .: w Bibliotece Narodowej w Warszawie, Bibliotece Instytutu Sztuki PAN, Muzeum Literatury im . Adama Mickiewicza, Bibliotece Jagiellońskiej, Bibliotece PAU i PAN w Krakowie, Bibliotece Uniwer- syteckiej w Toruniu, Bibliotece Uniwersyteckiej w Łodzi, Bibliotece Zakładu Na- rodowego im . Ossolińskich we Wrocławiu, Archiwum Głównym Akt Dawnych w Warszawie, Bibliotece Litewskiej Akademii Nauk im . Wróblewskich, Biblio- tece Uniwersytetu Wileńskiego, Państwowym Archiwum Historycznym Litwy w Wilnie) . Dokonano również przeglądu prasy okresu międzypowstaniowego, ze szczególnym uwzględnieniem prasy wileńskiej (np .: „Kurier Wileński”, „Teka Wi- leńska”, „Atheneum”, „Ondyna Druskiennickich Źródeł”), warszawskiej („Gazeta Warszawska”, „Kurier Warszawski”, „Dziennik Warszawski”, „Gazeta Codzien- na”, „Kłosy”, „Tygodnik Ilustrowany”, „Biblioteka Warszawska”), a także ówcze- i dworów polskich w XIX wieku, Warszawa 1984); M . Łozińska (W ziemiańskim dworze. Codzienność, obyczaje, święta, zabawy, Warszawa 2010) czy S . Wasylewski (Życie polskie w XIX wieku, oprac . Z . Jabłoński, Kraków 1962 i nast) . 12 Cz . Jankowski, Powiat oszmiański: materiały do dziejów ziemi i ludzi, t . 2, Peters- burg 1877, s . 23–76; Cz . Jankowski, Jeszcze o dawnych czasach, „Słowo” 1928, nr 146, s . 3 . 13 T . Syga, Woda z Niemna, Warszawa 1957, s . 119–150 . 14 A . Maldzis, Восень пасярод вясны. Аповесць, сатканая з гістарычных матэрыялаў і мясцовых паданняў (tytuł po polsku: Jesień pośrodku wiosny. Opowieść oparta na historycznych materiałach i lokalnych podaniach) . Powieść, wydana w Mińsku roku 1984, to fabularyzowana relacja poświęcona nastrojom ziemiaństwa polskiego i białoruskiego chłopstwa tuż przed powstaniem styczniowym na terenach litewsko-bia- łoruskiego pogranicza (przełom lat pięćdziesiątych i sześćdziesiątych XIX w .) . Wśród bohaterów wymieniani są m .in .: Władysław Syrokomla, Helena Majewska-Kirkorowa, Adam Kirkor, Konstanty Kalinowski . Informację o tej pozycji autorstwa znawcy polsko- -białoruskich związków literackich zawdzięczam dr Inesie Szulskiej . 15 R . Skręt, Puzynina Gabriela, PSB, t . 29, Kraków 1986, s . 503–505 . 16 A . Witkowska, Gabriela Puzynina, [w:] Literatura krajowa w okresie romantyzmu 1831–1863, pod red . M . Janion, M . Maciejewskiego, M . Gumkowskiego, t . 3, Warszawa 1992, s . 259–264 . Wprowadzenie 15 snej prasy określanej mianem „kobiecej” i almanachów literackich (np . rozmaite „Noworoczniki Płci Pięknej”, „Niezapominajki”, „Wieniec”, „Niewiasta”, „Kali- na”, „Opiekun Domowy”, „Kółko Domowe”, „Kronika Rodzinna”, „Bluszcz”) . Żmudnym etapem badań okazało się docieranie do znajdujących się w znacznym rozproszeniu rękopisów utworów i  listów Puzyniny oraz ich odczytanie, jako że autorka pisała wyjątkowo nieczytelnie (często zresztą sumitowała się z tego powodu w korespondencjach) . Ocena jej piśmiennictwa wymagała oczywiście porównania z ówczesną literaturą autorstwa kobiet (np . Seweryny Duchińskiej, Marii Ilnickiej, Zofii Klimańskiej, Kazimiery Komierowskiej, Jadwigi Łuszczew- skiej, Józefy Prusieckiej, Władysławy Rogozińskiej, Pauliny Wilkońskiej, Gabrieli Żmichowskiej czy Karoliny Wojnarowskiej), z naciskiem na pokolenie urodzone – tak jak Puzynina – około roku 1815, jako że w moim przekonaniu odegrało ono znaczną rolę w ówczesnym życiu literackim . Nie od rzeczy będzie zadać w tym miejscu pytanie o celowość podjętej re- konstrukcji literackiego dorobku Puzyniny . Może słusznie jej utwory znalazły się w zapomnieniu? Może czas – jak przecież miało to miejsce w wielu przypadkach – zweryfikował działania i kolejne pokolenia definitywnie osądziły anachronicz- ność tej twórczości? Nie jest moim zamierzeniem doszukiwać się wysokich warto- ści artystycznych tam, gdzie ich odnaleźć nie sposób . Prezentowane opracowanie jest wyrazem przekonania, że zadaniem historyka literatury jest stałe zasnuwa- nie „szczelin” faktograficznych i interpretacyjnych dotyczących nie tylko twór- ców uznanych, zasłużonych, których ranga i innowacyjność nie budzą żadnych wątpliwości, ale także odtwarzanie całokształtu dorobku pisarzy pomniejszych, choćby i trzeciorzędnych, bez których nie funkcjonowałoby życie literackie mi- nionych epok . Bez oglądu ich pisarstwa nie sposób czasami dostrzec kierunku ideowych i artystycznych zmian, jako że to właśnie w dziele marginalnym od- najdujemy nieraz refleks idei, które – choć uproszczone – przekształcały w prak- tycznym wymiarze społeczny i kulturowy wizerunek swych czasów . „Nie sposób zrozumieć sław, nie przeniknąwszy wprzódy uczuć tych, co nieznani” – twierdził niemiecki poeta Josef Nadler17, a badacz biedermeieru, Friedrich Sengle, pytał: „Po co w ogóle historia […] jeśli nie jesteśmy gotowi przełamać magicznego krę- gu współczesności i udać się do innego, obcego kraju?”18 . Dobrochna Ratajczakowa, analizując w artykule O linearnej i nielinearnej nar- racji historycznej19 najczęstsze sposoby porządkowania dziejów teatru dziewięt- nastowiecznego, zwracała uwagę na to, że na obrzeża zepchnięte zostały rozma- 17 Cyt . za: Spory o biedermeier…, s . 184 . 18 F . Sengle, Epoka biedermeieru. Cyt . za: Spory o biedermeier…, s . 48 . 19 D . Ratajczakowa, O linearnej i nielinearnej narracji historycznej, [w:] Nowe histo- rie 1. Ustanawianie historii, red . A . Adamiecka-Sitek, D . Buchwald, D . Kosiński, Poznań 2010, s . 33–43 . Między zakorzenieniem a emancypacją 16 ite zjawiska artystyczne, które nie nosiły znamion oryginalności, wyjątkowości . Współczesna predylekcja do tworzenia linearnej narracji przeszłości, wyznacza- nej przez arcydzieła, daje iluzję ciągłości historii, podczas gdy w istocie oznacza to tylko, że ogromne obszary badawcze pozostają poza poznaniem i interpreta- cją . Nie potrafimy odtworzyć wielości zdarzeń, mód, tekstów, całej komplikacji ich współistnienia . Eliminujemy z badań to, co wydaje nam się mało interesujące i przede wszystkim pozbawione genialności, a także nieantycypujące przyszłych, bliższych nam zjawisk kulturowych . „Wskutek tego – dodaje w swoim artykule Ratajczakowa – marginalizujemy zarówno obszary tradycji, jak i komercji […] i przesuwamy je w strefę cienia, w strefę historii pozbawionej wielkich i znaczą- cych zdarzeń, nawet poza sztukę”20 . Pytając „co z  resztą?”, badaczka postuluje więc potrzebę równomierniejszego rozłożenia nurtów rozproszonych i scalają- cych w budowaniu komplementarnego obrazu historii, na który składałyby się i porządki oficjalne, i chlubna tradycja, i zjawiska zapomniane, a także swoista „infrastruktura” kultury . Za Haydenem White’em i Frankiem Ankersmitem Ra- tajczakowa opowiada się po stronie myślenia bardziej pojemnego, prowokowa- nego przez kategorię „doświadczenia historycznego” i „oddawania sprawiedliwo- ści” temu, co przeszłe . Również Teresa Walas, już wiele lat temu, wskazywała na zasadność prze- budowy historii literatury tak, by włączyć w jej obieg historie poboczne, np . uję- te z perspektywy przemian kulturowych21 . Zastanawiając się choćby nad mogą- cą powstać w sprzyjających warunkach historią literatury kobiecej, podkreślała konieczność uwzględnienia w niej zakresu oddziaływania estetyki męskiej i re- konstrukcję paradygmatu kobiecego tak, by uwolnić go od zniekształceń i wy- dobyć typ własnej poetyki uformowanej przez to piśmiennictwo . Alternatywna historia literatury jest zatem jednym z „kanałów”, w którym znajdują się miej- sca na przyjęcie pomijanych w tradycyjnej lekturze działań literackich po to, by – toutes proportions gardées – zobaczyć inną wartość, jakiej postromantyczna krytyka i historia literatury uznać nie mogła lub nie chciała (zwłaszcza pozyty- wistyczne oceny zostały głęboko zinterioryzowane i przejęte niemal automa- tycznie dalej) . Można widzieć w przytoczonych tu sądach polskich badaczek zbieżność z tendencjami nowego historycyzmu, który zaciera różnice między tekstami kultury wysokiej i  niskiej, tekstami literackimi i  nieliterackimi, po- szukując w nich wszystkich nie tyle „układu zamkniętego”, ile „energii społecz- nej”22, opowieści o konkretnym, choć minionym świecie i konkretnym człowie- ku . Nie można też zapomnieć, że owe historie z przeszłości są rekonstruowane 20 Tamże, s . 34 . 21 T . Walas, Czy jest możliwa inna historia literatury?, Kraków 1993 . 22 K . Kujawińska Courtney, Wprowadzenie, [w:] S . Greenblatt, Poetyka kulturowa. Pisma wybrane, red . i wstęp K . Kujawińska Courtney, Kraków 2006, s . XXIV . Wprowadzenie 17 nie przez bezstronnego pośrednika-badacza, lecz reprezentanta innej historycz- nie i kulturowo sytuacji, z natury rzeczy więc subiektywnego23 . W refleksji Stephena Greenblatta „tekst” literacki i kulturowy nie jest wy- łącznie odzwierciedleniem estetyki i ideologii epoki czy wytworem środowiska społecznego, ale trzeba go również uznać za rodzaj „aktywności”, „dziania się”, za „produkt”, który jest zarazem i „producentem” kultury, niezależnie od ostatecznej wartości artystycznej24 . Optyka badawcza nowego historycyzmu niewątpliwie w wielu punktach zazębia się z koncepcjami antropologicznego „zagęszczonego opisu” Clifforda Geertza25 oraz studiów biograficznych . Nacisk położony zasta- je na deskrypcję jednostkowego twórczego przypadku bądź zdarzenia, w prze- świadczeniu, że synteza nie jest w literaturoznawstwie i naukach historycznych ani możliwa, ani w rzeczywistości prawdziwa . Sądzę, że twórczość Puzyniny zasługuje na podobną, ponowioną lekturę . Po pierwsze, pozwoliłaby ona usytuować dorobek pisarki w ramach obowiązu- jących ówcześnie konwencji literackich oraz splecionych z  nimi nieodłącznie perspektyw światopoglądowych; określić związek z prądami sentymentalizmu, romantyzmu, wersji „udomowionej” romantyzmu26, biedermeieru czy nieśmia- ło ujawniającego swe żywotne siły realizmu; ocenić zakres epigoństwa i ewen- tualnej twórczej samodzielności, zawsze jednak z uwzględnieniem specyficznej wrażliwości „kobiecej” . Po drugie, z racji swej drugorzędności czy trzeciorzęd- ności artystycznej, może stanowić wiarygodne świadectwo ideowych przemian epoki dokonujących się w powszechnym i zarazem kobiecym odbiorze . Niezwy- kłe szaleństwa romantyzmu, nadludzkie impulsy namiętności, prymat duchowej sfery w ludzkiej egzystencji, a także wynikające z tej maksymalistycznie pojętej wizji życia dylematy moralne bądź zaburzenia równowagi psychicznej jednostki – wymagały na pewnym etapie swoistej „odtrutki”, zdrowotnego rewersu w po- staci powrotu do trywialnej codzienności i pozornie błahych kwestii potocznych, wreszcie zaakceptowania prywatnego wymiaru życia . Tu, zdaje się, poszukiwać wolno źródeł popularności biedermeieru, tak rychle przecież ujawniającego swo- ją równoległość wobec romantycznego prądu; stąd też prawdopodobnie płynęła 23 To przekonanie o interpretatywnej roli badacza dyscyplin humanistycznych łą- czy m .in . Stephena Greenblatta, Victora Turnera, Clifforda Geertza czy myślicieli z kręgu „Annales” . 24 K . Kujawińska Courtney, dz . cyt ., s . XLI–XLII . 25 C . Geertz, Opis gęsty: w poszukiwaniu interpretatywnej teorii kultury, [w:] tenże, Interpretacja kultur . Wybrane eseje, tłum . M . M . Piechaczek, Kraków 2005, s . 17–47 . 26 Virgil Nemoianu w studium The Taming of Romanticism. European Literature and Age of Biedermeier (London 1984) wprowadził termin „udomowiony romantyzm” na określenie lat po kongresie wiedeńskim . Cyt . za: M . Kurkowska, Dwa światy pod jednym dachem. Kobiece i męskie ideały życia i wzorce obyczajowe epoki biedermeieru, [w:] Wiek kobiet w literaturze, pod red . J . Zacharskiej i M . Kochanowskiego, Białystok 2002, s . 95 . Między zakorzenieniem a emancypacją 18 przychylność dla protorealistycznego zwrotu w latach czterdziestych i pięćdzie- siątych od eksploracji wnętrza człowieka do opisu jego otoczenia27 . Refleksy tych nowych potrzeb społecznych i estetycznych na pewno znajdujemy u Puzyniny, choć w rozmaitych proporcjach i konfiguracjach . Idealizm etyczny łączy się tam z rzeczowym, mimetycznym ujęciem świata28, liryzm i sentymentalizm rozbija humor i subtelna ironia, schematyzm fabuły i dydaktyczną jednostronność ratują niekiedy zaskakująco trafne diagnozy obyczajowe… Można ponadto przypusz- czać, że irytująca z punktu widzenia współczesnego czytelnika naiwność kreacji postaci czy zdarzeń była tylko w  części nieświadomym odbiciem „prostoty” odautorskiej, a  w  części – wartym przeanalizowania – celowym zasnuwaniem pęknięć, przemilczaniem istniejących napięć . Taka tendencja wydaje się obecnie anachroniczna, a może i wątpliwa etycznie, ale miała z pewnością ważne uzasad- nienie światopoglądowe i polityczne . O podobnych sprzecznościach pisała przy okazji charakterystyki twórczości Adalberta Stiftera Aneta Mazur, łącząc je z bie- dermeierowskim wymiarem tzw . „łagodnego prawa” i cytując następujący frag- ment jego programowej przedmowy do Kolorowych kamieni: Spróbujmy dostrzec łagodne prawo, które steruje ludzkością . […] Prawo to występu- je wszędzie, gdzie tylko ludzie oddziałują wzajemnie na siebie . Przejawia się w miłości małżonków, w miłości rodziców do dzieci, dzieci do rodziców, w miłości rodzeństwa i przyjaciół, […] prawo wyraża się nade wszystko w codziennych, zwyczajnych, bez końca powtarzających się czynnościach ludzkich, tkwiąc u samego ich źródła, ponie- waż właśnie te czynności są najtrwalsze i najbardziej fundamentalne […]29 . 27 W  pracach D . Ratajczakowej na temat dramatu i  teatru międzypowstaniowego znajdziemy wiele argumentów potwierdzających, że nienazwane wprost wpływy bieder- meieru niemiecko-austriackiego zaczęły się na terenach zaborów już nieco wcześniej, naj- pierw w latach dwudziestych napływały za pośrednictwem sztuk teatralnych przerabianych na język polski, a w latach czterdziestych ich oddziaływanie nasiliło się i objęło także formy prozatorskie . Konsekwencją uświadomienia sobie, że romantyzm i biedermeier są prądami nakładającymi się na siebie, jest między innymi zerwanie z jednoznaczną definicją bieder- meieru jako prądu wynaturzającego romantyzm, stanowiącego jego regres . Virgil Nemoia- nu, którego teorie na gruncie polskim popularyzuje poznańska badaczka, nie rozdziela tak ostro wymienionych prądów, widząc raczej w nich szereg miejsc wspólnych oraz wskazując na biedermeier jako na płaszczyznę dokonującego się w wieku XIX „pojednania klasycy- zmu z romantyzmem” (cyt . za: D . Ratajczakowa, Arcydzieło biedermeieru?…, s . 234) . 28 Przypomnieć trzeba tutaj określenia: „realizm moralistyczny”, „idealizm moralny” wprowadzone najpierw przez Kazimierza Czachowskiego (Między romantyzmem a realiz- mem, oprac . A . Czachowski, Warszawa 1967), a później zastosowane dla opisu szkiców i obrazków międzypowstaniowych przez Józefa Bachórza (np . Poszukiwanie realizmu. Stu- dium o polskich obrazkach prozą w okresie międzypowstaniowym 1831–1863, Gdańsk 1972) . 29 A . Stifter, Przedmowa do tomu opowiadań Kolorowe kamienie . Cyt . za: A . Mazur, Słowo wstępne, [w:] Codzienność w literaturze XIX i XX wieku…, s . 11 . Wprowadzenie 19 Biedermeierowska wizja świata i człowieka, zderzana z fantazją romantycz- ną, rewolucyjną odwagą oraz zawrotną brawurą ideową i estetyczną, może po- czątkowo wydawać się mizernym, wręcz wstydliwym regresem30 . Czy jednak zasługuje na tak pogardliwe wyklęcie, jakie jeszcze kilkadziesiąt lat temu ją spo- tykało?31 Warto spojrzeć na czas międzypowstaniowy XIX w . jak na interesującą propozycję może nie tyle literacką, ile kulturową i mentalną . Próbę radzenia so- bie zarówno z dramatycznymi następstwami kampanii napoleońskiej, powstania listopadowego czy represjami zaborców, jak i maksymalistycznymi założeniami wielkich idei romantycznych, które z pewnością były równie niezwykłe, co dale- kie od doświadczeń przeciętnego „zjadacza chleba” . Dobrochna Ratajczakowa za- sugerowała, by potraktować biedermeier jako „swoisty lek na romantyzm”32, zo- baczyć w nim nie tylko moment przejściowy między romantyzmem i realizmem, ale również odrębną jakość33 . Ustalenia poczynione w  badaniach nad bieder- meierem niemieckim, popularyzowane ostatnio przez grupę badaczy poznań- skich, przynoszą cenne sugestie, pozwalające i w polskiej literaturze krajowej lat międzypowstaniowych dostrzec ważne przemiany światopoglądowe i estetyczne, nawet jeśli nie implikowały one znaczących dokonań artystycznych i nie wyłoniły następców . Pokolenie Józefa Ignacego Kraszewskiego34, Józefa Korzeniowskiego, Józefa Dzierzkowskiego, Włodzimierza Wolskiego, Jana Chęcińskiego, Władysła- wa Syrokomli, Józefa Szujskiego, Aleksandra Przeździeckiego, by wymienić tyl- ko kilka nazwisk, stanowiło generację w pewnym stopniu spełniającą postulaty z Promethidiona Cypriana Norwida35, skazaną jednak dziwnym i niefortunnym 30 Krytycznie oceniał ten zwrot kulturowy już Julian Klaczko w głośnej rozprawie Sztuka polska, [w:] Z dziejów polskiej krytyki i teorii sztuki, t . 2, oprac . I . Jakimowicz, War- szawa 1961, s . 60–61 . 31 Ów pobłażający ton znajdujemy nawet u  wybitnych badaczy, takich jak np .: M . Żmigrodzka, dz . cyt .; taż, Wojaż romantyka smorgońskiego, „Twórczość” 1962, nr 9, s . 63–70; M . Janion, Zmierzch romantyzmu, „Pamiętnik Literacki” 1963, z . 4, s . 313 i n .; A . Witkowska, Literatura romantyzmu, Warszawa 1986, s . 287; J . Bachórz, Poszukiwanie realizmu, s . 25–27 . 32 D . Ratajczakowa, Arcydzieło biedermeieru?…, s . 236 . 33 Kwestią dyskusyjną jest, czy termin „biedermeier” jest dobrą ku temu formułą ze względu na utrwaloną głęboko siatkę skojarzeń pejoratywnych, z kolei „juste milieu” zbyt mocno i dość hermetycznie przylgnął do obszaru sztuk pięknych . 34 K . Czachowski wskazywał właśnie na J .I . Kraszewskiego jako pisarza innego niż romantycy i pozytywiści, „pogranicznego” wobec głównych nurtów stulecia i skutecznie realizującego „pojednanie idealizmu z rzeczywistością”, co uznać trzeba za fundament myślenia biedermeierowskiego (tenże, Między romantyzmem…, s . 88–105) . 35 Związki Norwida z biedermeierem bodaj jako pierwszy dostrzegał Czachowski (Między romantyzmem…, s . 100) . Zob . też uwagi J . Kubiaka na ten temat we wprowadze- niu do książki Spory o biedermeier…, s . 62 . Między zakorzenieniem a emancypacją 20 zbiegiem okoliczności na krótkotrwałą egzystencję wobec nadciągających sil- nych pozytywistycznych następców . Wśród ważnych przymiotów określających tę formację można wymienić: pracowitość, sumienność, emocjonalną i obyczajo- wą powściągliwość, szacunek dla niższych sfer, służbę ojczyźnie rozumianą także jako praca z „kmiotkiem” . Nieprzypadkowo romantyczną historiozofię zastępuje upodobanie do szczegółowych, czasem nieraz przyczynkarskich historii, które decydują o awansie historyzmu w nauce i literaturze . Przedmiot, nie podmiot, wysuwa się na pierwszy plan, a proces porządkowania okazuje się ważniejszy od aktu kreacji36 . Jest to, jak chce z kolei Günther Weydt, „podstawowa dyspozycja emocjonalna” biedermeieru37 . To, co składało się na wspólnotowe doświadczenie generacji, wyrastało oczywiście z młodzieńczej fascynacji romantyzmem, ale nie ograniczało się do epigońskiego naśladownictwa . Jeden ze wspominanych wcze- śniej badaczy niemieckiego biedermeieru, Friedrich Sengle, za istotny wyróżnik decydujący o autonomii tej dziewiętnastowiecznej formacji uznawał pluralizm estetyczny . W domach rodzinnych – w Polsce nie tyle mieszczańskich, ile szla- checkich – pokolenie biedermeierowskie odbierało naturalną lekcję klasycyzmu i sentymentalizmu, uczyło się zasad oświeceniowej sztuki okolicznościowej, ro- kokowych form zabawy . Silna religijność, pozbawiona pierwotnej romantycznej uzurpacji i buntu, ale też pod wpływem myśli oświeceniowej nie bardzo dogma- tyczna lub dewocyjna, szukała z kolei swych korzeni w barokowych kontempla- cjach człowieka nad marnością egzystencji . Nadto, powszechnie praktykowana społecznościowa formuła bycia w  świecie, oparta na dialogu, towarzyskości, rozmowie, uprzejmości, patronowała procesowi modyfikacji typowo roman- tycznego modelu „jednostki poza prawem” na rzecz człowieka „w zespoleniu”38 . Sytuacja polityczna wyjątkowo dramatycznej „niemocy” po klęsce insurekcji li- stopadowej, spotęgowana nasileniem represji ze strony zaborców oraz regresem finansowym znacznej części społeczeństwa (ten upadek w życiu Puzyniny zazna- cza się bardzo wyraźnie), torowała w kraju drogę do przyjęcia analogicznej wzglę- dem kultury niemieckojęzycznej (jakkolwiek z innych przyczyn wynikającej) po- stawy chwilowej „rezygnacji”39, znoszenia z wyrzeczeniem trudnego status quo, 36 J . Hermand, Biedermeier i restauracja, [w:] Spory o biedermeier…, s . 252 . 37 G . Weydt, „Zbieranie i pielęgnowanie”, [w:] Spory o biedermeier…, s . 115 . 38 H . Pongs, Bürgerkultur des Bidermeier . Cyt . za: J . Kubiak, Wstęp, [w:] Spory o bie- dermeier…, s . 10 . 39 M . Janion pisała w Zmierzchu romantyzmu o całkowitym wyrzeczeniu się walki o ideały – to jednak nadmierne uproszczenie stanowiska i motywacji tego pokolenia . Za- rzuty filisterstwa, równoznaczne nieraz z odstąpieniem od patriotycznego obowiązku, któ- re formułowano zbyt arbitralnie w odniesieniu do lat pięćdziesiątych, stały się powodem bardzo ostrożnego czy wręcz niechętnego odbioru zjawiska biedermeieru w historii lite- ratury polskiej . Ciekawe, że np . H . Bursztyńska, kreśląc portret Kraszewskiego w oczach współczesnych, nie bardzo potrafi osadzić pisarza między klasycyzmem a romantyzmem, Wprowadzenie 21 szukania w codziennej, żmudnej rzeczywistości jakiegoś głębszego, moralnego sensu . W ten sposób interpretowany biedermeier nie jest równoznaczny z try- wialną i może ograniczoną kulturą salonu mieszczańskiego, lecz staje się w pew- nej mierze filozofią moralną niegodzącą się na rozmywanie wartości podstawo- wych, takich jak: rodzina, przyjaźń, wiara w wyższy ład, szacunek dla bliźniego czy praca . Z czasem, oczywiście, ten element oporu łagodniał, ulegał daleko idą- cym kompromisom i konformistycznym strategiom . Między wspomnianym wcześniej pluralizmem estetycznym a postawą życio- wą „łagodnej” akceptacji tego, co do człowieka napływa (nie jest wywalczane), oraz wiarą w chrześcijański postęp zachodziła korelacja . Nie oznacza to, że czło- wiek biedermeieru nie doświadczał niepokojów i godził się z wszelkimi postaciami idealizacji świata . W aktualnych badaniach nad tym nurtem coraz dobitniej pod- kreśla się, że cechą biedermeieru jest właśnie rozdźwięk między ideałem a rzeczy- wistością, z tym jednak zastrzeżeniem, że powstały dysonans dziewiętnastowieczni próbowali pokonywać lub przynajmniej szukali metod jego wyciszenia . W wersji szlachetniejszej narzędziem pomagającym w redukcji napięć będzie wysiłek mo- ralny, fizyczny i intelektualny, w mniej wyrafinowanej wersji – eskapizm . Zwróćmy uwagę na jeszcze jeden aspekt współzależności romantyzmu i bie- dermeieru . Romantyczny kult jednostki – który pierwotnie dotyczył osób wy- jątkowych – z czasem dał każdemu uprawnienia do budowania mikroopowieści . Konsekwencją tego myślenia stało się w biedermeierowskiej konstrukcji świata uatrakcyjnienie i podniesienie rangi egzystencji codziennej jako gwaranta spo- koju i bezpieczeństwa . Tak zwany „górny”, buntowniczy romantyzm, eksponu- jący geniusz, kreatywność i  rozległość ideowych wizji, był zarezerwowany dla wybrańców, podziwiany z daleka, ale niekoniecznie równie skwapliwie wdrażany w życie . Historia dziewiętnastowiecznej obyczajowości udowadnia, że życie po- wszednie płynęło innym torem, o wiele bardziej przewidywalnym, lecz na swój sposób także wartościowym, o  czym było przekonanych wielu twórców tego okresu . Codzienność40, złożona z  obowiązków domowych, chrześcijańskich, obawia się natomiast posłużyć terminem „biedermeier”, uznając taką przynależność za ro- dzaj degradacji (taż, J.I. Kraszewski o poetach i poezji polskiej, Katowice 1982, s . 104–105) . Tymczasem idyllizm i zwrot ku codzienności literatury międzypowstaniowej można trak- tować jako zjawiska podskórnie tożsame w ucieczce przed rozpaczą . Sądzę, że ta myśl, sformułowana pierwotnie przez Wiktora Weintrauba, leży u podstaw propozycji D . Ra- tajczakowej interpretowania Pana Tadeusza jako dzieła biedermeierowskiego, a przynaj- mniej pogranicznego (taż, Arcydzieło biedermeieru?…, s . 236) . 40 Badaczki dziewiętnastowieczności nadają obecnie tej kategorii duże znaczenie . Pisze o tym m .in . G . Borkowska w szkicu Życie codzienne jako kategoria literacka i badaw- cza (rekonesans), [w:] Codzienność w literaturze XIX i XX wieku…, s . 27–38; K . Stań- czak-Wiślicz precyzuje: „Wydaje się, że kategoria codzienności jest dla badań nad dzie- jami kobiet bardzo ważna, ważniejsza nawet od kategorii prywatności . […] kobiety Między zakorzenieniem a emancypacją 22 zawodowych (a  niekiedy też twórczych), urozmaicana drobnymi przyjemno- ściami, krzepiła i dawała poczucie sensownego trwania mimo niesprzyjających okoliczności politycznych i ekonomicznych . Współczesna recepcja kultury bie- dermeieru, zobaczonego w pewnej komplikacji, a w każdym razie w perspekty- wie świadomego wyboru pokolenia, nie tylko degradującego poprzestawania na małym41, stanowi ważną płaszczyznę interpretacji krajowego piśmiennictwa cza- sów międzypowstaniowych i musi być uwzględniana w interpretacji dokonań au- torów lat 1830–1863 . Przynależność Puzyniny do ideowej i estetycznej formacji biedermeieru rysuje się bardzo wyraźnie i będzie przedmiotem omówienia w dal- szych partiach książki42 . Ponadto, podkreślmy raz jeszcze, poprzez jej twórczość można śmiało próbować odtworzyć to, co Wilhelm Bietak nazywał „poczuciem życiowym” manifestowanym nie w  jednym utworze, ale całościowym obrazie epoki zakonotowanym w epistolografii, w pamiętnikach, dramatach, poezji czy prozie43 . Wielość uprawianych przez Puzyninę gatunków i rozmaitość tonacji, co jest też istotną cechą ówczesnego kobiecego pisania, uwiarygodnia wnioski doty- czące kultury biedermeieru . A zatem, kulturowa historia literatury, rewaloryzowana kategorią codzienno- ści i prywatności, w tym przypadku współgrać będzie z rozpoznaniami badawczy- […] w sferze publicznej w zasadzie nie mogły zaistnieć, w odniesieniu do nich rozdział publiczne – prywatne jest bezprzedmiotowy” (taż, Przez historię życia codziennego do hi- storii kobiet. O współczesnej polskiej historiografii kobiecej, „Kultura i Społeczeństwo” 2005, R . XLIX, nr 2, s . 143) . Dodaje także, przywołując sąd autorki książki Gorsza płeć. Kobieta w dziejach Europy od antyku po wiek XXI: „Maria Bogucka widzi w życiu codziennym jedną z trzech (obok »wielkich wydarzeń« i mentalności) płaszczyzn procesu historycz- nego i przypisuje jej niezwykle ważną, jeśli nie podstawową, rolę . Życie codzienne ulega bezpośredniemu wpływowi wielkich wydarzeń, choć samo na nie bezpośrednio nie od- działuje . Czyni to za pośrednictwem mentalności kształtowanej w przeważającej mierze przez doświadczenia codzienne” (cyt . za: K . Stańczak-Wiślicz, dz . cyt ., s . 143–144) . 41 Zaryzykowałabym tezę, że wielu pisarzom, a  zwłaszcza pisarkom, naprawdę chodziło o pewną „wzniosłość codzienności”, „poezję domu” . W tym myśleniu kontami- nowało się zarówno przytłumienie tendencji krytycznych i rewolucyjnych, jak i wpływ światopoglądu konserwatywnego . 42 Szczególnie Sengle był zwolennikiem potraktowania biedermeieru jako jedno- litej epoki pod względem stylu, języka i mentalności, podczas gdy inni, np . Peter Stein, Günther Weydt lub Wilhelm Betiak, dostrzegali w nim raczej jedność mentalną, nie zaś stylistyczną . 43 Wydaje mi się bardzo słuszna konkluzja Kubiaka ze Wstępu do zbioru Spory o bie- dermeier: „[…] dotychczasowa konstrukcja biedermeieru polskiego jest za wąska, jeśli nie wręcz fałszywa . Niepotrzebnie ogranicza, zawęża zastosowanie terminu do jakiejś jednej odmiany gatunkowej powieści . Jeśli wyznacznikiem biedermeieru literackiego jest pewien pogląd na świat, system wartości, to nie ma powodu, by manifestacji tych szukać tylko w powieści” (tamże, s . 61) . Wprowadzenie 23 mi antropologii literackiej i socjologii literatury oraz studiów nad mentalnością . To właśnie w ramach tych dziedzin zarysowują się zbiory wspólne pozwalające na bardziej sprawiedliwy, bowiem wielostronny ogląd dorobku literatek o podobnej sytuacji i podobnych uzdolnieniach co Gabriela Puzynina . Niewątpliwie, historia literatury otwarta na kwestie antropologii kulturowej umożliwia inne niż dotąd czytanie przeszłości, ale – zauważał Clifford Geertz – wymaga lektury opartej nie na zasadzie konfrontacji z tym, co dawne, ile „zaprzyjaźniania się” i „słuchania”, pewnej sympatii badawczej, choćby wartości wyznawane dziś i wczoraj były dia- metralnie różne44 . Trzeba też w badaniach nad twórczością Puzyniny uwzględnić zagadnienie odrębności kobiecej kultury . Jakkolwiek niemal zawsze specyficznym, niekiedy nie w pełni zamierzonym przez autora rezultatem uprawiania literatury jest opo- wiadanie o sobie i swoim życiu (choć konkretnym utworom mogą być przypisa- ne całkiem inne, partykularne cele), przez kształt narracji i kreację podmiotową zazwyczaj przebija styl życia ponadjednostkowego, wspólnotowego, z  którego wyrasta tożsamość „ja” budującego daną historię . Tym samym literacki zapis – będąc świadectwem sposobu bycia jednostki w kulturze – jest też znakiem jej zakorzenienia społecznego, kulturowego, ekonomicznego i – last but not least – płciowego45 . Nieprzypadkowo bohaterką książki jest kobieta… Jaki portret bądź 44 C . Geertz, Zdobywając doświadczenia, autoryzując siebie, [w:] Antropologia do- świadczenia. Z epilogiem Clifforda Geertza, red . V .W . Turner, E .M . Bruner, tłum . E . Klekot, A . Szurek, Kraków 2011, s . 393–401 . Rzeczniczką takiej postawy badawczej na gruncie polskim jest m .in . Ewa Domańska, która w książce Mikrohistorie. Spotkania w międzyświa- tach, napisała: „Historia ponownie pochyla się nad człowiekiem . Współcześni badacze przeszłości zaproponowali bowiem historię bardziej ludzką, historię o etnograficznym obliczu, która opowiada o człowieku »wrzuconym« w świat, o ludzkim byciu w świecie i ludzkim jego doświadczaniu . Podjęcie takiej tematyki wpływa na formułowanie od- miennego zestawu pytań stawianych źródłom, a uzyskane odpowiedzi wymagają innego stylu i formy przedstawienia przeszłości” (Poznań 1999; wyd . 2, 2005, s . 23) . 45 Zob . np . A . Łebkowska, Czy „płeć” może uwieść poetykę?, [w:] Poetyka bez granic, red . W . Bolecki, W . Tomasik, Warszawa 1995, s . 79–93; E . Kraskowska, O tak zwanej „kobiecości” jako konwencji literackiej, [w:] Krytyka feministyczna. Siostra teorii i historii literatury, pod red . G . Borkowskiej i L . Sikorskiej, Warszawa 2000 s . 200–212; G . Bor- kowska, Cudzoziemki. Studia o polskiej prozie kobiecej. Warszawa 1996; G . Borkowska, Metafora drożdży: co to jest literatura/poezja kobieca, „Teksty Drugie: Teoria Literatury, Krytyka, Interpretacja” 1995, nr 3/4 (33/34), s . 31–44; D . Dąbrowska, Czas szukania kobiecej podmiotowości – wiek XIX, [w:] Gender w weekend, pod red . A . Zawiszewskiej, przy współpracy J . Mielcarek i  A . Gieczys, Warszawa 2006, wyd . 2, Warszawa 2007, s . 205–232 . Na powyższy temat powstało tak wiele opracowań, że nie sposób ich wszyst- kich wymienić, nie narażając się na zarzuty pominięcia . Ponieważ krytyka feministyczna nie jest zasadniczą metodą, jaką przyjmuję w niniejszej pracy, a stanowić ma tylko uzu- Między zakorzenieniem a emancypacją 24 autoportret kobiety i literatki wyłania się z utrwalonego przez nią w materii słowa obrazu codzienności? Jaka jest jej opowieść o sobie, kontynuowana za każdym razem, gdy brała do rąk pióro? Francuski historyk i antropolog, Jean Hébrard, uważał, że o odmienności kultury dziewiętnastowiecznej zdecydowało pojawie- nie się nowego czytelnika i  nowego autora46 . Chodziło mu przede wszystkim o nowe grupy społeczne poznające pismo i próbujące swych sił w literaturze – chłopów, rzemieślników, handlarzy, ale nie inaczej działo się przecież z dziećmi i kobietami, których udział w kulturze w decydujący sposób wpłynął na ewolucję życia rodzinnego . W Polsce pierwszej połowy XIX w . właśnie kobiece czytanie, a z czasem również pisanie, staje się ważnym czynnikiem rozwoju cywilizacyjne- go . Coraz częściej wydawano książki przeznaczone dla kobiet oraz pisano o nich, zdając sobie sprawę z rosnących oczekiwań adresatek . Ponadto – co już nie za- wsze budziło zadowolenie krytyki – kobiety z pozycji biernego odbiorcy litera- tury przechodziły do aktywnej postawy kreatora kultury . Uczyły się wykorzysty- wać umiejętność pisania w praktyce społecznej i artystycznej . Naturalnie, nurty oświeceniowe i sentymentalne drugiej połowy XVIII i początku XIX w . sprzyja- ły już wcześniej dochodzeniu do głosu uczonych lub utalentowanych niewiast . Izabela Czartoryska, Maria Wirtemberska, Anna Mostowska, Anna Nakwaska, Elżbieta Jaraczewska, Łucja Rautenstrauchowa czy Anna Potocka udowadniały dobitnie i przekonująco literackie aspiracje płci pięknej . Były to jednak przede wszystkim arystokratki, reprezentantki stanu ponad stanem, kobiety – można by i dziś śmiało o nich powiedzieć – wyzwolone47 . Romantyzm, wielbiąc kobiety, paradoksalnie narzucił im obowiązki moralne i obywatelskie, które ograniczały swobodę udziału w życiu publicznym i przerwały bezpośrednią nić z działalno- ścią osiemnastowiecznych poprzedniczek . Pojawienie się na forum literackim okresu międzypowstaniowego dużej liczby autorek trzeba by więc potraktować z  wielu względów jako zjawisko odrębne, refleks charyzmatycznych wpływów nauk Klementyny z  Tańskich Hoffmanowej48 . Po pierwsze, krytyków ówcze- pełniające źródło w analizach utworów Puzyniny, podaję w przypisie kilka wybranych subiektywnie pozycji, odsyłając czytelnika do obszernej literatury przedmiotu zebranej choćby w książce A . Pekaniec, Czy w tej autobiografii jest kobieta? Kobieca literatura do- kumentu osobistego od początku XIX wieku do wybuchu II wojny światowej, Kraków 2013 . 46 J . Hébrard, Między oralnością a piśmiennością, [w:] P . Rodak, Pismo, książka, lek- tura. Rozmowy: Le Goff, Chartier, Hébrard, Fabre, Lejeune, Warszawa 2009, s . 115–117 . 47 Również literatki epok wcześniejszych, np . Konstancja Benisławska, Elżbieta Drużbacka, Urszula Radziwiłłowa należały do uprzywilejowanych grup społecznych . 48 Hoffmanowa była wychowana na puławskim dworze, ale jej propozycja literac- ka, a nade wszystko program dydaktyczny wpisywały się już w nowe zapotrzebowanie społeczne i tworzyły nowy obraz powinności kobiecych . Mimo zastrzeżeń co do zakresu proponowanych przez nią emancypacyjnych dążności, należy pamiętać, że bardzo wiele pisarek młodszych od Tańskiej zawdzięczało jej propozycjom swój udział w życiu pu- Wprowadzenie 25 snych zaskakiwała i  trwożyła momentami skala tego procesu, zmuszająca ich – niezależnie od osobistych poglądów w sprawach emancypacji – do uważnego namysłu nad generacją pisarek urodzonych między rokiem 1815 a 183049 . Po drugie, w  większości reprezentują one warstwy ziemiańskie, szlacheckie, cza- sem mieszczańskie, niejednokrotnie znacznie zubożałe w stosunku do pokolenia wcześniejszego, a więc i zmuszone do skromniejszego trybu życia . Bliżej im do środowisk rodzącej się miejskiej inteligencji (nawet jeśli będą łączyć pobyt na wsi z dłuższymi pobytami w mieście) . Po trzecie, są zmuszone wkroczyć w świat zdo- minowany przez mężczyzn i nauczyć się zasad obowiązujących w tym świecie . Może się wydawać, że Gabriela z  Güntherów Puzynina50, hrabianka z domu, a księżna po mężu, zaprzecza wymienionym kryteriom, ale praktyka wyglądała inaczej . Ze względu na rodzinne koneksje, zwłaszcza ze strony matki, Tyzenhauzówny z domu51, miała ona prawdopodobnie rozleglejsze kontakty towarzyskie niż większość literatek tego okresu, ale jej styl życia dojrzałego da- leki jest od arystokratycznych wzorów z końca XVIII i początku XIX w . Nie- wielki mężowski dwór w Horodziłłowie, mały majątek w Niestaniszkach zwany Potulinem, wynajmowany salon w Wilnie i raczej kameralny na co dzień ży- wot, przerywany sporadycznie niezbyt dalekimi podróżami, nie zapewniał ani finansowych, ani salonowych luksusów . Jedyna dłuższa podróż na zachód Eu- ropy, odbyta w 1857 r ., przeistoczyła się we wspomnienie życia, wieczne źródło inspiracji i powracający temat rozmów . Wileńska prowincjonalność lat czter- dziestych, pięćdziesiątych i sześćdziesiątych dodatkowo wpływała na bardziej blicznym i czuło się dłużniczkami autorki Krystyny . Więcej na temat recepcji jej dzieła wśród sukcesorek zob . J . Dąbrowska, Klementyna: rzecz o Klementynie z Tańskich Hoffma- nowej, Białystok 2008 . 49 Wśród najczęściej wymienianych w prasie ówczesnej literatek były: Józefa Pru- siecka (ur . 1815), Paulina Wilkońska (ur . 1815), Gabriela Puzynina (ur . 1815), Sewe- ryna Pruszakowa (ur .1816), Julia Molińska (ur . 1816), Józefa Śmigielska (ur . 1820), Julia Janiszewska (ur . ok . 1820), Eleonora Ziemięcka (ur . 1819), Gabriela Żmichowska (ur . 1819), Maria Ilnicka (ur . 1825), Aleksandra Borkowska (ur . 1828) . Polska krytyka międzypowstaniowa nie była tak niechętna kobietom jak będzie to miało miejsce kilka lat później . Obowiązywała jednak zasada „dobrego wujaszka”, zachęcającego grzecznie niewiasty do pracy, z nadzieją, a wręcz przekonaniem, że nigdy podopieczne nie staną się „orłami”, że to raczej zabawa z ich strony, a nie poważne działanie . ,,Dobrych cioć” jednak nie znajdziemy prawie wcale . 50 Do 1851 r . podpisywała się jako G .G ., Gabryella, Gabriela Günther lub Günthe- równa, Autorka W imię Boże, potem coraz częściej pełnym imieniem i nazwiskiem męża . W książce używam wymiennie nazwisk Günther i Puzynina . 51 Dokładniej o  rodzinnych relacjach autorki traktuje rozdział pierwszy W  kręgu rodziny, przyjaciół i znajomych, będący znacznie zmienioną i rozbudowaną wersją szkicu Dom rodzinny Gabrieli z Güntherów Puzyniny („Literaturoznawstwo” 2010, nr 4, s . 17–26) . Międ
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Arystokratka i biedermeier. Rzecz o Gabrieli z Güntherów Puzyninie (1815–1869)
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: