Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00055 008636 11203890 na godz. na dobę w sumie
Atlas Tatr polskich i słowackich - ebook/pdf
Atlas Tatr polskich i słowackich - ebook/pdf
Autor: Liczba stron:
Wydawca: SBM Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-8059-294-0 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> nauki przyrodnicze
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Tatry to prawie 800 km2 przepięknej górskiej przyrody, która co rusz odkrywa przed turystami swoje fascynujące oblicze – malownicze szlaki, unikatowe faunę i florę, wyjątkową różnorodność krajobrazów. Wszystko to składa się na jedyną w swoim rodzaju zachętę do eksplorowania tych miejsc. Atlas Tatr polskich i słowackich, opracowany przez doświadczonego przewodnika górskiego: beskidzkiego i tatrzańskiego, zawiera wiele ciekawych informacji na temat tego najwyższego pasma w łańcuchu Karpat. Mapy i szczegółowe opisy szlaków pomogą zaplanować niejedną wyprawę górską.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

BARBARA I MAREK ZYGMAŃSCY NAJPIĘKNIEJSZE SZLAKI I ZAKĄTKI TATR ATLAS TATR POLSKICH I SŁOWACKICH Spis treści INFORMACJE OGÓLNE 3 TURYSTYCZNE MIEJSCOWOŚCI PODTATRZAŃSKIE 20 Polskie miejscowości podtatrzańskie 20 Słowackie miejscowości podtatrzańskie 27 SZLAKI POLSKICH TATR ZACHODNICH I REGLOWYCH Doliny Chochołowska i Lejowa Dolina Kościeliska Dolina Małej Łąki Dolina Bystrej Inne szlaki Tatr Reglowych 50 52 67 73 76 82 SZLAKI POLSKICH TATR WYSOKICH 84 84 92 Dolina Suchej Wody Gąsienicowej Dolina Białki SZLAKI SŁOWACKICH TATR WYSOKICH I BIELSKICH Dolina Białej Wody Dolina Jaworowa Tatry Bielskie 104 104 107 113 Dolina Białej Wody Kieżmarskiej Doliny Łomnicka i Huncowska Dolina Zimnej Wody Doliny Wielicka i Batyżowiecka Dolina Mięguszowiecka Krywań SZLAKI SŁOWACKICH TATR ZACHODNICH Doliny Cicha Liptowska i Koprowa Doliny Kamienista, Bystra, Raczkowa i Jamnicka Doliny Żarska i Jałowiecka Dolina Zimnej Wody Orawskiej, Rohacka i Bobrowiecka ATRAKCJE PODTATRZAŃSKIE Spisz Liptów Orawa SPIS MAP I LEGENDA INDEKS NAZW 116 118 120 128 130 136 138 141 144 153 160 174 174 180 182 186 187 Informacje ogólne odcinki wyrzeźbiła erozja rzeczna. W Tatrach Biel- skich występowały niewielkie lodowczyki modelujące tylko północne stoki. Otoczone przez obszerne kotliny podgórskie Tatry wywyższają się ponad teren nawet 2000 m, co potęguje wrażenie ich ogromu. Najlepiej widać to z usytuowanej na południowym wschodzie Kotliny Popradzkiej, w której miasto Kieżmark znajduje się na wysokości 626 m n.p.m., a odległa o 15 km Łomnica wznosi się na 2634 m n.p.m. Również panoramy na Krywań z Kotliny Liptowskiej lub od północy z Kotliny Nowotarskiej uwidaczniają znaczne przewyższenie gór. Od północy bezpośrednio z Tatrami sąsiaduje długie tektoniczne obniżenie zwane Bruzdą Podta- trzańską (na południe od Pogórzy Przedtatrzańskich, m.in. Pasma Gubałowskiego), w którym leżą prawie wszystkie miejscowości turystyczne północnych skło- nów, od Zuberca i Orawic przez Kościelisko, Zako- pane, Podspady po Zdziar. Granice Tatr Najnowsze badania naukowców polskich i słowac- kich dotyczące granic, podziału, przebiegu grzbietu głównego i wykaz dolin walnych zostały opubliko- Tatry w łańcuchu Karpat (zdjęcie satelitarne) 6 Tatry Tatry w Europie i Karpatach Na terenie Europy istnieje kilka dużych systemów górskich wypiętrzonych w różnych okresach geolo- gicznych. Najstarsze góry, np. Chibiny, Kambryjskie, Pennińskie i Skandynawskie, zostały w dużej części zerodowane i zrównane. Również wydźwignięte póź- niej góry Kantabryjskie, Iberyjskie, Masyw Centralny, Ardeny, Harz, Szumawa, Sudety, Rodopy, Pirin i Ural są obecnie w dużej części wyżynami lub średnio- górzami. Najbardziej wysokogórską rzeźbę mają najmłodsze łańcuchy, wypiętrzone w trwającej do dziś orogenezie alpejskiej. Na naszym kontynencie są to m.in. Pireneje, Góry Betyckie, Alpy, Apeniny, Karpaty, Stara Płanina, Góry Dynarskie, Góry Krym- skie i Kaukaz. Najrozleglejszym systemem gór Euro- py Środkowej, zajmującym ponad 200 tys. km2, są Karpaty leżące na terytoriach Austrii, Czech, Sło- wacji, Polski, Węgier, Ukrainy i Rumunii. Ich łańcuch ma kształt długiego łuku wygiętego na północny wschód pomiędzy dwoma przełomami Dunaju: zachodniego koło Wiednia, który oddziela je od Alp, oraz Żelaznej Bramy na południowym wscho- dzie, odgraniczającej je od Bałkanu. Ze względów geologicznych i morfologicznych zwykle wyróżnia się trzy części Karpat: Zachodnie, Wschodnie i Po- łudniowe. W Karpatach Zachodnich wyróżniono: fliszowe Zewnętrzne Karpaty Zachodnie, Centralne Karpaty Zachodnie oraz Wewnętrzne Karpaty Za- chodnie. Najwyższymi górami w całych Karpatach są Tatry, usytuowane w Centralnych Karpatach Zachodnich, na granicy Słowacji i Polski. Choć zajmują powierzchnię zaledwie 790 km2 (ok. 0,4 powierzchni Karpat), znajdują się tam liczne szczyty przekraczające 2600 m n.p.m. z Gerlachem (Ger- lachovský štít; 2655 m n.p.m.) na czele, najwyższym wierzchołkiem całych Karpat. Z powodu wysokości Tatr i znacznego ich wysunięcia na północ przez dziesiątki tysięcy lat (w kilku okresach) zalegały tam lodowce. Podczas maksimum ostatniego zlodowa- cenia w Tatrach było 55 lodowców o powierzchni ok. 280 km2 i objętości lodu prawie 25 km3. Najsilniej zlodowacone były Tatry Wysokie, gdzie zasięg moren wskazuje, że lodowce wychodziły daleko poza góry. Efektem ich działalności jest charakterystyczna alpejska rzeźba powierzchni. W Tatrach Zachodnich lodowce najczęściej zaj- mowały tylko górne części dolin, więc ich ujściowe INFORMACJE OGÓLNE | ATLAS TATR POLSKICH I SŁOWACKICH 3 wane w wydanym w 2015 r. Atlasie Tatr. Przyroda nieożywiona. Według tego opracowania granica wyznaczająca Tatry ma w uproszczeniu następujący przebieg: • na zachodzie wyznacza ją Przełęcz Jaworzyńska (Hutianske sedlo, 1185 m n.p.m.) oddzielająca Białą Skałę od Holicy (1340 m n.p.m., w Górach Choczańskich), • z Przełęczy Jaworzyńskiej granica schodzi do drogi Liptowski Mikułasz–Zuberec przy leśniczówce Biała Skała i drogą wiedzie ok. 2 km na północ, a na- stępnie wyraźnym podnóżem gór na Brestową tuż poniżej Brestowskiej Jaskini (Brestovská jaskyňa) i rezerwatu Mačie diery, • dalej granica biegnie na północny wschód na przełęcz Borek i na wschód do wylotu Doliny Bo- browieckiej, poniżej ujścia Juraniowej Cieśniawy, a następnie południowym stokiem Doliny Cichej Orawskiej na polanę Molkówka, • południowymi obrzeżami Siwej Polany i polany Biały Potok do ujścia Doliny Kościeliskiej, a na- stępnie wzdłuż Drogi pod Reglami do Doliny Bystrej na wysokości Księżówki, • dalej biegnie północnymi podnóżami Nosala, potem prawie prostą linią na Brzeziny i następnie na południe od Drogi Oswalda Balzera na Polanę Zazadnią, • podnóżami Gołego Wierchu do serpentyn na Drodze Oswalda Balzera i prostą linią do Jaworzyny Tatrzańskiej, • Jaworowym Potokiem do Podspadów, 1 km Drogą Wolności, a potem dnem dolinki na Pod- spadzkie Siodło (1102 m n.p.m.), dolinami Śred- nickiego Potoku, a następnie Bielskiego Potoku do Tatrzańskiej Kotliny, • pod stokami Kobylego Wierchu na zachód od budynków kompleksu leczniczego do leśniczówki, a potem podnóżami Steżek na północny zachód od drogi do Tatrzańskiej Łomnicy (Zbójnickim Chodnikiem i przedłużającą go linią) i wzdłuż Drogi Wolności do Starego Smokowca, • od Starego Smokowca poniżej Drogi Wolności na zachód aż do wyraźnego przełamania stoku nad Tatrzańską Szczyrbą i następnie do miejsca, gdzie Biały Wag przecina Drogę Młodzieży, • drogą do Trzech Studniczek i stokami Grunika do Doliny Koprowej, pozostawiając poza Tatrami Wielką Palenicę (1226 m n.p.m.), • wzdłuż Koprowego Potoku, a potem Białej Liptowskiej na Podbańskie i Drogą nad Łąkami do wylotu Doliny Jałowieckiej, • od wylotu Doliny Jałowieckiej przełamaniem stoku (granicą TANAPU) do ujścia Suchej Doliny, a następnie jej dnem na przełęcz Javorina. W tak zakreślonych granicach Tatry mają po- wierzchnię 790 km2. Tatrzańskie parki narodowe (TPN i TANAP) obejmują całe Tatry, a w kilku rejo- nach znacznie poza nie wykraczają. Szczególnie duże obszary należące do TPN na północ od Tatr znajdują się pomiędzy Murzasichlem a Małym Cichym, Małym Cichym a Doliną Porońca oraz pomiędzy drogą z Głodówki do Łysej Polany a granicą państwa. Do TANAP na północy należą tereny pomiędzy grani- cą państwową a grzbietem Bryjów Wierch–Rzepisko– Zdziarska Przełęcz, znajdujące się w Magurze Spiskiej. Na wschodzie TANAP zajmuje lasy i łąki nawet 5 km w dół od Drogi Wolności, po granice wsi Rakusy, Mlynčeky, Stráne pod Tatrami, Stara i Nowa Leśna. Na południu pod zarządem TANAP znajdują się tere- ny po granice wsi Gerlachov i Mięguszowce oraz pas lasów szerokości 2–3 km poniżej Drogi Młodzieży. Dopiero na zachód od Podbańskiej granica TANAP zasadniczo przebiega Drogą nad Łąkami, czyli pokry- wa się z granicą Tatr. Całe miasto Vysoke Tatry, osada Szczyrbskie Jezioro i część Zuberca leżą w granicach TANAP. W granicach parków narodowych znajduje się 955 km2 powierzchni. W odróżnieniu od granicy gór granice parków są zwykle dobrze oznaczone na drogach prowadzących na ich terytorium (z wyjątkiem słowackich miejscowości na terenie TANAP). Podział Tatr Według Atlasu Tatr. Przyroda nieożywiona i innych prac Jarosława Balona, Miłosza Jodłowskiego i Pawła Krąża podział Tatr jest łatwy do wskazania w terenie. Góry dzielą się na cztery główne części różniące się budową geologiczną, morfologią, a w związku z tym szatą roślinną. Wzdłuż całej północnej granicy wą- skim pasem rozpościerają się Tatry Reglowe, obej- mujące na zachodzie, na terytorium Słowacji, grupę Turka i Furkaski po Dolinę Juraniową. Ich południo- wa granica schodzi z Juraniowej Przełęczy potokiem Głębowiec na Polanę pod Jaworki i biegnie podob- nie jak Ścieżka nad Reglami (oczywiście niedokładnie wszelkimi zakosami szlaku) na wschód. Z polany Kalatówki wznosi się Doliną Kasprową na Jawo- rzyńską Przełęcz i Małą Kopę Królową. Stąd niemal prostą linią wiedzie na wschód przez Herbik, polanę Pańszczyca, Rówień Waksmundzką na polanę Pale- nica Białczańska. Następnie Doliną Białki do ujścia doliny Rozpadlina na polanę Biała Woda, Rozpadli- ną w górę na przełęcz Moczydła, a dalej na wschód w poprzek Doliny Szerokiej na południe od Babosia do Doliny Jaworowej i Jaworowym Potokiem do jego INFORMACJE OGÓLNE | ATLAS TATR POLSKICH I SŁOWACKICH 5 wypływu z Tatr. Powierzchnia tak opisanych Tatr Re- glowych to 87,5 km2, a najwyższym wzniesieniem jest Zadnia Kopa (Zadná kopa, 1674 m n.p.m.) w pół- nocnym grzbiecie Szerokiej Jaworzyńskiej. Leżące na wschodzie Tatry Bielskie graniczą poprzez dolną część Jaworowego Potoku z Tatrami Reglowymi, a dalej na wschód z Tatrami Wysokimi. Rozdzielająca je linia biegnie przez Dolinę Koper- szadów Zadnich, Przełęcz pod Kopą, odcinkiem Kieżmarskiej Białej Wody, a następnie pomiędzy Ryniasem a Bujaczym Wierchem do Doliny Siedmiu Źródeł, którą wiedzie na skraj Tatrzańskiej Kotliny, gdzie dochodzi do granicy Tatr. Powierzchnia Tatr Bielskich wynosi 56,2 km2, a ich najwyższym szczytem jest Hawrań (Havran, 2154 m n.p.m.). Tatry Wysokie na północnym wschodzie gra- niczą z Tatrami Bielskimi wzdłuż opisanej wyżej linii przechodzącej przez Koperszady Zadnie i Przednie. Na północy, na linii Mała Kopa Królowa, Wak- smundzka Rówień, Palenica Białczańska, polana Biała Woda, przełęcz Moczydła, Babosia Przełęcz, sąsiadują z Tatrami Reglowymi. Na południowym wschodzie i południu aż po Koprowy Potok sąsiadują przez granicę Tatr z Kotliną Popradzką i Szczyrbskim Działem (pofałdowana wyżyna pomiędzy Kozimi Grzbietami a Tatrami i kotlinami Liptowską a Po- pradzką). Powierzchnia Tatr Wysokich to 286,2 km2, a najwyższym szczytem jest Gerlach (Gerlachovský štít, 2654 m n.p.m.). Granica Tatr Zachodnich oddzielająca je od Tatr Wysokich zaczyna się na południe od Tatr Reglowych, w Dolinie Suchej Wody Gąsienicowej. Stąd biegnie na przełęcz Liliowe, schodzi do Doliny Cichej, którą wiedzie w górę na przełęcz Zawory. Dalej schodzi na dno doliny i Koprowym Potokiem do jego połączenia z Białą Liptowską. W tym po- dziale Kopy Liptowskie są częścią Tatr Zachodnich. Pozostałe granice, na południu i zachodzie, stanowi granica Tatr. Obszar Tatr Zachodnich to 360,2 km2, a ich najwyższym punktem jest wierzchołek Bystrej (Bystrá, 2248 m n.p.m.). Główny grzbiet Tatr łączy punkty najbardziej wysunięte w przeciwnych kierunkach (w Tatrach na zachód i wschód), nie jest rozcięty dolinami przeło- mowymi i daje się precyzyjnie wyznaczyć w terenie (zob. Grzbiet główny Tatr – studium metodologiczne, J. Balon, M. Jodłowski, 2016). Przebiega od Przełęczy Jaworzyńskiej na zachodzie przez m.in. Banówkę (Baníkov, 2178 m n.p.m.), Wołowiec (2064 m n.p.m.), Kasprowy Wierch (1987 m n.p.m.), Liliowe (1952 m n.p.m.), Świnicę (2301 m n.p.m.), Cubrynę (2376 m n.p.m.), Rysy (2503 m n.p.m.), Zmarzły Szczyt (Popradský Ľadový štít, 2390 m n.p.m.), Zadni Gerlach (Zadný Gerlach, 2625 m n.p.m.), Małą Wysoką (Východná Vysoká, 2428 m n.p.m.), Jawo- rowe Szczyty (Javorové štíty, 2417 m n.p.m.), Lodowy Szczyt (Ľadový štít, 2627 m n.p.m.), Przełęcz pod Kopą (Kopské sedlo, 1750 m n.p.m.), Szalony Wierch (Hlúpy vrch, 2061 m n.p.m.) po Kobyli Wierch (Kobylí vrch, 1109 m n.p.m.) na wschodzie. Wszystkie punkty zwornikowe głównego grzbietu można znaleźć na dobrej mapie turystycznej. Dzięki grzbietowi główne- mu w Tatrach łatwo można wskazać doliny walne, czyli podchodzące pod główny grzbiet i mające ujście już na granicy Tatr i otaczających je innych jednostek fizycznogeograficznych. Zgodnie z powyż- szymi kryteriami w Tatrach opisano 31 takich dolin o różnej wielkości (m.in. Białki 65,8 km2, Suchego Potoku 0,6 km2), średniej wysokości i różnorodnym znaczeniu turystycznym (przez niektóre nie prowadzą żadne szlaki turystyczne). Podział na doliny walne jest bardzo wygodny, a ich ograniczony wysokimi grzbietami teren najczęściej jest celem jednodniowych wycieczek. Bardzo często jedna dolina należała lub była gospodarczo użytkowana przez jedną podta- trzańską wieś, co ukształtowało rejon pod względami społecznymi i kulturowymi. Do najciekawszych pod względem turystycznym należą doliny walne Zimnej Wody Orawskiej, Chochołowska, Kościeliska, Suchej Wody Gąsienicowej, Białki, Jaworowa, Kieżmarska, Zimnej Wody, Mięguszowiecka, Raczkowa, Żarska i Jałowiecka. Doliny niespełniające kryteriów dla dolin walnych (nie podchodzą pod główny grzbiet), ale będące popularnym celem dla wielu turystów po północnej stronie Tatr to doliny Strążyska, Białego, Olczyska i Filipka, a po południowej Łomnickiego Stawu, Furkotna i Bystrej. Główny Europejski Dział Wodny, czyli linia oddzielająca zlewiska mórz Bałtyckiego i Czarnego, tylko na długości ok. 25 km pokrywa się z głównym grzbietem Tatr. Potoki spływające z zachodniej części Tatr należą do zlewni Orawy lub Wagu (i poprzez Dunaj odprowadzają wody do Morza Czarnego), a wschodnią część gór odwadnia Dunajec (stoki północne) i Poprad (stoki południowe), które po- przez Wisłę zasilają Morze Bałtyckie. Granice zlewni czterech głównych rzek odwadniających Tatry prawie idealnie pokrywają się z granicami regionów etno- graficznych wykształconych przez stulecia zasiedlenia terenów podtatrzańskich. Zlewisko Dunajca na zachód od Białki to Podhale. Zamieszkane przez INFORMACJE OGÓLNE | ATLAS TATR POLSKICH I SŁOWACKICH 7 Tatry Wysokie od strony Spiszu z widocznym Zamkiem Spiskim 5 górali podhalańskich zarówno w miejscowościach w Kotlinie Nowotarskiej, dolinach rzek i potoków, jak i na grzbietach Pogórza Podtatrzańskiego. Wyjątkowy przypadek stanowi rzeka Białka, przez wiele setek lat graniczna między Polską a Węgrami. Na jej orogra- ficznie lewym brzegu żyli Podhalanie, a na prawym Spiszacy. Po wiekach biedy i ciężkich warunków życia obecnie Podhale rozkwita jako popularny teren wy- poczynku, turystyki i sportu. W zlewni Popradu i częściowo Dunajca leży Spisz, kraina, która swój charakter uzyskała po średniowiecznych najazdach mongolskich, kiedy na spustoszone ziemie sprowadzono osadników pocho- dzenia niemieckiego. Przybysze zakładali osady na wzór zabudowy miejskiej obok wsi lokalnej ludności. W późniejszych okresach nastąpił olbrzymi rozwój gospodarczy i handlowy wielu takich miasteczek, po- wstały cenione szkoły i ośrodki o ambicjach nauko- wych. Badania i opisy Tatr pochodzące ze Spisza są zaliczane do najstarszych i najbogatszych w literatu- rze przedmiotu. W tamtych czasach jednocześnie żyły obok siebie grupy narodowości słowackiej, niemiec- kiej, węgierskiej, polskiej i żydowskiej. Przez prawie 380 lat część Spisza należała do Polski (starostwo spiskie) w wyniku zastawienia 13 miast z okolicami za pożyczkę dla Zygmunta Luksemburskiego. Po I wojnie światowej w odpowiedzi na twardą, wielolet- nią madziaryzację usunięto wiele pamiątek i symboli węgierskich. W okresie prohitlerowskiej Słowacji na- stąpiła eksterminacja Żydów i Romów, a po II wojnie światowej wysiedlono prawie wszystkich Niemców. Pomimo wielu zmian Spisz pozostał rejonem o olbrzy- miej liczbie atrakcji historycznych i turystycznych, bar- dzo dobrze zagospodarowanym i rozwijającym ofertę turystyczną w oparciu o walory Tatr. W zlewni górnego Wagu usytuowana jest histo- ryczna i etnograficzna kraina Liptów. Samodzielna żupa liptowska powstała w 1340 r. Przez setki lat podstawą utrzymania ludności tego regionu były rolnictwo, pasterstwo i wyrąb drzewa. Nie powstały tu ośrodki typu miejskiego, a postęp techniczny dokonał się dopiero na przełomie XIX i XX w., gdy zbudowano sieć kolejek leśnych, aby ułatwić trans- port drzewa. Szczególnie w oddalonych od centrum administracyjnego miejscowościach nad Białym Wagiem i Białą Liptowską zachowały się tradycyjne budownictwo, obyczaje i stroje, dlatego do I wojny światowej przetrwała w tym regionie słowacka kul- tura ludowa (w Wychodnej od 1953 r. odbywa się najstarszy i największy festiwal folklorystyczny na Sło- wacji). Dziś region rozwija się turystycznie, ale wciąż najważniejsze są okolice zbiornika wodnego Liptow- ska Mara i północne skłony Niżnych Tatr ze znanymi ośrodkami narciarskimi. 8 ATLAS TATR POLSKICH I SŁOWACKICH | INFORMACJE OGÓLNE W dorzeczu rzeki Orawy (również na terytorium Polski) leży region Orawa. Niewielka, wschodnia jego część przylega do Tatr, a większość terenu jest usytuowana na stokach Działów Orawskich, Magury Orawskiej, Beskidu Żywieckiego i Gór Choczańskich. Do Orawy należy jedna dolina walna (Zimnej Wody Orawskiej), Masyw Osobitej i zachodni fragment Tatr Reglowych. Region oferuje wiele ciekawych miejsc do zwiedzania, wędrowania, wypoczynku i uprawiania sportów górskich. Z historią i materialną kulturą regionu można się zapoznać w skansenie Wsi Orawskiej na Brestowej, a w rejonie Rohaczy odbyć interesujące, ale niełatwe wycieczki. Ponieważ region rozpościera się po północnej stronie grzbietu głównego Tatr, niektóre fragmenty charakteryzują się typową alpejską rzeźbą z licznymi ostrymi graniami, polodowcowymi kotłami wypełnionymi jeziorami i wysokimi progami dolin wiszących. Na północy obniżenie pomiędzy Gorcami a Tatrami, odwadniane przez Czarny i Biały Du- najec, zajmuje Kotlina Nowotarska łącząca się na zachodzie przez niewyraźny pas torfowisk z Kotliną Orawską. Razem z częścią Pogórza Przedtatrzańskie- go (pogórza Gubałowskie i Gliczarowskie) należy do historycznej i etnograficznej krainy Podhale. Dla większości Polaków jest to właściwie całe znane Podtatrze, a jego kultura bywa utożsamiana z typo- wym folklorem góralskim. Rzeczywistość jest trochę bardziej skomplikowana, ponieważ zasiedlanie tych terenów przebiegało od XIII w. (Ludźmierz, Nowy Targ) po XVIII w. najpierw dolinami większych rzek, a następnie objęło również grzbiety pogórzy. Ze względu na warunki środowiskowe przyjął się podział na Podhale Niżne i Podhale Skalne (obejmujące powiat tatrzański), gdzie warunki życia były dawniej ekstremalnie trudne, ale za to wykształciły typ górala silnego, odważnego, mądrego, przywiązanego do tradycji i nade wszystko ceniącego niezależność. Taki typ wykreowany przez literaturę przełomu XIX i XX w. pozostał w polskiej świadomości do dzisiaj, choć warunki ekonomiczne bardzo wyraźnie się zmieniły. Podhale oferuje obecnie prawie nieograniczone moż- liwości wypoczynku, uprawiania turystyki i sportów nie tylko związanych z górami (wspinanie, turystyka górska, narciarstwo zjazdowe), ale także z wodami (spływy rzekami, żeglarstwo na Zbiorniku Czorsztyń- skim), rowerami i końmi. Niewielka liczba zabytków (najstarsze na Niżnym Podhalu) rekompensowana jest przez wiele cennych drewnianych budowli z po- czątku XX w. oraz wciąż kultywowany folklor. Tatry Zachodnie od strony Orawy – widok z Pilska 6 INFORMACJE OGÓLNE | ATLAS TATR POLSKICH I SŁOWACKICH 9 Klimat Tatr Położenie w łańcuchu Karpat, wysokości bezwzględ- ne i wyniosłość Tatr w stosunku do sąsiednich kotlin i grup górskich powodują specyficzne cechy ich klimatu. Generalnie w górach panuje klimat wysoko- górski strefy umiarkowanej ze wszystkimi jego typowy- mi cechami, przede wszystkim zmianami temperatury w profilu pionowym, mniejszą roczną amplitudą temperatury, znacznymi prędkościami wiatrów na szczytach i dużą częstotliwością wiatrów spadających (typu fen i bora), wzrostem ilości opadów i zachmu- rzenia w lecie, a także zimowymi inwersjami tempe- ratury pomiędzy partiami szczytowymi a otaczającymi kotlinami. Warunki klimatyczne mają wpływ na szatę roślinną i zwierzęta, ale również działalność ludzi, w tym warunki uprawiania turystyki. Warto przy tym pamiętać, że ze względu na zróżnicowaną rzeźbę terenu na stosunkowo nieodległych terenach mogą panować znacznie różniące się klimaty lokalne. Wraz ze wzrostem wysokości spada średnia roczna temperatura powietrza (średnio o 0,6°C na 100 m), co przekłada się na piętrowy układ klima- tów, a wraz z nim roślinności. Przy średniej rocznej temperaturze powyżej +6°C możliwa jest uprawa wybranych zbóż i niektórych warzyw. Odpowiada to warunkom na Podhalu, w jego lepiej nasłonecz- nionych miejscach. Kolejne rejony o temperaturze rocznej do +4, +2, 0 i -2°C odpowiadają klimatom umiarkowanie chłodnemu, chłodnemu, bardzo chłodnemu, umiarkowanie zimnemu i zimnemu. Wraz ze wzrostem wysokości generalnie zwiększa się suma opadów, nawet do ponad 2000 mm na rok, w tym śniegu, pokrywa śnieżna dłużej się utrzymuje i zwięk- sza się liczba dni z przymrozkami. Ciekawym zjawi- skiem jest inwersja temperatury, która ma związek ze spływem i zaleganiem w kotlinach cięższego, zimnego powietrza. Temu zjawisku często towarzyszy tak zwane morze mgieł, czyli zaleganie w dolinach chmur, pod- czas gdy szczyty skąpane są w słońcu przy relatywnie wysokiej temperaturze i prawie bezwietrznej pogodzie. Na linii Kasprowy Wierch–Zakopane inwersja zdarza się około 40 dni w roku (najczęściej w grudniu i stycz- niu), w tym kilka razy jest bardzo wyraźna. Innymi charakterystycznymi cechami klimatu Tatr jest bardzo duża częstotliwość, zmienność i siła wiatrów. Na graniach niemal nie zdarzają się dni bezwietrzne. Na Kasprowym Wierchu notuje się 50–80 dni w roku z bardzo silnymi wiatrami (powy- żej 15 m/s), z tego ponad połowę stanowi fenowy wiatr zwany halnym, który powstaje, gdy istnieje duża różnica ciśnień pomiędzy wyżem na południo- wym wschodzie a niżem na północnym zachodzie. Na Podhalu odczuwa się go jako wiejący gwałtow- nymi porywami bardzo ciepły wiatr. W okolicy grani występują temperatury niewiele ponad 0°C i pada zacinający deszcz, co jest spowodowane oddawa- niem wilgoci przez wznoszące się od południa masy powietrza i znacznie szybsze (ok. 1°C na 100 m deni- welacji) ogrzewanie suchego powietrza spadającego na północ. Kilka razy w roku wiatry są bardzo silne, a co kilka lat nawet katastrofalne, powodujące ol- brzymie zniszczenia w lasach, liniach energetycznych, a nawet budynkach. Ostatni taki halny, 25 grudnia 2013 r., miał w porywach prędkość do 200 km/godz. i powalił olbrzymią liczbę drzew w dolinach Koście- liskiej, Lejowej i Chochołowskiej. Kilkanaście godzin wcześniej halny zapowiada charakterystyczny ciemny wał chmur nad Tatrami i widoczne z daleka soczew- kowate chmury cumulus lenticularis. W korzystnie położonych i zorientowanych miej- scach występuje okresowo bardzo silne nasłonecz- nienie. Dzięki mniejszej grubości warstw powietrza, zmniejszonej zawartości pary wodnej i pyłów spek- trum docierającego promieniowania przesuwa się w kierunku ultrafioletu, co jest przyczyną szybkiego opalania skóry podczas graniowych wycieczek latem, a szczególnie zimą. Klimat i specyfika gleb spowodowały powstanie ogromnej mozaiki biotopów, niespotykanej w żadnym innym zakątku Polski. Te same czynniki wpływają także na warunki uprawiania turystyki i sportów na terenie Tatr. Mimo coraz dokładniejszych prognoz pogody (zawsze jednak obarczonych pewnym błędem), wybie- rając się na wycieczki, zawsze należy być przygotowa- nym na możliwość wystąpienia gwałtownych opadów, a w partiach szczytowych nawet śniegu latem, porywi- stych wiatrów, zalodzeń na północnych stokach, ale i poparzeń słonecznych na południowych. W wypad- ku oznak zbliżania się burz, częstych w upalne dni, należy postępować bardzo rozsądnie. Przebywanie podczas wyładowań atmosferycznych zarówno na szczytach i graniach, jak i na szlakach z licznymi uła- twieniami w postaci klamer, łańcuchów i żelaznych drabin może być skrajnie niebezpieczne. Bez odpo- wiedniego, dużego doświadczenia i specjalistycznego sprzętu nawet nietrudne w dobrą pogodę szlaki zimą mogą stanowić poważne niebezpieczeństwo z powo- du oblodzenia, kopnego śniegu lub zagrożenia lawi- nami. Przebywanie w okolicach graniowych podczas halnego może spowodować przewrócenie lub nawet zrzucenie ze ścieżki, a w lesie zagraża zwaleniem się na turystów drzew. Wystarczą zdrowy rozsądek, 10 ATLAS TATR POLSKICH I SŁOWACKICH | INFORMACJE OGÓLNE ki, doliny potoków i stożki materiału zwietrzelinowego porośnięte specyficzną dla danego typu środowiska roślinnością. Tatry są jedynym w Polsce miejscem, gdzie występują takie rośliny jak limba, wiechlina granitowa, warzucha tatrzańska i sasanka słowacka. Równie cenne gatunki to szarotka alpejska, goryczka krótkołodygowa, tojad mocny, gółka wonna, gorycz- ka kropkowana, dębik ośmiopłatkowy, częściowo owadożerny tłustosz alpejski oraz wiele porostów. Świat zwierząt reprezentuje w Tatrach ponad 8 tys. gatunków. W większości są to niezauważane przez turystów bezkręgowce (owady, mięczaki), ale jest też wiele ptaków i ssaków niewystępujących nigdzie indziej w Polsce. Przede wszystkim należy wspomnieć o symbolu Tatr, kozicy, która po setkach lat izolacji od populacji z innych części Karpat i Alp stała się podgatunkiem endemicznym. Razem z en- demicznym świstakiem była zagrożona całkowitym wyginięciem już w połowie XIX w. i dopiero ustawa Sejmu Krajowego dla Galicji z 1868 r. razem z po- wołaniem uzbrojonych strażników (znakomitych przewodników, a wcześniej zapalonych kłusowników Jędrzeja Wali i Macieja Sieczki) uratowała populacje, do dziś uważane za krytycznie zagrożone. Ze względu na niewielką liczbę tych zwierząt w polskich Tatrach Tatrzańska kozica 6 prawidłowa ocena możliwości wszystkich uczestników wycieczki lub konsultacja z ratownikami górskimi, aby w trakcie wypoczynku nie zdarzały się wypadki lub wręcz tragedie opisywane w prasie. Przyroda Tatr Tatry charakteryzują się największym zróżnicowaniem środowiska przyrodniczego spośród wszystkich ob- szarów chronionych w Polsce. Część spotykanych tu ekosystemów występuje w innych rejonach kraju, ale takiego nagromadzenia różnych biotopów i siedlisk na tak niewielkim obszarze nie ma w innych regio- nach kraju. Należy też pamiętać, że duże obszary zostały zdewastowane przyrodniczo przez wyrąb, górnictwo, hutnictwo lub wypas. Odbudowa drze- wostanu trwa setki lat, nie wszędzie też prowadzą udostępnione szlaki, dlatego nie wszystkie rośliny i zwierzęta można obserwować w naturze nawet pod- czas szczegółowo zaplanowanych wycieczek. Z piętrowego układu klimatów wynika piętrowy układ roślinności Tatr. Klimatowi umiarkowanie chłodnemu o temperaturach 6–4°C na północnych skłonach do ok. 1250 m n.p.m. odpowiada roślin- ność regla dolnego, najczęściej lasy bukowo-jodłowe lub świerkowo-jodłowe w zależności od podłoża. W klimacie chłodnym (4–2°C) do wysokości 1550 m n.p.m. po naszej stronie Tatr rosną lasy iglaste, głów- nie świerkowe z limbą przy górnej granicy. W klima- cie bardzo chłodnym o rocznych temperaturach po- między 2 a 0°C do wysokości 1850 m n.p.m. rosną głównie krzewy kosodrzewiny z domieszką jarzębiny, brzozy karpackiej i wierzby śląskiej. Tereny, na których panuje klimat umiarkowanie zimny o średniej tempe- raturze poniżej 0°C, a powyżej -2°C na wysokościach do 2200 m n.p.m. mniej strome powierzchnie pora- stają wysokogórskie murawy z sitem skuciną, boimką dwurzędową, kostrzewą niską i wieloma wysokogór- skimi roślinami kwiatowymi (pierwiosnka maleńka, omieg kozłowiec, sasanka biała, starzec karpacki – w zależności od podłoża). Tam, gdzie średnioroczna temperatura jest niższa od -2°C, w klimacie zimnym, po wierzchołki najwyższych szczytów, w piętrze turni można zobaczyć ponad sto gatunków traw, roślin kwiatowych i paprotników. Poza tym rosną tam mchy i porosty pokrywające wymyślnymi wzorami po- wierzchnie głazów. Warto pamiętać, że tylko w Tatrach można tak wyraźnie zobaczyć piętrowy układ roślinności, a pod- czas jednodniowej wycieczki poznać wszystkie jego elementy. W każdym z pięter występują polany, skał- INFORMACJE OGÓLNE | ATLAS TATR POLSKICH I SŁOWACKICH 11 oraz płochliwość niełatwo spotkać je przy szlaku, ale ich liczba od powołania parków narodowych powoli rośnie. Z rzadkich dużych drapieżników w polskich Tatrach żyje kilkanaście niedźwiedzi brunatnych i kilka rysiów – ten ostatni gatunek to najbardziej tajemniczy i skryty ssak tatrzański. W lasach licznie występują jelenie i sarny, żywiące się nimi dwie nieduże watahy wilków, lisy, a w potokach wydry. Z ponad stu gatun- ków ptaków lęgowych wyróżniają się orły przednie, niezwykle kolorowe pomurniki, podkradające tu- rystom jedzenie orzechówki oraz występujące tylko w górach siwerniaki i płochacze halne (wbrew nazwie oba gatunki wcale nie takie płochliwe i chętnie da- jące się podkarmiać). Jaszczurki i żmije zygzakowate można latem dostrzec aż po piętro kosodrzewiny, ale kilka gatunków tatrzańskich płazów żyje tylko w okoli- cy nisko położonych jezior. Ochrona tatrzańskiej przyrody Od czasów wkroczenia w Tatry człowieka, ok. 600–800 lat temu, nastąpiła szybka degradacja zasobów przyrodniczych. Pasterstwo, górnictwo, hut- nictwo i przetwórstwo drewna przyniosły wyrąb lasów (w pierwszym rzędzie najcenniejszych gatunków drzew), wycinanie kosodrzewiny, erozję powierzchnio- wą i zanieczyszczenie wód. Nieumiejętne zalesianie (w celu zapewnienia maksymalnego przyrostu drzew), wprowadzenie obcych gatunków zwierząt, a od koń- ca XIX w. coraz bardziej masowa turystyka pogłębiały zmianę stosunków przyrodniczych w Tatrach. Prawie jednocześnie z powstaniem towarzystw turystycznych w II połowie XIX w. podjęto próby powstrzymania tych niekorzystnych procesów. W polskich Tatrach pierwszymi konkretnymi działaniami było wykupienie w 1889 r. przez hrabiego Władysława Zamoyskiego dóbr zakopiańskich wraz z dużą częścią Tatr z dale- kosiężnym celem przekazania ich na park przyrody. Prawie natychmiast zaczęto zalesianie i wysadzanie limb. W okresie międzywojennym powstała Pań- stwowa Rada Ochrony Przyrody, uchwalono Ustawę o ochronie przyrody dającą podstawy prawne do utworzenia parków narodowych, a Skarb Państwa przejął lub wykupił kolejne tereny tatrzańskie. Ale nie wszystko zmierzało w dobrym kierunku. Na potrzeby turystyki z pogwałceniem prawa wybudowano kolejkę linową na Kasprowy Wierch oraz hotel na polanie Kalatówki, zwiększała się też liczba wypasanych owiec. Dopiero 1 stycznia 1955 r. utworzono Ta- trzański Park Narodowy, pod który wykupiono lub przejęto pozostające poza zarządem Skarbu Państwa tereny w Tatrach. Obecnie powierzchnia TPN wynosi ok. 212 km2, z czego 182 km2 jest własnością Skar- bu Państwa, a pozostała część w większości należy do Wspólnoty Leśnej Ośmiu Uprawnionych Wsi. Prawie 70 powierzchni porastają lasy i kosodrzewi- na. Na hale, murawy naskalne, turnie i jeziora przy- pada zaledwie 30 . Większość, bo aż 12,3 tys. ha, objęta jest ochroną bierną (ścisłą), 2,7 tys. ha ochroną krajobrazową, a na 6,1 tys. ha prowadzi się ochronę czynną polegającą głównie na odnowie i przebudowie lasów. W 1950 r. ówczesna Czechosłowacja utworzyła we wschodniej części gór Tatranský národný park (TANAP). Stopniowo przyłączono do niego całe słowackie Tatry Zachodnie oraz tereny w Magurze Spiskiej i Kotlinie Popradzkiej, zwiększono też po- wierzchnię otuliny właściwych lasów tatrzańskich. Z drugiej strony na terenie TANAP istnieje zabudowa i komunikacja typu wypoczynkowo-wczasowego, a nawet miejskiego. Głównym zadaniem TANAP i Statnych Lesov (Lasów Państwowych, które zarządza- ją zasobami drewna), szczególnie w ostatnich latach, jest przeciwdziałanie następstwom tak zwanej Velkej Kalamity (huraganowy wiatr z listopada 2004 r., który powalił ok. 3 mln m3 drzew na powierzchni ok. 14 tys. ha) polegające na odnowieniu drzewo- stanu na zniszczonych terenach. TANAP dysponuje w Tatrzańskiej Łomnicy muzeum i bardzo dużym ogrodem roślin tatrzańskich, w którym można się zapoznać z przyrodą słowackiej części Tatr. TANAP (743 km2) i TPN (212 km2) tworzą łącznie transgra- niczny park narodowy, ze względu na szczególne bogactwo i znaczenie uznany w 1992 r. za Rezerwat Człowiek i Środowisko (M B). Głównym zadaniem parku narodowego jest za- chowanie w jak najbardziej naturalnym stanie całości przyrody na swoim terenie. Aby wybrać najlepsze metody jej ochrony, wykonuje się olbrzymią liczbę badań i obserwacji. Na ich podstawie, ale z zacho- waniem pierwszeństwa ochrony przyrody udostępnia się do zwiedzania najciekawsze trasy, miejsca i obiek- ty. W tym celu wytyczono prawie 750 km szlaków pieszych (w TPN i TANAP wolno poruszać się tylko po znakowanych trasach turystycznych) wiodących na szczyty, do schronisk, jaskiń i innych ciekawych miejsc. Opisano i udostępniono tereny dla narciar- stwa zjazdowego, taternictwa i speleologii oraz kilka tras rowerowych. Korzystać z tej infrastruktury można pod warunkiem przestrzegania zrozumiałych, udo- stępnionych przy każdym wejściu na teren parków narodowych przepisów. 12 ATLAS TATR POLSKICH I SŁOWACKICH | INFORMACJE OGÓLNE Poznanie i zagospodarowanie Tatr Tatry były poznawane zapewne już 30 tys. lat temu, kiedy w ich najbliższej okolicy przebywali pierwsi ludzie. Świadczą o tym znaleziska odlewów czaszki i kości neandertalczyków w Ganowcach (15 km na południe od Tatr), datowane na 120 tys. lat przed naszą erą. Najmocniejszych argumentów dostarczają przedmioty i kości z Jaskini Obłazowej, usytuowanej we wzgórzu o tej samej nazwie, pomiędzy Białką Tatrzańską a Nową Białą, nad rzeką Białką. Poza drobnymi przedmiotami i prymitywnymi narzędziami odkopano tam ozdoby z kłów zwierząt, świstawkę z muszli i wyjątkowy bumerang z kości mamuta, którego wiek określono na ok. 23 tys. lat. Oznacza to, że ludzie przebywali w tym miejscu, gdy w Tatrach trwało ostatnie zlodowacenie. Już w czasach historycznych, choć nie ma o tym dokładnych relacji pisemnych, Bolesław Chrobry zajął tereny obecnej Słowacji po Dunaj na południu. W 1108 r. przeszły one pod panowanie Węgier jako posag córki Bolesława III Krzywoustego, Judyty. W tamtych czasach otoczenie Tatr było w większości porośnięte zwartą puszczą karpacką, którą przecinały jedynie rzadkie szlaki kupieckie. We wczesnym śre- dniowieczu nie istniały wyznaczone w terenie granice, a państwo rozpościerało się po ostatnie miejscowości uznające władzę danego monarchy. Na pograniczu trwała jednak rywalizacja pomiędzy rodami możno- władców o trwałe zasiedlenie jak największych tere- nów w celu powiększenia majątków. Takimi terenami były m.in. niezasiedlone pograniczne lasy i góry. Po spustoszeniach spowodowanych najazdami ta- tarskimi na teren centralnego Spisza sprowadzono duże, zwarte grupy Sasów, Walonów i mieszkańców innych księstw niemieckich, którzy zbudowali więk- szość miast i wiosek w tym rejonie. Od strony polskiej z inicjatywy klarysek z Nowego Sącza oraz cystersów ze Szczyrzyca zasiedlano tereny wzdłuż Dunajca i w Kotlinie Podhalańskiej. Podobnie rozwój osadnictwa postępował na Liptowie, o którym pierwsze wzmianki pochodzą z 1231 r. Już w 1340 r. powstała tam żupa (woje- wództwo) liptowska. Duże wsie w dolinach Wagu i Białej (Ważec, Przybylina, Vychodna) powstały już pod koniec XIII w., a mniejsze na podtatrzańskich skłonach później. Na Orawie już w 1265 r. powstała węgierska stacja celna w Twardoszynie na trakcie handlowym do Krakowa (polską komorę celną ustanowił w Ja- błonce w 1368 r. Kazimierz Wielki), którym przewo- żono sól i miedź. Ale większość wsi na Górnej Ora- wie powstała dopiero w latach 1561–1614 podczas dużej akcji kolonizacyjnej prowadzonej przez panów Orawy – ród Thurzów, którzy wykorzystali napływ wołoskich pasterzy oraz zachęconych latami wolnizny uciekinierów z Żywiecczyzny i Małopolski. W 1412 r. jako zastaw za pożyczkę od Władysła- wa Jagiełły (37 tys. kop groszy praskich) Jan Luksem- burski oddał królowi polskiemu 13 miast spiskich z ich terenami (Lubowla, Podoliniec, Gniazda, Biała i inne), które aż do 1769 r. stanowiły osobne starostwo polskie na terytorium Austro-Węgier. W XVI i XVII w. wiele wsi na północnym Spiszu i Zamagurzu Spiskim zasiedlili polscy uciekinierzy ze starostw sądeckiego, czorsztyńskiego i nowotarskiego, uzupełniając straty lokalnej ludności spowodowane wojnami, epidemiami i klęskami żywiołowymi. Równolegle funkcjonowały też wioski zamieszkałe przez Rusinów (Osturnia, Litmano- wa), Niemców (Golembark, Szwaby) i mniej licznych Węgrów, Słowaków, Żydów i Cyganów. Mimo że stałe osady powstały u północnych podnóży Tatr dopiero pod koniec XVII w., góry zaczę- to poznawać i użytkować znacznie wcześniej. Pierw- szymi eksploratorami byli zapewne myśliwi i zbieracze ziół oraz poszukiwacze skarbów, które jak powszech- nie wierzono w późnym średniowieczu, miały się znajdować w górach. Już w XVII w. powstawały nie- wielkie zakłady hutnicze w dolinach Chochołowskiej i Kościeliskiej, przerabiające na miejscu wydobywaną na pobliskich stokach rudę, spalające otrzymywany na miejscu węgiel drzewny i wykorzystujące energię potoków. W 1769 r. Austria oderwała od Polski starostwo spiskie, rok później starostwo nowotarskie, czorsztyń- skie i dużą część Sądecczyzny. Po pierwszym rozbiorze z ziem polskich zagarniętych przez Austrię utworzono odrębną prowincję – Galicję. Dawne królewszczyzny, które Austria przejęła na własność Skarbu Państwa, postanowiono podzielić i sprzedać, aby wspomóc finanse uszczuplone po wojnach napoleońskich. W 1824 r. sekcję zakopiańską obejmującą Zakopane, Kościelisko, Zubsuche (Ząb i Suche), Ratułów, Stare Bystre, Międzyczerwienne i Maruszynę zakupił Emanuel Homolacz. Trzeba przy tym pamię- tać, że w 1806 r. zakupił on również zakłady w Kuźni- cach. Rodzina Homolaczów była w posiadaniu dóbr zakopiańskich do 1869 r., a następnie sprzedała je baronowi Ludwikowi Eichbornowi. Od 1881 r. do- brami zakopiańskimi władał jego zięć Maurycy Peltz. Ludwik Eichborn i Maurycy Peltz prowadzili w Tatrach 14 ATLAS TATR POLSKICH I SŁOWACKICH | INFORMACJE OGÓLNE Panorama Tatr Wysokich zamieszczona w dziele Stanisława Staszica O ziemiorodztwie Karpatów i innych gór i równin Polski 5 rabunkową gospodarkę leśną. Na skutek zadłużenia Peltza w 1888 r. dobra zakopiańskie wystawiono na licytację i kupił je Jakub Goldfinger, kupiec drzewny z Nowego Targu. Na szczęście licytacja i akt kup- na zostały zakwestionowane i obalone. W 1889 r. doszło do ponownej licytacji, w wyniku której dobra zakopiańskie zostały zakupione przez właściciela Kórnika w Wielkopolsce, hrabiego Władysława Zamoyskiego. Z powodu powiększania polan przez wycinanie kosodrzewiny i drzew, wypasu w lasach otaczających hale oraz wycinania drzew na potrzeby górnictwa i uzysku węgla drzewnego bardzo szybko zdewasto- wano olbrzymie połacie lasów. Dopiero wykupienie dóbr zakopiańskich przez Zamoyskiego położyło kres intensywnemu wyrębowi i choć nie zahamowało wzrostu liczby wypasanych owiec i bydła, ocaliło tatrzańskie lasy od całkowitego zniszczenia. Badania naukowe i opisy Tatr prawie do końca XVIII w. dotyczyły ich strony południowej, głównie spiskiej, gdzie mieszkali wykształceni pastorzy lub przedsiębiorcy o zacięciu naukowym podejmujący wycieczki w góry, aby kolekcjonować rośliny, minerały lub wykonywać panoramy albo mapy. O północnej stronie Tatr można znaleźć nieliczne wzmianki, doty- czące głównie takich ciekawostek jak Morskie Oko. Pod koniec XVIII w. pojawili się w Tatrach badacze, których prace napisane na podstawie samodzielnej eksploracji regionu zachowały walory naukowe do dziś. Byli to m.in. Baltazar Hacquet, który w pracy o górach Austro-Węgier zamieścił obszerny opis Tatr (1792), Robert Townson, Anglik, który w 1793 r. ba- dał lokalną florę i faunę, dokonał pierwszych baro- metrycznych pomiarów wysokości w Tatrach, a wyniki swych badań i inne spostrzeżenia ogłosił w książce Travels in Hungary with a short account of Vienna in the year (1797). Stanisław Sta- szic w licznych artykułach i książce O ziemiorodztwie Karpatów i innych gór i równin Polski (1815) opisał badania geologiczne. Göran Wahlenberg, wybitny botanik szwedzki, w 1813 r. badał roślinność Tatr, a jego dzieło Flora Carpatorum Principalium (1814) jest pierwszym szczegółowym opisem flory Tatr i ich otoczenia. W następnym półwieczu znacznie zwięk- szyła się liczba badaczy, zakres zainteresowań i liczba publikacji. Ukazały się m.in. wszechstronne prace Ludwika Zejsznera dotyczące geologii i rzeźby terenu Tatr Polskich (1830–1870), w tym pierwsze wydane po polsku, a geograf Wincenty Pol, prowadzący ba- dania na szerokim obszarze Karpat, pisał o Tatrach Polskich w pracach Rzut oka na północne stoki Kar- pat (1851) i Obrazy z życia i natury (1869–1870). Ruch turystyczny w Tatrach datuje się od pierw- szej znanej wycieczki, jaką była wyprawa do Zielo- nego Stawu Kieżmarskiego Beaty Łaskiej w 1565 r. W późniejszych latach odnotowano wejścia na Kież- marski Szczyt opisane przez Davida Frölicha (1615) i Daniela Speera (1654), a informacje o przewodni- ku wyposażonym w dodatkowy sprzęt każą przypusz- czać, że nie były to rzadkie przedsięwzięcia. Studenci liceum kieżmarskiego mieli w programie nauczania wycieczki z noclegiem w zaimprowizowanych szała- INFORMACJE OGÓLNE | ATLAS TATR POLSKICH I SŁOWACKICH 15 Kuźnice – dolna stacja kolei na Kasprowy Wierch w 1938 r. 5 sach do Doliny Kieżmarskiej, o czym świadczy wiele zachowanych relacji. Później pierwszych wejść na szczyty dokonywali Stanisław Staszic (Łomnica, z noc- legiem na wierzchołku), Baltazar Hacquet, Robert Townson i inni, a także prowadzeni przez lokalnych przyrodników urzędnicy cesarscy. W 1793 r. przy źró- dłach nad Wielkim Sławkowem postawiono pierwszy budynek, w którym przygotowano wygodne noclegi dla odwiedzających te rejony. Dał on początek póź- niejszej osadzie Stary Smokowiec. Kilkanaście lat później powstało pierwsze schronisko nad Morskim Okiem po północnej stronie Tatr. Od połowy XIX w. coraz więcej osób przyjeżdżało na wypoczynek w Ta- try, dlatego po południowej stronie zaczęto stawiać budynki na wzór kurortów alpejskich, a w Zakopa- nem przygotowywano specjalne izby w góralskich chatach na przyjęcie letników. Od 1841 r. odbywały się wycieczki (národné výlety) patriotów słowackich na Krywań. W związku z intensywnymi już przyjazda- mi pod Tatry letników (do kilkuset osób na rok) w 1873 r. powstały Galicyjskie Towarzystwo Ta- trzańskie (potem Polskie TT) i Magyarországi Kárpát Egyesület (MKE). Zaczęto też publikować przewodniki po Tatrach i okolicy z informacjami o poszczególnych atrakcjach, trudnościach wycieczek i przewodnikach górskich. Po południowej stronie ruch przyjazdowy był ułatwiony poprzez doprowadzenie do Popradu Kolei Koszycko-Bohumińskiej (1871), doprowadzenie kolei zębatej do Szczyrbskiego Jeziora (1896) i tram- wajów elektrycznych, a potem kolejki do Starego Smokowca i na Siodełko (Hrebienok) w 1908 r. Po galicyjskiej stronie Tatr Zakopane zyskało sławę kurortu odpowiedniego dla gruźlików, a jed- nocześnie dla Polaków ze wszystkich zaborów dawnej Rzeczypospolitej była to oaza wolności myśli i wypo- wiedzi. Przybywali tutaj literaci, poeci, malarze i po- litycy. Wystarczy powiedzieć, że do wybuchu I wojny światowej wypoczywali i pracowali w Zakopanem tacy sławni wówczas artyści jak Henryk Sienkiewicz, He- lena Modrzejewska, Leon Wyczółkowski, Władysław Reymont, Bolesław Prus, Aleksander Kotsis, Stefan Żeromski, Maria Curie-Skłodowska, Józef Konrad Korzeniowski, Józef Piłsudski, Maria Konopnicka, Nepomucen Głowacki, Stanisław Witkiewicz, Wa- lery Eljasz-Radzikowski, Józef Kraszewski, Kazimierz Przerwa-Tetmajer i wielu innych. Wielu z nich zainte- resowało się sztuką, muzyką lub gwarą podhalańską i wykorzystywało góralskie motywy w twórczości. Na podstawie budowy góralskiej chałupy i zdobień sprzę- tów Stanisław Witkiewicz stworzył styl architektoniczny, który zdobył wielką popularność jako narodowy styl polski i zaczął być stosowany w całej Rzeczypospolitej. Wraz ze wzrostem ruchu turystycznego wzrosła liczba wypadków w Tatrach, dlatego w 1909 r. powstało Tatrzańskie Ochotnicze Pogotowie Ratunkowe (trzecia taka organizacja na świecie). Zakopane było też jednym z pierwszych regionów, które ogłosiły niepodległość Polski i przejęły władzę w październiku 1918 r. Na ustalenie granic po rozpadzie monarchii austro-węgierskiej i powstaniu niepodległej Polski i Czechosłowacji znaczący wpływ miał skład narodo- 16 ATLAS TATR POLSKICH I SŁOWACKICH | INFORMACJE OGÓLNE Państwa Podziemnego. Mimo zakazów prowadzono działalność taternicką i turystyczną, wytyczono nawet kilka bardzo trudnych dróg wspinaczkowych. Na Słowacji, sprzymierzonej z hitlerowskimi Niemcami, początkowo można było odwiedzać Tatry, choć szpitale i hotele w kurortach zostały zarekwirowane na potrzeby żołnierzy. Dopiero po wybuchu słowackiego powstania narodowego, a szczególnie w jego końcowej fazie, gdy partyzanci wycofali się w góry, Niemcy zaczęli niszczyć schro- niska i inną infrastrukturę w celu pokonania prze- ciwnika. Oswobodzenie terenu Tatr spod okupacji niemieckiej trwało do początku kwietnia 1945 r., gdy Zakopane wyzwolono 29 stycznia 1945 r. Po II wojnie światowej przywrócono granice usta- lone w 1924 r. Najważniejszym dla Tatr wydarzeniem było powołanie parków narodowych, w Czechosłowa- cji w 1950 r., w Polsce w 1955 r. Powstał w ten spo- sób transgraniczny obszar chroniący najwyższe góry środkowej Europy wraz z ich unikatowymi ekosystema- mi, ale do dziś trwa proces ograniczania działalności turystycznej w celu lepszej ochrony tych terenów. Wszystkie miejscowości podtatrzańskie bardzo się rozwinęły i unowocześniły, stając się w swoich krajach najważniejszymi i najczęściej odwiedzanymi rejona- mi turystycznymi. Po wstąpieniu Polski i Słowacji do Unii Europejskiej i przyjęciu ich do strefy Schengen zwiedzanie całych Tatr stało się wreszcie łatwe dla wszystkich turystów, choć w górach granicę można przekraczać tylko w kilku punktach. Turyści w Tatrach – zima 1954 r. 6 wościowy spiskich i orawskich wiosek na pograniczu. Oba młode państwa przedstawiały narodowość mieszkańców terenów Górnego Spisza, Górnej Orawy i niektórych wiosek podhalańskich w taki sposób, aby planowany plebiscyt, a później decyzja przedstawicieli ententy przyznały im jak największe korzyści terytorialne. Granicę z Polską mimo wielkiej akcji propagandowej przed spodziewanym plebiscy- tem wyznaczyła Rada Ambasadorów ententy. W jej wyniku większa część Zamagurza Spiskiego z 14 wsiami przypadła Polsce, natomiast na Górnej Ora- wie do Polski przyłączono 12 wsi położonych na jej północnym krańcu. W okresie międzywojennym turystyka tatrzańska stała się jeszcze bardziej popularna, co spowodowało budowanie nowych hoteli i pensjonatów we wszyst- kich podtatrzańskich miejscowościach wypoczynko- wych. Mimo protestów Państwowej Rady Ochrony Przyrody przygotowującej projekt parku narodowego wybudowano kolej linową na Kasprowy Wierch. Podobną cztery lata później uruchomiono na Łomnicy. Taternicy przestali korzystać z usług przewodników i wytyczali coraz trudniejsze drogi, nie zwracając uwagi na walory krajobrazowe lub ich przydatność dla turystyki. Można stwierdzić, że o ile do wybuchu I wojny światowej zdobyto wszystkie szczyty i turnie, to w okresie międzywojennym pokonano wszystkie ściany. W obu państwach powstały nowe, masowe organizacje turystyczne, które postanowiły wybudo- wać jeszcze kilka schronisk i wytyczyć nowe szlaki. Zakopane nie straciło na popularności, a nawet ją zyskało, szczególnie po 1936 r., kiedy nadano mu nazwę zimowej stolicy Polski. Nadal zjeżdżali tu wszy- scy artyści i politycy, a w ślad za nimi nowobogaccy z całego kraju. Wybudowano wielkie korporacyjne sanatoria przeciwgruźlicze dla nauczycieli i studentów, ośrodki lecznicze na Bystrem i w Kościelisku. Przepro- wadzono dwukrotnie mistrzostwa świata w narciarstwie klasycznym (FIS), dla których poza kolejką linową przebudowano skocznie narciarskie i trasy biegowe. W czasie II wojny światowej Zakopane było miastem zamkniętym dla przyjezdnych, ponieważ pełniło funkcję kurortu dla poddawanych rehabilitacji rannych żołnierzy niemieckich. Dodatkowo była tu siedziba gestapo dla całego Podhala, słynąca z okru- cieństwa i wykonywania wyroków śmierci. Mimo akcji propagandowej i utworzenia tak zwanego Goralenvolku, którego członkowie za cenę korzyści ekonomicznych kolaborowali z okupantem, na Pod- halu działało wiele organizacji niepodległościowych, a przez granicę ze Słowacją przechodzili kurierzy INFORMACJE OGÓLNE | ATLAS TATR POLSKICH I SŁOWACKICH 17 Zagrożenia w górach Choć brane w tym rozdziale pod uwagę warunki najbardziej odnoszą się do gór średniej wysokości o rzeźbie alpejskiej, leżących w średnich szero- kościach geograficznych, mają zastosowanie do wszystkich wycieczek. Zasadniczo Tatry są górami bardzo bezpiecznymi jak na oferowane atrakcje. Nie są bardzo wysokie, a skrajne punkty osiągane podczas jednodniowej wycieczki dzieli nie więcej niż 1500 m deniwelacji. Wytyczono tu gęstą sieć dobrze utrzymanych szlaków o trudnościach nie- przekraczających możliwości zwykłego zdrowego człowieka. Z każdego punktu na szlaku można w ciągu 3–4 godz. (w bardzo trudnych warunkach 5–6 godz.) dotrzeć do jakiegoś schroniska lub zamieszkanych siedzib ludzkich. Nie grożą tu trzę- sienia ziemi, a większość skał jest lita, więc niebez- pieczeństwo lawin kamiennych jest znikome. Zasad- niczo nie występują zagrożenia ze strony kłujących lub tnących roślin ani niebezpiecznych zwierząt (niedźwiedź jest o wiele mniej groźny niż jadowite węże, tropikalne pijawki lub roje meszek). Dlate- go wydaje się, że największe niebezpieczeństwo stanowią dla siebie sami turyści przeceniający kon- dycję i siły, niedoceniający zmiany pogody, nieorien- tujący się w terenie i nieposiadający umiejętności udzielenia pomocy. Pogoda w Tatrach jest zmienna, z dużą ilością opadów i częstymi wiatrami. Występują duże różnice temperatur pomiędzy stokami nasłonecznionymi i zacienionymi. Należy mieć dodatkową odzież chro- niącą od wiatru i deszczu, obowiązkowo rękawiczki i czapkę, nie zaszkodzi zabranie dodatkowej ciepłej bluzy, a poza latem też legginsów i skarpet. Nie ze względu na kanciaste kamienie, ale na możliwe śliskie skały po deszczu, a nawet oblodzenie nie- zbędne są wygodne i wytrzymałe buty na przyczep- nej, żłobkowanej podeszwie (typu vibram). Piękna pogoda również może spowodować problemy. Ze względu na rozrzedzoną atmosferę i brak pyłów Sprzęt do zabrania na każdą wycieczkę: • apteczka, folia NRC, • • telefon z zapisanymi numerami alarmowymi, • latarka, • donośny gwizdek, • mapa, • kompas (ewentualnie urządzenie GPS z wgranymi aktualnymi mapami rejonu). Ważnym elementem ekwipunku tatrzańskiego turysty jest mapa 5 Jak przygotować się do wycieczki tatrzańskiej Przed wyruszeniem w góry warto zadać sobie pyta- nie: po co tam idziemy? Odpowiedź na nie może rozwiązać wiele kolejnych problemów. Jeżeli chcemy tylko kilka godzin odpocząć na świeżym powietrzu, specjalnie się nie męcząc (dla różnych ludzi będzie to oznaczać różny poziom koniecznych do tego sił), najlepiej wybierać dowolny kierunek i atrakcje przy trasie, a w tej sytuacji znaczenie decydujące będą miały odległość i deniwelacja. Natomiast jeżeli pla- nujemy zobaczyć konkretną rzecz na szlaku (widok, rośliny, wspinaczy lub zwierzęta), warto się zastano- wić, o jakiej porze dnia będzie największa szansa na dobrą panoramę, zdjęcie lub widok. Od założonego miejsca należy wtedy odliczyć czas podejścia i w ten sposób można łatwo sprawdzić, kiedy trzeba wyjść na szlak. Jeśli celem wycieczki jest odległy, a wymarzony szczyt, poza zaplanowaniem czasu przejścia trasy warto też dobrze przemyśleć zawartość plecaka, np. ograniczyć do niezbędnego minimum ilość zabieranych rzeczy, aby zwiększyć szansę sukcesu. W każdym przypadku należy zapoznać się z tra- są poprzez przeczytanie opisu w przewodniku lub uważne przestudiowanie dobrej mapy, a nawet wy- pytanie godnej zaufania osoby znającej dany rejon. Jeżeli czas i możliwości pozwalają, warto skorzystać ze wszystkich tych sposobów i porównać uzyskane informacje. 18 ATLAS TATR POLSKICH I SŁOWACKICH | INFORMACJE OGÓLNE
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Atlas Tatr polskich i słowackich
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: