Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00136 005697 12212971 na godz. na dobę w sumie
Arystoteles na nowo odczytany. Ryszarda Kilvingtona „Kwestie o ruchu” - ebook/pdf
Arystoteles na nowo odczytany. Ryszarda Kilvingtona „Kwestie o ruchu” - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 346
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-8-3796-9689-5 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> psychologia i filozofia
Porównaj ceny (książka, ebook (-18%), audiobook).
 Książka jest efektem wieloletnich badań dotyczących historii nauki średniowiecznej, mianowicie początków fizyki matematycznej. Można w niej wyodrębnić dwie części: monografię, w której autorka odpowiada na pytanie, czy XIV-wieczna fizyka matematyczna, inspirowana nominalistyczną filozofią Wilhelma Ockhama, doprowadziła do zerwania z jakościową fizyką Arystotelesa już w wieku XIV, oraz – tłumaczenie Kwestii o ruchu Ryszarda Kilvingtona, jednego z twórców szkoły Oksfordzkich Kalkulatorów. Z pozycji nominalistycznej, z jednej strony odrzuca on dużą część podejmowanej przez Arystotelesa problematyki, z drugiej zaś, wypełniając obowiązki nauczycielskie na średniowiecznym uniwersytecie, poddaje teorie Stagiryty interpretacji pozwalającej odnaleźć w jego myśli elementy bliskie – jak się Kilvingtonowi wydaje – jego poglądom.
W swoich kwestiach Kilvington podejmuje analizę zagadnienia zmian, rozumianych, zgodnie z definicją Arystotelesa, jako ruch przestrzenny, zmiany jakościowe oraz ilościowe w ujęciu nominalistycznym, czyniąc matematykę właściwym językiem opisu przyrody. Są one też rezultatem jego nauczania, czasami zapisu ćwiczeń odbywanych w klasie ze studentami, zatem tekst ten ma również walor historyczny, ponieważ pokazuje nam, jak wielkie wymagania stawiano studentom średniowiecznym i jak dobrze się z nich wywiązywali.
Jakiego rodzaju były to „obliczenia” i jakie dzięki nim można osiągnąć rezultaty, Czytelnik dowie się z lektury książki.
Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Elżbieta Jung – Uniwersytet Łódzki, Wydział Filozoficzno-Historyczny Katedra Historii Filozofii, 90-232 Łódź, ul. Kopcińskiego 16/18 RECENZENT Hanna Wojtczak OPRACOWANIE REDAKCYJNE Iwona Krupecka PROJEKT OKŁADKI Barbara Grzejszczak Grafiki wykorzystane na okładce © Depositphotos.com/kokoroyuki © Depositphotos.com/nikolos Wydrukowano z gotowych materiałów dostarczonych do Wydawnictwa UŁ © Copyright by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2014 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. 06711.14.0.M ISBN 978-83-7969-384-9 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl tel. (42) 665 58 63, faks (42) 665 58 62 Druk i oprawa: Quick Druk Co dziś dowiedzione, było wpierw wyobrażone. William Blake, Małżeństwo Nieba i Piekła SPIS TREŚCI WSTĘP ..................................................................................................................... ROZDZIAŁ I. Ryszarda Kilvingtona życie i dzieło........................................................ 1. Studia na Uniwersytecie Oksfordzkim w XIV wieku .................................... 2. Życie Ryszarda Kilvingtona ...................................................................................... 3. Dzieła .............................................................................................................................. 3. 1. Tradycja rękopiśmienna Ryszarda Kilvingtona Kwestii o ruchu ................ 3. 2. Mistrz i uczeń – Ryszard Kilvington i Tomasz Bradwardine.................. 3. 3. Forma, styl i metody badawcze w Kwestiach o ruchu.................................. 3. 3. 1. Forma........................................................................................................ 3. 3. 2. Styl i metody badawcze ....................................................................... ROZDZIAŁ II. Poglądy filozoficzne Ryszarda Kilvingtona........................................ 1. Zagadnienia metodologiczne – teoria poznania .................................................. 2. Średniowieczny świat ................................................................................................. 3. Zmiany w świecie podksiężycowym...................................................................... 3.1. Zmiana miejsca, czyli ruch przestrzenny....................................................... 3. 1. 1. Ruch rzeczywisty................................................................................... 3. 1. 2. Dynamiczny aspekt ruchu.................................................................. 3. 2. Ruch możliwy...................................................................................................... 3. 2. 1. Kinematyczny aspekt ruchu............................................................... 4. Zmiany jakościowe....................................................................................................... Zakończenie.............................................................................................................................. III. Ryszard Kilvington, Kwestie o ruchu ............................................................................ 1. Czy w każdym ruchu moc tego, co porusza, przewyższa opór rzeczy poruszanej .................................................................................................................... 2. Czy jakość przyjmuje „więcej” i „mniej” ............................................................... 9 13 14 24 32 35 39 46 47 51 55 55 69 71 72 72 74 83 86 90 101 107 109 173 3. Czy jakieś ciało proste może być tak samo szybko poruszane w próżni, jak w ośrodku .................................................................................................................... 4. Czy wszystko to, co podlega zmianie, na początku zmiany znajduje się w tym, w co jako pierwsze jest mieniane ............................................................. 249 289 Bibliografia ............................................................................................................................... 317 Indeks osób .............................................................................................................................. 329 Indeks pojęć ............................................................................................................................. 333 Summary .................................................................................................................................. 339 Od redakcji ............................................................................................................................... 345 WSTĘP Do napisania monografii na temat poglądów Ryszarda Kilvingtona doty- czących filozofii przyrody oraz prezentacji tłumaczenia jego Kwestii o ruchu sprowokowało mnie pytanie kolegi, zadane podczas dyskusji, kończącej mój wykład o inspirowanej zagadnieniami teologicznymi nauce średniowiecznej. Wykład miał tytuł Bóg i nauka w wiekach średnich, a pytanie odnosiło się do mojego, zawartego w poprzedniej książce: Między filozofią przyrody a nowożyt- nym przyrodoznawstwem. Ryszard Kilvington i fizyka matematyczna w średniowie- czu, stwierdzenia: „Obecny stan wiedzy pozwala raczej odpowiedzieć na pytanie, czym nauka średniowieczna nie była”. Pytanie było bardzo proste: Czy moje nowe badania pozwalają mi udzielić odpowiedzi pozytywnej i pokazać, czym nauka średniowieczna była? Kiedy zaczęłam zastanawiać się nad odpowiedzią, to znaczy rozważać możliwość sformułowania wiążącej opinii na temat średniowiecznej filozofii przyrody, uznałam, że najlepszym sposobem rozstrzygnięcia tego dylematu, ułatwiającym zadanie osobom zainteresowanym nauką średniowieczną, będzie publikacja tłumaczenia pra- cy Ryszarda Kilvingtona, jednego z prekursorów zmian oraz twórców szkoły tzw. Oksfordzkich Kalkulatorów, który po raz pierwszy zastosował w fizyce metodę Wilhelma Ockhama, powszechnie znanego średniowiecznego „po- gromcy” Arystotelesa. Tłumaczeniu Kilvingtona Kwestii o ruchu towarzyszy monografia naukowa prezentująca jego koncepcje przede wszystkim na tle poglądów Wilhelma Ockhama oraz najlepiej znanego i najbardziej cenionego czternastowiecznego angielskiego matematyka, fizyka i teologa – Thomasa Bradwardine’a. Tytuł niniejszej pracy od razu sugeruje, że Ryszard Kilvington czytał czy też, jak należałoby powiedzieć zgodnie ze średniowiecznym zwyczajem, komentował słowa Arystotelesa w „nieortodoksyjny” sposób. Wychodząc z pozycji nominalistycznej, z jednej strony odrzuca on dużą część podejmo- 10 wanej przez Arystotelesa problematyki, z drugiej strony jednak, wypełnia- jąc obowiązki nauczycielskie na średniowiecznym uniwersytecie, poddaje teorie Stagiryty interpretacji pozwalającej odnaleźć w jego myśli elementy bliskie – jak się Kilvingtonowi wydaje – jego poglądom. Ryszarda Kilvingtona Kwestie do fizyki nie należą do „łatwych” lektur, są bowiem napisane językiem logiki terministycznej, co oznacza, że ich autor zachowuje przede wszystkim dbałość o spójność logiczną, która, paradok- salnie, dla współczesnego czytelnika jest trudna do zaakceptowania. Jest to bowiem logika oparta na podstawowych prawach logiki formalnej, lecz nie- posługująca się sformalizowanym językiem. Wydaje się zatem, że za dużo tu słów, że prawdziwość zdań można by dużo prościej udowodnić, a popraw- ność rozumowań przedstawić w formie zdecydowanie jaśniejszej. Niemniej dzieło Kilvingtona jest świadectwem epoki i chociażby z tego względu jest interesujące dla historyków średniowiecza, a nawet „fascynujące”, jak dla autorki tej pracy, bowiem pokazuje zmagania myśliciela, pragnącego dociec prawdy: albo „naszej – ludzkiej”, jak powie nominalista, albo prawdy „od- krywanej w rzeczywistości”, jak powie realista. Przekład Kwestii o ruchu jest pierwszą tego typu pracą ukazującą się w ję- zyku polskim. Podczas gdy na świecie, szczególnie w kręgu angielskojęzycz- nym, istnieje wiele tłumaczeń dzieł średniowiecznych myślicieli z zakresu filozofii przyrody, w języku polskim dostępne są jedynie krótkie rozprawy, z których znakomita większość znajduje się w trzytomowej serii antologii tekstów średniowiecznych pod wspólnym tytułem Wszystko to ze zdziwienia. Malejąca liczba historyków idei posługujących się sprawnie łaciną powoduje, że jedynie nieliczni mogą korzystać z dorobku naszych poprzedników. A przecież, jak w dwunastym wieku powiedział Bernard z Clairvaux, a póź- niej często powtarzał Izaak Newton, „jesteśmy karłami na barkach olbrzy- mów”. Konieczność tłumaczeń średniowiecznej literatury filozoficznej wyda- je się zatem dobrze uzasadniona. W tym szczególnym przypadku odnaleźć można dodatkowe uzasadnienie, mianowicie kwestie Kilvingtona to rezultat jego nauczania, czasami zapis ćwiczeń odbywanych w klasie ze studentami, zatem tekst ten ma również walor historyczny, ponieważ pokazuje nam, jak wielkie wymagania stawiano studentom średniowiecznym i jak dobrze się z nich wywiązywali. Moja praca nad wydaniami krytycznymi, tłumaczeniami oraz opracowa- niami dzieł filozoficznych i teologicznych Ryszarda Kilvingtona była możli- 11 wa do zrealizowania dzięki stypendiom naukowym Fundacji Kościuszki z Nowego Jorku, Fundacji Fulbrighta oraz The Dibner Institute for the Histo- ry of Science and Technology, finansującym moje pobyty na Uniwersytecie Harvarda, Boston College oraz Massachussets Institute of Technology. Moje zmagania z tłumaczeniem tekstu Kilvingtona zawsze pomocnie wspierał radą Dariusz Gwis, którego udział w powstaniu tej pracy jest nieoceniony. Wdzięczność moja jest tu trudna do wyrażenia. Serdecznie dziękuję także Pani dr Iwonie Krupeckiej za skrupulatną korektę całości, która pozwoliła mi uniknąć wielu potknięć. Podstawę przekładu stanowi wydanie krytyczne przygotowane przeze mnie do druku dla wydawnictwa Brill na podstawie następujących rękopi- sów łacińskich: Venezia, San Marco lat. VI, 72 (2810), ff. 89vb–113rb; Paris, BnF. lat. 16401, ff. 149v–166v; Vatican, Vat. lat. 2148, ff. 71r–75r; Vat. lat. 4429, ff. 64r–70v; Paris, BnF lat. 6559, ff. 121ra–131ra; Praha, Narodni Knihovna III. B, ff. 140va–152vb. Tłumaczenia tekstów zamieszczonych w przypisach są dokonane przede wszystkim przeze mnie (inne tłumaczenia zostały odno- towane w przypisach). Cytaty i odniesienia w przypisach są identyfikowane na podstawie następujących wydań dzieł Arystotelesa i Awerroesa. Źródła cytowań Arystoteles, Kategorie, Analityki pierwsze, Analityki wtóre, Topiki, tłum. K. Leśniak, [w:] Dzieła wszystkie, t. I, Warszawa 1990. Arystoteles, Fizyka, tłum. K. Leśniak, O niebie, tłum. P. Siwek, O powstawaniu i niszcze- niu, tłum. L. Regner, Meteorologika tłum. A. Paciorek, O świecie, tłum. A. Paciorek, Metafizyka, tłum. K. Leśniak, [w:] Dzieła wszystkie, t. II, Warszawa 1990. Arystoteles, O duszy, O zmysłach i ich przedmiotach, tłum. P. Siwek, [w:] Dzieła wszystkie, t. III, Warszawa 1992. Arystoteles, O ruchu zwierząt, tłum. P. Siwek, O barwach, Mechanika, tłum. L. Regner, [w:] Dzieła wszystkie, t. IV, Warszawa 1992. Averroes, Commentarium magnum in Aristotelis libros De anima, ed. by F.S. Crawford, Cambridge, Mass., 1953. Averroes, Averrois Cordubensis commentum magnum Super libro De celo et mundo Aristo- telis, ed. by F.J. Carmody, R. Arnzen, vol. II, lib. II–IV, Leuven 2003. Averroes, Commentarium in De generatione et corruptione, [w:] Aristotelis opera cum Aver- rois commentariis, t. IX, Venetiis, apud Iunctas M.D.LXII. 12 Averroes, Commentarium in Metaphysicam, [w:] Aristotelis opera cum Averrois commenta- riis, t. VIII, Venetiis, apud Iunctas M.D.LXII. Averroes, Commentarium in Physicam, [w:] Aristotelis opera cum Averrois commentariis, t. IV, Venetiis, apud Iunctas M.D.LXII. ROZDZIAŁ I RYSZARDA KILVINGTONA ŻYCIE I DZIEŁO Ryszardowi Kilvingtonowi – angielskiemu logikowi, filozofowi przyrody i teologowi – poświęciłam dużą część swojej pracy badawczej1. W ostatnich latach zainteresowanie jego osobą i jego poglądami znacznie wzrosło2. 1 Zob. E. Jung[-Palczewska], Motion in a Vacuum and in a Plenum in Richard Kilvington’s Qu- estion: Utrum aliquod corpus simplex posset moveri aeque velociter in vacuo et in pleno from the “Com- mentary on the Physics”, „Miscellanea Medievalia” 1997, nr 25, s. 179–193; tejże, The Concept of Time in Richard Kilvington, [w:] Tempus, Aevum, Eternity. La Conzettualizzazione del tempo nel Pen- siero Tardomiedievale, éd. par L. Cova, G. Alliney, Firenze: Leo S. Olschki, 2000, s. 141–167; tejże, Works by Richard Kilvington, „Archives d’Histoire Doctrinale et Littéraire du Moyen Age” (AHDLMA) 2000, no. 67, s. 181–223; tejże, Między filozofią przyrody i nowożytnym przyrodoznaw- stwem. Ryszard Kilvington i fizyka matematyczna w średniowieczu, Łódź, 2002; tejże, Richard Kilving- ton on Local Motion, [w:] Chemins de la pensée médiévale. Etudes offertes a Zénon Kaluza, ed. par P. Bakker, Turnhout: Brepols, 2002, s. 113–33; E. Jung, „Richard Kilvington”, [w:] The Stanford Encyclopedia of Philosophy (Fall 2011 Edition), ed. by Edward N. Zalta, dostęp elektroniczny: http://plato.stanford.edu/archives/fall2011/entries/kilvington/; tejże, „Richard Kilvington”, [w:] Encyclopedia of Medieval Philosophy: Humanities, Social Sciences and law, Springer, 2011, dostęp elektroniczny: http://www.springerreference.com/docs/navigationdo?m=Encyclopedia+of+ Medieval + Philosophy+ 28Humanities 2C+Social+Sciences+and+Law 29-book119; E. Jung, R. Podkoński, Richard Kilvington on Proportions, [w:], Mathématiques et théorie du mouvement XIVe- XVIe siècle, éd. par J. Biard, S. Rommevaux, Villeneuve d’Ascq: Presses Universitaires du Septen- trion, 2008, s. 80–101; E. Jung, R. Podkoński, Richard Kilvington on continuity, [w:] Atomism in Late Medieval Philosophy and Theology, ed. by C. Grellard, A. Robert, Leiden-Boston, 2009, s. 65–84; E Jung, R. Podkoński, The Transmission of English Ideas in the Fourteenth Century. The Case of Ri- chard Kilvington, „Mediaevalia Philosophica Polonorum” 2009, nr 37 (3), s. 59–69; E. Jung, M. Michałowska, Scotistic and Ockhamist Contribution to Kilvington’s Ethical and Theological Views, [w:] 1308 Ein Topographie historischer Gleichzeitigkeit, Berlin/New York, 2010, s. 104–125; E. Jung, M. Michałowska, Jak być sprawiedliwym? Ryszarda Kilvingtona komentarz do Etyki Arystotelesa, „Roczniki Filozoficzne” 2008, nr 56 (2), s. 117–129. 2 Zob. M. Michałowska, Kilvington’s Concept of Prudence in the „Questions on Ethics”, „Media- evalia Philosophica Polonorum” 2009, nr 37 (3), s. 85–94; tejże, Czy mądry jest roztropny? Roztrop- 14 W swoich dwu najważniejszych pracach: opublikowanym w 2000 roku arty- kule pt. Works by Richard Kilvington oraz w książce z 2002 roku: Między filozo- fią przyrody a nowożytnym przyrodoznawstwem. Ryszard Kilvington i fizyka mate- matyczna w średniowieczu, prezentowałam sylwetkę Ryszarda Kilvingtona i szczegółowo uzasadniałam datację jego dzieł. Dlatego też przypomnę tu najważniejsze fakty z jego biografii oraz podstawowe argumenty pozwalają- ce przyjąć określone daty powstania jego dzieł, poświęcę również nieco wię- cej miejsca ustaleniom dotyczącym wpływu Ryszarda Kilvingtona na najle- piej znanego i najbardziej docenianego, tak w czasach mu współczesnych, jak i dzisiaj, angielskiego filozofa i teologa, Tomasza Bardwardine’a, uważanego za twórcę tzw. nowej reguły ruchu, która – zdaniem wielu historyków myśli średniowiecznej – przyczyniła się do rozwoju nowożytnej nauki3. Omówię także sposób prezentacji materiału zastosowany przez Kilvingtona w jego Kwestiach o ruchu. 1. Studia na Uniwersytecie Oksfordzkim w XIV wieku Ryszard Kilvington swoją działalność naukową związał ze środowiskiem oksfordzkim, które w pierwszej połowie XIV wieku zdobyło uznanie naj- pierw wśród mistrzów paryskich, wiodących do tego czasu prym w naucza- niu logiki i, przede wszystkim, teologii, a później także wśród filozofów i teologów w nowo powstałych uniwersytetach europejskich. Był to czas, który biskup Durham, Ryszard de Bury, opiewał słowami: „Cudowna Mi- nerwa przeleciała nad Paryżem, by teraz szczęśliwie przybyć do Anglii”. Zdaniem de Bury’ego, uczeni paryscy: „oplatają swe idee w sieć rozważań, ność i wiedza moralna wobec działań woli w komentarzu do „Etyki nikomachejskiej” Ryszarda Kilvingto- na, „Przegląd Tomistyczny” 2010, nr 16, s. 1–17; tejże, Richard Kilvington’s „Quaestiones super libros Ethicorum”, „Bulletin de Philosophie Médiévale” 2011, vol. 53, s. 233–282; R. Podkoński, Utrum continuum sit divisibile in infinitum, „Mediaevalia Philosophica Polonorum” 2007, nr 36 (2), s. 123–175; tenże, A Charm of Puzzles. The Fate of Richard Kilvington’s Philosophical Ideas, „Orga- non” 2009, nr 41, s. 139–150. Trwają prace nad wydaniem krytycznym kwestii Ryszarda Ki- lvingtona do Etyki, O powstawaniu i niszczeniu Arystotelesa oraz do Sentencji Piotra Lombarda. 3 Do tych uczonych należą miedzy innymi Marshall Clagett, Annelise Maier, John Murdoch, Edith Sylla, żeby wymienić najbardziej zasłużonych. Niemalże wszyscy powtarzają po nich ten pogląd. Na temat literatury przedmiotowej zob. niżej, przyp. 58. 15 tracąc w niesprawnych dyskusjach wszelką zdolność posługiwania się logi- ką, wyjąwszy niewyczerpane źródło angielskiej subtelności, która, jak przy- znają publicznie, jest przedmiotem ich potajemnych studiów”4. Ta angielska subtelność odnosi się nie tyle do Jana Dunsa Szkota – doktora subtelnego – ile, w większym stopniu, do Wilhelma Ockhama, uczonych z Kolegium Merton: Tomasza Wiltona, Ryszarda z Campsall, Wilhelma Suttona, Ryszarda Billin- ghama, Simona Brendona, Jana Ashedena, oraz Kalkulatorów. Na wzrost popularności Oksfordu miała przede wszystkich wpływ decyzja zakonu franciszkanów, aby angielskich studentów, kończących studia generalne w zakonach, posyłać na teologię do Oksfordu, a nie, jak wcześniej, do Paryża. W rezultacie na Uniwersytet Oksfordzki trafiali najlepsi z wybranych, przy- czyniając się do jego rozkwitu5. Tak Uniwersytet Oksfordzki, jak i Paryski posiadały cztery wydziały: wydział podstawowy, którego ukończenie po- zwalało na studia na pozostałych trzech, to Wydział Sztuk, nazywany także Wydziałem Filozofii; dalsze trzy wydziały to Wydział Teologii, Medycyny i Prawa6. Podstawę studiów na Wydziale Sztuk7 stanowiła logika, która należała do nauk trivium8. Zanim student przystąpił do egzaminu magisterskiego, czyli przez około 7 lat, zgłębiał pisma logiczne Arystotelesa; wszystkie jego dzieła 4 Zob. Ricardus de Bury, Philobiblion, czyli O miłości ksiąg, tłum. J. Kasprowicz, Gdańsk 1992, s. 25. 5 Obszerną bibliografię dotyczącą Uniwersytetu Oksfordzkiego oraz jego czołowych przed- stawicieli znaleźć można w E. Jung[-Palczewska], Wstęp. Filozofia XIV wieku, [w:] Wszystko to ze zdziwienia. Antologia tekstów filozoficznych z XIV wieku, wybór, oprac. i wstęp E. Jung[-Palczew- ska], Warszawa 2000, s. XLIV–XLV. 6 Zob. tamże, s. XVI–XVIII. 7 Wyczerpujące informacje na temat Wydziału Sztuk Uniwersytetu Oksfordzkiego znajdzie czytelnik w J.M. Fletcher, The Faculty of Arts, [w:] The History of the University of Oxford, t. 1: The early Oxford Schools, ed. by J.I. Catto, Oxford 1984; t. 2: Late Medieval Oxford, ed. by J.I. Catto, R. Evans, Oxford 1992, s. 369–399. 8 Nauki trivium obejmowały gramatykę, retorykę i logikę. Gramatyka w Oksfordzie straciła swą wiodącą rolę i była powiązana z logiką. Statuty uniwersytetu wymagały głównie czytania, przez dwa semestry, Institutiones grammaticae Pryscjana. Oprócz tego czytano Ars minor Donata i trzy księgi Ars maior. Kurs retoryki obejmował czwartą księgę komentarza Boecjusza do Topik, Retorykę Arystotelesa, De inventione (znane jako Retoryka stara) Cycerona oraz Rhetorica ad Heren- nium (znane jako Retoryka nowa) Pseudo-Cycerona, a także klasycznych autorów, takich jak Owidiusz czy Wergiliusz (zob. J. Weisheipl, Curriculum of the Faculty of Arts at Oxford in the Early Fourteenth Century, „Medieval Studies” 1964, no. 26, s. 169).
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Arystoteles na nowo odczytany. Ryszarda Kilvingtona „Kwestie o ruchu”
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: