Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00552 010823 7467217 na godz. na dobę w sumie
Atlas naturalnych kamieni szlachetnych i ozdobnych - ebook/pdf
Atlas naturalnych kamieni szlachetnych i ozdobnych - ebook/pdf
Autor: , Liczba stron: 193
Wydawca: SBM Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-8059-110-3 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> poradniki >> zdrowie
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Kamienie szlachetne i ozdobne nieustannie wzbudzają zainteresowanie, a często też zachwyt swym pięknem oraz wyjątkowymi właściwościami. W atlasie zaprezentowano ponad 100 wybranych naturalnych kamieni szlachetnych i ozdobnych, z czego przeważająca większość jest reprezentowana przez minerały.

Znajdź podobne książki

Darmowy fragment publikacji:

. . JERZY ZABA, IRENA V. ZABA 120 NAJPIEKNIEJSZYCH MINERAŁÓW I SKAŁ , ATLAS NATURALNYCH KAMIENI SZLACHETNYCH I OZDOBNYCH Spis treści WSTĘP . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3 WŁAŚCIWOŚCI MINERAŁÓW . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5 WŁAŚCIWOŚCI SKAŁ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 15 SZLIFY KAMIENI SZLACHETNYCH I OZDOBNYCH . . . . 19 SŁOWNICZEK . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 21 KAMIENIE SZLACHETNE I OZDOBNE . . . . . . . . . . . . . . . . 25 PIERWIASTKI RODZIME/ELEMENTS . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 SIARCZKI/SULFIDES . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 32 HALOGENKI/HALIDES . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 36 TLENKI I WODOROTLENKI/OXIDES AND HYDROXIDES . . . 38 WĘGLANY/CARBONATES . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 52 SIARCZANY/SULFATES . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 58 FOSFORANY/PHOSPHATES . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 60 KRZEMIANY/SILICATES . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 64 ZWIĄZKI ORGANICZNE I POKREWNE/ ORGANIC COMPOUNDS . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 160 SKAŁY/ROCKS . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 168 INDEKS NAZW POLSKICH . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 186 INDEKS NAZW ANGIELSKICH . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 188 BIBLIOGRAFIA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 190 Wstęp Kamienie szlachetne i  ozdobne są znane człowiekowi od zarania dziejów. Nieustan- nie wzbudzają zainteresowanie oraz zachwyt swym pięknem oraz wyjątkowymi właściwo- ściami, a  szczególnie różnorodnymi efekta- mi optycznymi. Początkowo były stosowane w  celach rytualnych, leczniczych i  przede wszystkim zdobniczych, do których wyko- rzystywano głównie kwarc (kryształ górski i  ametyst), szmaragdy, jaspisy, granaty, tur- kusy, perły, korale, a  także bursztyn, jadeit, nefryt, serpentyn, lapis-lazuli i malachit. Za- wsze stanowiły symbol siły i trwałości władzy, oznakę bogactwa, sławy i powodzenia, a tak- że przedmiot marzeń oraz temat legend, opo- wieści i bajek. Ich piękno opiewali najwięksi artyści, poeci i pisarze. Nazwy drogich kamie- ni wielokrotnie pojawiają się w starych księ- gach, m.in. na stronach Biblii w opisie nowe- go miasta Jeruzalem (Objawienie św. Jana), gdzie oprócz dominującego czystego złota, są też wymienione jaspisy, szafiry, szmaragdy, beryle, topazy, hiacynty, ametysty, chryzolity, perły oraz chalcedon wraz z jego odmianami reprezentowanymi przez chryzopraz, sardo- nyks i karneol. Kamienie szlachetne i  ozdobne stanowi- ły niemal zawsze ozdobę insygniów władzy. Zdobią również przedmioty kultu oraz świą- tynie niemal wszystkich wielkich religii świata. Obecnie bardzo często są traktowane jako lokata kapitału, ale także bywają kupowane z podziwu dla ich piękna, harmonii i dosko- nałości. Część kamieni szlachetnych i ozdob- nych nadal służy jako środek leczniczy. Na fali wzrostu popularności ezoteryki, uzdra- wianie i  terapie z  ich wykorzystaniem stają się coraz bardziej popularne w  dążeniu do osiągnięcia równowagi, zdrowia i szczęścia. Definicja kamieni szlachetnych i  ozdob- nych nie jest jednoznaczna i  ciągle ulega zmianom. Istnieją liczne, bardzo szczegóło- we podziały tych kamieni, które jednak nie uwzględniają wszystkich przypadków oraz nie wyjaśniają nasuwających się wątpliwo- ści. Kamienie te bowiem z trudem poddają się sztywnym klasyfikacjom, gdyż nawet ten sam rodzaj minerału lub skały, lecz o  róż- nej jakości gemmologicznej, bywa zalicza- ny bądź do kamieni szlachetnych, bądź do ozdobnych, a niekiedy nawet nie kwalifikuje się do żadnej z  tych grup. Ponadto bardzo wiele zależy od indywidualnych gustów i pre- ferencji, a także subiektywnych odczuć oraz wrażliwości na piękno. Stąd też większość tych kamieni cieszy się dużym zainteresowa- niem kolekcjonerów. Kamienie szlachetne i ozdobne są repre- zentowane najczęściej przez minerały (np. diament, korund, topaz, agat) oraz skały (np. unakit, nefryt, marmur onyksowy). Rza- dziej są to różnego rodzaju substancje orga- niczne (np. bursztyn, koral, perły). Wszystkie powstają w  sposób naturalny bez udziału człowieka. Jednak część kamieni szlachet- nych i  ozdobnych bywa wytwarzana w  la- boratoriach i  stanowi kamienie syntetyczne, które bądź odpowiadają swymi właściwo- ściami fizycznymi i chemicznymi określonym kamieniom naturalnym (np. syntetyczne diamenty, rubiny, szafiry albo szmaragdy), bądź są tworami całkowicie sztucznymi, nie mającymi swych naturalnych odpowiedników w przyrodzie (np. cyrkonie, piasek pustyni lub YAG). W poniższym opracowaniu nie zostały uwzględnione, gdyż nie reprezentują natural- nych kamieni. Do kamieni szlachetnych są zaliczane przede wszystkim minerały, skały i substancje pochodzenia organicznego, które poza in- nymi zastosowaniami bywają wykorzystywa- ne w jubilerstwie do wyrobu klejnotów. Stąd też są nazywane kamieniami jubilerskimi. Aby można było zaliczyć je do tej grupy, po- winny odznaczać się szczególnym pięknem (niezwykłym wyglądem, połyskiem, barwą, WSTĘP | ATLAS NATURALNYCH KAMIENI SZLACHETNYCH I OZDOBNYCH 3 użytkowym, jak umywalki, parapety, schody, płytki podłogowe i  ścienne, kominki, blaty stołów itp. Spektrum kamieni ozdobnych jest wyjątkowo szerokie, gdyż obejmuje niemal wszystkie rodzaje skał o atrakcyjnym wyglą- dzie. Duża część kamieni ozdobnych bywa ponadto przedmiotem zainteresowania ko- lekcjonerów. Znanych jest kilkaset kamieni szlachet- nych i  ozdobnych reprezentowanych przez minerały i skały (oraz ich odmiany), a także związki pochodzenia organicznego. W atla- sie ukazano 120 wybranych, najczęściej spo- tykanych, naturalnych kamieni szlachetnych i  ozdobnych, z  czego przeważająca więk- szość należy do minerałów. Nie uwzględnio- no produktów uzyskiwanych sztucznie, sta- nowiących kamienie syntetyczne, kamienie rekonstruowane oraz imitacje, a  także (ze względu na szczególne bestialstwo w ich po- zyskiwaniu) niektórych substancji pochodze- nia organicznego, takich jak kość słoniowa, rogi nosorożców lub szylkret. W opisach minerałów zawarto informa- cje o  ich pozycji systematycznej, częstości występowania, pochodzeniu nazwy, ce- chach chemicznych i  fizycznych, pochodze- niu (powstawaniu), występowaniu na świecie i  w  Polsce oraz znaczeniu i  zastosowaniu, głównie w charakterze kamieni szlachetnych, ozdobnych i  kolekcjonerskich. Opisy jubi- lerskich odmian minerałów przedstawiono w  formie skróconej, uwzględniając przede wszystkim ich najbardziej charakterystyczne cechy. Kamienie szlachetne i ozdobne będą- ce minerałami uporządkowano według po- wszechnie stosowanej klasyfikacji chemicz- no-strukturalnej. czystością lub rzadko spotykanymi, zachwy- cającymi efektami optycznymi), wyjątkową odpornością na zniszczenie i co za tym idzie – trwałością oraz rzadkością występowania. Jednak nie wszystkie kamienie wykorzysty- wane w jubilerstwie spełniają te trzy podsta- wowe warunki. Spowodowało to, że warto- ściowe, niezbyt twarde i  częściej spotykane okazy przez pewien czas określano jako kamienie półszlachetne (zwane też później kamieniami jubilersko-ozdobnymi). Granice pomiędzy tymi grupami stopniowo się za- cierały, gdyż piękne kamienie półszlachetne częstokroć przewyższają ceną kamienie szla- chetne niższej jakości. Obecnie przyjmuje się określać mianem szlachetnych wszystkie kamienie jubilerskie oraz okazy szlifowane do celów kolekcjonerskich. Do najwyżej ce- nionych, właściwych kamieni szlachetnych zalicza się przeważnie te najbardziej trwałe, o  twardości powyżej 7 w  skali Mohsa. Ale nawet w tej grupie wyróżnia się swoistą eli- tę kamieni drogocennych, reprezentowaną tylko przez cztery minerały: diament, rubin, szafir i szmaragd. Są to najrzadsze, najpięk- niejsze, najtrwalsze i  najdroższe z  kamieni używanych w  jubilerstwie. Łączna wartość tych czterech rodzajów kamieni szlachetnych stanowi 97 wartości wszystkich kamieni znajdujących się na światowych rynkach. Do tej elity zalicza się też niekiedy szczególnej piękności, rzadko spotykane opale, które jednak odznaczają się znacznie niższą twar- dością i  stosunkowo niewielką trwałością. Rzeczywistą wartość większości kamieni szla- chetnych można wiarygodnie ocenić dopiero po ich oszlifowaniu. Do kamieni ozdobnych są zaliczane mniej cenne minerały, skały i substancje po- chodzenia organicznego odznaczające się mniej efektownym wyglądem oraz mniejszą twardością i  trwałością, które nie znajdują zastosowania w  jubilerstwie. Stosuje się je głównie do wyrobu popularnej, niedrogiej, artystycznej galanterii, pamiątek, ozdób oraz rzeźb. Bywają też szeroko stosowane w architekturze jako kamienie okładzinowe, a także kamienie nagrobkowe. Wykonuje się z nich różnorodne przedmioty o charakterze W opisach skał zawarto informacje o ich pozycji systematycznej, częstości występowa- nia, pochodzeniu nazwy, składzie mineral- nym, cechach charakterystycznych, pocho- dzeniu (powstawaniu), występowaniu oraz znaczeniu i zastosowaniu jako kamieni szla- chetnych, ozdobnych bądź kolekcjonerskich. Zostały one uporządkowane z  uwzględnie- niem charakteru skał, które reprezentują, w  kolejności: skały magmowe, skały meta- morficzne oraz skały osadowe. 4 ATLAS NATURALNYCH KAMIENI SZLACHETNYCH I OZDOBNYCH | WSTĘP WŁAŚCIWOŚCI MINERAŁÓW Minerały są substancjami o stałym stanie sku- pienia i  swoistych, ściśle określonych właści- wościach fizycznych i chemicznych, powstałymi w sposób naturalny, bez ingerencji człowieka, w wyniku procesów geologicznych lub kosmo- logicznych. Są reprezentowane przez poje- dyncze pierwiastki lub znacznie częściej przez różnorodne związki chemiczne. Ich nazwa pochodzi od łac. minera (kopalnia, ruda) oraz minerals (związany z  kopalnią, górnictwem). Stanowią podstawowy budulec skał. Minera- ły w  ogromnej większości tworzą kryształy, gdyż odznaczają się budową krystaliczną, czyli uporządkowaną strukturą wewnętrzną. Nie- liczne z nich (np. opale) są ciałami bezposta- ciowymi, czyli amorficznymi (gr. amorph – bez- kształtny, nieforemny); mają nieuporządkowa- ną budową wewnętrzną, w związku z czym nie wykształcają kryształów, a co za tym idzie nie wykazują większości ich cech. POWSTAWANIE MINERAŁÓW Minerały tworzą się w obrębie litosfery ziem- skiej w wyniku procesów magmowych i me- tamorficznych (procesy endogeniczne) oraz na jej powierzchni dzięki procesom egzoge- nicznym prowadzącym m.in. do powstawania skał osadowych. Stanowią też składnik wielu ciał kosmicznych. Powstają w wyniku krystali- zacji z fazy gazowej i ciekłej (zarówno z roz- tworów, jak i  stopów magmowych), a  także dzięki powolnemu przechodzeniu stałych sub- stancji niekrystalicznych w  ciała krystaliczne. Część minerałów tworzy się wskutek rekrysta- lizacji (blastezy) w warunkach metamorfizmu oraz diagenezy. KLASYFIKACJA MINERAŁÓW Znanych jest ponad 4000 gatunków i  kilka tysięcy odmian minerałów. Współczesne po- działy minerałów oparte są na ich składzie chemicznym i wewnętrznej budowie (struktu- rze). Powszechnie przyjmowaną i  stosowaną jest chemiczno-strukturalna klasyfikacja mi- nerałów obejmująca 10 gromad: 1 – pier- wiastki rodzime, 2 – siarczki i siarkosole (oraz selenki, tellurki, arsenki, antymonki i bizmut- ki), 3 – halogenki (fluorki, chlorki, bromki i jodki), 4 – tlenki i wodorotlenki, 5 – węglany i azotany, 6 – borany, 7 – siarczany, seleniany, chromiany, molibdeniany i wolframiany, 8 – fosforany, arseniany i wanadany, 9 – krzemia- ny oraz 10 – związki organiczne i pokrewne, czyli substancje pochodzenia organicznego. Część minerałów tworzy grupy (np. granaty, turmaliny, pirokseny lub amfibole). KRYSZTAŁY ORAZ ELEMENTY ICH BUDOWY Kryształy odznaczają się prawidłową (siecio- wą) budową wewnętrzną. Ich elementy skła- dowe (atomy, jony lub cząsteczki) są rozmiesz- Ciało bezpostaciowe (opal) Ciało krystaliczne (kwarc) WŁAŚCIWOŚCI MINERAŁÓW | ATLAS NATURALNYCH KAMIENI SZLACHETNYCH I OZDOBNYCH 5 1 5 2 6 3 7 4 1 – trójskośny 2 – jednoskośny 3 – rombowy 4 – tetragonalny 5 – heksagonalny 6 – trygonalny (romboedryczny) 7 – regularny Schematy podstawowych układów krystalograficznych czone prawidłowo (periodycznie), tworząc trójwymiarową sieć przestrzenną (krystalicz- ną). Dzięki takiej budowie kryształy są ciałami jednorodnymi (wykazują w  każdym punkcie jednakowy skład chemiczny oraz właściwości fizyczne, takie jak np. gęstość i ciepło topnie- nia) i  anizotropowymi ponieważ w  różnych kierunkach ujawniają niejednakowe właści- wości fizyczne, takie jak m.in.: twardość, łu- pliwość lub barwę. Do najbardziej charakte- rystycznych cech morfologicznych kryształów należą elementy je ograniczające, elementy symetrii oraz pokrój i  postać. Elementami ograniczającymi kryształy są ściany (przeważ- nie reprezentowane przez płaskie powierzch- nie), krawędzie (linie proste) i naroża (punk- ty). Kąty pomiędzy analogicznymi ścianami kryształów tych samych minerałów są zawsze takie same (stałe). Kryształy odznaczają się symetrią zarówno budowy wewnętrznej, jak i ściśle od niej zależną – symetrią zewnętrznej postaci geometrycznej. Elementami symetrii są: płaszczyzny symetrii, osie symetrii oraz środek symetrii. Najmniejszym elementem sieci przestrzennej kryształów jest komórka elementarna (równoległościan podstawowy). Jej kształt i symetria stanowi podstawowy ele- ment sieci przestrzennej kryształów. UKŁADY KRYSTALOGRAFICZNE Najmniejszym elementem kryształów jest równoległościan podstawowy, czyli komórka elementarna. Jego kształt i  symetria stano- wi podstawowy element sieci przestrzennej kryształów. W zależności od parametrów tzw. stałych sieciowych (a, b, c oraz α, β, γ), okre- ślających postać równoległościanu elemen- tarnego, a także rodzaju i liczby elementów symetrii, wyróżnia się siedem układów krysta- lograficznych: trójskośny, jednoskośny, rombowy, tetragonalny, heksagonal- ny, trygonalny i regularny. Cechy budowy wewnętrznej (struktury) kryształów znajdują zazwyczaj odbicie w ich postaci zewnętrznej (morfologii), co bywa często wykorzystywane przy identyfikacji minerałów, w  tym również kamieni szlachetnych i ozdobnych. POKRÓJ KRYSZTAŁÓW Pokrój jest to ogólny wygląd zewnętrzny krysz- tałów nawiązujący do ich wymiarów w trzech wzajemnie prostopadłych kierunkach, czyli do stosunku ich długości do szerokości i gru- bości. Wyróżnia się cztery podstawowe po- kroje kryształów: izometryczny (wymiary we wszystkich przestrzennych kierunkach są zbliżone), słupkowy (kryształy wyraźnie wy- dłużone w jednym kierunku), płytkowy (po- dobne wymiary w dwu kierunkach, a w trze- cim znacznie mniejsze) i tabliczkowy (różne wymiary w  trzech wzajemnie prostopadłych kierunkach). Odmianami pokroju słupko- wego są pokroje beczułkowaty, pręcikowy, igiełkowy i  włoskowy, płytkowego – pokroje blaszkowy i łuseczkowy, natomiast tabliczko- wego – pokrój listewkowy. Pokrój kryształów 6 ATLAS NATURALNYCH KAMIENI SZLACHETNYCH I OZDOBNYCH | WŁAŚCIWOŚCI MINERAŁÓW Pokrój izomertyczny (granat) Pokrój słupkowy (turmalin) Pokrój płytkowy (muskowit) Pokrój tabliczkowy (baryt) służy do przybliżonego określania kształtu kryształów poszczególnych minerałów, co bywa pomocne przy ich identyfikacji. POSTACIE KRYSZTAŁÓW Jest to ściśle określony, geometryczny kształt kryształów. Przyjmują one postać bądź pro- stych form geometrycznych (proste postacie kryształów), bądź, znacznie częściej ich kom- binacji, co powoduje, że ich postać (jako figu- ra geometryczna) staje się znacznie bardziej skomplikowana. Proste postacie kryształów są m. in. reprezentowane przez: sześcian, ośmio- ścian, czworościan, słup, piramidę, podwójną piramidę (bipiramidę), romboedr, skaleno- edr, trapezoedr, dwunastościan rombowy, dwunastościan pentagonalny, dwunastościan deltoidowy, dwudziestoczterościan deltoidowy lub czterdziestoośmiościan. Postać kryształów większości minerałów wykazuje ścisły związek z ich układem krystalograficznym. Poszczegól- ne minerały wykształcają jedną, kilka lub kil- kanaście prostych postaci, bądź mają postać znacznie bardziej skomplikowaną, wynikają- cą ze wzajemnego nałożenia lub połączenia dwóch lub kilku form prostych. Niektóre mi- nerały odznaczają się wyjątkową różnorodno- ścią postaci, których liczba może dochodzić nawet do kilkuset. Postać kryształów należy do najważniejszych cech morfologicznych mine- rałów pozwalających na ich makroskopową identyfikację. SKUPIENIA MINERALNE Są to formy występowania grup minerałów, zarówno tego samego rodzaju (skupienia jednorodne, monomineralne), jak i  wielu gatunków (skupienia niejednorodne, poli- mineralne). Ze względu na sposób wykształ- cenia (charakterystyczny wygląd) wyróżnia się wiele postaci skupień mineralnych. Do najczęściej spotykanych należą skupienia: ziarniste, zbite, ziemiste, sypkie, proszkowe, Kryształy o postaci sześcianów (piryt) Skupienie ziarniste (oliwin) WŁAŚCIWOŚCI MINERAŁÓW | ATLAS NATURALNYCH KAMIENI SZLACHETNYCH I OZDOBNYCH 7 Skupienie pręcikowe (antymonit) Skupienie groniaste (malachit) słupkowe, pręcikowe, igiełkowe, włókniste, listewkowe, tabliczkowe, płytkowe, blaszko- we, łuseczkowe, promieniste, wachlarzowe, pilśniowe, snopkowe, łodygowate, rozetowe, sferolityczne, pierzaste, siatkowe, naciekowe, nerkowate, groniaste, kuliste i  skorupowe. Niektóre skupienia przyjmują postać: po- włok, nalotów, wykwitów, geod, migdałów, druz, szczotek krystalicznych, konkrecji, den- drytów, pseudomorfoz oraz zbliźniaczeń, zro- stów i  przerostów. Postać wielu skupień mi- neralnych, ze względu na charakterystyczny wygląd, ma duże znaczenie przy identyfikacji minerałów. Geoda (ametyst) GĘSTOŚĆ (CIĘŻAR WŁAŚCIWY) Określa stosunek masy (ciężaru, wagi) da- nego minerału do jego objętości. Przedsta- wiana jest w g/cm3. Liczba ta wyraża stosu- nek ciężaru danego kamienia do tej samej objętości wody. Do określenia gęstości mi- nerałów stosuje się najczęściej metodę siły wyporu za pomocą wagi hydrostatycznej (metoda podwójnego ważenia kamienia: w  powietrzu i  zanurzonego w  wodzie) oraz metodę suspensyjną (metoda zawieszenia danego kamienia w  odpowiednio dobranej cieczy ciężkiej). Metody te jednak mogą być tylko stosowane w  odniesieniu do kamieni nieoprawionych. Gęstość zależy od masy atomowej budujących dany minerał pier- wiastków oraz od przestrzennego ułożenia atomów, jonów i  cząsteczek (gęstości sieci krystalicznej). Minerały w  zależności od ich gęstości dzieli się na bardzo lekkie (poniżej 2 g/cm3), lekkie (2–3 g/cm3), ciężkie (3–5 g/ cm3), bardzo ciężkie (5–10 g/cm3) i skrajnie ciężkie (powyżej 10 g/cm3). Gęstość pospoli- tych minerałów stanowiących główne skład- niki skał waha się najczęściej w granicach od 2 do 4 g/cm3; określane są one niekiedy jako średnio ciężkie. Większość kamieni szlachet- nych odznacza się gęstością od 1 do 8 g/cm3. Te najbardziej wartościowe, jak diament, ru- bin i  szafir, mają gęstość wyraźnie większą od pospolitych minerałów skałotwórczych re- 8 ATLAS NATURALNYCH KAMIENI SZLACHETNYCH I OZDOBNYCH | WŁAŚCIWOŚCI MINERAŁÓW prezentowanych między innymi przez kwarc (2,65  g/cm3) i  skalenie (2,54–2,76  g/cm3). Ponieważ gęstość poszczególnych kamieni szlachetnych i ozdobnych jest w miarę stała, stanowi ona ich ważną cechę rozpoznawczą. TWARDOŚĆ Jest to opór, jaki stawia minerał podczas ry- sowania jego powierzchni dowolnym przed- miotem, czyli odporność na ścieranie lub rysowanie przez przedmioty o  ostrej krawę- dzi. Do określenia względnej twardości mi- nerałów stosuje się najczęściej porównawczą, dziesięciostopniową skalę Mohsa składającą się z  minerałów uporządkowanych według ich rosnącej twardości. Każdemu stopniowi tej skali został przyporządkowany wzorcowy minerał; są to kolejno: 1 – talk, 2 – gips, 3 – kalcyt, 4 – fluoryt, 5 – apatyt, 6 – ortoklaz, 7 – kwarc, 8 – topaz, 9 – korund i 10 – diament. Każdy następny minerał z tej skali zarysowu- je wszystkie minerały go poprzedzające. Za pomocą skali Mosha można jedynie stwier- dzić, który kamień szlachetny jest twardszy od innego; nie uzyskujemy jednak informacji o  rzeczywistych różnicach twardości pomię- dzy minerałami. Diament, który odznacza się najwyższą twardością (10 w skali Mohsa) spośród wszystkich minerałów, jest około 180 razy twardszy od korundu (czyli rubinu lub szafiru) oraz około 1000 razy twardszy od kwarcu. Dlatego do stwierdzenia rzeczywistej (bezwzględnej) twardości są stosowane inne specjalistyczne metody (np. Rosivala) oraz skale (m. in. skale: Brinella, Knoopa oraz Vic- kersa). Twardość stanowi cechę kierunkową i z tego powodu u większości kryształów różni się w zależności od kierunku ich rysowania. Największe różnice pod tym względem wy- kazuje cyanit (dysten); jego twardość badana na tej samej ściance kryształu wynosi 4–4,5 w kierunku równoległym do wydłużenia słupa oraz 6–7 w kierunku do niego poprzecznym. Twardość określa się na świeżych powierzch- niach minerałów, gdyż procesy wietrzeniowe w różnym stopniu ją obniżają. Zależy też od temperatury. Twardość należy do najważniej- szych cech diagnostycznych minerałów; jest charakterystyczna i stała dla każdego z nich. Bywa szczególnie istotna w badaniu kamieni szlachetnych, a  także podczas ich szlifowa- nia. Metody tej nie należy stosować do bada- nia kamieni już oszlifowanych, gdyż mogłyby zostać zarysowane i tym samym uszkodzone. Najbardziej miękki (1) minerał w skali Mohsa – talk Minerał o średniej twardości (5) w skali Mohsa – apatyt Najtwardszy (10) minerał w skali Mohsa – diament WŁAŚCIWOŚCI MINERAŁÓW | ATLAS NATURALNYCH KAMIENI SZLACHETNYCH I OZDOBNYCH 9 ŁUPLIWOŚĆ Oznacza zdolność kryształów do pękania (roz- dzielania się) wzdłuż stałych dla danego mi- nerału, płaskich powierzchni zwanych płasz- czyznami łupliwości. Stanowi cechę większości kryształów, które dzielą się w  ten sposób na mniejsze elementy (tzw. odłupki). Ze względu na łatwość z  jaką minerał oddziela się (od- spaja) pod wpływem nacisku, uderzenia lub szybkiej zmiany temperatury, wyróżnia się łupliwość: doskonałą, bardzo dobrą i  dobrą (zupełną, dokładną), wyraźną (średnią), oraz niewyraźną (słabą) i  niezupełną (bardzo sła- bą). Kryształy mogą wykazywać jeden lub kilka uprzywilejowanych kierunków łupliwości; na tej podstawie wyróżnia się łupliwość: jedno- kierunkową, dwukierunkową, trójkierunkową, czterokierunkową oraz sześciokierunkową. Łupliwość stanowi ważną cechę diagnostyczną minerałów. Jej charakter ma duże znaczenie podczas szlifowania kamieni szlachetnych. Łu- pliwości nie wykazują wszelkie ciała bezposta- ciowe (amorficzne), np. opal i bursztyn. PRZEŁAM Oznacza pękanie minerałów wzdłuż dowol- nych, przypadkowych i zazwyczaj nierównych powierzchni. Przełam wykazują w  szczegól- ności minerały odznaczające się słabą łupli- wością lub jej brakiem. W zależności od cha- rakteru powierzchni wyróżnia się przełam: muszlowy, nierówny, schodkowy, zadzioro- waty, haczykowaty, ziemisty, a także ziarnisty, pręcikowy, włóknisty, płytkowy, blaszkowy, łu- skowy oraz równy. W niektórych minerałach (np. w granatach) przełam równy ma charak- ter oddzielności. PODATNOŚĆ Określa sposób zachowania się minerałów pod wpływem oddziaływania czynników me- chanicznych działających z zewnątrz; z uwa- gi na to najczęściej wyróżnia się minerały: kruche, sprężyste, giętkie, kowalne, ciągliwe, strugalne (krajalne), łagodne i spoiste. INKLUZJE (WROSTKI) Są to wszelkie substancje stałe, ciekłe i gazo- we występujące wewnątrz minerałów. Inklu- zje stałe są zazwyczaj reprezentowane przez drobne kryształy różnych minerałów, nato- miast ciekłe i  gazowe przyjmują najczęściej postać pęcherzyków. Obecność inkluzji wpły- wa na barwę i  stopień przezroczystości mi- nerałów oraz może powodować różne efekty optyczne (np. iryzacja i jej odmiany). Inkluzje stanowią cechę charakterystyczną niektórych kamieni szlachetnych i ozdobnych, ułatwiają ich identyfikację, a także często wpływają na ich jakość i  wartość. Do inkluzji zalicza się też różne wewnętrzne defekty kryształów, jak pęknięcia i szczeliny. Szczególnym rodzajem inkluzji są pozostałości organizmów żywych (zwierząt i roślin) spotykane w bursztynie. Przełem muszlowy (obsydian) Kryształy kwarcu z inkluzjami rutylu 10 ATLAS NATURALNYCH KAMIENI SZLACHETNYCH I OZDOBNYCH | WŁAŚCIWOŚCI MINERAŁÓW Minerał barwny (cynober) Minerał bezbarwny (goshenit, odmiana berylu) PRZEZROCZYSTOŚĆ (PRZEJRZYSTOŚĆ) Oznacza zdolność minerałów do przepusz- czania światła. Pod tym względem wyróżnia się minerały: przezroczyste, półprzezroczy- ste, przeświecające, przeświecające na kra- wędziach i  nieprzezroczyste. Przezroczystość minerałów w pewnym stopniu zależy od ich barwy. Kamienie przezroczyste są reprezento- wane przez minerały bezbarwne bądź zabar- wione (np. kryształ górski, ametyst, fluoryt, rubin, szafir), natomiast nieprzezroczyste – niemal wyłącznie przez minerały barwne (np. malachit, piryt, hematyt, magnetyt). BARWA Należy do najważniejszych cech fizycznych (optycznych) kamieni szlachetnych i  ozdob- nych, decydujących o  ich atrakcyjności, a  także stanowiącym bardzo istotne kryte- rium pomocne przy ich identyfikacji. Bar- wa minerałów zależy głównie od tego, jak dany kamień pochłania lub odbija energię światła. Gdy światło białe, składające się ze wszystkich barw widma, przechodzi przez minerał, niektóre z  tych barw mogą zostać zaabsorbowane (pochłonięte) przez jego we- wnętrzną strukturę. Pozostałe barwy tworzą wtedy wspólnie, obserwowaną przez nas, barwę kamienia. W przypadkach, gdy żadna część widma światła białego nie została po- chłonięta, minerał odbieramy jako bezbarw- ny. Wśród kamieni szlachetnych i ozdobnych wyróżnia się minerały: 1 – barwne (własno- barwne, idiochromatyczne), odznaczające się stałą, charakterystyczną dla nich barwą własną, ściśle powiązaną z  ich składem chemicznym, 2 – bezbarwne, przezroczyste (achromatyczne), 3 – zabarwione (obco- barwne, allochromatyczne), odznaczające się barwą zapożyczoną, których zabarwie- nie pochodzi od różnych domieszek obcych pierwiastków bądź defektów w ich strukturze oraz 4 – pozornie barwne (pseudochroma- tyczne) wykazujące iryzację. Szczególną od- mianą barwy zapożyczonej jest barwa nale- ciała, pojawiająca się tylko na powierzchni niektórych minerałów. Tworzą ją naloty róż- nych substancji, będące niekiedy produktami utleniania tych kamieni. Część minerałów, szczególnie zabarwionych, odznacza się wielobarwnością (np. ametryn, fluoryt lub turmalin arbuzowy). Bardzo często kryształy wykazują też różne barwy pleochroiczne. Ten rodzaj wielobarwności ściśle wiąże się ze zja- wiskiem pleochroizmu. WŁAŚCIWOŚCI MINERAŁÓW | ATLAS NATURALNYCH KAMIENI SZLACHETNYCH I OZDOBNYCH 11 WSPÓŁCZYNNIKI ZAŁAMANIA ŚWIATŁA Wyrażają stosunek prędkości światła w  po- wietrzu do jego prędkości wewnątrz badane- go kryształu. Do ich określania wykorzystuje się zjawisko załamania światła podczas prze- chodzenia fal świetlnych z  jednego ośrodka do drugiego, co zależy od względnej prędko- ści światłą w obu tych środowiskach. W związ- ku z tym, że załamanie światła jest wielkością stałą dla poszczególnych kamieni szlachet- nych i ozdobnych, stanowi bardzo ważną ce- chę przydatną podczas ich identyfikacji. DWÓJŁOMNOŚĆ (PODWÓJNE ZAŁAMANIE ŚWIATŁA) Określa zdolność kryształów optycznie anizo- tropowych do podwójnego załamania świa- tła, co oznacza, że promień światła wcho- dzący w kamień, rozdziela się w jego wnętrzu na dwa osobne promienie. Stanowi różnicę między wartościami dwóch lub trzech współ- czynników załamania światła. Jest pomocna w identyfikacji kamieni szlachetnych i ozdob- nych, a także w odróżnianiu kamieni natural- nych od sztucznych. Dwójłomności nie wyka- zują ciała bezpostaciowe (amorficzne) oraz w minerały należące do układu regularnego. DYSPERSJA Określa grę barw obserwowaną niekiedy w  bezbarwnych (czasami też w  słabo za- barwionych), przeważnie oszlifowanych ka- mieniach szlachetnych i  ozdobnych, powo- dowaną załamaniem i rozszczepianiem (na barwne widmo) światła białego przechodzą- cego przez kryształ, z uwzględnieniem okre- ślonych linii widma (tzw. linii Fraunhofera). Służy do identyfikacji kamieni szlachetnych i ozdobnych. IRYZACJA Stanowi grę barw (przypominającą tęczę) obserwowaną u  niektórych kamieni szla- chetnych i ozdobnych w postaci migotliwych odblasków lub charakterystycznej poświa- ty pojawiającej się na ich ścianach lub po- wierzchniach łupliwości. Nazwa pochodzi od greckiej bogini tęczy Irydy (łac. iris – tęcza). Wiąże się z  rozpraszaniem lub/i  rozszcze- pianiem (dyspersją) światła, odbijanego, załamywanego lub ulegającego ugięciu (dy- frakcji) i interferencji na różnych elementach wewnętrznej budowy minerałów reprezento- wanych m.in. przez: powierzchnie łupliwości, zbliźniaczenia, spękania, szczeliny, pustki, inkluzje oraz granice zrostów i  przerostów. Szczególnymi odmianami iryzacji są m. in.: labradoryzacja (labradorescencja), schille- rescencja, adularyzacja (adularescencja), awenturyzacja (awenturescencja), opalescen- cja oraz opalizacja. PLEOCHROIZM (WIELOBARWNOŚĆ) Jest to zdolność kryształów do selektywne- go absorbowania światła o  różnej długości fali, w  zależności od kierunku jego rozcho- dzenia. Powoduje to, że kryształy zmienia- ją barwy w  zależności od kierunku ich ob- serwacji, a  także – znacznie rzadziej – przy 12 ATLAS NATURALNYCH KAMIENI SZLACHETNYCH I OZDOBNYCH | WŁAŚCIWOŚCI MINERAŁÓW Pleochroizm turmalinu (fotografia zwykła i z filtrem polaryzacyjnym) odznacza się również zieloną rysą, a czarny magnetyt rysą czarną) lub niekiedy całkowicie odmienną (np. złocisty piryt ma rysę czarną, a stalowoszary hematyt rysę wiśniową). Barwa rysy stanowi bardzo ważną cechę pozwalają- cą na identyfikację niektórych minerałów. Me- tody tej nie należy stosować w odniesieniu do kamieni oszlifowanych. Jeśli jest to konieczne, rysę należy wykonać w najmniej eksponowa- nych miejscach wyrobu. POŁYSK Stanowi zjawisko związane z odbiciem światła (fal świetlnych) od różnych powierzchni mine- rałów. Natężenie połysku, czyli ilość odbitego od tych powierzchni światła, zależy głównie od ich gładkości, a także od współczynników załamania światła i absorbcji światła. Połysk określa się na świeżych powierzchniach ścian kryształów, a  także na powierzchniach ich łupliwości, oddzielności i  przełamu oraz na innych powierzchniach uzyskanych w wyniku szlifowania. Jego rodzaj ustala się porów- nując z połyskiem różnych, ogólnie znanych substancji. Wyróżnia się połysk: szklisty, dia- mentowy, tłusty, żywiczny, woskowy, perłowy, jedwabisty, metaliczny, półmetaliczny, ziemi- sty oraz matowy (oznaczający brak połysku). Przy określaniu połysku nie należy sugerować się barwą badanych minerałów. Połysk metaliczny (galena) Różne barwy rysy (po lewej piryt, po prawej rodochrozyt) różnym oświetleniu (np. efekt aleksandrytu). Pleochroizmu nie wykazują minerały krysta- lizujące w  układzie regularnym oraz ciała bezpostaciowe (amorficzne). Pozostałe ujaw- niają go z różną intensywnością, w związku z czym wyróżnia się pleochroizm: bardzo sła- by, wyraźny, silny i bardzo silny. W zależności od wewnętrznej struktury kryształy wykazują dwie (dichroizm) lub trzy (trichroizm) główne barwy pleochroiczne. Pleochroizm większości minerałów jest widoczny dopiero podczas specjalistycznych badań mikroskopowych. W  sposób widoczny nieuzbrojonym okiem ujawniają go m.in. aleksandryt, szmaragd, rubin, turmalin oraz kordieryt. RYSA Jest to barwa sproszkowanego minerału. Proszek ten uzyskuje się najczęściej w wyniku zarysowania minerału ostrym narzędziem lub poprzez pocieranie kamieniem o nieszkliwio- ną, porcelanową płytkę. Rysa pozwala odróż- nić minerały barwne od zabarwionych. Pierw- sze z nich odznaczają się rysą barwną, nato- miast drugie – białą lub jasnoszarą. Minerały zabarwione nie różnią się pod tym względem od kamieni bezbarwnych. Rysa stanowi też charakterystyczną cechę wielu minerałów barwnych, gdyż może mieć barwę taką samą jak okaz niezarysowany (np. zielony malachit WŁAŚCIWOŚCI MINERAŁÓW | ATLAS NATURALNYCH KAMIENI SZLACHETNYCH I OZDOBNYCH 13 Luminescencja różnych minerałów pod wpływem promieni ultrafioletowych LUMINESCENCJA (ZIMNE ŚWIECENIE) Jest to zjawisko wtórnego świecenia minera- łów poprzez emitowanie przez nie promienio- wania widzialnego pod wpływem działania promieni ultrafioletowych, rentgenowskich, katodowych, a także światła słonecznego, re- akcji chemicznych, ogrzewania, a nawet na- cisku. Pod wpływem tych czynników minerały świecą z różną intensywnością i w rozmaitych barwach, co stanowi w niektórych przypad- kach ich cechę diagnostyczną. Jeśli minerał przez jakiś czas emituje światło jeszcze po zakończeniu oddziaływania źródła energii (głównie naświetlania), mamy do czynienia z  fosforescencją, natomiast gdy zjawisko to niemal natychmiast zanika, taki rodzaj lu- minescencji nazywamy fluorescencją. Przy badaniu kamieni szlachetnych i  ozdobnych najczęściej stosuje się naświetlanie promie- niami ultrafioletowymi. WŁAŚCIWOŚCI MAGNETYCZNE Część minerałów wykazuje w  różnym stop- niu właściwości magnetyczne. Minerały silnie magnetyczne są przyciągane przez magnes trwały (np. sztabkowy) lub elektromagnes, a także oddziaływają na igłę kompasu. Na- leżą do nich głównie żelazo rodzime (po- chodzenia ziemskiego i  meteorytowego), magnetyt, pirotyn i platyna żelazowa. Mine- rały średnio magnetyczne są reprezentowane m.in. przez: chromit, hematyt, ilmenit, go- ethyt, wolframit, biotyt, epidot oraz ciemno zabarwione amfibole, pirokseny, granaty i turmaliny. WŁAŚCIWOŚCI ELEKTRYCZNE Część minerałów wykazuje w  określonych warunkach właściwości elektryczne: piezo- i  piroelektryczność. Piezo- elektryczność elektryczność polega na powstawaniu ładunków elektrycznych na powierzchni mi- nerału pod wpływem jego ściskania, rozcią- gania lub pocierania. Zjawisko to wykazują m. in. kwarc, turmalin i  sfaleryt. Piroelek- tryczność polega na tworzeniu się pod wpły- wem ogrzewania, różnoimiennych ładunków elektrycznych na przeciwległych elementach powierzchni kryształu. Natomiast podczas jego oziębiania, w  tych samych miejscach powstają ładunki odmiennego znaku. Wła- ściwości te wykazują m.in. turmaliny, kwarc, hemimorfit i skolecyt. 14 ATLAS NATURALNYCH KAMIENI SZLACHETNYCH I OZDOBNYCH | WŁAŚCIWOŚCI MINERAŁÓW WŁAŚCIWOŚCI SKAŁ Skały stanowią zespoły złożone z wielu osob- ników tego samego lub różnych gatunków minerałów (skały mono- lub polimineralne), powstałe w  sposób naturalny w  wyniku pro- cesów geologicznych zachodzących w  głębi skorupy ziemskiej, a  także na jej powierzch- ni. Reprezentują zarówno utwory lite (zwięzłe, twarde), jak i luźne, nieskonsolidowane osady, z wyłączeniem gleby, której do skał się nie za- licza. Skały odznaczają się ściśle określonymi cechami, do których w szczególności należą: skład mineralny i  chemiczny, barwa, forma występowania oraz wewnętrzna budowa, czyli struktura i tekstura. GENETYCZNE PODZIAŁY SKAŁ Najbardziej podstawowa klasyfikacja skał jest ściśle powiązana z ich genezą. Według tego kryterium dzielą się one na trzy obszerne gru- py reprezentowane przez skały magmowe, osadowe i  metamorficzne. Skały magmowe i  metamorficzne są często określane jako – krystaliczne. Skały magmowe tworzą się w  wyniku krystalizacji stopu krzemianowego (magmy), zarówno w  głębi skorupy ziemskiej (głębino- we skały magmowe), jak i  na jej powierzchni (wylewne skały magmowe). Skały magmowe stanowią produkt procesów endogenicznych, mających swe źródło w głębi Ziemi. W części skał wylewnych, z  powodu bardzo szybkiego ochłodzenia i zestalenia lawy, nie wykształcają się kryształy. Powstała w ten sposób skała ma charakter naturalnego, krzemianowego szkli- wa wulkanicznego. Ścisły związek z procesami magmowymi wykazują pegmatyty, krystalizu- jące z  magmy resztkowej w  późnych etapach kształtowania się magmowych intruzji, a także utwory hydrotermalne powstające dzięki aktyw- ności par i gorących roztworów pomagmowych. Skały osadowe są utworami powstałymi na powierzchni Ziemi dzięki aktywności proce- sów egzogenicznych, głównie różnorodnych procesów wietrzeniowych i sedymentacyjnych. Utwory te mogą następnie ulegać różnym przeobrażeniom fizycznym i chemicznym, za- chodzącym głównie podczas diagenezy, po- wodującym m.in. przekształcenie luźnych osa- dów w zwięzłe skały (lityfikacja), a czasami też zmiany ich składu chemicznego i mineralnego (np. w wyniku metasomatozy). Skały osadowe ze względu na genezę dzieli się zazwyczaj na: okruchowe (detrytyczne, klastyczne), chemicz- ne (chemogeniczne) i  organogeniczne. Skały okruchowe składają się z ziaren różnych mine- rałów oraz z okruchów i otoczaków pochodzą- cych z dezintegracji (rozpadu, rozdrobnienia) skał magmowych, metamorficznych i osado- wych, a czasami też fragmentów organizmów. Skały chemiczne powstają w wyniku sedymen- tacji chemicznej, polegającej przeważnie na wytrącaniu się różnych substancji z roztworów wodnych. Natomiast skały organogeniczne tworzą się w  wyniku nagromadzenia szcząt- ków różnych organizmów, zarówno zwierzę- cych, jak i roślinnych. Jako osobne grupy skał okruchowych bywają też wyróżniane skały ilaste i  alitowe, plasujące się na pograniczu skał okruchowych i  chemicznych, powstające najczęściej w  wyniku różnych procesów wie- trzeniowych. (krystaloblastezą, Skały metamorficzne stanowią produkt przeobrażeń skał magmowych, osadowych bądź wcześniej powstałych skał metamor- ficznych. Tworzą się niemal wyłącznie w głębi skorupy ziemskiej dzięki aktywności różnych procesów endogenicznych, głównie pod wpły- wem temperatury i ciśnienia, a niekiedy także czynników chemicznych. Wzrost kryształów odbywa się w nich w stanie stałym, bez więk- szego udziału fazy ciekłej. Proces ten, zwany blastezą rekrystalizacją), prowadzi do tworzenia się nowych, trwałych w  zmienionych warunkach temperatury i  ci- śnienia, minerałów (blastów) lub ich zespołów (paragenez). Większość skał metamorficznych kształtuje się w warunkach metamorfizmu re- gionalnego obejmującego bardzo duże ob- szary. Do nieco rzadszych należą skały kata- klastyczne, powstałe w warunkach metamor- fizmu dyslokacyjnego towarzyszącego aktyw- ności wielkich stref uskokowych, a także skały kontaktowe, tworzące się najczęściej w osło- nie intruzji magmowych w warunkach meta- WŁAŚCIWOŚCI SKAŁ | ATLAS NATURALNYCH KAMIENI SZLACHETNYCH I OZDOBNYCH 15 morfizmu termicznego, a  niekiedy też meta- somatycznego (metasomatozy) powiązanego z przemieszczeniem się i rozprzestrzenianiem różnych składników chemicznych przenikają- cych skały. Zjawiska metasomatyczne towa- rzyszą zarówno procesom metamorficznym, jak i magmowym, hydrotermalnym oraz osa- dowym (podczas diagenezy). Na pograniczu procesów metamorficznych i  magmowych, w  warunkach ultrametamorfizmu, tworzą się skały zwane migmatytami. SKŁAD MINERALNY I CHEMICZNY Skały odznaczają się bardzo zróżnicowanym składem mineralnym i  chemicznym, często stanowiącym podstawę do ich bardziej szcze- gółowych klasyfikacji. Skład mineralny skał znacznie różni się w  zależności od reprezen- towanej przez nie genetycznej grupy. W każdej z tych grup do najważniejszych należą mine- rały skałotwórcze, odgrywające najbardziej istotną rolę w ich budowie. Do najważniejszych minerałów skałotwórczych należą tzw. mine- rały główne, stanowiące zazwyczaj podsta- wowy składnik danej grupy skał. Zazwyczaj występują one w znacznych ilościach i decydu- ją o systematycznej przynależności danej skały, a często też o jej nazwie. Przykładowo w ska- łach magmowych do minerałów głównych na- leżą: kwarc, skalenie, skaleniowce (foidy), miki (łyszczyki), amfibole, pirokseny i oliwiny. Całkiem inny charakter mają minera- ły poboczne występujące powszechnie we wszystkich typach skał, lecz najczęściej w bar- dzo niewielkich ilościach. Nie decydują one o przynależności systematycznej danej skały, mogą jednak wpływać na pewne ich cechy, np. barwę. W skałach krystalicznych, w szcze- gólności w  magmowych, do minerałów po- bocznych zalicza się przede wszystkim: ma- gnetyt, hematyt, piryt, pirotyn, cyrkon, rutyl, apatyt, ilmenit, korund oraz beryl. Szczególnym charakterem odznaczają się minerały akcesoryczne, które wystę- pują sporadycznie tylko w niektórych typach skał i  przeważnie nie decydują o  ich przy- należności systematycznej. Niekiedy bywają uwzględniane w nazwie skały lub/i stanowią podstawę do wydzielenia pewnych szczegól- nych odmian skalnych. Minerały akcesorycz- ne bywają najczęściej wyróżniane w skałach krystalicznych, a przede wszystkim w magmo- wych. Niekiedy dorównują w nich ilościowo minerałom głównym. Są one reprezentowane m.in. przez granaty, turmaliny oraz chromit, a czasami cyrkon i apatyt, a także kordieryt, andaluzyt, cyanit bądź sillimanit. W  skałach osadowych wyróżnia się dwie genetyczne grupy minerałów. Minerały al- logeniczne powstają poza środowiskiem tworzenia się skał osadowych, a  dostają się tam w wyniku wietrzenia, starszych od danego osadu, skał magmowych, metamorficznych lub osadowych. Do minerałów tych należą m.in. kwarc, skalenie, miki i  granaty, często stanowiące składniki piasków i  piaskowców. Minerały autogeniczne powstają w  śro- dowisku tworzenia skał osadowych, w wyniku wytrącania się z roztworów, procesów bioche- micznych oraz różnorodnych procesów wtór- nych (np. wietrzenia lub diagenezy). Minerały te, w odróżnieniu od poprzednich, nie są przy- noszone z  zewnątrz. Należą do nich m.in.: minerały ilaste, gips, kalcyt, dolomit, syderyt, magnezyt, halit, chalcedon, chloryty i zeolity. Skały często wykazują różny skład che- miczny, co również bywa niekiedy uwzględ- niane w ich klasyfikacjach. Wśród skał mag- mowych, ze względu na zawartość krzemionki (SiO2) wyróżnia się skały: kwaśne (zawierają najwięcej krzemionki, powyżej 65 SiO2), obojętne (pośrednie), zasadowe i  ultrazasa- dowe (zawierają najmniej krzemionki, poni- żej 45–40 SiO2). W grupie skał osadowych również stosuje się podziały uwzględniające ich skład chemiczny; pod tym względem wy- różnia się m.in. skały: węglanowe, krzemion- kowe, fosforanowe, siarczanowe, solne, żela- ziste oraz węgle (w grupie paliw kopalnych). FORMY WYSTĘPOWANIA SKAŁ Skały występują w głębi oraz na powierzchni ziemi. Skały magmowe głębinowe tworzą najczęściej intruzje (ciała intruzyjne) różnej wielkości i kształtu, powstałe wskutek wdarcia się magmy w otaczające je skały (skały osło- ny) skorupy ziemskiej. Intruzje są reprezen- towane przez plutony (np. batolity, etmolity, 16 ATLAS NATURALNYCH KAMIENI SZLACHETNYCH I OZDOBNYCH | WŁAŚCIWOŚCI SKAŁ wulkan potok lawy lakkolit pyły i tufy wulkaniczne lawa komin wulkaniczny lopolit apofiza batolit Wybrane formy występowania skał magmowych bysmality, lakkolity, lopolity i fakolity) oraz to- warzyszące im zazwyczaj żyły magmowe (np. sille lub dajki). W  zależności od głębokości powstawania wyróżnia się intruzje: abysal- ne, tworzące się na dużych głębokościach (poniżej 10 km), mezoabysalne (głębokości pośrednie rzędu kilku kilometrów) oraz sub- wulkaniczne (bardzo płytkie, tworzące się tuż pod powierzchnią ziemi). Ze względu na sto- sunek do struktur w skałach osłony (takich jak warstwowanie lub foliacja), intruzje są dzielo- ne na zgodne oraz niezgodne. Intruzje odsła- niające się obecnie na powierzchni ziemi lub występujące na niewielkich głębokościach, tworzą masywy magmowe. Skały magmowe wylewne powstają w wyniku erupcji wulkanicznych, czyli wydo- stania się na powierzchnię ziemi lawy, gazów i materiałów piroklastycznych. Erupcje wulka- niczne zachodzą zarówno na lądach (erup- cje lądowe), jak i na dnach oceanów (erup- cje podmorskie). Tworzą bardzo różne formy w zależności od intensywności, przebiegu oraz charakteru wydobywających się produktów. Należą do nich m.in. pokrywy lawowe, potoki diatrema MAGMA sill dajka lawowe oraz stożki wulkaniczne, którym czę- sto towarzyszą kaldery. Na dnach oceanów powszechną, bardzo charakterystyczną formą erupcji są lawy kuliste (poduszkowe). Stożek wulkaniczny (Lanzarote, Hiszpania) WŁAŚCIWOŚCI SKAŁ | ATLAS NATURALNYCH KAMIENI SZLACHETNYCH I OZDOBNYCH 17 strefy kata. Niektóre z nich mogą też powsta- wać na powierzchni ziemi m.in. wskutek kolizji z różnymi ciałami kosmicznymi (metamorfizm zderzeniowy, szokowy). Skały metamorficzne występują przeważnie w  formie rozległych masywów. Skały osadowe powstają na powierzchni ziemi, zarówno na lądach, jak i na dnach mórz i oceanów, w wyniku różnorodnych procesów sedymentacyjnych. Odznaczają się wyjątkowo dużym zróżnicowaniem form występowania. Stosunkowo często występują w formie ławic, warstw oraz ich zespołów i kompleksów, np. mułowce, wapienie, dolomity, margle, pia- skowce, kwarcyty, zlepieńce i in. BUDOWA WEWNĘTRZNA SKAŁ Skały odznaczają się wyjątkowo zróżnico- waną budową wewnętrzną, w  dużej mierze zależną od ich rodzaju. Bardzo ważną ce- chą budowy skał jest struktura, określają- ca sposób wykształcenia składników skały, a  przede wszystkim takie cechy jak wiel- kość i  kształt tych składników oraz wzajem- ne stosunki pomiędzy nimi. Do najbardziej podstawowych należy budowa (struktura): drobnoziarnista (przeciętna średnica ziarna/ kryształów w  skale jest mniejsza od 2  mm), średnioziarnista (2–5  mm) i  gruboziarnista (ponad 5 mm) oraz równoziarnista (składniki skały są w przybliżeniu tej samem wielkości) i nierównoziarnista (składniki skały są różnej wielkości). Ze względu na rodzaj skały (mag- mowa, osadowa, metamorficzna), a  także specyficzne cechy jej wewnętrznej budowy, wyróżnia się kilkaset różnych struktur określa- jących wszelkie znane sposoby wykształcenia składników w skałach. Niemniej ważną ce- chą budowy wewnętrznej większości skał jest ich tekstura, określająca sposób ułożenia i  przestrzennego rozmieszczenia składników w skale, a w szczególności cechy ich uporząd- kowania i orientacji oraz stopień wypełnienia przez nie przestrzeni skalnej. Do najbardziej podstawowych należą budowa (tekstura): bezładna, czyli bezkierunkowa (składniki są ułożone przypadkowo), kierunkowa (składni- ki są ułożone w określonym kierunku), zbita, czyli masywna (składniki ściśle wypełniają Warstwowy układ skał osadowych (góry Atlas, Maroko) Skały metamorficzne tworzą się na bar- dzo różnych głębokościach. Skały metamorfi- zmu regionalnego, zajmujące największe ob- szary, kształtują się w obrębie trzech stref głę- bokościowych: epi (najpłytszej), mezo (pośred- niej) i kata (najgłębszej). W warunkach strefy epi powstają m.in. fyllity, kwarcyty, łupki chlo- rytowe i talkowe, serpentynity i zieleńce, w stre- fie mezo – amfibolity, gnejsy, łupki łyszczyko- we, kwarcyty i  marmury, natomiast w  strefie kata – granulity, eklogity, a także gnejsy, kwar- cyty i  marmury. Część skał metamorficznych reprezentowanych przez migmatyty, tworzy się na bardzo dużych głębokościach, poniżej Skały metamorficzne – kamieniłom marmuru (Cararra, Włochy) 18 ATLAS NATURALNYCH KAMIENI SZLACHETNYCH I OZDOBNYCH | WŁAŚCIWOŚCI SKAŁ
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Atlas naturalnych kamieni szlachetnych i ozdobnych
Autor:
,

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: