Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00400 006708 13591068 na godz. na dobę w sumie
Ateizm. Co każdy powinien wiedzieć – w tłumaczeniu Tomasza Sieczkowskiego - ebook/pdf
Ateizm. Co każdy powinien wiedzieć – w tłumaczeniu Tomasza Sieczkowskiego - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 346
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-8-3808-8231-7 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> psychologia i filozofia
Porównaj ceny (książka, ebook (-17%), audiobook).
„Nie łudźcie się. Jeśli staniecie się niewierzącymi, to porzucicie bezpieczeństwo dzieciństwa. Nie istnieje sens ostateczny. A świeckie próby znalezienia substytutu, takie jak poleganie na idei postępu, po prostu tego sensu nie dają. Ale nie panikujcie i nie rozpaczajcie. Być może nie istnieją obiektywna moralność ani ostateczny sens życia, ale natura (w znaczeniu współczesnym, jako psychika ukształtowana przez ewolucję drogą doboru naturalnego) wyposażyła nas w zdolność bycia dobrymi i ofiarnymi, cieszenia się życiem i uznawania je za wartościowe. I tak jak w obrębie systemu możemy odróżnić Sophie Scholl od Adolfa Hitlera, tak też w obrębie systemu możemy odróżnić Sokratesa od głupca”. Książka Michaela Ruse’a to popularnonaukowe omówienie najważniejszych elementów światopoglądu ateistycznego. Autor wchodzi w polemikę z Richardem Dawkinsem i Danielem Dennettem i broni tezy, że ateizm to zagadnienie moralne, a nie tylko kwestia faktów – stawia pytanie, czy ateista, który odrzuca boski autorytet, może być dobrym człowiekiem. Ruse ujmuje kwestię ateizmu z punktu widzenia historii, filozofii, religii, socjologii i teologii, odnosząc się do współczesności. Książka jest napisana przejrzystym i prostym językiem, w formie pytań i odpowiedzi, dzięki czemu może zarówno służyć do uporządkowania wiedzy czytelnikom zainteresowanym filozofią i ateizmem, jak i stanowić początek zafascynowania się tymi tematami. 
Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Tytuł oryginału: Michael Ruse, Atheism. What Everyone Needs to Know RADA NAUKOWA SERII W POSZUKIWANIU IDEI XXI WIEKU Tomasz Sieczkowski, Paweł Grabarczyk, Katarzyna de Lazari-Radek Marcin Kafar, Michał Wróblewski REDAKTORZY INICJUJĄCY SERII W POSZUKIWANIU IDEI XXI WIEKU Urszula Dzieciątkowska, Agnieszka Kałowska, Damian Rusek RECENZENT Konrad Szocik TŁUMACZENIE Tomasz Sieczkowski OPRACOWANIE REDAKCYJNE Bogusława Kwiatkowska SKŁAD I ŁAMANIE Munda – Maciej Torz INDEKS Munda – Maciej Torz PROJEKT OKŁADKI Katarzyna Turkowska Zdjęcia wykorzystane na okładce: © Depositphotos.com/Merfin; olly18; Juhku; jamenp Atheism: What Everyone Needs to Know was originally published in English in 2015. This translation is published by arrangement with Oxford University Press. Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego is responsible for this translation from the original work and Oxford University Press shall have no liability for any errors, omissions or inaccuracies or ambiguities in such translation or for any losses caused by reliance thereon. © Copyright by Oxford University Press, 2015 © Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2016 © Copyright for Polish translation by Tomasz Sieczkowski, 2016 Publikacja sfinansowana ze środków Wydawnictwa Uniwersytetu Łódzkiego Paperback ISBN Oxford University Press: 9780199334582 ISBN 978-83-8088-230-0 e-ISBN 978-83-8088-231-7 SPIS TREŚCI PODZIĘKOWANIA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Prolog . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1. Od Greków do Oświecenia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2. Od Oświecenia do współczesności . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3. Statystyki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4. Bóg i ludzie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5. Przekonanie religijne. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6. Kwestia nauki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7. Pytania do chrześcijanina. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8. Czy istnieją dobre powody, by wierzyć? . . . . . . . . . . . . . . . . . 9. Alternatywne religie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 10. Wyjaśnienia naturalistyczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11. Czy religia jest zła? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 12. Wartościowe życie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Envoi. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . WYKAZ SKRÓTÓW Z PISMA ŚWIĘTEGO UŻYWANYCH W TEKŚCIE . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . BIBLIOGRAFIA. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . INDEKS . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7 9 17 37 71 87 105 125 151 181 205 227 255 275 305 307 309 327 PODZIĘKOWANIA Przede wszystkim chciałbym podziękować mojemu redakto- rowi, Peterowi Ohlinowi z Oxford University Press, za to, że zaproponował mi napisanie tej książki. Wkrótce zobaczycie, że praca ta stała się dla mnie swego rodzaju osobistą podróżą i czuję się zaszczycony, że Peter uznał mnie za odpowiednią osobę do tego zadania. Niedawno zakończyłem pracę jako współredaktor Oxford Handbook of Atheism. Nie będzie zaskoczeniem, że z tekstów pomieszczonych w tym zbiorze korzystałem często i bez oporów; nie byłbym dobrym redak- torem, gdybym nie uważał, że są one na najwyższym pozio- mie. Stephen Bullivant, z którym pracowałem nad tamtym zbiorem, był wcieleniem platońskiej idei współpracownika: mądry, ciężko pracujący i zawsze daleki od irytacji. Zwyczajnie nigdy nie byłbym w stanie napisać tej książki, gdyby nie ów wcześniejszy projekt i zawsze pomocne rady Stephena. Bardzo wiele zawdzięczam mojemu przyjacielowi, Brianowi Daviesowi OP. Jest on jednym ze światowych ekspertów od myśli św. To- masza z Akwinu i pomimo licznych obowiązków, związanych z nauczaniem i badaniami, znalazł czas, aby bardzo dokładnie przeczytać mój rękopis i podzielić się ze mną krytycznymi uwagami. Jest on najlepszym z nauczycieli. Czuję się uprzy- wilejowany, że mogłem być jego uczniem. Wciąż uważam, że Boga wielkich filozofów – Augustyna, Anzelma, Akwinaty – nie da się obronić, ale dzięki Brianowi uzyskałem dużo lepsze zrozumienie tego, dlaczego ich argumenty nie działają i tego, jak wiele tracę, odrzucając je. Nigdy nie spotkałem Williama i Lucyle Werkmeisterów, którzy ufundowali moją katedrę profesorską i moje badania. Koledzy, którzy ich znali, mówili mi żartobliwie, że Lucyle, od której imienia nazwę wzięło moje stanowisko profesor- skie, była bardzo religijna i nigdy nie zgodziłaby się z treścią tej książki. Powiedzieli mi także, że Werkmeisterowie byliby zachwyceni, że ich donacja została wykorzystana w taki spo- sób, i chciałbym myśleć, że niniejsza książka oraz pozostałe, które napisałem, od kiedy pracuję na Florida State Universi- ty, są wyrazem mojej wdzięczności. Fundusze obejmują tak- że pieniądze na organizację warsztatów i konferencji. Byłem więc w stanie zaprosić grupę przyjaciół (jakbym chciał ich teraz nazywać), by przedyskutować mój rękopis. Byli wśród nich John Kelsay, David McNaughton, Jeffrey O’Connell, John Schneider, Kimberly Blessing, Michael Peterson i Stephen Bullivant. Szczerze doceniam ich lekturę i pomoc, a wyrazy wdzięczności kieruję także do Sary Buck Kahaluby, organiza- torki tych warsztatów. Jak zawsze, jestem niezwykle wdzięczny mojej żonie, Lizzie. Zobaczycie sami, że jest ona niesamowitą osobą, skoro ze mną wytrzymuje. Modli się tylko (w sposób całkowicie świecki), bym po tej książce o religii nie wziął się za następną, o operze. 8 Podziękowania Prolog Dlaczego powinienem napisać – dlaczego powinniście przeczytać – książkę o ateizmie? 11 września 2001 (11/9) muzułmańscy fanatycy porwali cztery samoloty. Dwa uderzyły w World Trade Center w Nowym Jor- ku, trzeci w budynek Pentagonu w Waszyngtonie, a czwarty nie doleciał do celu – prawdopodobnie był nim Biały Dom – tylko dzięki niezwykłej odwadze pasażerów na pokładzie. Rankiem następnego dnia, w Kalifornii, młody student wziął długopis i zaczął pisać ognistą polemikę przeciw temu, co postrzegał jako źródłową przyczynę tych nikczemnych ata- ków: religii. Owym przyszłym autorem Końca wiary. Religii, terroru i przyszłości rozumu (opublikowanej w 2004) był Sam Harris, obecnie neurobiolog. Dość szybko po sobie ukazały się kolejne książki: Richard Dawkins, biolog i popularyzator nauki, wydał Boga urojonego (2006), filozof Daniel Dennett napisał Odczarowanie. Religia jako zjawisko naturalne (2006), a dziennikarz Christopher Hitchens bóg nie jest wielki. Jak religia zatruwa wszystko (2007). Ochrzczono ich mianem „nowych ateistów”. Ich książki zyskały status bestsellerów, a ich idee były namiętnie czytane przez niezliczone rzesze ludzi poszukujących wyjaśnienia czegoś, co wydawało się tak niezrozumiałe: bezsensownych ataków na zwykłych ludzi, 10 zajętych swoimi codziennymi sprawami. Jak można się było spodziewać, napaść ta wkrótce doczekała się odpowiedzi i nie- bawem zalała nas fala prac, które dowodziły, że nowi ateiści mylą się całkowicie tak w kwestii religii, jak i w kwestii jej związków z niepokojami i wstrząsami społecznymi. Typo- wymi książkami tego rodzaju były Bóg nie jest urojeniem. Złudzenie Dawkinsa (2007) anglikańskiego teologa Alistera McGratha i jego żony, Joanny Collicutt McGrath, oraz God and the New Atheism: A Critical Response to Dawkins, Har- ris, and Hitchens (2007) katolickiego teologa Johna Haughta. Poważna zrazu debata rychło przybrała postać farsy, kiedy najpierw ludzie religijni wykupili na autobusach ogłoszenia o treści „Jezus powiedział, jestem drogą i życiem”, a następ- nie ateiści odpowiedzieli własnym sloganem: „Bóg prawdo- podobnie nie istnieje, więc przestań się martwić i zajmij się swoim życiem”1. Szczerze wątpię, czy gdyby nie ta kontrowersja, Oxford Uni- versity Press poprosiłoby mnie o napisanie tej książki. Szczerze wątpię, czy gdyby nie ta kontrowersja – chyba że macie nie- szczęście uczestniczyć w akademickim kursie filozofii religii na studiach pierwszego stopnia – czytalibyście tę książkę. Ale kontrowersja istnieje. Napisałem tę książkę, a wy ją czytacie. W gruncie rzeczy niepotrzebne są żadne przeprosiny ani opo- ry. Być może potrzebne są za to pewne wyjaśnienia i wskazów- ki. Można byłoby napisać książkę tylko o nowym ateizmie i, jak widzieliście, wielu właśnie tak zrobiło. Ale daje się wyczuć, że w grę wchodzą tutaj szersze zagadnienia. Jakkolwiek okropne nie były wydarzenia 11/9, jest pewne, że książki, które powstały w odpowiedzi na nie, osiągnęły sukces, ponieważ w pewnym niejasnym sensie społeczeństwo na takie właśnie prace czeka- 1 W rzeczywistości slogan brzmiał: „Bóg prawdopodobnie nie istnieje, więc przestań się martwić i ciesz się swoim życiem” (przyp. tłum.). Ateizm. Co każdy wiedzieć powinien ło. Innymi słowy, religii już wcześniej towarzyszyły niepokój i niezadowolenie, a nowy ateizm tę sytuację wykorzystał. Osta- tecznie warto pamiętać, że aczkolwiek Bóg urojony Dawkinsa stał się natychmiast bestselerem, sprzedając się przez dwa lata w ponad dwóch milionach egzemplarzy, to wyniki te przy- ćmiewają wydawnicze wyniki thrillera dekady – Kodu Leo- narda da Vinci (2013), którego sprzedano ponad 40 milionów egzemplarzy przez pierwsze trzy lata – i że centralna intryga tej powieści krąży wokół tezy, że Jezus nie był synem Boga, że Kościół Katolicki wie o tym i ukrywa tę informację, i że jego złowroga organizacja Opus Dei nie powstrzyma się przed ni- czym, włącznie z morderstwem, by utrzymać status quo. Trud- no uznać to za świadectwo chwały religii! Patrząc nieco szerzej, kolejne badania pokazywały – przyj- rzymy się bliżej niektórym z nich – że ludzie, szczególnie lu- dzie młodzi, tracą zainteresowanie religią i przestają się w nią angażować, zwłaszcza jeśli chodzi o religię zorganizowaną (Bullivant 2010). Nie jest to oczywiście trend uniwersalny, nie- mniej jednak jest prawdziwy i dość powszechny. Powody tego odwrotu łatwo zrozumieć. Z jednej strony, hipokryzji wielu przedstawicieli władz religijnych towarzyszy powszechne oburzenie. Nie chodzi tu tylko o wykorzystywanie nieletnich przez katolickich księży, ale także o stopień, w jakim hierar- chia tuszowała te wydarzenia i po dziś dzień zawzięcie walczy, by nie wziąć na siebie odpowiedzialności. Dorównują temu seksualne i fiskalne sztuczki tak zwanych protestanckich teleewangelistów. Z drugiej strony – jak sami chrześcijanie (zwłaszcza ewangelikanie) zaczynają sobie zdawać sprawę (Kinnaman 2011) – wiele roszczeń i wymagań stawianych w imię religii zdaje się tracić na znaczeniu i aktualności, od- ciągając od naprawdę istotnych problemów: potwierdzenie przez papieża Pawła VI zakazu stosowania sztucznych metod antykoncepcji; odmowa akceptacji homoseksualistów jako 11 Prolog 12 pełnoprawnych i wartościowych członków społeczeństwa; czy stanowcza, i to mimo utrzymywania rozmaitych dok- tryn społecznych, dotyczących wolności, na przykład prawa do posiadania broni, odmowa zaakceptowania tego, że ciało kobiety jest jej własnością, a nie należy do państwa czy koś- cioła – a już z pewnością nie do grupy starych mężczyzn, któ- rzy przypuszczalnie nigdy w życiu nie uprawiali seksu, ani też do protestanckich pastorów, tendencyjnie odczytujących rzekomo istotne biblijne ustępy. W tym samym czasie Afry- kanie masowo umierają na AIDS, z braku pożywienia dzieci na całym świecie chodzą spać głodne, nasze pola zmagają się z suszą, a nasze miasta z powodziami. Nie oznacza to, że wszyscy szybkim krokiem zmierzamy do niewiary, do zaprzeczenia istnienia Boga lub bogów, do (jak rozumiem to w tej książce) ateizmu w pewnym znaczeniu. W rzeczywistości wiele sugeruje wręcz, że tak nie jest. Wład- ca pierścieni katolickiego pisarza J.R.R. Tolkiena sprzedał się na świecie w ponad 150 milionach egzemplarzy i oczywistym ważnym czynnikiem, leżącym u podstaw sukcesu tej książki (oprócz filmowych adaptacji), jest jej religijna podbudowa (Bud 2013). W pewnym sensie ateizm staje się jednak coraz bardziej dostępną opcją. Stąd ta książka, w której staram się w sposób wolny od emocji wyłożyć zagadnienia związane z ateizmem, argumenty przeciwko niemu i argumenty za nim, przywołać jego krytyków i jego obrońców. Musimy wyjść poza polemiki i przyjrzeć się kwestiom leżącym u podstaw sporu. Musimy poznać fakty, historię, zalety i wady, perspektywy, nadzieje i lęki. Innymi słowy, potrzebujemy zrównoważonego spoj- rzenia na ateizm. Rodzi to wątpliwości, ponieważ zbyt często zrównoważone oznacza „nijakie i nudne”, co byłoby samo w sobie bardzo godne ubolewania, gdyż, cokolwiek by nie po- wiedzieć o nowym ateizmie i reakcjach nań, nudny na pewno nie jest określeniem, które pierwsze przychodzi do głowy. Będę Ateizm. Co każdy wiedzieć powinien starał się mieć to cały czas na uwadze, ponieważ zapewniam was, że jeśli znajdziecie tę książkę nudną, to będzie to wina moja, a nie zagadnień, o których piszę. Problematyka jest inte- resująca, a jej konsekwencje ważne. Jeśli po skończeniu lektury nie zgodzicie się z tym, oznaczać to będzie, że nie udało mi się osiągnąć tego, co sobie zamierzyłem. Kim jestem, by zakładać, że napiszę taką książkę? Zamierzony zakres tej książki jest tak szeroki, że w zasadzie tylko Bóg miałby wystarczające kwalifikacje, by być jej poten- cjalnym autorem. Musi być ona po części historyczna, po części socjologiczna, po części teologiczna, po części filozoficzna, po części antropologiczna, i nie tylko. Jak zwykł mawiać zmarły niedawno psycholog społeczny Donald Campbell, każdy piszą- cy człowiek musi pogodzić się z tym, że będzie niekompetentny w wielu dziedzinach naraz. Na co dzień pracuję jako filozof, zwłaszcza filozof nauki. Specjalizuję się w biologii ewolucyjnej i doprowadziło mnie to do podjęcia badań nad Karolem Dar- winem, które kontynuowałem do tego stopnia, że myślę o sobie teraz jako tyleż o historyku, co filozofie nauki. W ostatnich latach, częściowo z racji sposobów, w jakie darwinizm rzutuje na religię, a częściowo z racji zewnętrznych zagrożeń, jakie sta- nowi dla biologii tak zwany ruch kreacjonistyczny – a ostatnio teoretycy inteligentnego projektu – bardzo zaangażowałem się w pracę nad relacją między nauką a religią. Jakiś czas temu, wraz z takimi luminarzami, jak zmarły niedawno Stephen Jay Gould, zostałem powołany jako biegły przez American Civil Liberties Union w sprawie sądowej broniącej ewolucji przed biblijnym literalizmem. Nie jestem specjalistą od religioznaw- stwa, nie jestem też teologiem, lecz moja praca przywiodła mnie w te dziedziny wiedzy i starałem się zrozumieć rozmaite wątki i zagadnienia z pomocą profesjonalistów. Zostałem wychowany 13 Prolog 14 jako kwakier i mimo że dużo czasu upłynęło, od kiedy byłem praktykującym członkiem Religijnego Towarzystwa Przyjaciół, nie zdziwiłbym się, jeśli w niektórych miejscach dostrzeżecie w tym, co piszę, ślady mojego wychowania. Człowiek stara się być bezstronny i obiektywny, ale trening z dzieciństwa często prześwituje przez nasze słowa. W pewnym sensie mam na- dzieję, że tak jest i w tym przypadku, ponieważ autentyczna miłość, którą okazywali moi rodzice i ich współwyznawcy dzieciom w naszej grupie, wypełniła całe moje życie radością i wdzięcznością. Miłość ta częściowo polegała na wpajaniu mi, że nikt inny nie może za mnie decydować, kim jestem i w co wierzę. Miało to być trudne i takie okazało się być. Podczas wspomnianej właśnie rozprawy sądowej zostałem zapytany o moje obecne przekonania religijne i musiałem przyznać, że chociaż jestem biegły w wielu rzeczach, jest to obszar, któ- ry wykracza poza moje kompetencje. Nic się tu nie zmieniło. Wiem, że nie wierzę w większość tez religijnych, więc przy- puszczam, że w tym znaczeniu jestem ateistą. Nie wiem, czy istnieje coś więcej, i w pewnym sensie cieszę się, że nie wiem. Niemniej jednak jestem żarliwie religijny w tym sensie, że kwestie dotyczące Boga i ostatecznego sensu życia są dla mnie bardzo ważne. Nie pisałbym książek takich jak ta, gdyby nie były. Pierwszym czytelnikiem wszystkiego, co napiszę, jestem ja sam. Pod tym względem jestem więc zupełnie inny niż moja ukochana żona, Lizzie, która należy już do nowego pokolenia, o którym mówiłem. Religia jej po prostu nie interesuje. Nie zna jej i nie ma zamiaru jej poznawać. Nie jest uprzedzona do reli- gii. Jej najbliższą przyjaciółką jest kierowniczka wychowania chrześcijańskiego w pobliskim kościele. Ale religia po prostu nie jest dla niej. Jest za to dla mnie i właśnie dla takich jak ja, jakakolwiek byłaby treść ich religijnych przekonań, napisałem tę książkę. Ateizm. Co każdy wiedzieć powinien Czy jest jakaś myśl przewodnia? Jeszcze jedna rzecz i możemy zaczynać. Niniejsza książka jest omówieniem, wprowadzeniem nafaszerowanym informacja- mi. Biorąc to wszystko pod uwagę, czy jest w niej jakaś myśl przewodnia? Czy po połączeniu wszystkiego w całość dostrze- żemy pojawienie się jakiegoś konkretnego punktu widzenia lub stanowiska? Z pewnością tak. Stanowisko to sprowadza się do tego, że ateizm zarówno dla jego zwolenników, jak i krytyków jest przede wszystkim zagadnieniem moralnym. Nie jest on po prostu kwestią faktów: tego, czy Bóg istnieje, czy też nie. Ateizm wiąże się raczej z pytaniem, czy pod względem mo- ralnym powinniśmy wierzyć w Boga lub bogów. Dziewiętna- stowieczny angielski matematyk i filozof, William Kingdom Clifford (1845–1879), pisał o „etyce wiary” (1879), twierdząc, że wiara pozbawiona wystarczających dowodów jest niemoralna. Właśnie ta intuicja, że moralność jest kluczowa dla właściwych przekonań, leży u podstaw debaty na temat ateizmu. 15 Prolog 1 OD GREKÓW DO OŚWIECENIA Jak się zabrać za nasze zadanie? Nie ma wątpliwości, że w doskonałym świecie traktowaliby- śmy wiarę i niewiarę w ten sam sposób dla każdego społeczeń- stwa i dla każdego mieszkańca naszej planety. Chrześcijań- stwo nie liczyłoby się bardziej niż, dajmy na to, kulty cargo Melanezyjczyków. Odrzucenie chrześcijaństwa znaczyłoby to samo, co odrzucenie kultów cargo. Dzięki Bogu, nie żyjemy w doskonałym świecie, więc będziemy musieli się zdecydować, czym będziemy, a czym nie będziemy się zajmować. Ryzyku- jąc, że będę postrzegany jako osoba o ciasnych horyzontach – europocentryk czy ktoś w tym rodzaju – skoncentruję się na debacie dotyczącej ateizmu w takim kształcie, w jakim rozpoczęła się ona i trwa na Zachodzie i na tych obszarach globu, które pozostają pod wpływem Zachodu albo zostały przezeń skolonizowane: w Europie, Ameryce, innych krajach pierwszego świata i miejscach, gdzie dominuje zachodnia kul- tura. Innymi słowy, mimo że w pełni i otwarcie uznaję dług wobec myśli żydowskiej, moje rozważania na temat ateizmu mieścić się będą w obrębie kontekstu chrześcijańskiego. Mogę wykazać, że nie jest to wynik uprzedzeń czy lenistwa, lecz kon- sekwencja faktu, iż pod wieloma ważnymi względami ateizm jest zagadnieniem zachodnim, a już z pewnością o ile jest prob- 18 lemem, o tyle jest problemem zachodnim. Rzeczywiście, wielu mogłoby powiedzieć, że aby uniknąć Scylli europocentryzmu, ryzykuje się spotkanie z Charybdą „mentalnego koloniali- zmu”, gdzie po cichu zakłada się, że pojęcia i problemy Za- chodu rzutują na resztę świata (Quack 2013). Jest w tym sporo prawdy. Ale błędem byłoby całkowite pominięcie innych reli- gii, więc oprócz okazjonalnych wzmianek na temat judaizmu i islamu jako samodzielnych religii, odrębny rozdział traktuje o kwestii ateizmu w religiach niechrześcijańskich. Zazwyczaj jednak nie będą się one znajdować w centrum dyskusji. Spór dotyczy Boga i tego, czy taki byt istnieje, a jeśli tak, to jaka jest jego natura i jak wszystko to wpływa na nas, ludzi. W zachodnim kontekście ktoś, kto wierzy w Boga Abrahama – czyli ktoś, kto jest żydem, chrześcijaninem lub muzułmani- nem – nazywany jest teistą. Termin ten pochodzi od greckie- go słowa oznaczającego boga, theos, więc w ścisłym sensie powinien się odnosić wyłącznie do wszystkich, którzy wierzą w boga lub bogów. Tradycyjnie jednak używa się tego słowa do określania wyznawców owych trzech religii i my też tak będziemy go używać. Słowo ateista (a theos) zatem, w ścisłym sensie jest już zdefiniowane w zachodnim kontekście, ponie- waż oznacza kogoś, kto w takiego boga nie wierzy. Jednakże, w nieco nielogiczny sposób, przypuszczalnie dlatego, że jest to słowo derywowane, a jego użycie sięga czasów starożytnej Grecji, stosuje się je nie do określenia tych, którzy nie wierzą w istnienie Boga abrahamicznego, ale do określenia tych, któ- rzy zaprzeczają istnieniu jakichkolwiek bóstw, i tak termin ten będzie stosowany w tej książce. Rzecz jasna, jeśli napraw- dę chcecie zrozumieć, czym jest i jak funkcjonuje dzisiaj po- jęcie takie jak ateizm, to musicie zagłębić się w jego historię. Zwróćmy się więc teraz w stronę przeszłości. (Wprowadzenia do tego zagadnienia znaleźć można w Buckley 1987, Bremmer 2007 i Hyman 2010). Ateizm. Co każdy wiedzieć powinien Czy w starożytnej Grecji byli ateiści? Na Zachodzie można dostrzec dwa potężne wpływy z prze- szłości: Greków i Żydów. Ateny i Jerozolimę, głowę i serce, rozum i wiarę. Zacznijmy od Greków i powiedzmy od razu z dużą dozą pewności, że jeśli zjawisko ateizmu (rozumianego, rzecz jasna, w znaczeniu zaprzeczenia istnienia jakichkolwiek bogów) w ogóle tam występowało, to nie stanowiło ważnego elementu greckiej kultury (Sedley 2013). Około 500 lat od śmierci Homera (VIII w. p.n.e.) wciąż trwała era greckich bogów, którzy dzisiaj wypełniają obrazy w galeriach sztuki – Zeus i pozosta- li mieszkańcy góry Olimp, rozmaite boginie mórz (nereidy), rzek (nimfy), górskich strumieni (najady), drzew (driady) i wiele innych bóstw. Był to świat tak prawdziwy, jak ten, w którym mieszkamy. Wielcy filozofowie – Sokrates (469–399), Platon (427–347), Arystoteles (384–322) – rozpoczęli proces odczarowywania tej rzeczywistości, ale sami także byli przywiązani do tego niewi- dzialnego świata, świata bóstw, a przynajmniej bóstwa, ponie- waż to właśnie dzięki nim zaczynamy dostrzegać (u Greków) znaczący ruch od politeizmu (wielu bogów) do monoteizmu (jeden bóg). Platon zasłynął z postawionej w Państwie tezy, że istnieją niewidzialne archetypy, idee (lub formy), i że są one modelem naszego świata (Cooper 1997). Koń jest koniem, a nie krową, ponieważ „partycypuje” w idei konia. Idee uszeregowa- ne są hierarchicznie, a najważniejszą z nich jest idea dobra. Tak jak życie na Ziemi jest możliwe dzięki Słońcu, tak też wszystkie idee w pewnym sensie zawdzięczają swoje istnienie idei dobra. W Timajosie Platon wprowadził pojęcie demiurga, kogoś, kto uformował wszechświat z istniejącej materii (Ruse 2013). Jaki- kolwiek byłby stosunek między demiurgiem a ideą dobra, są one bardzo blisko związane (jeśli nie identyczne), a pierwszy pracuje według drugiej. Arystoteles, uczeń Platona, obawiał się, że idee nie uwzględniają ogniwa, które nadaje im znaczenie 19 Od Greków do Oświecenia 20 dla nas i jego koncepcja bytu najwyższego otwarcie wyrażała ten związek. Przywołując pojęcie przyczyny celowej – o któ- rej wiele będziemy w tej książce mówić – twierdził, że rzeczy należy rozumieć zarówno w kategoriach celów, jak i przyczyn najbliższych (Ruse 2013). Oko nie tylko powstało w wyniku przyczyn fizjologicznych, ale także istnieje w pewnym celu: po to, aby widzieć. Cele mogą wpływać na ludzi i ich działania, mimo że same nic nie robią. Usiłuję ukończyć swoją rozpra- wę doktorską. Pracę wykonuję ja, a nie ukończona, przyjęta rozprawa, niemniej jednak w pewnym sensie to właśnie ów cel wpływa na moją pracę. Najwyższy byt, nieruchomy poruszy- ciel, wpływa na mnie, kiedy usiłuję osiągnąć jego doskonałość. W zamian nie robi dla mnie nic i prawdopodobnie nie ma poję- cia o moim istnieniu, ponieważ zajmuje się jedyną rzeczą, jaką doskonały byt może się zajmować, mianowicie kontemplowa- niem własnej doskonałości! Cóż wobec tego można powiedzieć o ateizmie Grecji? Wiele rzeczy. Po pierwsze, w tamtych czasach i aż do czasów rzym- skich i początków chrześcijaństwa ateizm nie był stanowiskiem dominującym. Sama idea była z pewnością znana. Termin ate- izm wykorzystano w oskarżeniu Sokratesa, nauczyciela Plato- na, o psucie ateńskiej młodzieży radykalnymi i niebezpiecz- nymi ideami. Niezależnie od tego, czy rzeczywiście można tu było mówić o psuciu, Sokrates z pewnością wypełniał głowy młodych ludzi ideami radykalnymi. Nie było wśród nich atei- zmu, chociaż jest prawdą, że Sokrates nie poświęcał zbyt dużo uwagi tradycyjnym bogom. Po drugie, wiele postaci, o których moglibyście myśleć jako o ateistach, da się zapewne trafniej opi- sać jako co najwyżej słabi ateiści, a najlepiej jako agnostycy, czyli osoby nieprzekonane do bądź sceptyczne wobec wszystkich sta- nowisk teistycznych, czy nawet wierzące w jakiegoś dziwnego boga lub bogów. Jeden z najbardziej znanych, Protagoras (490– 420), cieszy się reputacją niewierzącego. Był on jednak z pew- Ateizm. Co każdy wiedzieć powinien
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Ateizm. Co każdy powinien wiedzieć – w tłumaczeniu Tomasza Sieczkowskiego
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: