Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
02207 033666 15588886 na godz. na dobę w sumie
Atlas muszli - ebook/pdf
Atlas muszli - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 193
Wydawca: Wydawnictwo SBM Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-8059-449-4 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> poradniki >> zdrowie
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Zainteresowanie naturą jest dobrym pretekstem do zatrzymania się choć na chwilę w pędzie życia. Warto dostrzec piękno jego detali, których różnorodność obrazują odnajdywane na wybrzeżach muszle. Książka zawiera blisko 200 opisów tych wapiennych szkieletów morskich stworzeń. Ich kształty, barwy, wielkości zachwycą każdego i być może zainspirują do bardziej świadomego kolekcjonowania tych skarbów natury.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

MAJA PRUSINSKA , OPISY 180 GATUNKÓW ATLAS MUSZLI tekst: Maja Prusińska Redakcja: Monika Wróbel korekta: Dominika Konior Projekt i opracowanie graficzne: Jacek Bronowski projekt okładki: Paweł Panczakiewicz Opracowanie okładki: Jacek Bronowski Zdjęcia na okładce: Shutterstock.com front (od góry, od lewej): © SnBence, © picturepartners, © Thexele, © ileana_bt, © Glass frog, © Willyam Bradberry (główne i grzbiet); tył: © arka38 Wydanie I © Copyright for text, cover and layout SBM sp. z o.o. Warszawa 2017 Wydawnictwo SBM Sp. z o.o. ul. Sułkowskiego 2/2 01-602 Warszawa ISBN 978-83-8059-449-4 Spis treści Wstęp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4 Budowa muszli . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4 Muszle i inne wytwory mięczaków . . . . . . . . . . . . . . . 5 Sposoby gromadzenia kolekcji . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5 Organizacja i przechowywanie kolekcji . . . . . . . . . . 7 Ocena jakości muszli . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7 Słowniczek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8 Opisy gatunków . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 10 Ślimaki lądowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 10 Ślimaki słodkowodne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 17 Małże słodkowodne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 30 Ślimaki morskie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 35 Małże morskie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 167 Łódkonogi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 186 Chitony . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 187 Głowonogi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 188 Wykaz opisanych muszli . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 190 Indeks nazw łacińskich . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 190 Literatura polecana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 191 WSTĘP ża się, że wszystkie pierwotnie były zwierzętami morskimi i  dopiero wtórnie zyskały zdolność życia w środowisku słodkowodnym oraz lądo- wym. Obecnie populację mięczaków dzieli się na osiem gromad, z  których jedynie ślimaki (Gastropoda) opanowały życie na lądzie. W pre- zentowanym atlasie zostały opisane najbardziej reprezentatywne, wyjątkowo piękne i atrakcyj- ne gatunki oraz te najchętniej kolekcjonowa- ne. To przede wszystkim ślimaki (Gastropoda) i małże (Bivalvia), a  także reprezentanci chito- nów (Polyplacophora), łódkonogów (Scaphopoda) i głowonogów (Cephalopoda). BUDOWA MUSZLI Muszla jest wytworem komórek pokrywających płaszcz mięczaków. W ich krwi znajdują się sole wapnia, które drogą osmozy, czyli przenikając do zewnętrznej warstwy ich płaszcza, zbierają się w tzw. przestrzeni nadpłaszczowej, gdzie za- chodzi zjawisko krystalizacji – powstają krysz- tały wapnia będące budulcem muszli. Na prze- kroju poprzecznym muszli wyróżnia się następu- jące główne warstwy: konchiolina (zewnętrzna ochronna warstwa substancji organicznej), periostrakum (elastyczna i  zwykle brązowawa Budowa muszli ślimaka: 1 – dołek osiowy, 2 – warga, 3 – ujście muszli, 4 – kolumienka (wrzeciono), 5 – szew, 6 – skręt, 7 – wierzchołek muszli Zainteresowanie naturą jest dla wielu osób do- brym pretekstem do zatrzymania się choć na chwilę w pędzie życia, odskocznią od codzien- ności. Obserwujemy obecnie wciąż rosnące za- interesowanie życiem podwodnym, zwłaszcza mórz tropikalnych, co ma swoje odzwierciedle- nie w gwałtownym rozwoju turystyki podwod- nej. Jednym z przejawów tego zainteresowania jest kolekcjonowanie muszli. Chyba każdy zbie- rał je kiedyś podczas spaceru. A czasem od tej pierwszej, małej muszelki rozpoczyna się praw- dziwa pasja, trwająca całe życie… Dziedzina biologii zajmująca się muszlami to konchologia (z grec. konche – muszla). Wskutek nadmiernych połowów i niszczenia naturalne- go środowiska liczebność wielu gatunków mię- czaków drastycznie się zmniejszyła, a w niektó- rych miejscach zostały całkowicie wytępione. Gatunki te podlegają ochronie, a zatem zbie- ranie czy przewożenie przez granicę ich muszli jest zabronione. Szczegółowy wykaz gatunków chronionych określa Konwencja Waszyngtoń- ska – Międzynarodowa Konwencja o Handlu Gatunkami Zagrożonymi Wyginięciem (tzw. CITES). Wszelkie informacje są dostępne na stronie www.cites.org. Mięczaki (Mollusca) są jedną z najliczniejszych grup zwierząt, zaliczanych do bezkręgowców (Invertebrata), obejmującą ponad 125 tys. gatun- ków. Większość z nich ma zdolność wytwarzania muszli. Są zróżnicowane pod względem budo- wy, trybu życia, a nawet sposobu rozrodu. Uwa- WSTĘP 4 zewnętrzna cienka warstwa), ostrakum (zbudo- wana z  węglanu wapnia i  kilku warstw krysz- tałów o  odmiennym układzie) i  hipostrakum (zbudowana wyłącznie z węglanu wapnia). Jeśli hipostrakum jest stworzone z kalcytu, wówczas powierzchnia wewnętrzna muszli jest biała i jednolita, zwana porcelanową; jeśli z aragoni- tu, którego kryształy mają zdolność do rozszcze- piania światła, wnętrze muszli mieni się wielo- ma kolorami i nazywane jest perłowym. MUSZLE I INNE WYTWORY MIĘCZAKÓW Ludzie wykazują zainteresowanie muszlami od najdawniejszych czasów. Początkowo zapew- ne traktowano mięczaki jako pożywienie, a ich muszli używano jako narzędzi lub naczyń, jednak z czasem zaczęto zauważać ich walory estetycz- ne, i nie tylko. W starożytności wysoko ceniono tkaniny barwione purpurą (symbol zamożności i władzy), którą uzyskiwano z obróbki zgniecio- nych ciał ślimaków rozkolców (Hexaplex trun- culus oraz Bolinus brandaris). Nie mniej cennym produktem uzyskiwanym z mięczaków była cien- ka i lśniąca tkanina bisiorowa, zwana morskim jedwabiem. Bisior to cienkie, ale bardzo wytrzy- małe włókna produkowane przez niektóre małże w  celu przymocowania się do podłoża. Z  kolei muszle dwóch gatunków porcelanek (Cypraea moneta i Cypraea annulus) służyły już od 1500 r. p.n.e. jako… środek płatniczy. Jeszcze w  wieku XVII za porcelanki kupowano niewolników. Do dziś muszelki te stanowią część zwyczajowej „zapłaty” za pannę młodą na Nowej Gwinei. Perły niezwykle cenione od najdawniejszych czasów, zwane morskimi diamentami, również są produktem mięczakopochodnym. Powstają w efekcie dostania się niewielkiego ciała obcego między muszlę a ciało ślimaka lub małża. Może to być ziarenko piasku lub nawet niewielki orga- nizm wodny, np. drobny pasożyt czy larwa ryby. Organizm mięczaka broni się przed drażniącym dotykiem obcego elementu poprzez pokrywanie go warstwą tzw. macicy perłowej, wyścielającej wnętrze muszli. Z czasem warstwa staje się co- raz grubsza, a perła coraz większa. SPOSOBY GROMADZENIA KOLEKCJI Kupowanie. Obecnie istnieje wiele stron inter- netowych, gdzie można kupić różnorodne musz- le. Większość z nich nie ma specjalnie wygóro- wanych cen (poza wyjątkowo rzadkimi). Jest to najprawdopodobniej najtańszy sposób na zbu- dowanie lub rozbudowanie kolekcji. Inwestując nieco więcej pieniędzy, można znaleźć nawet 5 WSTĘP najbardziej unikatowe eksponaty. Podczas zaku- pów koniecznie trzeba zwrócić uwagę na to, czy interesujące nas muszle mają dokładny opis, za- wierający nie tylko nazwę gatunkową, ale także czas i miejsce pozyskania ze środowiska natu- ralnego. Należy też mieć świadomość, że wśród sprzedawców krążą muszle fałszywe – malo- wane, odbarwiane, rzeźbione lub z  doklejany- mi elementami. Paradoksalnie najtrudniej jest dostać okazy najtańsze, których sprzedaż jest po prostu mało opłacalna, dlatego zbudowanie ko- lekcji pospolitych muszli drogą handlową może się okazać wielkim wyzwaniem. Odwiedzając różne zakątki świata, możemy również kupować muszle na tamtejszych rynkach, gdzie sprzeda- wanych jest wiele lokalnie jadanych mięczaków. WSTĘP 6 Samodzielne zbieranie na łonie natury jest chyba najbardziej satysfakcjonującym sposo- bem budowania kolekcji i  prawdopodobnie najwięcej osób rozpoczyna w ten sposób swoją pasję. Zbieranie pustych muszli sprawia wiele przyjemności i jest dobrym sposobem spędza- nia wolnego czasu. Każdą znalezioną muszlę, której stan pozwala na dołączenie do zbioru, należy oczyścić, następnie opisać i  oznaczyć zgodnie z zasadami (zob. s. 7). Jest to zadanie nie zawsze łatwe, ale bardzo pouczające. Nie- stety pozyskanie tą drogą okazów tropikalnych wiąże się z pewnymi trudnościami, często wy- sokimi kosztami finansowymi i pochłania sporo czasu. Niektóre gatunki z uwagi na specyficzny tryb życia (np. ślimaki głębinowe) są niemal niemożliwe do zdobycia. Najprościej jest zbie- rać muszle wyrzucone przez fale morskie na plażę, niestety wiele z nich może być przez to uszkodzonych. Samodzielnie można zbierać także muszle w  wodzie, przy użyciu sprzętu do snurkowania (rurki i maski) lub nurkowania (butli), przy czym zawsze należy się upewnić, że wraz z muszlą nie wyciągamy na powierzchnię jej mieszkańca – kraba pustelnika. Wymiana to także dobry sposób na rozbudowa- nie kolekcji. Można dołączyć do grup na Face- booku, zapisać się do klubu konchologicznego albo prenumerować czasopisma poświęcone tej tematyce – umożliwi to nawiązanie kontaktów koniecznych do dokonywana wymian. Niektóre gatunki ślimaków oraz małży słodkowodnych i morskich są hodowane w akwariach, więc war- to zaprzyjaźnić się też z akwarystami. ORGANIZACJA I PRZECHOWYWANIE KOLEKCJI W zależności od wielkości zbioru oraz znajdu- jących się w  nim okazów organizacja kolekcji może wyglądać różnie. Najmniejsze muszelki można przechowywać w szklanych, zamkniętych szczelnie pojemnikach, nieco większe w szufla- dach i pudłach. Zawsze jednak należy pamiętać o podpisaniu każdego okazu. W skład podpisu powinny wchodzić: nazwa gatunkowa, miejsce i  data pozyskania, a  jeśli to możliwe – także środowisko życia (głębokość, z jakiej wyłowiono zwierzę, rodzaj dna preferowanego itp.). Muszle zawsze powinny być zabezpieczone przed znisz- czeniem, połamaniem czy ukruszeniem, a także wpływem promieni słonecznych, które powo- dują blaknięcie kolorów. Zbyt wilgotne środo- wisko przechowywania zbioru może skutkować atakiem tzw. choroby Byne’a, która objawia się białawymi wykwitami przypominającymi nieco pleśń na powierzchni muszli, powoduje zmatowienie powłoki i początkowo niewielkie, a z czasem coraz większe ubytki. OCENA JAKOŚCI MUSZLI Odwiedzając strony oferujące muszle mię- czaków do sprzedaży lub dokonując wymiany własnych okazów na inne, musimy mieć świa- domość, że muszla muszli nierówna. W obrębie jednego gatunku możemy napotkać muszle o  bardzo różnorodnym wyglądzie. Kryterium niewymagającym wyjaśnienia jest wielkość – im większy okaz, tym większą zwykle ma wartość. Kryteria dodatkowe dotyczą przede wszystkim ewentualnych uszkodzeń lub naturalnych nie- doskonałości muszli. Aby precyzyjnie określić jakość muszli, stworzono system oznaczeń, któ- rymi posługują się hobbyści na całym świecie (tzw. ISGS system). Zgodnie z nim każdą muszlę można zaliczyć do jednej z czterech kategorii: Ÿ Gem quality służy oznaczeniu muszli pozyska- nej ze środowiska naturalnego wraz z żywym jeszcze mięczakiem, a  następnie dokładnie i precyzyjnie oczyszczonej, w pełni rozwinię- tej (pamiętajmy, że muszle osobników mło- docianych wyglądają inaczej niż dorosłych). Taka muszla powinna mieć też wieczko (o ile występuje u danego gatunku), doskonałą bu- dowę i kolorystykę, bez śladów uszkodzeń, ko- nieczny jest kompletny opis zawierający datę i miejsce pozyskania. Ÿ Fine quality oznacza muszlę pozyskaną wraz z  żyjącym jeszcze mięczakiem, która może jednak mieć niewielkie niedoskonałości. Ko- lorystyka i  połysk powinny być typowe dla gatunku. Ÿ Good quality to oznaczenie dobrze zacho- wanej muszli, niekoniecznie pochodzącej od żyjącego mięczaka, mogącej mieć kilka nie- wielkich niedoskonałości, nie może być jed- nak wyblakła, a jej kolorystyka powinna być typowa dla gatunku. Ÿ Fair quality zarezerwowane jest dla muszli znalezionej bez żywego mięczaka, z  zauwa- żalnymi uszkodzeniami, bez opisu i  danych dotyczących miejsca lub czasu znalezienia oraz bez wieczka. Dodatkowo używa się znaków (+) i  (–) do jeszcze bardziej precyzyjnego określenia stanu muszli, które mogą mieć formy pośrednie mię- dzy wymienionymi kategoriami. Można spotkać się też z symbolami: W/O (with operculum – wraz z wieczkiem), F/D (full data – pełne dane), B/D (basic data – dane podstawowe), JUV (juvenile – muszla osobnika młodocianego). 7 WSTĘP SŁOWNICZEK Bisior – wiązka jedwabistych nici powstała z wydzie­ liny płaszcza małży. Służy do przymocowania się zwierzęcia do podłoża. Zwykle powstaje u  mał­ ży morskich (szołdry, omułki), znacznie rzadziej u słodkowodnych (racicznica zmienna). Detrytus – drobnoszczątkowa, martwa materia organiczna, rozdrobnione resztki roślin i  zwie­ rząt, występujące na powierzchni gleby, na dnie zbiorników wodnych lub unoszące się w  toni wodnej. Dołek osiowy – kanał znajdujący się wewnątrz wrzeciona muszli, ciągnący się ku jej wierzchołko­ wi, niekiedy ograniczony do niewielkiego zagłę­ bienia. Dymorfizm płciowy – zróżnicowanie osobników męskich i żeńskich tego samego gatunku (np. ko­ gut i kura). Endemit – gatunek unikatowy dla danego regionu lub zbiornika wodnego, niewystępujący nigdzie poza nim. Epipodia – płaszcz, często rozwinięty w  formie większych lub mniejszych płatów bocznych. Estywacja – sen letni, stan spoczynku, w jaki zapada­ ją niektóre zwierzęta w okresie letnim. Fałdy wrzeciona (żeberka wrzeciona) – zgrubienia znajdujące się na wrzecionie, niejako „nawinięte” na wrzeciono w sposób okrężny w miarę tworzenia się muszli. Filamenty – miękkie wyrostki znajdujące się na po­ wierzchni płaszcza niektórych mięczaków. Glochidia – wyspecjalizowana larwa występująca w  rozwoju osobniczym niektórych małży (skójki czy szczeżui), pasożytująca na skórze, płetwach lub skrzelach ryb. Glony symbiotyczne (zooksantelle) – jednokomór­ kowe glony z  grupy bruzdnic, o  żółtej lub zielonej barwie, żyjące w ciele mięczaków, jamochłonów (ko­ ralowców), gąbek i otwornic. Hermafrodyta – osobnik obupłciowy, mający za­ równo narządy płciowe męskie, jak i żeńskie. Hypobranchialne gruczoły – gruczoły wytwarzają­ ce śluz, obecne w płaszczu mięczaków. Imposex – zjawisko obserwowane u niektórych śli­ maków morskich polegające na wytwarzaniu u sa­ mic męskich narządów płciowych, prowadzące w efekcie do ich całkowitej bezpłodności i niezdol­ ności do rozrodu. Powodem jest zatrucie środowi­ ska naturalnego składnikami farb używanych do SŁOWNICZEK 8 ochrony kadłubów łodzi przed obrastaniem przez mięczaki i skorupiaki osiadłe (tzw. substancja TBT – tributyltyna). Induktura – cienka, błyszcząca warstwa wydzielana przez płaszcz ślimaka, zazwyczaj odmiennej barwy od reszty, najczęściej wyściełająca wargi oraz po­ wierzchnię parietalną muszli. Introdukcja – wprowadzenie nierodzimego gatunku na tereny, gdzie poprzednio nie występował. Inwolutna muszla – muszla, której ostatni skręt okry­ wa całkowicie skrętkę tak, że staje się ona niewidocz­ na; charakterystyczna cecha muszli porcelanek. Kalus (kallus) – bardzo pogrubiona warstwa induktury. Kanał tylny – szczelina w pobliżu ujścia po przeciw­ nej stronie rynny syfonalnej. Karina – ostra krawędź wytworzona w części dowierz­ chołkowej skrętu zamiast wieńca. Konchiolina – białko tworzące zewnętrzną warstwę ochronną muszli mięczaków. Jest substancją sprę­ żystą i bardzo odporną chemicznie. Wchodzi także w skład najbardziej wewnętrznej warstwy perłowej i buduje rogowe wieczka u niektórych ślimaków. Kserotermy – siedliska kserotermiczne – ciepłe i ubo­ gie w wodę siedliska. Linie wzrostu – bardziej lub mniej widoczne promie­ niste linie na powierzchni zewnętrznej, odzwiercie­ dlające etapy nadbudowywania muszli. Linia płaszczowa – równoległa do dolnego brzegu muszli małży linia, będąca śladem połączonych od­ cisków mięśni płaszczowych. Odciski zwieraczy – wyraźnie odgraniczone ślady na wewnętrznej powierzchni muszli małży, będące miejscami przyczepu mięśni zwieraczy muszli. Ich liczba, kształt oraz położenie stanowią ważną cechę taksonomiczną. Ostatni skręt – najmłodsza część muszli ślimaka, uformowana jako ostatnia, tuż poniżej skrętki. Otwór osiowy – wejście do dołka osiowego. Oś muszli – hipotetyczna linia poprowadzona przez środek skrętki, wyznaczająca oś, wokół której po­ wstają kolejne skręty muszli. Pedivelliger – jedno ze starszych stadiów larwalnych mięczaków, występujące m.in. w  rozwoju ostrygi jadalnej. Charakteryzuje się wykształceniem stopy i rozpoczęciem pełzania po podłożu w poszukiwa­ niu ostatecznego miejsca przytwierdzenia. Periostrakum – zewnętrzna, rogowa warstwa muszli mięczaków, złożona z substancji organicznej (kon­ chioliny). Peryfiton – zespół drobnych organizmów osia­ dłych (glony, bakterie, grzyby, pierwotniaki i inne bezkręgowce), zamieszkujący podłoża zanurzone w wodzie. Podstawa muszli – najmłodsza część muszli ślima­ ków, znajdująca się po przeciwnej stronie osi wierz­ chołka lub wokół ujścia w muszlach inwolutnych. Powierzchnia grzbietowa muszli – zewnętrzna powierzchnia muszli leżąca po przeciwnej stronie ujścia. Powierzchnia parietalna – część ściany muszli w pobliżu ujścia, po przeciwnej stronie wargi ze­ wnętrznej. Pseudofekalia – cząstki wyławiane z  wody przez organizmy filtrujące, jednak z uwagi na zbyt duże rozmiary nienadające się do połknięcia, sklejane w większe pakiety i odrzucane. Radula (tarka) – elastyczna płytka w  gardzieli mię­ czaków, wyposażona w szeregi drobnych ząbków, służąca do zeskrobywania i  rozcierania pokarmu. Budowa zębów, ich ułożenie i kształt zależą od ro­ dzaju pobieranego pokarmu i są ważnymi cechami taksonomicznymi. Rynna syfonalna – wydłużona, leżąca najniżej część ujścia muszli. Za życia ślimaka znajduje się w niej syfon. Selenizone – szczelina w muszli u niektórych ślima­ ków morskich (pleurotomarii), spełniająca funkcję ułatwiającą usuwanie odchodów, produktów płcio­ wych oraz wymianę wody zużytej na świeżą. Skręt – pełny zwój muszli wokół osi. Skrętka – wszystkie skręty muszli z wyjątkiem ostat­ niego, najmłodszego. Skrzydła (uszka) – cienkie blaszki znajdujące się po jednej lub obu stronach szczytu muszli małży. Strzałki Amora (strzałki miłosne) – twarde, wapien­ ne lub rogowe struktury wytwarzane przez niektóre gatunki ślimaków obupłciowych. Podczas kopulacji oba osobniki próbują wbić w ciało partnera jedną lub więcej takich struktur, przy czym niektóre strzał­ ki mijają cel, a inne mogą wbić się bardzo głęboko, a nawet przebić ślimaka na wylot. Dopiero po wy­ strzeleniu wszystkich strzałek dochodzi do wymia­ ny spermy. Szew – linia tworząca miejsce połączenia się dwóch sąsiadujących skrętów muszli ślimaka. W  zależno­ ści od budowy skrętów szew może być wgłębiony, płaski lub wypukły. W  wyjątkowych przypadkach szew nie występuje, np. kiedy skręty nie są ze sobą w ogóle połączone (rodzina Epitoniidae). Trochofora – wolno pływająca larwa mięczaków i niektórych innych bezkręgowców. Charakteryzuje się obecnością wieńców rzęsek, które są narządem lokomotorycznym. Ujście – otwarcie ostatniego skrętu muszli, ograniczo­ ne wargami. Warga wewnętrzna – wywinięta, wewnętrzna część muszli w pobliżu ujścia, obok wrzeciona. Warga wrzeciona – leżąca na wrzecionie część górna wargi wewnętrznej. Warga zewnętrzna – wywinięta zewnętrzna część ściany ostatniego skrętu w pobliżu ujścia. Weliger – larwa mięczaków rozwijająca się z trocho­ fory, prowadząca planktoniczny tryb życia. Charak­ teryzuje się obecnością zawiązka nogi, głowy, płasz­ cza, jamy płaszczowej i rozwijającego się gruczołu wytwarzającego muszlę oraz opatrzonego rzęskami wieńca, zwanego żagielkiem. Wieczko – rogowy lub wapienny twór, służący do za­ mykania ujścia muszli dla ochrony znajdującego się wewnątrz ciała ślimaka. Za życia zwierzęcia przyro­ śnięty do górnej powierzchni nogi. Wieniec muszli – struktura powstająca na górnej (dowierzchołkowej) powierzchni skrętów, tuż pod szwem. Niekiedy dodatkowo wyposażona w guzy lub kolce. Wierzchołek (szczyt muszli) – najwyższy punkt skręt­ ki, obejmujący muszlę embrionalną. To najstarsza, najwcześniej uformowana część muszli. Więzadło – rogowy, elastyczny pas łączący obie po­ łówki muszli małży. Może być wewnętrzny albo ze­ wnętrzny. Wrzeciono – wewnętrzna część muszli ślimaków, po­ wstała z zespojenia się skrętów. Niekiedy wewnątrz wrzeciona może się znajdować dołek osiowy. Zapłodnienie krzyżowe – zjawisko polegające na równoczesnej wymianie spermy między dwoma osobnikami obojnaczymi. Zawiązek wieczka – punkt, od którego wieczko roz­ poczęło swoje narastanie. Może być umieszczony centralnie lub peryferyjnie. Zgrubienia kolabralne (zgrubienia wzrostowe) – wyraźnie widoczne zgrubienia ściany skrętu, poja­ wiające się cyklicznie, odzwierciedlające dawne po­ łożenie wargi zewnętrznej ujścia muszli ślimaków. Występują u  gatunków, u  których wzrost muszli odbywa się skokowo (np. Cassidae). 9 SŁOWNICZEK WIELKI ŚLIMAK AFRYKAŃSKI Rodzina: Achatinidae Lissachatina fulica (Bowdich, 1822) WYSTĘPOWANIE Pierwotnie występował w Afryce Wschod­ niej (Kenia i  Tanzania), jednak został rozwleczony po niemal całej strefie tro­ pikalnej i subtropikalnej, gdzie jest szkod­ nikiem i gatunkiem inwazyjnym. Jeden z największych ślimaków lądowych, o długości muszli dochodzącej do 20 cm. Dojrza­ łość osiągają osobniki o muszli o długości 10 cm. l WYGLĄD MUSZLI Muszla duża, kształtu gruszkowatego, z wyraźnie rozdętym skrętem ostatnim. Wszystkie skręty są wypukłe, a  łączący je szew widoczny i  niezbyt zagłębiony. Ujście muszli duże, o  kształcie półokrą­ głym lub soczewkowatym. Ornamentacja powierzchni zewnętrznej ogranicza się do subtelnych linii wzrostu, poza tym jest gładka i lśniąca. Powierzchnia parietalna pokryta cienką warstwą białawego kalu­ sa. Ostra warga zewnętrzna. Muszla jest brązowa, w nieco jaśniejsze smugi, które jednak bywają słabiej widoczne z uwagi na brązowe periostrakum. BIOLOGIA GATUNKU Wielki ślimak afrykański jest gatunkiem jadalnym, ale także nosicielem kilku groźnych dla człowieka pasożytów, m.in. nicieni wywołujących zapalenie mózgu (Angiostron- gylus sp.). Ślimaki te żyją około 5–6 lat. Zadowolą się każdym niemal pokarmem pochodzenia roślinnego. Często są trzymane w terrariach domowych. Wy­ stępują w kilku odmianach barwnych, cechują­ cych się różnymi kolorami muszli lub ciała (tzw. rodatzi, jadatzi, jade, albino). W środowisku naturalnym bytu­ ją zwykle na roślinach lub w ich pobliżu. Bardzo pospolite, poja­ wiają się masowo, są uważane za jeden ze 100 najgroźniejszych gatunków zwierząt inwa­ zyjnych na świecie. Wskutek żarłoczności oraz bra­ ku wrogów na nowo zasiedlonych terenach w niektórych miejscach stały się plagą i doprowadziły do wytępienia lub ograniczenia lokalnych populacji ślimaków. ŚLIMAKI LĄDOWE 10 ŚLIMAK OGRODOWY Rodzina: Helicidae (ślimakowate) WYSTĘPOWANIE Występuje na obszarze północno­ ­wschodniej i środkowej Europy, spotykany także w Kanadzie. Muszla jest stosunkowo niewielka, zwykle o długości 1,8–3,2 cm. l WYGLĄD MUSZLI Ślimak ogrodowy wytwarza muszlę niemal kulistą, przy czym starsze skręty są niewiele mniejsze niż kolejne, w stosun­ ku do nich lekko wyniesione. Wierzchołek muszli zwykle jest żółty, zaokrąglony. Szew łączący poszczególne zwoje dobrze wi­ doczny, mimo że skręty są nieco wypukłe. Na powierzchni zewnętrznej dobrze widać linie wzrostu, poza tym muszla jest gładka i lekko błyszcząca. Dołek osiowy niewidocz­ ny, ujście niemal okrągłe, a  wargi nieco pogrubione na krawędziach. Cechą cha­ rakterystyczną jest biała warga zewnętrz­ na. Ubarwienie pozostałych części muszli wykazuje dużą zmienność osobniczą, m.in. zdarzają się ślimaki żółte ze wzorem ze spi­ ralnych, czarnych pasów, osobniki czarne ze wzorem z pasów żółtych lub przezro­ czystych, ze wzorem podwojonym, a także wszelkie formy pośrednie oraz odmiany jednokolorowe, całkowicie pozbawione wzoru na muszli. Brak wieczka; ślimak na okres suszy zamyka ujście cienką błoną. Cepaea hortensis (Müller, 1774) BIOLOGIA GATUNKU Ślimak ogrodowy najchętniej bytuje w lasach, zupełnie niezgodnie z  nazwą gatunkową. Najczęściej można go zobaczyć na roślinach, którymi się żywi: ziołach i krzewach, w zaroślach. Często pojawia się masowo. Jest jadalny, ale z uwagi na małe rozmiary oraz niespecjalne walory smakowe mięsa niezbyt często spożywany. To ga­ tunek obupłciowy. Każdy osobnik ma narządy płciowe męskie i żeńskie, więc możliwe jest samozapłodnienie. Dojrzałość płciową uzyskuje po roku, żyje około 4 lat. 11 ŚLIMAKI LĄDOWE Helicella obvia (Menke, 1828) BIOLOGIA GATUNKU Ślimak przydrożny preferuje miejsca ciepłe i suche: zaro­ śla przy nasypach kolejowych, w rowach przydrożnych, w miejscach silnie nasłonecznionych, żwirownie, ugo­ ry i środowiska kserotermiczne. Zwykle można znaleźć wiele osobników w jednym miejscu, niekiedy dosłownie oblepiających suchą roślinność. Gatunek jest żywicielem larw niektórych pasożytów zwierząt kopytnych (np. mo­ tyliczki wątrobowej Dicrocoelium dendriticum), ponadto przenosi niektóre grzyby chorobotwórcze roślin (Alter- naria, Fusarium, Phytophthora). ŚLIMAK PRZYDROŻNY Rodzina: Helicidae (ślimakowate) WYSTĘPOWANIE Naturalny zasięg obejmuje południowo­ ­wschodnią Europę, stąd gatunek jest na­ zywany pontyjskim. Obecnie rozwleczony na niemal całą Europę, także do Polski, gdzie jest gatunkiem zadomowionym. Ślimak przydrożny jest niewielkich rozmiarów, jego muszle dorastają zwykle do 1,5 cm, a największe do 2,5 cm. l WYGLĄD MUSZLI Muszla jest lekka i cienkościenna, delikat­ nej budowy, stąd wiele egzemplarzy nosi ślady uszkodzeń. Skrętka jest niemal pła­ ska, za to dołek osiowy bardzo duży i głę­ boki. Ostatni skręt znacznie większy od poprzednich. Szew łączący poszczególne skręty jest zagłębiony, mimo że same skrę­ ty nie są nazbyt wypukłe. Cechą charak­ terystyczną jest brak wykształconej wargi zewnętrznej, którą zastępuje cienka i ostra krawędź, bardzo krucha, dlatego często połamana. Ujście niemal okrągłe. Muszla jest biała i pokryta urozmaiconymi wzora­ mi spiralnymi najczęściej w kolorze brązo­ wym. Wieczka brak, ale w razie potrzeby ślimak zamyka ujście cienką błoną. Muszla jest płaska i zmatowiała. ŚLIMAKI LĄDOWE 12 ŚLIMAK WINNICZEK Rodzina: Helicidae (ślimakowate) WYSTĘPOWANIE Pierwotny zasięg występowania ślimaka winniczka obejmował środ­ kową i wschodnią Europę, ale obec­ nie gatunek został rozwleczony po całej Europie, większej części Azji oraz miejscami po obu Amerykach. Przeciętnej wielkości muszla ślimaka winniczka ma długość około 4–5 cm, ale zdarzają się osobniki większe, dorastające nawet do 5,5 cm. l WYGLĄD MUSZLI Ślimaki winniczki tworzą muszle o kształcie kulistostożkowatym, z  lekko wyniesioną, stożkowatą skrętką i obszernym ostatnim skrętem. Muszla jest raczej cienkościen­ na i lekka, ale dosyć mocna. U niektórych osobników widoczny wąski dołek osiowy. Ujście muszli stosunkowo duże, owalne, ale w części dowierzchołkowej ostre. Ornamen­ tacja muszli (jeśli w ogóle występuje) ogra­ nicza się do delikatnych, poprzecznych linii wzrostu. Skręty są nieco wypukłe, łączący je szew – zagłębiony, ale widoczny. Warga zewnętrzna lekko pogrubiona. Muszla jest koloru jasno­ lub ciemnobrązowego, nie­ kiedy z ciemniejszym spiralnym wzorem. Warga zewnętrza oraz wrzeciono białawe, jasnobrązowe lub różowe. W obrębie ga­ tunku można zaobserwować dużą zmien­ ność osobniczą w kolorystyce muszli. Jej barwa zależy od warunków bytowania oraz miejsca pochodzenia ślimaka. Zdarzają się muszle tak zerodowane, że wydają się być niemal białe. Wieczka brak, w razie potrzeby ślimak wytwarza cienką błonę zamykającą go w muszli. Helix pomatia (Linnaeus, 1758) BIOLOGIA GATUNKU Jest cenionym przysma­ kiem w wielu krajach świata. Z tego powodu był intensywnie wyłapywany i jego populacje znacznie się zmniejszyły, a miejscami został wytępiony niemal całkowicie. Ostatnio wprowadzono ograniczenie wyłapywania, w niektórych miejscach całkowity zakaz po­ łowu, a ponadto bardzo rozwinięto hodowle, które w dużej mierze zaspokajają zapotrzebowanie konsumentów. Dzięki temu populacje winniczków mają szansę się zregenerować. 13 ŚLIMAKI LĄDOWE PAPUSTYLA PULCHERRIMA Rodzina: Camaenidae (Rensch, 1931) WYSTĘPOWANIE Papustyla pulcherrima występuje endemicznie (wyłącznie) na wyspie Manus w Papui­Nowej Gwinei. Ten piękny ślimak dorasta najwyżej do 4 cm długości. l WYGLĄD MUSZLI Muszla zwraca uwagę niesamo­ wicie zielonym, wręcz jadowitym kolorem. Tak intensywna barwa jest wielką rzadkością w świecie mięczaków. W rzeczywistości muszla jest żółta, ale na jej powierzchni występuje delikatne periostrakum, co w połączeniu z żółtym tłem daje niesamowity efekt kolorystyczny. Muszla stożkowata, skrętka silnie wynie­ siona i spiczasta. Wierzchołek brązowawy, niekiedy beżowy. Poszczególne skręty łączy wyraźny i dobrze widoczny płytki szew. Ostatni skręt nie jest o wiele większy od poprzednich, raczej ich powiększanie następuje stopniowo. Niekiedy widoczny wąski i płytki dołek osiowy. Ornamentacja ogranicza się do ledwie widocznych linii wzrostu. Muszla jednolicie zielona, jedynie wzdłuż szwów występują spiralne, żółte linie. Ujście owalne, warga zewnętrzna pogrubiona i wyścielona warstwą kalusa. Ujście i warga czysto białe. BIOLOGIA GATUNKU Ślimak tego gatun­ ku żyje na drzewach w lasach deszczowych, na wysokości do 112 m ponad powierzchnią gruntu. Jego żywo zielone muszle to doskonały ka­ muflaż wśród roślinności, są wysoko cenione przez kolekcjonerów, a ponadto stanowią wartościowy surowiec do wyrobu biżuterii i ozdobnych przedmiotów. Z tych powodów obecnie jest tak rzadki, że pojawiła się groźba jego wyginięcia i wpi­ sano go do Czerwonej księgi gatunków zagrożonych. Dodatkowy problem to niszczenie środowiska natural­ nego, w którym Papustyla pulcherrima żyje. ŚLIMAKI LĄDOWE 14 MALOWANE ŚLIMAKI POLYMITA Rodzina: Cepolidae Polymita picta (Born, 1778) WYSTĘPOWANIE Ślimaki z gatunku Polymita picta występują wyłącznie w północno­ ­wschodniej części Kuby: od Maisí do Baracoa. Muszle zwykle osiągają 2,5–3 cm długości. l WYGLĄD MUSZLI Gatunek uważany za jeden z najpięk­ niejszych ślimaków lądowych. Z całą pewnością jest jednym z  najbardziej zróżnicowanych, trudno bowiem znaleźć dwa osobniki o  identycznych muszlach. Rozmaitość ubarwień jest wprost osza­ łamiająca, przy czym mogą być pokryte spiralnym wzorem lub być go całkiem po­ zbawione. Kształty muszli nie wykazują się szczególną zmiennością. Muszla jest niemal okrągła, skrętka niezbyt wyniesiona, ale jednak odstaje od powierzchni ostatnie­ go skrętu. Wierzchołek zaokrąglony, szew łączący poszczególne skręty wyraźny. Or­ namentacja zwykle ogranicza się do linii wzrostowych. BIOLOGIA GATUNKU Malowane ślimaki polymita zamieszkują rejony wybrzeży. Można je zobaczyć na drzewach oraz krzewach, gdzie żywią się grzybami, glonami i porostami. Zeskrobują je za pomocą swojej tarki z li­ ści, kory i  innych podłoży, na których urosły. Ich cykl życiowy trwa około 15 miesięcy. Rozród odbywa się podczas desz­ czowej pory roku, a w czasie miesięcy suchych wkraczają w stan uśpienia (tzw. estywacji). Trwają wtedy w bezruchu przyczepione do gałęzi i innych twardych podłoży, a ich muszle są zamknięte specjalną błoną. Gatunek obupłcio­ wy, ale do rozwoju konieczne jest zapłodnienie krzyżowe. W czasie kopulacji ślimaki nakłuwają partnerów specjal­ nymi wapiennymi, ostrymi igłami, które nazywają się strzałkami Amora. Muszli używa się do wyrobu biżuterii i innych ozdób, poza tym są wysoko cenione przez kolek­ cjonerów. Gatunek podlega ochronie. 15 ŚLIMAKI LĄDOWE (Linnaeus, 1758) BIOLOGIA GATUNKU Liguuus virgineus przebywa na drzewach i zaroślach. Odżywia się, zeskrobując tarką glony, grzyby oraz mchy rosnące na powierzchni kory drzew. Gatunek obupłcio­ wy, zapłodnienie odbywa się krzyżowo. Przez wiele lat ślimaki te były zbierane dla kolorowych muszli, które wykorzystywano do wyrobu biżuterii i innych przedmio­ tów ozdobnych. Wskutek intensywnego wyłapywania oraz zniszczenia naturalnego środowiska ich bytowania, stały się tak rzadkie, że niemal bliskie wyginięciu. Z tego powodu ich odłów oraz handel żywymi osobnikami, a także muszlami jest prawnie zabroniony. LIGUUS VIRGINEUS Rodzina: Orthalicidae WYSTĘPOWANIE Ślimaki z gatunku Liguus virgineus wy­ stępują endemicznie na karaibskiej wyspie Hispaniola (Republika Haiti i Dominikany), na wschód od Kuby. Przeciętna długość muszli Liguus virgineus to 3–4 cm. Największe osobniki dorastają do 6 cm. l WYGLĄD MUSZLI Muszla Liguus virgineus jest wysokim stożkiem. Skrętka spiczasta, stopniowo zwężająca się ku ostremu wierzchołko­ wi. Ostatni skręt niewiele większy od po­ przedniego. Szew łączący poszczególne zwoje dobrze widoczny i lekko zagłębiony. Dołka osiowego brak. Ujście w kształcie łezki, zaostrzone w części dowierzchołko­ wej. Warga zewnętrzna cienka. Wrzeciono proste. Muszla biała ze wzorem ze spiral­ nych, cienkich pasów w kolorach rudobrą­ zowych, żółtych i czarnych. Pokryta cienką warstwą periostrakum. Ornamentacja ograniczona do bardzo delikatnych linii wzrostu, poza tym gładka. W obrębie ga­ tunku istnieje duża zmienność osobnicza w zakresie kolorystyki, przebiegu wzoru oraz kształtu muszli (mogą być bardziej lub mniej wydłużone). Ujście i wrzeciono szarawe, kremowe lub różowawe. ŚLIMAKI LĄDOWE 16 BŁOTNIARKA STAWOWA Rodzina: Lymnaeidae (błotniarki) Lymnaea stagnalis (Linnaeus, 1758) WYSTĘPOWANIE Błotniarka stawowa jest gatun­ kiem kosmopolitycznym i wystę­ puje zarówno w Europie, Azji, jak i w Ameryce Północnej. Przeciętna długość muszli tego gatun­ ku dochodzi do 5–7 cm. l WYGLĄD MUSZLI Muszla błotniarki stawowej jest lekka, de­ likatna i cienkościenna, o kształcie stożko­ watym. Skrętka wysoka i mocno wystająca nad powierzchnię ostatniego skrętu, który jest o wiele większy od poprzednich, silnie rozdęty. Ściany skrętów wypukłe, a łączący je szew lekko zagłębiony. Ujście bardzo ob­ szerne, owalne, otoczone ostrą krawędzią wargi zewnętrznej. Wrzeciono białe, pro­ ste. Muszla jednolita, w różnych odcieniach beżu i brązu, jej ujście zdecydowanie ja­ śniejsze. Duża zmienność osobnicza kształ­ tu muszli (może być bardziej lub mniej rozdęta, a także stosunkowo niższa lub wyż­ sza). Nie ma wieczka. BIOLOGIA GATUNKU Błotniarka stawowa występuje licznie, za­ mieszkuje płytkie zbiorniki wodne. Jest ga­ tunkiem płucodysznym, co oznacza, że co jakiś czas musi zaczerpnąć powietrza znad powierzchni wody. Odżywia się zarówno pokarmem roślinnym, jak i zwierzęcym (padliną). Żyje do 4 lat. Błotniarki stawowe są hermafrodytami, tzn. każdy osobnik ma zarówno męskie, jak i żeńskie narządy rozrodcze. Samozapłodnienie jest możliwe, ale raczej rzadko występuje. Po zapłodnieniu krzyżowym każ­ dy z partnerów składa galaretowate kokony wypełnione jajami o liczbie 36–200, które są przyklejane do roślinności wodnej i innych powierzchni znajdujących się pod wodą. Z nich wykluwają się małe ślimaczki, podobne do osob­ ników dorosłych (brak w rozwoju stadium larwy pływają­ cej). Błotniarki stawowe są wrażliwe na zanieczyszczenia środowiska, dlatego uznaje się je za wskaźniki stanu ska­ żenia zbiorników wodnych. 17 ŚLIMAKI SŁODKOWODNE Planorbarius corneus (Linnaeus, 1758) BIOLOGIA GATUNKU Gatunek zamieszkuje różne typy wód słodkich: stawy, jeziora, rzeczki. Preferuje wody stojące lub o słabym prądzie. Oddycha za pomocą płuca, ale dodatkowo ma także nibyskrzele. Odżywia się zeskrobywanymi glona­ mi i tkankami roślin wyższych. Jest gatunkiem obojna­ czym. Zapłodnienie najczęściej krzyżowe, możliwe tak­ że samozapłodnienie. ZATOCZEK ROGOWY Rodzina: Planorbidae (zatoczkowate) WYSTĘPOWANIE Zatoczek rogowy jest gatunkiem wystę­ pującym niemal w całej Europie (z wy­ jątkiem Półwyspu Iberyjskiego), a także na Wyspach Kanaryjskich, Azorach, Ma­ derze oraz w zachodniej i północnej Azji do dorzecza Obu i południowej Azji po Iran, Turkmenistan i Turcję. Przeciętne rozmiary muszli zatoczka rogowego dochodzą do 2–4 cm długości. l WYGLĄD MUSZLI Zatoczek rogowy ma dość grubościen­ ną i ciężką muszlę, zwiniętą lewoskrętnie i płasko (planispiralną), od góry mocno, centralnie wklęśniętą. Część najstarsza (muszla embrionalna) znajduje się we­ wnątrz lejka utworzonego przez młodsze skręty. Ujście kształtu nerkowatego, przy czym jego górna część jest nieco bardziej wysunięta. Warg brak, krawędzie otworu ostre. Ornamentacja muszli ogranicza się do niezbyt widocznych poprzecznych linii wzrostu, krzyżujących się ze spiralnymi, co daje efekt młotkowania. Dodatkowo u niektórych, zwłaszcza młodszych osob­ ników występuje szczeciniaste lub gład­ sze periostrakum w  kolorze brązowym. Powierzchnia zewnętrzna muszli matowa: beżowa lub czerwonobrunatna do brązo­ wej. Spodnia (dolna) strona nieco jaśniej ubarwiona od górnej. W obrębie gatunku występuje bardzo duża zmienność kształ­ tu i budowy muszli w zależności od miej­ sca występowania i warunków życia. Nie­ które osobniki wytwarzają muszle bardziej lub mniej cienkościenne. Istnieją także osobniki albinotyczne, wówczas muszle są czerwonawe wskutek prześwitywania przez nie tkanek nasyconych krwią zawie­ rającą hemoglobinę. ŚLIMAKI SŁODKOWODNE 18
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Atlas muszli
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: