Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00149 010991 7495881 na godz. na dobę w sumie
Atlas drzew i krzewów - ebook/pdf
Atlas drzew i krzewów - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 193
Wydawca: SBM Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-8059-093-9 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> poradniki >> zdrowie
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Atlas drzew i krzewów prezentuje 140 gatunków roślin zdrewniałych, które mogą znaleźć zastosowanie w kuchni i domowym lecznictwie. Omówione w książce gatunki to w większości pospolite drzewa, krzewy i krzewinki dziko rosnące na terenie Polski, ale także rośliny obce, które przystosowały się do warunków klimatu umiarkowanego i z powodzeniem można je uprawiać w naszych ogrodach.

Znajdź podobne książki

Darmowy fragment publikacji:

140 gatunków D ziko rosnacych , i uprawianych w p olsce aleksanDra h alarewicz atlas Drzew i krzewów Wprowadzenie Przyrodnicze znaczenie drzew i krzewów jest zróżnicowane i trudne do przece- nienia. Rośliny te wydzielają tlen do atmosfery, przyczyniają się do oczyszczania powietrza, ograniczają erozję gleby, podtrzymują obieg wody. Rośliny zdrewnia- łe łagodzą oddziaływanie wysokiej temperatury i wiatru w ekosystemie, stanowią środowisko życia dla dzikich zwierząt. Od wieków dostarczały człowiekowi poży- wienia, lekarstw, opału, budulca i schronienia. W żywieniu człowieka owoce i liście pozyskiwane z określonych gatunków roślin zawsze były cenione ze względu na swoje walory smakowe lub właściwości lecznicze. W książce zamieszczono opisy i fotografie 140 gatunków drzew i krzewów. Dotyczą one 72 roślin rodzimych, zarówno dziko rosnących, jak i uprawianych. Nie brakuje również drzew i krzewów pochodzących z innych regionów geogra- ficznych, które zadomowiły się w naszych sadach i ogrodach (34 gatunki) oraz takich egzotycznych gatunków roślin (34 taksony), które nie nadają się do uprawy w gruncie, ale z powodzeniem rosną w donicach, jeśli stworzy się im dogodne warunki do rozwoju. Biorąc pod uwagę ocieplanie się klimatu i postępujące prace hodowlane nad odmianami bardziej wytrzymałymi na niską temperaturę, w nie- dalekiej przyszłości wydaje się możliwe również zaadaptowanie do naszych wa- runków klimatycznych drzew i krzewów o specjalnych wymaganiach uprawowych. Szczególny nacisk położono na możliwości kulinarnego i leczniczego wykorzy- stania wybranych gatunków. Jadalne części drzew i krzewów, a w szczególności wytwarzane przez nie owoce, mogą stanowić samodzielny posiłek, a wykorzystane jako składnik dania lub napoju wzbogacają jego walory smakowe i zapachowe. W przypadku niektórych gatunków, w formie ciekawostek, podano propozycje prostych przepisów kulinarnych. Dotyczą one wypróbowanych sposobów przygo- towania potraw, napojów lub przetworów, które stanowią część historii rodzin- nej autorki i są przekazywane z pokolenia na pokolenie lub zostały podpatrzone u znajomych z różnych regionów świata. Niektóre rośliny zdrewniałe zawierają substancje czynne, skutecznie przeciw- działające określonym chorobom, a współczesna medycyna w coraz większym stopniu korzysta z ich naturalnych, znanych od wieków właściwości. Na efekt ich działania trzeba zazwyczaj poczekać, ale stosowane rozważnie (systematycznie i w odpowiednich dawkach, najlepiej po konsultacji z lekarzem), zwalczają czynnik chorobotwórczy i pozwalają na regenerację, bez wprowadzania drastycznych zmian w organizmie człowieka. Zachęcając do skorzystania z leków Natury i podjęcia od- powiedzialnego samoleczenia, opis wybranych gatunków drzew i krzewów został wzbogacony o receptury przygotowania i dawkowania leczniczych preparatów ro- ślinnych. Preparaty te w większości zostały opracowane przez dr. nauk biologicznych Henryka Różańskiego, a przytoczone informacje pochodzą z publikacji: Poradnik zielarski (Krosno-Poznań, 1993) oraz Poradnik Fitoterapii (Krosno, 1990–1994). WPROWADZENIE | ATLAS DRZEW I KRZEWÓW 3 Przedstawiona książka może być również przydatna do oznaczania rodzimych drzew i krzewów oraz egzotycznych roślin zdrewniałych. W tym celu przygotowano krótką charakterystykę botaniczną każdego z gatunków, która uwzględnia cechy morfologiczne organów nadziemnych, takich jak pień, liście, kwiaty i owoce. W opi- sie gatunków ujęto również zwięzłe informacje z zakresu ich biologii (termin kwitnie- nia), ekologii (najczęściej zamieszkiwane zbiorowiska roślinne, wymagania dotyczą- ce podłoża, oświetlenia, wilgotności, odporności na mróz) oraz dotyczące rozprze- strzenienia geograficznego i możliwości uprawy. Podane terminy kwitnienia zazwy- czaj obejmują stosunkowo długi przedział czasowy, co jest związane z uzależnieniem tego procesu od przebiegu pogody i od miejsca bytowania (niziny, wyżyny, obszary górskie). Dane na temat siedliska są przy oznaczaniu tylko niewielką wskazówką, gdyż większość gatunków roślinnych jest zazwyczaj związana z więcej niż jednym typem zbiorowiska roślinnego. Uzupełnieniem części opisowej jest słowniczek bota- niczny, który zawiera i wyczerpująco objaśnia fachowe terminy użyte przy charakte- rystyce roślin. Przynależność systematyczna do rodzin botanicznych oraz nomenkla- tura polska i łacińska przedstawionych rodzimych gatunków roślin i ich rodzin zosta- ły przyjęte według pozycji: Mirek Z., Piękoś-Mirkowa H., Zając A., Zając M., Flowe- ring plants and pteridophytes of Poland – a checklist, PAN, Kraków 2002. Podano również najczęściej spotykane synonimy polskich nazw drzew i krzewów, w tym pol- skie nazwy ludowe, regionalne i dawniej używane. 4 ATLAS DRZEW I KRZEWÓW | WPROWADZENIE HISTORIA KULINARNEGO I LECZNICZEGO WYKORZYSTANIA ROŚLIN ZDREWNIAŁYCH Przydomowe ogrody i sady na działkach są w czasach współczesnych dość powszech- ne, jednakże historia wykorzystania roślin zdrewniałych przez człowieka ma długą tra- dycję. Dla ludzi pierwotnych ogromne zna- czenie miała znajomość jadalnych części drzew i krzewów oraz pozyskiwanie skład- ników pochodzenia roślinnego, które nada- wały się do uśmierzania bólu lub leczenia zranień. Z czasem zaczęto uprawiać te ga- tunki, które wyróżniały się smakiem, zapa- chem lub miały korzystny wpływ na zdrowie, co doprowadziło do rozwoju ogrodnictwa i sadownictwa. W starożytnym Egipcie, w czasach pa- nowania Kleopatry (I w. p.n.e.), gaje pal- my daktylowej i plantacje figowców po- rastały całą dolinę Nilu. Starożytne ludy zamieszkujące rejon Morza Śródziemnego uprawiały drzewa oliwne, orzechy i mig- dały. Uprawa orzechów i kasztanów jadal- nych rozpowszechniała się coraz bardziej na północ już w dobie starożytnej Grecji i Rzymu. W czasach Imperium Rzymskie- go powszechne były jabłonie, winogrona i róże. W materiałach paleobotanicznych odnalezionych na terenach dawnych osad słowiańskich spotykane są dość często pest- ki owoców jabłoni, grusz, wiśni, śliw i cze- reśni. Jednak bardzo trudno jednoznacz- nie stwierdzić, czy pochodzą one z drzew dziko rosnących, czy zasadzonych celowo przez człowieka. Pierwsze sady jabłoniowe założono dzięki staraniom królowej Bony w roku 1545. Zapiski prowadzone przez pisarzy miejskich w XV wieku wykazują, że w obrębie miast i ich przedmieść, rodziny płaciły czynsz z działek, na których rosły sady. Domyślać się można, że ich owoce były wykorzystywane przede wszystkim ku- linarnie. W dokumentach z XVII i XVIII wie- ku można znaleźć opisy sadów rosnących w sąsiedztwie zamków, przy zagrodach chłopskich i na terenie folwarków należą- cych do możnowładztwa. Od początku XIX wieku zaczęto zwracać więcej uwagi na wy- dajność drzew owocowych oraz liczne ko- rzyści płynące z ich uprawy. Wciąż jednak brakowało szkółek, w których można było nabyć drzewka dostosowane do lokalnych warunków mikroklimatycznych i glebowych. W roku 1840 w „Gazecie Ogrodniczej” po- jawił się pierwszy spis zalecanych odmian podstawowych drzew owocowych. Jednak w skali całego kraju nadal spożywano nie- wiele owoców. W wioskach jedzono przede wszystkim dzikie gruszki, śliwki i jabłka w postaci surowej, sporadycznie przetwo- rzone. Na mieszczańskich stołach owoce gościły rzadko, ze względu na cenę. Za- możniejsza szlachta jadała znacznie więcej owoców, ale raczej w postaci powideł, kom- potów lub soków. W początkach XX wieku nastąpił dalszy wzrost zainteresowania uprawą i wykorzystaniem drzew i krzewów owocowych zarówno rodzimych, jak i po- chodzących z innych, często dalekich kra- jów. W czasach współczesnych możliwość odwiedzania bazarów na trasie zagra- nicznych podróży pozwala na poznawanie produktów roślinnych o nieznanym smaku, zapachu i wyglądzie. Prowadzi to do roz- przestrzeniania się egzotycznych gatunków drzew i krzewów, tym bardziej że niektóre z nich można z powodzeniem uprawiać w warunkach domowych, zapewniając im troskliwą opiekę w okresie zimowym. Ludzie interesowali się leczniczym dzia- łaniem drzew i krzewów już od czasów sta- rożytności. W średniowiecznej Europie dzia- łalność zakonów (benedyktynów, cystersów i in.) zyskiwała coraz większe znaczenie ze względu na uprawę roślin leczniczych w klasztornych ogrodach oraz badanie ich działania. Źródłem wiedzy o roślinach lecz- niczych, zawartej w pierwszych polskich her- barzach była, poza wiadomościami płyną- cymi z klasztorów, również medycyna ludo- wa, która uwzględniała dodatkowo elemen- ty magii i wierzeń wyniesionych z dawnych pogańskich wierzeń. Od czasów renesansu zakładanie pierwszych ogrodów botanicz- nych prowadziło do intensywniejszych prac badawczych nad rodzimymi i egzotycznymi roślinami leczniczymi. W XVIII i XIX wieku wprowadzano coraz więcej naturalnych WPROWADZENIE | ATLAS DRZEW I KRZEWÓW 5 substancji jako środków leczących choro- by, na przykład w skład leku na malarię weszła kora drzewa chinowego. Obecnie w wielu krajach trwają intensywne badania nad biochemicznym składem roślin, głów- nie tropikalnych, w celu uzyskania nowych lekarstw naturalnego pochodzenia. Pozy- tywny wpływ substancji czynnych zawartych w konkretnych gatunkach drzew i krzewów na nasze zdrowie może stanowić zachętę do ich uprawy pod kątem wykorzystania właściwości leczniczych. BUDOWA MORFOLOGICZNA DRZEW I KRZEWÓW Drzewa mają pionowy pień, który rozgałę- zia się dopiero na pewnej wysokości i two- rzy koronę, natomiast krzewy i krzewinki rozgałęziają się przy samej ziemi w postaci wielu pędów równorzędnych, bez osi głów- nej, czyli pnia. Rośliny zdrewniałe różnią się wysokością. Małe drzewa dorastają do wysokości 8 m, drzewa średniej wielkości osiągają wysokość 15–24 m, a najwyż- sze znacznie ją przekraczają. Duże krzewy mają powyżej 2 m wysokości, z kolei małe krzewy wysokości poniżej 0,5 m to krzewin- ki. Grubość pnia drzew określa się średnicą mierzoną na wysokości 1,3 m od podłoża (tzw. pierśnica) lub obwodem pnia mierzo- nego na tej samej wysokości. szeroko rozłożystą koronę. Tylko u niektó- rych gatunków światłolubnych, jak sosna, modrzew, brzoza lub osika, konary w dol- nej połowie pnia obumierają ze względu na niedostateczną ilość światła docierającą do dolnej części korony. Drzewa rosnące w zwarciu wykształcają długi pień z wysoko osadzoną koroną. Korony drzew i krzewy rosnące na skraju lasu rozwijają się jedno- stronnie. Pień okrywa korowina, potocznie zwa- na korą. Początkowo jest ona cienka, z wie- kiem grubieje. Korowina składa się z wielu warstw martwego korka. Pod nimi znajduje się żywa tkanka przewodząca (łyko, floem) oraz tkanka twórcza (kambium), która wy- twarza nowe komórki floemu na zewnątrz i komórki drewna do wnętrza pnia. Korowi- na zabezpiecza pień przed uszkodzeniami i nadmiernym parowaniem. Kora każde- go gatunku drzewa ma charakterystyczną strukturę i barwę. Cechą rozpoznawczą roślin zdrewnia- łych, szczególnie zimą, gdy drzewa i krzewy są pozbawione liści, są osadzone na gałąz- kach pączki. Pączki to zawiązki pędów, liści lub kwiatów, osłonięte przez łuski lub okry- wę z włosków, które chronią przed przema- rzaniem i wysychaniem. Pączki kwiatowe niektórych drzew i krzewów różnią się wy- glądem od pączków liściowych. Dotyczy to szczególnie gatunków drzew, których kwiaty pojawiają się wczesną wiosną, np. derenia właściwego, wiązu, magnolii. Na gałązkach poniżej każdego pączka liściowego widocz- na jest blizna liściowa pozostawiona przez liść z poprzedniego sezonu wegetacyjnego. U różnych gatunków drzew blizny różnią się pod względem kształtu, barwy i wielkości. Szczególnie duże blizny pozostawiają liście kasztanowca białego i orzechów. Cechą Drzewa iglaste mają pień strzelisty, tzw. strzałę, widoczny od podstawy aż do wierz- chołka. Ich gałęzie są stosunkowo cienkie i zwykle ułożone prostopadle w stosunku do pnia lub pod pewnym kątem. Taki pień i ga- łęzie występują u świerka, jodły, modrze- wia, większości sosen, a z drzew liściastych u olszy. Pień drzew liściastych na określonej wysokości dzieli się na silne, skierowane ku górze i rozgałęziające się konary. Zespół konarów i gałęzi nazywa się koroną, a ich ogólny kształt – pokrojem. Większość gatunków ma charakterystyczny pokrój (stożkowy, kolumnowy, owalny, kuli- sty, zwisający lub rozesłany), umożliwiający ich rozpoznanie nawet ze znacznej odległo- ści. Pokrój drzewa jest jednak narażony na wpływ środowiska i może ulegać pewnym modyfikacjom. Drzewo pojedyncze, wy- stawione ze wszystkich stron na działanie promieni słonecznych i wiatru, wytwarza u gatunków iglastych pień walcowaty i ko- ronę sięgająca niemal do ziemi. U gatun- ków liściastych pojedynczo rosnące drzewo tworzy krótki, mocny pień i nisko osadzoną, 6 ATLAS DRZEW I KRZEWÓW | WPROWADZENIE rozpoznawczą niektórych gatunków są ciernie. Cierniste gałązki wykształcają gru- sza pospolita, robinia akacjowa, glediczja trójcierniowa, oliwnik wąskolistny, rokitnik pospolity, głogi. Na gałęziach innych drzew występują też wyraźne pęknięcia kory (duże przetchlinki), jak np. u czeremchy amery- kańskiej i jesionu amerykańskiego, lub gru- czoły wydzielające lepki wosk, jak u brzozy. Kolejną cechą przydatną do oznacza- nia gatunku jest sposób ulistnienia (skręto- ległe, naprzeciwległe, okółkowe) oraz wy- gląd liści. Liść składa się z ogonka i blaszki liściowej. Może mu towarzyszyć również para wyrostków zwanych przylistkami, któ- re wyrastają u nasady ogonka liściowego i przypominają właściwe blaszki liściowe lub mają postać cierni, wąsów. Ogonek liściowy podtrzymuje blaszkę liściową oraz umożliwia zmianę jej położenia, tak aby na powierzchnię blaszki liściowej podało jak najwięcej światła. Chociaż liście wszystkich roślin spełniają te same funkcje (fotosyn- teza, oddychanie, transpiracja), różnią się kształtem, który jest specyficzny dla każde- go gatunku i stanowi ważną cechę rozpo- znawczą. Można wyróżnić liście pojedyncze (proste), o jednej blaszce liściowej, i liście złożone, które są zbudowane z większej licz- by oddzielnych blaszek liściowych, zwanych listkami. Wśród liści złożonych wyróżnia się liście dłoniaste (palczaste) i pierzaste. Liście dłoniaste składają się z osobnych listków wyrastających promieniście na końcu ogon- ka liściowego. Mogą być trójlistkowe, pię- ciolistkowe lub wielolistne (kasztanowiec). Liście pierzaste mają listki ułożone parami po obu stronach wydłużonej osi, czyli osad- ki, stanowiącej przedłużenie ogonka liścio- wego. Liście są parzystopierzaste, gdy licz- ba listków jest parzysta (glediczja trójcier- niowa), lub nieparzystopierzaste (robinia akacjowa). W niektórych przypadkach listki w liściach złożonych ulegają przekształce- niu w wąsy, szczególnie te umieszczone na szczycie osadki. Określając rodzaj złożenia liścia należy brać pod uwagę również ich liczbę, nie tylko listków. Złożony liść wyki lub grochu jest zbudowany z parzystej licz- by listków ale jednocześnie obecność nie- parzystej liczby wąsów w szczytowej części liścia sprawia, że określamy go jako niepa- rzystopierzasty. Blaszka liściowa może mieć nasadę klinowato zwężoną (dąb bezszy- pułkowy), zaokrągloną (grusza), sercowatą (lipa) lub uszatą (dąb szypułkowy). Z kolei wierzchołek blaszki liściowej może być wy- kształcony w sposób zaostrzony (brzoza), wydłużony (topola czarna), tępo zakończo- ny (olsza czarna). W zależności od rodza- ju brzegu blaszki liściowej można wyróżnić np. liście całobrzegie (dereń właściwy, robi- nia akacjowa, magnolia), ząbkowane (kasz- tan jadalny, wierzba), piłkowane (wiśnia, czeremcha), podwójnie piłkowane (olsza czarna). Na blaszce liściowej widoczne jest WPROWADZENIE | ATLAS DRZEW I KRZEWÓW 7 unerwienie, czyli sieć wiązek przewodzących znajdujących się w wewnętrznych tkankach liścia, które doprowadzają wodę z sola- mi mineralnymi i odprowadzają asymilaty. Większość drzew i krzewów ma unerwienie pierzaste, z wyraźnie zaznaczonym nerwem środkowym (głównym), od którego od- chodzą w obie strony nerwy boczne. Nerw główny zazwyczaj dzieli blaszkę liściową na dwie symetryczne połówki. U niektórych ga- tunków części te są wyraźnie nierówne, zwy- kle u nasady. Liście, u których prawa i lewa część blaszki liściowej sa różnej wielkości noszą nazwę asymetrycznych (wiązy, wią- zowiec). Dość często spotykane jest również unerwienie dłoniaste, gdy od końca ogonka liściowego odchodzi kilka nerwów prawie tej samej grubości (klon, platan). Większość europejskich drzew i krzewów liściastych traci ulistnienie jesienią, co po- przedza zmiana ich zabarwienia. Zjawisko to jest spowodowane rozpadem zielonego chlorofilu oraz ujawnieniem się barwników towarzyszących chlorofilowi, takich jak żółty ksantofil, czerwony karoten oraz antocyjany, które w zależności od odczynu soku komór- kowego w wakuoli (strukturze wewnątrzko- mórkowej, która jest otoczona pojedynczą błoną i wypełniona roztworem wodnym) wybarwiają się na różowy, niebieski lub fio- letowy kolor. Barwa jesienna liści jest cechą charakterystyczną wielu gatunków drzew i krzewów, na przykład liście brzozy, topoli, jesionu stają się złocistożółte, liście buka – pomarańczowobrunatne, dębu czerwone- go i jarzębu brekinia – czerwone, sumaka octowca – purpurowe. Z czasem u podsta- wy ogonka liściowego powstaje warstwa cienkościennych, luźno ułożonych komórek (warstwa odcinająca), która osłabia jego nasadę i powoduje odłamanie się liścia. Po opadnięciu liści na podłoże powraca do gleby znaczna cześć składników mineral- nych pobranych przez roślinę. Liście drzew i krzewów iglastych nie są zrzucane przed nadejściem zimy (wyjątkiem jest modrzew), co nie oznacza, że żyją wiecznie. W ciągu 2–10 lat stare igły są zastępowane nowym ulistnieniem. Długość życia igły zależy od gatunku rośliny i warunków środowiska. Rozróżnienie gatunków drzew i krze- wów ułatwiają cechy budowy morfologicz- nej kwiatów. W pełni ukształtowany kwiat składa się z działek kielicha, płatków koro- ny, pręcików i słupka lub słupków. Działki kielicha wraz z płatkami korony noszą na- zwę okwiatu. Okwiat pełni funkcję ochron- ną w stosunku do organów rozmnażania oraz rolę powabni w przypadku kwiatów zapylanych przez owady. Kwiat zawierający organy rozrodcze męskie (pręciki) i żeńskie (słupek) nazywa się obupłciowym (lipa, wi- śnia, jabłoń, śliwa). Jeżeli obecny jest tylko jeden rodzaj organów rozrodczych, kwiat jest określany jako jednopłciowy (drzewa iglaste, brzoza, olsza, dąb). Drzewo jed- nopienne ma zarówno kwiaty męskie, jak i żeńskie (świerk, brzoza, olsza), na drze- wach i krzewach dwupiennych wyrastają tyl- ko kwiaty męskie lub żeńskie (cis, jałowiec, wierzba, topola). Kwiaty rzadko występują na pędach pojedynczo – zwykle są zebra- ne w kwiatostany. Najczęściej spotykanymi kwiatostanami u drzew i krzewów są: • kotka (bazia) – kwiatostan, w którym poje- dyncze, bezpłatkowe i jednopłciowe kwiaty są osadzone na osi głównej bez szypułek lub z krótkimi szypułkami. Oś główna jest przeważnie wiotka i po osiągnięciu przez kwiaty dojrzałości odpada w całości (olsza, brzoza, topola, wierzba); • grono – na usztywnionej osi głównej kwiatostanu wyrastają szypułkowe kwiaty, które zakwitają od nasady do części szczy- towej (czeremcha); • wiecha – typ kwiatostanu, w którym na osi głównej wykształcają się boczne odgałęzie- nia drugiego i trzeciego rzędu, a na nich wyrastają kwiaty (kasztanowiec); • baldach – pojedyncze kwiaty wyrastają na szypułkach, mniej więcej jednakowej dłu- gości, z jednego miejsca na szczycie pędu. Najwcześniej rozkwitają kwiaty zewnętrzne, później te położone w środku kwiatostanu (dereń); • baldachogrono – typ kwiatostanu, w któ- rym szypułki poszczególnych kwiatów wyra- stają na różnej wysokości na pędzie głów- nym i dorastają mniej więcej do tej samej wysokości (jarzębina, jabłoń). 8 ATLAS DRZEW I KRZEWÓW | WPROWADZENIE Sposoby ulistnienia a b c d a. skrętoległe, b. nakrzyżległe, c. naprzeciwległe, d. okółkowe Rodzaje liści złożonych a b d e a. trójlistkowy, b. dłoniasto złożony, c. wachlarzowatopalczasty, d. parzystopierzasty, e. nieparzystopierzasty z wąsami, f. podwójnie nieparzystopierzasty c f WPROWADZENIE | ATLAS DRZEW I KRZEWÓW 9 Typy liści proste (pojedyncza blaszka liściowa) złożone (kilka blaszek liściowych zwanych listkami, osadzonych na wspólnej osi) Kształty liści pojedynczych a b c d e f g h i j k l m n o p r s t a. szpilkowy, b. igiełkowaty, c. równowąski, d. lancetowaty, e. owalnie lancetowaty, f. jajowaty, g. spiczastojajowaty, h. odwrotnie jajowaty, i. łopatkowaty, j. eliptyczny, k. okrągły, l. nerkowaty, m. odwrotnie sercowaty, n. sercowaty, o. romboidalny, p. pierzastowrębny, r. oszczepowaty, s. strzałkowaty, t. trójkątny Rodzaje brzegu liścia a b c d e f g h a. całobrzegi, b. karbowany, c. ząbkowany, d. piłkowany, e. podwójnie piłkowany, f. ząbkowany z kolcami, g. poszarpany, h. falistowcięty 10 ATLAS DRZEW I KRZEWÓW | WPROWADZENIE Użyłkowanie liścia a b c d e a, b. pierzaste, c. równoległe (łukowate), d. dłoniaste, e. wachlarzowate Budowa kwiatu szyjka znamię nitka pręcika płatki korony zalążki zalążki działki kielicha nektarnik szypułka oś kwiatowa dno kwiatowe Zalążnia słupka Kwiat łącznik pyłek pylnik nitka pręcika Pręcik WPROWADZENIE | ATLAS DRZEW I KRZEWÓW 11 NAJSMACZNIEJSZE DARY PRZYRODY – OWOCE Owoce, będące organami charakterystycz- nymi dla roślin okrytonasiennych, powsta- ją po zapyleniu kwiatu, czyli przeniesieniu ziarna pyłku na znamię słupka. U roślin nagonasiennych (drzewa i krzewy iglaste) ziarno pyłku opada bezpośrednio na zalą- żek znajdujący się na łusce niczym nieosło- niętej. U roślin okrytonasiennych zalążki są ukryte we wnętrzu rozrośniętej dolnej części słupka, noszącej nazwę zalążni. Po proce- sie zapłodnienia zalążnia słupka rozrasta się, co zmienia wygląd kwiatu i utrudnia zrozumienie procesu formowania owocu. Przekształcona zalążnia tworzy owocnię, w budowie której można wyróżnić trzy war- stwy: zewnętrzną – egzokarp, wewnętrzną – mezokarp i wewnętrzną – endokarp. Z kolei obecne w zalążni zalążki przekształcają się z czasem w nasiona, otoczone twarda łupiną nasienną. Owocem jest więc organ składa- jący się z owocni i jednego lub wielu nasion. Niekiedy w powstawaniu owocu uczestniczy dno kwiatowe lub inne części kwiatu, takie jak oś kwiatowa czy okwiat. Wówczas for- mujący się owoc określa się mianem owocu rzekomego (szupinkowego), w odróżnieniu od owocu właściwego. W przypadku niektó- rych gatunków jest możliwe zawiązanie się owocu pozbawionego nasion (winogrona, niektóre pomarańcze). U hodowlanych od- mian bananów i owoców drzewa chlebowe- go brak nasion wpływa na zwiększenie ich rozmiarów i polepszenie smaku. Do narodzin owocu dochodzi w chwili zapylenia kwiatu. Następstwem tego proce- su jest okres wzrostu i rozwoju aż do fazy dojrzewania, która przejawia się uzyska- niem odpowiedniej wagi, zmianą barwy, określonym smakiem i zapachem. W mia- rę wzrastania owoc gromadzi wodę, sole mineralne i określone związki organiczne. Początkowe fazy rozwoju cechuje intensyw- ne oddychanie, które z czasem ulega spo- wolnieniu. Każda zmiana wyglądu owocu odpowiada ściśle określonym procesom biochemicznym, które uchodzą uwadze, bowiem przyroda wykonuje swoją pracę nieustannie. Różnicowanie się smaku to rezultat zmiennej koncentracji węglowoda- nów i kwasów organicznych. Wzmaganie się zapachu jest efektem wydzielania takich związków lotnych, jak alkohole, sterydy, al- dehydy i aceton, które muszą wyparować. Wyeliminowanie na przykład etylenu, który jest silnie wydzielany przez niektóre owoce, zapobiega ich przedwczesnemu dojrzewa- niu. Po osiągnięciu dojrzałości owoc spa- da na ziemię, uwalniając nasiona, go- towe dać początek nowej roślinie. Część owoców otwiera się w sposób naturalny (owoce pękające), w pozostałych musi dojść do rozłożenia ścian owocni, aby uwolnić nasiona (owoce niepękające). W zależności od budowy owocni owo- ce właściwe można podzielić na suche i mięsiste. Do owoców suchych należą: • orzech lub orzeszek – owoc niepękający, jednonasienny, o zdrewniałej owocni nie- zrośniętej z nasionem (dąb, buk). Orze- szek może mieć dodatkowe oskrzydlenie powstałe z przekształcenia liści przykwia- towych (wiąz, jesion, lipa, leszczyna); • niełupka – owoc niepękający, jedno- nasienny, ma skórzastą lub zdrewniałą owocnię otaczającą luźno nasiono, często zaopatrzony w dodatkowy aparat lotny (skrzydlaki klonu); 12 ATLAS DRZEW I KRZEWÓW | WPROWADZENIE • torebka – owoc pękający, jedno- lub wie- lonasienny, wykształca owocnię suchą (to- pola, wierzba), wyjątkiem jest torebka kasz- tanowca o mięsistym mezokarpie; • strąk – owoc pękający dwustronnie wzdłuż szwu brzusznego i grzbietowego, zwykle wielonasienny, o owocni suchej (robinia akacjowa); • mieszek – owoc pękający wzdłuż jednego szwu, jedno lub wielonasienny, wykształca owocnię suchą (magnolia, anyż). Owoce mięsiste mają przynajmniej jed- ną warstwę owocni wykształconą w postaci tkanki miękiszowej o różnym zabarwieniu. Do tej grupy owoców należą: • pestkowiec – owoc o niepękającej owocni, najczyściej jednonasienny. W budowie pest- kowca wyróżnia się egzokarp wykształcony w postaci skórki, mięsisty mezokarp i zdrew- niały endokarp, przekształcony w pestkę. U wielu pestkowców soczysty mezokarp jest jadalny (czereśnia, tarnina, oliwka) i wabi zwierzęta, które spożywając owoce, przy- czyniające się do ich rozsiewania. U nie- których może pozostać zielony i wówczas jest niejadalny (orzech włoski, migdałowiec pospolity); • jagoda – owoc o niepękającej owocni i licznych (rzadziej pojedynczych) nasio- nach, w którym zarówno mezo- jak i endo- karp są mięsiste i silnie rozwinięte (bez, li- gustr). Pewną modyfikacją jagody są owoce roślin cytrusowych, w których skórkę owocu stanowi egzokarp z licznymi komórkami wydzielniczymi oraz gąbczasty mezokarp, a endokarp wytwarza gąbczaste woreczki wypełnione soczystym miąższem. Często spotykanym owocem rzekomym u przedstawicieli drzew i krzewów z rodzi- ny różowatych jest owoc typu jabłko (ja- błoń, grusza, pigwa, jarząb, głóg). W tym przypadku właściwą część owocu stanowią pergaminowe komory zawierające kilka na- sion. Mięsista część jabłka powstała w wyni- ku silnego przekształcenia dna kwiatowego. Obok owoców pojedynczych mogą powsta- wać również owoce złożone. Dzieje się tak wówczas, gdy pojedyncze owoce powstałe z wielu zalążni jednego wielosłupkowego kwiatu tworzą jedną zwartą grupę. Przykła- dem owocu złożonego jest wielopestkowco- wy owoc jeżyny, zbudowany z osadzonych na wspólnej osi pestkowców zrośniętych ze sobą owocniami, oraz wieloorzeszkowy owoc róży, w którym silnie rozrośnięte dno kwiatowe obrasta drobne orzeszki. Współczesny stan wiedzy żywieniowej wskazuje jednoznacznie, że owoce oraz ich przetwory powinny być spożywane nie tylko ze względów smakowych, ale przede wszystkim zdrowotnych, i to kilka razy w ciągu dnia. Są to produkty żywnościowe niskoenergetyczne, a zawarte w owocach witaminy i składniki mineralne zmniejsza- ją ryzyko wystąpienia chorób wynikających z wadliwego żywienia, takich jak miażdży- ca, choroby układu krążenia i niektóre typy nowotworów. SUBSTANCJE CZYNNE DOSTARCZANE PRZEZ ROŚLINY ZDREWNIAŁE Badania nad składem chemicznym drzew i krzewów zapoczątkowano prawie 200 lat temu. Doprowadziły one do wyizolowa- nia wielu związków chemicznych, z których znaczną część zbadano farmakologicznie. Trzy podstawowe grupy związków orga- nicznych: węglowodany, białka i tłuszcze, są obecne we wszystkich roślinach. Stano- wią one materiał do budowy nowych ko- mórek i tkanek oraz dostarczają energii niezbędnej do przeprowadzania procesów biochemicznych. Obok nich występują rów- nież specyficzne substancje określane jako związki czynne, często o złożonej budowie chemicznej, które nie stanowią materiału energetycznego i budulcowego, ale wyka- zują silne działanie fizjologiczne i są nie- zbędne do prawidłowego funkcjonowania organizmu człowieka. Do najważniejszych grup związków chemicznych odpowiedzial- nych za określone działanie farmakologicz- ne należą: glikozydy, alkaloidy, taniny, fla- wonoidy, olejki eteryczne, kwasy organiczne i witaminy. WPROWADZENIE | ATLAS DRZEW I KRZEWÓW 13 Glikozydy Glikozydy są związkami o różnorodnej bu- dowie chemicznej i funkcji. Powstają w wy- niku połączenia kilku cząsteczek cukru pro- stego i cząsteczki związku o charakterze niecukrowym. Ze względu na łatwą roz- puszczalność w wodzie są to związki bar- dzo nietrwałe. Występują w soku komórko- wym roślin i nadają im charakterystyczny zapach i gorzki smak. Niektóre spośród nich wykazują właściwości trujące, np. gli- kozydy cyjanowodorowe z pestek czereśni, wiśni lub gorzkich migdałów. Występujące w owocach porzeczki antraglikozydy mają właściwości przeczyszczające, a glikozydy antocyjanowe wzmacniają naczynia włoso- wate i korzystnie wpływają na wzrok. Z ko- lei glikozydy fenolowe, na przykład salicy- na pozyskiwana z liści wierzby purpurowej, działają przeciwzapalnie, przeciwbólowo i przeciwgorączkowo. Alkaloidy Jest to grupa substancji o charakterze za- sadowym, zawierających azot pochodzą- cy bezpośrednio z aminokwasów. Ich funk- cja w roślinie wiąże się z ochroną przed wrogami naturalnymi. Wykazują zróżni- cowane, silne działanie farmakologiczne, nieraz trujące. Pozyskiwane z berberysu pospolitego alkaloidy izochinolinowe wy- korzystuje się jako środek przeciwbólowy i rozkurczowy. Taniny (garbniki) Taniny to polimeryczne związki fenolowe o zróżnicowanym charakterze i pochodzeniu. Nadają tkankom roślin intensywnie cierpki i gorzki smak. Pełnią funkcję ochronną przed roślinożercami i patogenami. Wydzielane przez niektóre rośliny do środowiska wyka- zują działanie allelopatyczne, które objawia się zahamowaniem wzrostu i rozwoju innych roślin w najbliższym otoczeniu. Ze  względu na zdolność łączenia się z białkami skór zwierzęcych są nazywane garbnikami i stoso- wane do wyprawiania surowych skór i prze- kształcania ich w surowiec przemysłowy. Garbniki pozyskuje się z kory dębów, orze- cha włoskiego, kasztanowca. Ich źródłem są również owoce dzikiej gruszy oraz jarząbu pospolitego. Stosowane wewnętrznie hamu- ją przepuszczalność błony śluzowej, działają ściągająco i przeciwzapalnie. Flawonoidy (związki flawonowe) Flawonoidy są najbardziej zróżnicowaną strukturalnie grupą spokrewnionych związ- ków fenolowych. W roślinie odpowiadają za zabarwienie organów (antocyjany nadają 14 ATLAS DRZEW I KRZEWÓW | WPROWADZENIE kolor czerwony, niebieski, fioletowy, kwer- cetyna – brązowoczerwony i pomarańczo- wy), chronią przed promieniowaniem nad- fioletowym oraz odstraszają roślinożerców. Występują powszechnie w świecie roślin w owocach. Wykazują zróżnicowane działa- nie farmakologiczne. Ogólnie jako przeciw- utleniacze naturalnego pochodzenia chronią organizm człowieka przed uszkodzeniami oksydacyjnymi komórek i wpływem substan- cji rakotwórczych. Obecne w owocach gło- gu jednoszyjkowego, dwuszyjkowego i pe- rełkowca japońskiego runtyna i kwercetyna zwiększają elastyczność oraz zmniejszają łamliwość naczyń krwionośnych. Hiperozyd i kemferol występujące w dzikim bzie czar- nym wykazują działanie moczopędne. Olejki eteryczne (olejki lotne) Olejki lotne są mieszaniną ciekłych, zazwyczaj lotnych substancji zapachowych. Są szeroko rozpowszechnione w świecie roślin. Zawar- tość olejków w organach roślin bywa bardzo różna i zmienna w zależności od warunków otoczenia, a nawet pory dnia. Zazwyczaj naj- większe ilości olejków występują w roślinach tuż przed kwitnieniem, ewentualnie w przy- padku roślin gromadzących olejki w owocach w czasie ich dojrzewania. Dzięki obecności olejków eterycznych rośliny skuteczniej zwa- biają owady zapylające, zniechęcają roślino- żerców do żerowania i osłabiają rozwój są- siadujących roślin konkurencyjnych. Działają leczniczo w infekcjach górnych dróg odde- chowych (sosna), moczopędnie (sosna), od- każająco i uspokajająco (jałowiec pospolity). Kwasy organiczne Występują głównie w owocach (berberys po- spolity, dziki bez czarny), rzadziej w liściach. Najczęściej spotykane to kwas jabłkowy i cy- trynowy, dostarczające wyraźnie kwaśnego smaku. Oprócz walorów smakowych kwasy organiczne mają znaczenie w lecznictwie. Kwas salicylowy pozyskiwany z owoców ma- lin stanowi lek napotny i przeciwgorączkowy. Z kolei kwas benzoesowy nagromadzony w owocach borówek i żurawiny błotnej spra- wia, że produkty przyrządzone z tych roślin odznaczają się dużą trwałością. Witaminy Witaminy występują w roślinach w niewiel- kich ilościach. Ich brak lub niedobór powo- duje awitaminozę, która w poważnym stop- niu zagraża stanowi zdrowia. Witamina A (retinol) występuje w rośli- nach pod postacią karotenu (prowitami- ny A). Najwięcej prowitaminy A zawierają owoce jarzębiny, róży, czerwonej porzeczki i rokitnika. Najlepiej wchłania się w obec- ności tłuszczu. Witamina A korzystnie wpły- wa na wzrost i rozwój oraz stan skóry i błon śluzowych. Niedobór powoduje łuszczenie skóry i zaburzenia wzroku. Witamina B1 (tiamina) jest obecna w orze- chach laskowych i arachidowych, kaszta- nach, owocach dzikiej róży. Podobnie jak pozostałe witaminy z grupy B oraz witamina C, jest rozpuszczalna w wodzie i wrażliwa na wysoka temperaturę. Korzystnie wpływa na system nerwowy, pracę żołądka, prze- mianę węglowodanów w organizmie. Witamina B2 (ryboflawina) jest obecna w owocach dzikiej róży. Bierze udział w pro- cesach wzrostowych i powstawaniu komó- rek. Jej niedobór sprzyja występowaniu sta- nów zapalnych błony śluzowej jamy ustnej (zajady) i pękaniu warg. Witamina B3 (witamina PP, kwas nikoty- nowy, niacyna) występuje w kiełkach zbóż, warzywach strączkowych, owocach róży. Reguluje czynności żołądka oraz uczestni- czy w przemianach substancji białkowych w procesie trawienia. Korzystnie wpływa na system nerwowy i skórę. Witamina B5 (kwas pantotenowy) jest spotykana dość powszechnie w roślinach. Najwięcej tej witaminy dostarczają orzechy. Kwas pantotenowy bierze udział w wielu procesach metabolicznych. Witamina B6 (pirydoksyna) występuje w czereśniach i jabłkach. Uczestniczy w bio- syntezie aminokwasów. Jest niezbędna po leczeniu antybiotykami oraz dla kobiet WPROWADZENIE | ATLAS DRZEW I KRZEWÓW 15 przyjmujących hormonalne środki antykon- cepcyjne. Niedobór przyczynia się do zmian skórnych i zaburzeń nerwowych. Witamina C (kwas askorbinowy) jest naj- częściej występującą w roślinach witaminą, jednak jest nietrwała. Ulega rozkładowi w wyższych temperaturach, pod wpływem powietrza, światła i w wyniku zetknięcia z metalami. Łatwiej utrzymuje się w środo- wisku kwaśnym. Głównym źródłem witami- ny C są owoce róży, rokitnika, czarnej po- rzeczki, owoce cytrusowe. Witamina E (tokoferol) jest składnikiem olejów roślinnych. Występuje w owocach granatu, migdałach. Oddziałuje korzystnie na funkcjonowanie gruczołów płciowych. Przeciwdziała utlenianiu witaminy A i związ- ków tłuszczowych. Witamina K (filochinon) występuje w li- ściach kasztanowca i w owocach róży. Po- dobnie jak witaminy A i E, jest rozpuszczal- na w tłuszczach. Ma właściwości koagula- cyjne, co zapewnia prawidłowe krzepnięcie krwi. UPRAWA DRZEW I KRZEWÓW Przedstawione poniżej najważniejsze zale- cenia dotyczące uprawy drzew i krzewów można podzielić na pięć kategorii: sadze- nie, przesadzanie, przycinanie, podlewanie oraz nawożenie. Przed posadzeniem drzewa lub krzewu należy bardzo starannie wybrać odpowied- nie miejsce. Jest to ważne, ponieważ rośli- na będzie rosła w wybranym miejscu przez wiele dziesiątek lat, a już po upływie kilku lub kilkunastu nie będzie możliwości jej przesadzenia. Przy wyborze miejsca należy się kierować wymaganiami rośliny (wilgot- ność i struktura gleby, odczyn, preferencje dotyczące naświetlenia, mrozoodporność). Wybór miejsca posadzenia powinien być dobrze przemyślany także z użytkowego punktu widzenia. Ma to istotne znacze- nie w przypadku, gdy drzewo ma zostać zasadzone w bezpośrednim sąsiedztwie domu lub w ogrodzie. Należy więc wybrać przede wszystkim miejsce, w którym roślina po urośnięciu nie będzie powodowała za- grożenia (przewrócenie, uszkodzenie fun- damentów przez korzenie), ale także nie będzie przeszkadzała w codziennym życiu mieszkańców (zasłanianie widoku, zacie- nianie, blokowanie przejazdu większego samochodu). Po wykopaniu dołu średnicy mniej więcej dwukrotnie większej niż sze- rokość bryły korzeniowej oraz głębokości nieco większej niż jej wysokość należy ob- sypać bryłę ziemią, lekko udeptać i podlać obficie wodą. Przesadzanie drzew i krzewów należy wykonywać tylko w sytuacjach niezbędnych, najlepiej w okresie ich spoczynku (późna je- sień lub wczesna wiosna). Główne kryterium stanowi wiek rośliny. Im drzewo jest starsze, tym szanse jego pomyślnego przesadzenia stają się mniejsze. Gatunkami, które naj- gorzej znoszą przesadzanie, są magnolie i dęby. Może ono szkodzić w mniejszym stop- niu bukom, morwom i jałowcom. Przesadza- nie najlepiej znoszą platan i bukszpan. Bardzo istotnym zabiegiem hodowla- nym jest odpowiednie cięcie drzew i krze- wów owocowych, które decyduje o obfitym plonowaniu. Istnieją gatunki wyjątkowo do- brze tolerujące ten zabieg (np. stosowane często do budowy żywopłotów grab, ligustr, bukszpan lub żywotnik), ale są i takie, które znoszą go źle (kasztanowiec, dąb). Przycina się głównie rośliny młode, w celu uformo- wania ich sylwetki. Należy regulować kształt korony, wycinając pędy rosnące pionowo, tzw. wilki. Powinno się wycinać też zbędne przyrosty jednoroczne i przerzedzać zbyt zagęszczone fragmenty. Późniejsze przyci- nanie należy ograniczyć do usuwania od- rośli oraz suchych i chorych gałęzi, a także, szczególnie w przypadku drzew owoco- wych, do prześwietlania korony. Przycinanie należy wykonywać w odpowiedni sposób i w czasie właściwym dla danego gatun- ku. Jabłonie, grusze oraz śliwy przycina się pod koniec lutego, brzoskwinie i nektaryny lepiej przycinać, gdy jest cieplej (kiedy na 16 ATLAS DRZEW I KRZEWÓW | WPROWADZENIE gałęziach pojawią się pąki), a wiśnie, cze- reśnie i morele po zbiorze owoców, gdyż wtedy drzewa są mniej narażone na za- każenie ran patogenami. Sposób cięcia krzewów owocowych zależy od tego, na jakich pędach roślina kwitnie i owocuje. Porzeczki czerwona i biała owocują na krótkopędach wyrastających z dwu- i czte- roletnich gałązek, a czarna na pędach rocznych lub dwuletnich. Czarną porzecz- kę należy więc nieustannie odmładzać, a pozostałym pozwolić wyprowadzić kil- kuletnie pędy i dopiero je przycinać, aby wydawały wiele krótkopędów. Podobnie jak czerwoną porzeczkę należy prowadzić agrest. Aronia owocuje na pędach jedno- rocznych, trzy- i pięcioletnich z krótkopę- dami, dlatego można ją ciąć zarówno wio- sną, jak i jesienią. Większość odmian malin owocuje na dwuletnich pędach, więc należy je prowadzić w dwuletnim cyklu rozwoju. Po posadzeniu na wiosnę należy przyciąć pędy przy ziemi, wyrosną wtedy te, które zaowo- cują w następnym roku. Latem po zebraniu owoców trzeba wyciąć pędy owocujące, a pozostawić tylko pędy młode, które dadzą plon za rok. Przystępując do podlewania należy brać uwagę nie tylko aktualny stan nawodnienia gleby, lecz także wymagania danego ga- tunku. Rośliny w gruncie podlewa się tylko w sezonie wegetacji, a więc od wiosny do je- sieni, późnym popołudniem lub wieczorem, w drugiej kolejności bardzo wcześnie rano. Częste podlewanie, zwłaszcza w okresie suszy, jest konieczne w przypadku młodych drzewek, mających jeszcze stosunkowo płytki i mało rozwinięty system korzeniowy. Drze- wa i krzewy rosnące w donicach są bardziej wrażliwe na przesuszenie bryły korzeniowej niż te rosnące w gruncie. Przenosząc je na okres zimowania do pomieszczeń, nie należy ograniczać ich podlewania. ZASADY ZBIORU, SPOŻYWANIA I PRZECHOWYWANIA SUROWCÓW ROŚLINNYCH Liście drzew i krzewów zbiera się najczę- ściej bezpośrednio przed lub w początko- wym okresie kwitnienia. Niektóre liście, np. brzozy, pozyskuje się wcześniej, czyli wtedy, kiedy są świeżo rozwinięte. Należy zwracać uwagę aby zbierane liście były dobrze wy- kształcone, zdrowe, bez plam i uszkodzeń, niewiędnące. Kwiaty są częścią rośliny, która wymaga najwięcej staranności w czasie zbioru. Doko- nuje się go najczęściej ręcznie od początku kwitnienia (lipa) do pełnego rozkwitu, ale zawsze przed zawiązaniem owoców (wyjąt- kiem są elementy okwiatu ketmii szczawio- wej). Przy zbiorze kwiatów z wysokich drzew obcina się końce gałązek z kwiatostanami i dopiero z nich obrywa pojedyncze kwiaty. Pora zbioru jest bardzo ważna ze względu na to, że kwiat szybko traci jędrność i barwę. Kwiaty należy zbierać w godzinach popołu- dniowych przy suchej, słonecznej pogodzie. Liście i kwiaty przeznaczone do suszenia należy zagospodarować w dniu zbioru. Po umyciu należy je pozostawić do wysuszenia w miejscach ocienionych i przewiewnych. Zaleca się, aby w czasie suszenia tempe- ratura nie przekraczała 35°C, gdyż inaczej zawarte w tkankach roślinnych olejki lotne z łatwością ulatniają się. Dużym błędem jest suszenie roślin na słońcu. Następuje wów- czas ich odbarwienie i rozkład wielu cen- nych substancji. Czas suszenia w temperatu- rze pokojowej wynosi 4–9 dni. Wysuszonych liści i kwiatów nie należy przetrzymywać zbyt WPROWADZENIE | ATLAS DRZEW I KRZEWÓW 17 długo w miejscach suszenia, gdyż będzie osiadał na nich kurz. Najlepiej do przecho- wania wysuszonych produktów roślinnych nadają się czyste torebki papierowe, płó- cienne woreczki, ciemne szklane pojemniki lub suche pudełka. Najlepiej umieścić je w miejscu suchym i chłodnym. Przechowy- wane w ten sposób wysuszone rośliny za- chowują swoją przydatność do 15 miesięcy. Przy zbiorze owoców duże znaczenie ma stopień ich dojrzałości. Przedwczesny lub opóźniony zbiór może nie tylko pogorszyć ich wygląd zewnętrzny, lecz także negatywnie wpłynąć na walory smakowe i długość prze- chowywania. Z owocami mięsistymi prze- znaczonymi do dłuższego przechowywania należy obchodzić się bardzo delikatnie, aby nie spowodować zadrapań, przekłuć lub wgnieceń skórki. Należy je zbierać w dni su- che i słoneczne. Owoce suche są surowcem trwalszym, jednak ich zbiór może utrudniać niejednoczesne dojrzewanie owoców na tym samym osobniku. Większość owoców nadaje się do spo- życia w stanie surowym, ale są też takie, któ- re wymagają przetworzenia. Owoce roślin zdrewniałych można mrozić, suszyć, kan- dyzować lub marynować (śliwki w occie). Służą do wyrobu soków, przecierów i wina, a po dodaniu cukru powstają z nich mar- molady, dżemy, powidła i galaretki. Korę ze zdrewniałych pędów lub korzeni pozyskuje się w celach leczniczych na wio- snę. Okres, w którym pączki liściowe zaczy- nają pęcznieć, jest najbardziej odpowiedni do zdejmowania kory, gdyż w tym czasie łatwo odstaje ona od drewna. Na stanowi- skach naturalnych można pozyskiwać korę wyłącznie z pędów drzew i krzewów ściętych przy wyrębach. WAŻNIEJSZE METODY PRZYGOTOWANIA WYCIĄGÓW LECZNICZYCH Spośród różnych metod otrzymywania sub- stancji czynnych występujących w leczni- czych drzewach i krzewach, niektóre nadają się do zastosowania we własnym zakresie. wierają dużo garbników, takich jak kłącza, korzenie, kora lub gałązki. Nie należy w ten sposób przygotowywać napojów z surowca zawierającego olejki eteryczne. Odmierzo- ną ilość surowca zalewa się letnią wodą i gotuje przez 5–30 minut (w zależności od konsystencji materiału) pod przykryciem. Po  przestygnięciu odwar należy odcedzić. Spożywać wkrótce po przygotowaniu, jesz- cze ciepły i niesłodzony. Nie nadaje się do dłuższego przechowywania. Wywar Metoda stosowana w przypadku materiału roślinnego, który z trudem oddaje substan- cje czynne do gorącej wody, na przykład nasiona, korzenie, kora. Przeznaczoną por- cję rozdrobnionego lub roztłuczonego ma- teriału roślinnego należy zalać zimną wodą i moczyć przez kilka godzin. Następnie doprowadzić wodę do wrzenia i gotować 10–20 minut. Całość ostudzić. Następnie przecedzić, pozostałą resztę odcisnąć. Płyn wypić, ewentualnie dosłodzić miodem. Po- nieważ jest to wywar wodny, może być prze- chowywany tylko przez krótki czas. Powinien być spożyty w ciągu jednego dnia. Napar Metoda ta jest zwykle stosowana do przygo- towywania herbatek. Nadaje się szczegól- nie w przypadku kwiatów, owoców i delikat- nych liści, które zawierają łatwo ulatniające się olejki eteryczne. Przeznaczoną porcję rozdrobnionego lub roztłuczonego mate- riału roślinnego należy wsypać do naczynia i zalać dokładnie odmierzoną ilością wrzą- cej wody. Natychmiast przykryć, aby z parą wodną nie ulotniły się najlżejsze składni- ki. Po 15–30 minutach przecedzić, resztę materiału odcisnąć i wypić, gdy napar jest ciepły lub lekko ciepły. Można ewentualnie dosłodzić miodem. Napar można przecho- wywać jedynie przez krótki czas. Powinien byś spożyty w ciągu jednego dnia. Odwar Ten sposób przygotowania stosuje się za- zwyczaj do otrzymywania wyciągów wod- nych z surowców zdrewniałych, które za- 18 ATLAS DRZEW I KRZEWÓW | WPROWADZENIE
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Atlas drzew i krzewów
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: