Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00170 006785 13591603 na godz. na dobę w sumie
Atlas roślinności lasów - ebook/pdf
Atlas roślinności lasów - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 592
Wydawca: Multico Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-7073-649-1 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> dokument, literatura faktu, reportaże
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).
ATLAS ROŚLINNOŚCI LEŚNEJ zawiera: fitosocjologiczny podział zbiorowisk leśnych Polski, charakterystykę wszystkich zespołów leśnych wraz z mapkami ich występowania, szczegółowe opisy botaniczne, zdjęcia oraz mapki występowania ponad 500 rodzimych gatunków leśnych, informacje o roślinach znajdujących się pod ochroną prawną w Polsce oraz o gatunkach i zespołach leśnych objętych europejską siecią ekologiczną NATURA 2000 Książka popularnonaukowa napisana przez wybitnego botanika. Przejrzysty projekt graficzny uławia korzystanie z książki. Publikacja przeznaczona dla szerokiego grona czytelników związanych z polską przyrodą i lasami: leśników, studentów i uczniów szkół leśnych, nauczycieli i botaników, przyrodników i osób zajmujących się ochroną przyrody, a ponadto pasjonatów ojczystej flory. Dr hab. Leokadia Witkowska-Żuk jest emerytowanym profesorem Szkoły Głównej Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie. W roku 1956 rozpoczęła pracę jako pracownik naukowo-dydaktyczny w Katedrze Botaniki Leśnej. Zajmowała się morfogenezą roślin drzewiastych, fitosocjologią i ochroną szaty roślinnej. Przez ponad 30 lat kierowała badaniami prowadzonymi przez studentów w ramach sekcji botaniki leśnej Koła Naukowego Leśników. Jest współautorką podręcznika akademickiego o botanice leśnej.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Spis treści Od autorki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wprowadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Leśne zbiorowiska roślinne Polski . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bory szpilkowe (bory iglaste) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bory sosnowe i bory mieszane dębowo-sosnowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bory sosnowe na glebach mineralnych i bory mieszane dębowo-sosnowe . . . . . . . . . . . . . . . Grupa borów sosnowych na glebach mineralnych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bory sosnowe świeże . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Grupa borów mieszanych dębowo-sosnowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bory na glebach organogenicznych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bory świerkowe, jodłowo-świerkowe i jodłowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Górskie bory świerkowe i jodłowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Górnoreglowe bory świerkowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dolnoreglowe bory i bory mieszane jodłowo-świerkowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nizinno-wyżynne zbiorowiska z dominacją jodły i świerka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Górskie reliktowe laski sosnowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kwaśne (acydofilne) dąbrowy (subatlantyckie ubogie dąbrowy; atlantyckie lasy acydofilne) . . . . . Mezo- i eutroficzne lasy liściaste . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ciepłolubne dąbrowy (kserotermiczne lasy dębowe) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Świeże i wilgotne lasy liściaste . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Lasy grądowe (lasy dębowo-grabowe) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Lasy bukowe (buczyny) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Żyzne buczyny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Żyzne buczyny górskie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kwaśne (acydofilne) buczyny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ciepłolubne buczyny (buczyny nawapienne; ciepłolubne buczyny storczykowe) . . . . . . . . . Lasy lipowo- jaworowe (jaworzyny i lasy klonowo-lipowe na stromych stokach i zboczach) . . . Górskie jaworzyny ziołoroślowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Lasy łęgowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Łęgi olszowe i olszowo-jesionowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Łęgi dębowo-wiązowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Łęgi wierzbowo-topolowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bagienne lasy olszowe (olsy, olesy) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rośliny ekosystemów wodno-bagiennych i siedlisk antropogenicznych w lesie . . . . . . . . . . . . . . . Rośliny obcego pochodzenia spontanicznie zasiedlające zbiorowiska leśne . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rośliny lasów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nagozalążkowe – Coniferophytina . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Okrytozalążkowe – Magnoliophytina . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dwuliścienne – Magnoliopsida . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jednoliścienne – Liliopsida . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Paprotniki – Pteridophytina . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Widłaki – Lycopodiopsida . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Skrzypy – Equisetopsida . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Paprocie – Polypodiopsida . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Mszaki – Bryophytina . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Mchy – Bryopsida . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wątrobowce – Marchantiopsida . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Porosty – Lichenes . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Literatura . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Skorowidz polskich i łacińskich nazw zespołów roślinnych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Skorowidz polskich i łacińskich nazw gatunków roślin i rodzin . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6 8 13 14 14 14 14 16 18 20 22 22 23 27 29 33 34 39 39 42 43 47 48 49 51 53 56 57 60 61 65 68 70 74 76 77 78 93 93 436 515 516 520 526 545 546 562 565 578 580 583 6 Od autorki Lasy są jednymi z najbardziej złożonych układów ekologicz- nych. Ich cechą charaktery- styczną jest dominująca rola roślin drzewiastych i wynikająca z tego rozbudowana struktura pionowa. Warstwowe zróżnicowanie warun- ków ekologicznych wnętrza lasu umożliwia osiedlenie się w nim bardzo licznych organizmów, wśród których podstawę stanowią rośliny. Świat roślin tworzący leś- ną szatę roślinną obejmuje zarów- no florę (wszystkie występujące roślinne jednostki systematycz- ne), jak i roślinność (ogół zbioro- wisk utworzonych w określonych warunkach przez wielogatunkowe kompozycje florystyczne). W wy- niku wielowiekowej antropopresji i zmian zachodzących w środo- wisku obserwuje się w naszych lasach zarówno zmiany flory, jak i roślinności, co wyraża się ustę- powaniem wielu rodzimych gatun- ków i zbiorowisk z jednoczesnym przybywaniem nowych, obcych dla naszej flory. Dlatego tak ważna jest znajomość szaty roślinnej oraz abiotycznych elementów środowi- ska przyrodniczego przy podejmo- waniu właściwych decyzji doty- czących ochrony gatunków, zbio- rowisk i procesów ekologicznych w nich zachodzących oraz pro- wadzenia racjonalnej gospodarki leśnej (między innymi właściwego turystycznego zagospodarowania lasów, koniecznego przy narastają- cej presji turystycznej i szkodach powodowanych przez wydeptywa- nie, niszczenie roślinności i pozo- stawianie śmieci w lesie). „Atlas roślinności lasów” ma słu- żyć pomocą przy poznawaniu wyróżnionych w Polsce zbioro- wisk leśnych oraz występujących w nich gatunków roślin: głównie rodzimych i niektórych obcych zadomowionych w naszych la- sach. Szczególną uwagę zwrócono na gatunki objęte prawną ochroną oraz zespoły roślinne, poprzez któ- re charakteryzowane są siedliska przyrodnicze zaliczane do sieci Specjalnych Obszarów Ochrony Siedlisk Natura 2000. Książkę rozpoczyna „Wprowa- dzenie”, gdzie ogólnie przedsta- wiono podstawowe zagadnienia dotyczące leśnej szaty roślinnej Polski. W rozdziale „Leśne zbio- rowiska roślinne Polski” przy- bliżono systematykę fitosocjolo- giczną zbiorowisk leśnych opartą głównie na pracy Przewodnik do oznaczania zbiorowisk roślinnych Polski (2001) Władysława Ma- tuszkiewicza z uwzględnieniem nowszej literatury: Zespoły leśne Polski (2002) Jana Marka Matusz- kiewicza, Lasy i bory. Poradniki ochrony siedlisk i gatunków Natu- ra 2000 – podręcznik metodyczny. Tom 5 (2004) Jacek Herbich (red.). Zamieszczono tu zwięzłą charak- terystykę zbiorowisk leśnych oraz wykazy gatunków, które w nich najczęściej występują. Źródłem do map występowania zespołów leśnych w Polsce były wymienio- ne prace. W kolejnym rozdziale krótko wspomniano o często wy- stępujących na terenach leśnych roślinach ekosystemów wodno-ba- giennych i siedlisk antropogenicz- nych. Gatunkom tym szczegółowo poświęcone są inne tomy z serii „Flora Polski” opublikowane przez MULTICO Oficynę Wydawniczą: Rośliny wodne i bagienne (2001) Stanisława i Grzegorza Kłosow- skich, Rośliny łąkowe (2006) – Zbigniewa Nawary, Rośliny chro- nione (2006) oraz Rośliny górskie (2007) Haliny Piękoś-Mirkowej i Zbigniewa Mirka, a także Porosty, mszaki, paprotniki (2007) Hanny Wójciak. W książce zasygnalizo- wano również problem roślin ob- cego pochodzenia spontanicznie zasiedlających zbiorowiska leśne. Najobszerniejszy rozdział atlasu obejmuje charakterystykę wybra- nych gatunków roślin i porostów. W rozdziale tym przyjęto nastę- pującą kolejność: rośliny nagoza- lążkowe, okrytozalążkowe (dwuli- ścienne, jednoliścienne), paprot- niki (widłaki, skrzypy, paprocie), mszaki (mchy, wątrobowce) oraz porosty, czyli grzyby lichenizują- ce. Dla rodzin zastosowano przy- jęty obecnie układ systematyczny. Nazewnictwo polskie i łacińskie roślin podano zgodnie z Krytycz- ną listą roślin naczyniowych Polski (Z. Mirek i inni, 2002) i Katalogiem mchów Polski (R. Ochyra i inni, 2003) z uwzględnieniem synoni- mów, nazw ludowych i etymologii nazw łacińskich, głównie na pod- stawie pracy Pochodzenie łaciń- skich nazw roślin polskich (M. Re- jewski, 1996). W celu uniknięcia powtórzeń etymologia nazwy ro- dzajowej podana jest tylko przy pierwszym opisanym gatunku da- nego rodzaju. Opisy gatunków roś- lin obejmują charakterystykę mor- fologiczną, warunki siedliskowe i rozmieszczenie na terenie Polski oraz wykaz zbiorowisk roślinnych, w których głównie uczestniczą. Do mapek występowania roślin naczy- niowych wykorzystano, za łaskawą zgodą Autorów, Atlas rozmieszcze- nia roślin naczyniowych w Polsce (2001). A. Zając M. Zając (red.). Wykaz literatury obejmuje główne pozycje, z których korzystałam, przygotowując książkę. Od autorki 7 W atlasie użyto następujących oznaczeń i symboli: I. Przy nazwach zespołów roślinnych lub gatunków roślin – gatunek rośliny objęty częściową ochroną prawną – ochrona gatunku lub siedliska przyrodniczego Natura 2000 – gatunek rośliny objęty ścisłą ochroną prawną – priorytet w ochronie Natura 2000 II. Na mapach rozmieszczenia zespołów roślinnych lub gatunków – obszar występowania zespołu roślinnego – potencjalny obszar występowania zespołu roślinnego – obszar występowania gatunku III. W tekście § – gatunek objęty częściową ochroną prawną, np. kruszyna pospolita§ §§ – gatunek objęty ścisłą ochroną prawną, np. kłokoczka południowa§§ *** Dziękuję Wszystkim, którzy przyczynili się do powstania książki: panu Mirosławowi Sobkowiakowi – inicja- torowi wydania serii „Flora Polski”, moim kolegom z Katedry Botaniki Leśnej oraz niezliczonym studentom Wydziału Leśnego SGGW, których zainteresowanie światem roślin stanowiło dla mnie inspirację do podjęcia tej pracy. Składam wyrazy serdecznego podziękowania prof. dr hab. Elżbiecie Pancer-Koteja za podjęcie trudu re- cenzowania książki i twórczą krytykę, prof. dr hab. Krystynie Koneckiej-Betley, dr Wandzie Józefaciuk i dr Hannie Wójciak za życzliwe uwagi, dr Janinie Zielińskiej za pomoc przy identyfikacji porostów i dr Jadwidze Mickiewicz za oznaczenia mchów, a prof. dr. hab. Ryszardowi Ochyrze, prof. dr. hab. Henrykowi Klamie i dr Urszuli Bielczyk za informacje dotyczące etymologii nazw łacińskich mchów, wątrobowców i porostów. Dziękuję również mojemu synowi – Stefanowi, bez pomocy którego książka ta by nie powstała. Jest moim wielkim pragnieniem, aby książka ta była pomocna wszystkim miłośnikom ojczystej przyrody w urzeczywistnianiu wspaniałej pasji poznawania bogactwa i piękna szaty roślinnej polskich lasów, a leśni- kom w praktycznym wprowadzaniu wiedzy przyrodniczej w życie. Leokadia Witkowska-Żuk Warszawa 2008 8 Wprowadzenie Nie masz skarbu większego niż przyroda ojczysta – napisał dzia- łający w XVIII wieku znakomity przyrodnik swoich czasów ksiądz Krzysztof Kluk i od ponad 200 lat słowa te nie straciły na aktualno- ści. Lasy – jedne z najważniejszych elementów środowiska przyrodni- czego, zajmujące ponad 28,5 po- wierzchni kraju (około 9 mln ha) – są naszym wspólnym skarbem narodowym, bez których nie moż- na wyobrazić sobie krajobrazu Pol- ski. Dzięki szczególnym warunkom przyrodniczym i historycznym sta- nowią obecnie ostoję wielu organi- zmów, wymarłych lub zagrożonych w innych krajach Europy. Nakłada to na nas wszystkich obowiązek poznania i ochrony tego unikalne- go dziedzictwa. W złożonych i różnorodnych eko- systemach leśnych, odmiennie niż w innych, kształtują się specyficz- ne stosunki między światem roślin- nym, zwierzęcym, klimatem i gle- bą. Jest to związane z dominującą rolą roślin drzewiastych i rozbudo- waną strukturą pionową, w której można wyróżnić cztery podstawo- we warstwy: • drzewa • krzewy (podszyt i podrost) • rośliny zielne i krzewinki 1 runo • mszaki i porosty Warstwy roślin zielnych i krzewi- nek oraz mszaków i porostów są uj- mowane wspólnie jako runo leśne. Ten specyficzny układ powoduje warstwowe zróżnicowanie warun- ków ekologicznych wnętrza lasu, a szczególnie jego klimatu. Dotyczy to głównie natężenia światła, tempe- ratury powietrza, szybkości wiatru, opadu i wilgotności względnej po- wietrza. Warstwowość klimatyczna, uwarunkowana przez wpływ samej szaty roślinnej, przyczynia się do występowania w poszczególnych warstwach określonych gatunków roślin. Skład gatunkowy zależy również od wielu innych czynni- ków, zarówno historycznych, które wpływały na rozwój fitocenoz leś- nych, oraz tych, kształtujących je obecnie, jak zabiegi gospodarcze czy zmiany klimatyczne. Poznanie różnych elementów ekosystemów leśnych i zrozumienie ich funk- cjonowania jest konieczne do pro- wadzenia racjonalnej gospodarki zapewniającej lasom trwałość i wy- pełnianie ich podstawowych funk- cji: środowiskotwórczej, społecznej i produkcyjnej. Podstawowym elementem ekosy- stemów leśnych jest szata roślinna, tworząca układ dynamiczny uza- leżniony od zmian zachodzących w środowisku. Szata roślinna okre- ślonego terenu obejmuje zarówno florę, to jest wszystkie występujące roślinne jednostki systematycz- ne, czyli gatunki, rodziny itd.; jak i roślinność, czyli ogół zbiorowisk utworzonych przez wielogatunkowe kompozycje florystyczne. Leśna sza- ta roślinna Polski jest młoda, zaczęła się kształtować dopiero po ustąpie- niu lodowców około 10–13 tysięcy lat temu, kiedy na tereny występu- jącej wówczas tundry i lasotundry zaczęły wkraczać gatunki roślin drzewiastych z obszarów sąsiednich lub rozprzestrzeniać się z refugiów, gdzie przetrwały okres zlodowaceń. Stąd niewiele jest u nas endemitów, które wraz z nieco liczniejszymi re- liktami stanowią tylko około 1 roś- lin naczyniowych. Chociaż nasza flora w porówna- niu z innymi krajami europejskimi jest mało liczna, to jednak różno- rodność szaty roślinnej jest duża. Ma na to wpływ położenie geogra- ficzne Polski w centrum Europy, z równoleżnikowym rozmieszcze- niem krajobrazów: od morskie- go na północy, poprzez nizinny i wyżynny, aż do górskiego na południu. Występowanie klimatu przejściowego, między oceanicz- nym a kontynentalnym, umożliwia wkraczanie gatunków atlantyckich od zachodu i borealnych od pół- nocnego wschodu oraz kontynen- talnych, czyli stepowych (pontyj- sko-pannońskich) z południowego wschodu i południa. Część z nich osiąga obecnie na terenie Polski swoją granicę zasięgu (z drzew są to: cis pospolity, jodła pospo- lita, modrzew europejski, świerk pospolity, buk pospolity, klon ja- wor, jarząb brekinia, dąb bezszy- pułkowy, lipa szerokolistna). Brak naturalnych barier od wschodu i zachodu powoduje, że ponad po- łowa flory to gatunki przechodnie, niemające u nas granicy zasięgu. Ważnym elementem naszej flory są też gatunki górskie, czyli te, któ- rych centrum występowania leży powyżej piętra pogórza. Ich udział wynosi około 20 , a z gatunkami schodzącymi na niż obejmuje do 25 wszystkich roślin naczynio- wych. W przypadku roślin leśnych takim centrum zasięgu roślin gór- skich są regle i piętro kosodrzewi- ny, to jest obszar od około 400(500) do 1500(1700) m n.p.m. Dużemu zróżnicowaniu flory od- powiada wielość zbiorowisk leś- nych Polski. Zgodnie z gradientem klimatycznym na obszarze naszego kraju wygasają zasięgi wielu niżo- wych zbiorowisk leśnych związa- nych z klimatem atlantyckim, któ- re mają swoje optimum w Europie Zachodniej, jak również zbioro- wisk o charakterze kontynental- nym, występujących w Europie Wschodniej (rys. 1). Wraz z gra- dientem wysokościowym klimatu kształtują się zbiorowiska leśne w górach (rys. 2). Wprowadzenie 9 Rys. 1. Siedliskowo-regionalne zróżnicowanie lasów na niżu Polski (W. Matuszkiewicz, 1999) Rys. 2. Piętrowa struktura roślinności w najważniejszych grupach górskich w Polsce (W. Matuszkiewicz, 1999) Na szatę roślinną wywarła olbrzymi wpływ wielowiekowa działalność człowieka (antropopresja) i nastę- pujące pod jej wpływem przemiany flory, roślinności i samego siedliska (synantropizacja). Wskazuje na to stan liczbowy naszej flory, w której oprócz 3425 rodzimych gatunków roślin, tzw. wyższych (w tym msza- ków 935, paprotników 75, nagoza- lążkowych 10, okrytozalążkowych 2405), występuje około 445 zado- mowionych gatunków obcego po- chodzenia (antropofitów). Spośród niemal 500 zespołów roślinnych wyróżnionych dotychczas w Polsce (w tym leśnych około 70) zbiorowi- ska naturalne obejmują 61 ogól- 10 Wprowadzenie nej liczby zespołów, półnaturalne – 25 i synantropijne – 14 , ale te ostatnie pokrywają aż 55 po- wierzchni kraju. Podstawowym pojęciem dotyczącym roślinności jest realnie występująca w przyrodzie fitocenoza (płat roślin- ności lub konkretne zbiorowisko ro- ślinne), utworzona w określonych warunkach przez populacje różnych gatunków roślin pozostających ze sobą w różnorodnych zależnościach oraz wykorzystujących wspólnie przekształcone przez siebie (i zooce- nozę) siedlisko. W podobnych wa- runkach ekologicznych, biogeogra- ficznych i historycznych powstają podobne fitocenozy, chociaż każda z nich jest zjawiskiem niepowtarzal- nym. Na podstawie charakterystyki grupy podobnych fitocenoz możli- we jest wyróżnienie abstrakcyjnego typu fitocenozy (typu zbiorowiska), dla którego przyjęto termin fitoce- non. Fitocenony dotyczą różnych rodzajów jednostek roślinności (np. formacje określone fizjonomicznie), a we francusko-szwajcarskiej szkole fitosocjologicznej oznaczają typo- logiczną jednostkę dowolnej rangi (syntakson). Umożliwiło to zbudo- wanie hierarchicznego systemu kla- syfikacji typów zbiorowisk roślin- nych. Podstawowym syntaksonem jest zespół roślinny (asocjacja Ass.). Jest to abstrakcyjna jednostka typo- logiczna wyróżniana na podstawie kryteriów florystycznych, tzn. po- siadająca swoistą charakterystyczną kombinację gatunków i w jej ramach własne gatunki charakterystyczne (ChAss.). Występują one prawie wyłącznie lub zdecydowanie częś- ciej w fitocenozach danego zespołu, tzn. z większą stałością, lub osiągają w nim wyraźne optimum ekologicz- ne, czyli mają wyższą niż w innych zespołach ilościowość i żywotność. Zespoły łączy się w związki (allian- ce – skrót All.), związki w rzędy (or- der – skrót O.), rzędy w klasy (class – skrót Cl.). Każda jednostka fitosocjo- logiczna, czyli syntakson, ma swoje gatunki charakterystyczne (ChAll., ChO., ChCl.) W celu odróżniania jednostek tej samej rangi uwzględ- nia się gatunki wyróżniające (diffe- rential species – skrót D.). Mają one optimum swego występowania poza daną jednostką, ale ich obecność lub brak różni porównywane syntakso- ny. Każdy syntakson ma naukową nazwę łacińską utworzoną przez do- danie do łacińskiej nazwy rodzajo- wej rośliny odpowiedniej końcówki: -etum dla zespołu, -ion dla związku, -etalia dla rzędu i -etea dla klasy. Najczęściej jest to jedna lub dwie rośliny, które są gatunkami charak- terystycznymi albo dominującymi. Przy nazwie zespołu podaje się datę pierwszej publikacji i skrót nazwiska autora. Powyższy system klasyfika- cji roślinności zaproponował twórca francusko-szwajcarskiej szkoły fito- socjologicznej – Josias Braun-Blan- quet (1913, 1928, 1951). Sam ter- min fitosocjologia (nauka badająca zbiorowiska roślinne) wprowadził polski badacz Józef Paczoski (1896). Również w naszym kraju ukazały się pionierskie prace z dziedziny kartografii geobotanicznej (Szafer, Pawłowski, Kulczyński, 1923 – Fi- tosocjologiczna mapa polskich Tatr Zachodnich: Dolina Chochołowska) oraz prace dotyczące zastosowania metod matematyczno-statystycz- nych do klasyfikacji zbiorowisk ro- ślinnych (Kulczyński 1928). Występowanie roślin w zbiorowi- skach leśnych zależy zarówno od warunków środowiskowych, głównie rzeźby terenu, budowy geologicznej, z którą związana jest żyzność (tro- fizm) i odczyn gleby, warunków wod- nych oraz klimatu, jak i właściwości gatunków związanych z ich biologią, od zjawiska konkurencji oraz działal- ności ludzi, a także od zdarzeń przy- padkowych, losowych. Stąd wynika duża trudność w określeniu gatunku jako „typowo leśnego” czy „nieleśne- go”. Stosunkowo nieliczne są rośliny przywiązane tylko do jednego zbio- rowiska roślinnego, najczęściej, ma- jąc „punkt ciężkości” w określonym zespole (gatunki charakterystyczne), występują również z mniejszą stałoś- cią w zbiorowiskach pokrewnych. Duża i różnorodna grupa gatunków ma szeroką amplitudę ekologiczną, umożliwiającą im bytowanie w wie- lu zbiorowiskach, np. w borach szpilkowych i lasach liściastych. W naturalnych lub zbliżonych do nich warunkach, w ekosystemie ze zrównoważoną z klimatem dynamiką procesów glebowych, wyróżnionym zbiorowiskom roślinnym odpowia- dają określone stosunki siedliskowe. Amplituda ekologiczna zbiorowisk jest węższa niż gatunków roślin, któ- re je tworzą, ponieważ na fitocenozy składa się wiele gatunków. Dlatego zespoły roślinne mogą stanowić do- bre wskaźniki warunków siedlisko- wych i procesów w nich zachodzą- cych, co jest podstawą fitoindykacji siedlisk. Możliwość zastosowania fitoindykacji jest jednak uwarunko- wana przede wszystkim znakomitą znajomością gatunków roślin, po- nadto umiejętnością rozpoznawania zespołów roślinnych oraz przewidy- wania kierunków zmian roślinności (sukcesji zbiorowisk). Lasy są w naszych warunkach bio- cenozami klimaksowymi, co znaczy, że w procesie naturalnej sukcesji (bez ingerencji człowieka) niemal wszystkie zbiorowiska roślinne kraju, oprócz tych, które występują w wa- runkach skrajnych, zmierzają w kie- runku przekształcenia w zbiorowiska leśne. Prowadzona przez stulecia go- spodarka spowodowała zniekształce- nie naturalnych zbiorowisk leśnych i ukształtowanie licznych zbiorowisk zastępczych. Często tworzą one „dy- namiczne kręgi roślinności” związa- ne z określonym zespołem lub grupą zespołów leśnych. W praktyce leśnej stosuje się nieco odmienny system klasyfikacji typów lasu. Polega on na ustalaniu zależno- ści pomiędzy żyznością gleby i cha- rakterem klimatu a składem gatunko- wym i produkcyjnością drzewosta- nów. Podstawową jednostką jest typ siedliskowy lasu, abstrakcyjnie ujęta jednostka ekosystemu, do której zali- cza się wszystkie powierzchnie leś- ne wykazujące istotne podobieństwo możliwości lasotwórczych, a zwłasz- cza produkcyjnych. Porównanie ze- społów roślinnych (gdzie podstawą wyróżniania jest roślinność) z ty- pami siedliskowymi lasu (opartymi głównie na właściwościach gleby) przedstawiono na rys. 3 i 4. Wprowadzenie 11 Rys. 3. Związek nizinnych zbiorowisk roślinnych z typami siedliskowymi lasu (W. Matuszkiewicz, 1990, za Sikorska, 2002, uproszczone) Rys. 4. Związek górskich zbiorowisk roślinnych z typami siedliskowymi lasu (W. Matuszkiewicz, 1990, za Sikorska, 2002, uproszczone) 12 Wprowadzenie Poznanie szaty roślinnej oraz abio- tycznych elementów środowiska przyrodniczego jest podstawą do podjęcia właściwych decyzji doty- czących ochrony gatunków, zbio- rowisk i procesów ekologicznych w nich zachodzących, zwłaszcza że na naszych oczach zachodzi wy- mieranie wielu gatunków i ustępo- wanie zbiorowisk roślinnych. Oce- nia się, że w Polsce jest zagrożonych około 20 gatunków roślin naczy- niowych, 20 mszaków i 40 poro- stów. Polska czerwona księga roślin (2001) obejmuje 296 taksonów roś- lin naczyniowych (głównie w ran- dze gatunku), natomiast na Liście roślin zagrożonych w Polsce (1992) wymieniono 418 gatunków. Po uzyskaniu przez Polskę niepodle- głości w 1918 r., już 10 marca 1919 r. ukazał się pierwszy akt prawny Za- bytki przyrody obejmujący ochroną 5 gatunków roślin (próbę ochrony cisa podjęto sześć wieków wcześniej: Jeśliby kto wszedłszy w las, drzewa które znajdują się być wielkiej ceny, jako jest cis albo im podobne, porą- bał, ten może być przez pana albo dziedzica pojman, a na rąkojemstwo tym, którzy oń prosić będą, ma być dan. Władysław Jagiełło, w Krako- wie i Warcie, 1423). Aktualnie, na podstawie rozporządzenia Ministra Środowiska z dnia 9 lipca 2004 r., spośród tzw. roślin wyższych ścisłą ochroną gatunkową objętych jest 480 taksonów, a częściową ochroną 47 gatunków. W programie europej- skiej sieci ekologicznej Natura 2000, zgodnie z załącznikiem II Dyrekty- wy Siedliskowej wymieniono 46 ga- tunków roślin ważnych w skali Eu- ropy, w tym 8 gatunków (wszystkie objęte u nas ścisłą ochroną) wystę- pujących w zbiorowiskach leśnych Polski: dzwonecznik wonny, leniec bezpodkwiatkowy, obuwik pospoli- ty, różanecznik żółty, rzepik szcze- ciniasty, sasanka otwarta, sasanka słowacka, tocja karpacka. Spośród 280 typów roślinnych zbio- rowisk niżowych w ciągu ostatnich kilkudziesięciu lat wyginęły 3, wymierających jest 55, zagrożo- nych 130, w tym niektóre zbio- rowiska leśne. Prawnej ochronie siedlisk przyrodniczych, scharakte- ryzowanych poprzez typ fitoceno- zy, mają służyć tereny Specjalnych Obszarów Ochrony Siedlisk sieci Natura 2000, obejmujące 17 typów leśnych siedlisk przyrodniczych, w tym 4 siedliska priorytetowe: jaworzyny i lasy klonowo-lipowe; bory i lasy bagienne; łęgi wierzbo- we, topolowe, olszowe i jesionowe; ciepłolubne dąbrowy. Związek lasu i człowieka zaznacza się również w dziedzinie szero- ko pojętej kultury. Od czasu, gdy zaczęto postrzegać otaczającą nas przyrodę i jej piękno, las i jego rośliny zainspirowały wielu twór- ców z dziedziny literatury i sztuki, a ich prace powiększyły światowe dziedzictwo kulturowe. Spoczywa na nas moralna odpowiedzialność za trwały rozwój tego narodowego skarbu, tak, ażeby mogło spraw- dzić się przesłanie z Księgi Kohele- ta (1,4): Pokolenia przychodzą i po- kolenia odchodzą, a Ziemia trwa po wszystkie czasy.
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Atlas roślinności lasów
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: