Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00451 010848 7465283 na godz. na dobę w sumie
Auto/biograficzne aspekty praktyk poznawczych - ebook/pdf
Auto/biograficzne aspekty praktyk poznawczych - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 311
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-8088-223-2 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> edukacja >> socjologia
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).
Książka poświęcona jest podmiotowym aspektom praktyk poznania, znajdującym swoje językowe uzewnętrznienie w formach auto/biograficznych. Przedstawione rozważania mieszczą się na przecięciu wymiarów teoretycznego i metodologicznego, głównym punktem odniesienia czyniąc pozostające zwykle na drugim planie doświadczenia indywidualne badaczy. Ponadto zawiera treści skoncentrowane na biografiach naukowych, będących w centrum zainteresowania kilkorga badaczy, analizujących je w różnych ramach teoretycznych i z różnych perspektyw, m.in. pedagogicznej, antropologicznej, socjologicznej, kulturoznawczej. Odpowiadając na wspólnie odczuwany „brak” i podążając w refleksji według zasady rozpleniającego się kłącza, czyli zgodnie z inspirującą formułą wspólnego dociekania, zaprojektowaną i zaproponowaną przez redaktora tomu, indywidualni badacze stawali się współbadaczami, razem osiągającymi wieloaspektową konceptualizację podjętego zagadnienia. Wyrażają to ich teksty, świetnie korespondujące ze sobą i znakomicie reprezentujące nową, wspólnie wypracowaną w książce jakość o walorach deskryptywnych, wyjaśniających oraz prospektywnych. Biografie naukowe analizowane przez autorów tworzą rodzaj hologramu, w którego każdym elemencie zawarta jest informacja o całości jego obrazu. Czas, jaki poświęci czytelnik na lekturę tej książki, z pewnością nie będzie czasem straconym. 
Znajdź podobne książki

Darmowy fragment publikacji:

Auto/biograficzne aspekty praktyk poznawczych TOM 3 Komitet redakcyjny serii „Perspektywy Biograficzne”: Arthur P. Bochner, Carolyn Ellis, Marcin Kafar (redaktor naczelny) Elżbieta Kowalska-Dubas, Grzegorz Michalski Monika Modrzejewska-Świgulska, Jacek Piekarski Danuta Urbaniak-Zając, Andrzej P. Wejland Aleksandra Wodzyńska (sekretarz) * Seria „Perspektywy Biograficzne” jest miejscem spotkania przedstawicieli nauk humanistycznych i społecznych, którzy swoje praktyki badawcze sytuują w horyzoncie paradygmatu auto/biograficznego w różnych jego odsłonach. Kolejne tomy wypełnią rozważania nad teoretycznymi i metodologicznymi aspektami badań auto/biograficznych, a także systematyczne studia poświęcone mało rozpoznanemu dotychczas zagadnieniu auto/biografii naukowych. Inicjatywa wydawnicza „Perspektywy Biograficzne” pomyślana jest ponadto jako przedsięwzięcie promujące ideę szeroko pojętej antropologizacji nauki, która — w przekonaniu jej pomysłodawców — sprzyja scalaniu platformy myślowo- -społecznej ukierunkowanej na tworzenie przestrzeni dialogicznej i autoformatywnej. Tomy wydane Tom 1: Biografie naukowe. Perspektywa transdyscyplinarna, red. Marcin Kafar Tom 2: Marcin Kafar, W świecie wygnańców, wdów i sierot. O pewnym wariancie antropologii zaangażowanej Auto/biograficzne aspekty praktyk poznawczych pod redakcją Marcina Kafara Redaktor naczelny serii „Perspektywy Biograficzne” – Marcin Kafar Uniwersytet Łódzki, Wydział Nauk o Wychowaniu, Katedra Badań Edukacyjnych 91-408 Łódź, ul. Pomorska 46/48 RECENZENT Maria Mendel REDAKTOR INICJUJĄCY Urszula Dzieciątkowska SKŁAD I ŁAMANIE Munda – Maciej Torz KOREKTA TECHNICZNA Leonora Wojciechowska PROJEKT OKŁADKI Katarzyna Turkowska Zdjęcie wykorzystane na okładce: © Depositphotos.com/nejron Publikacja bez opracowania redakcyjnego w Wydawnictwie UŁ © Copyright by Authors, Łódź 2016 © Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2016 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.07209.15.0.K Ark. wyd. 17,0; ark. druk. 19,5 ISBN 978-83-8088-222-5 e-ISBN 978-83-8088-223-2 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl tel. (42) 665 58 63 SPIS TREŚCI Marcin KAFAR, Auto/biograficzne aspekty praktyk poznawczych ― prze- strzenie do-świadczeń i refleksji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Część I Andrzej Paweł WEJLAND, Patrzeć na świat jak antropolog. Wyzwanie autobiograficzne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Danuta URBANIAK-ZAJĄC, Refleksja metodologiczno-biograficzna . . . . Natalia BLOCH, O pożytkach płynących z przypadków, szwendania się Iwona KABZIŃSKA, Toruń z oddali (migawki wspomnień) . . . . . . . . . . . . i nomadologii. Autorefleksyjny reportaż antropologiczny . . . . . . . . Część II Filip WRÓBLEWSKI, Teren: model do składania. Próba etnopoetycka . . . Michał RYDLEWSKI, Wszyscy jesteśmy wymyśleni . . . . . . . . . . . . . . . . . Marcin KAFAR, „Prawdziwe zmyślenie” w praktyce badawczej. Między doświadczaniem „bycia w terenie” a doświadczaniem literatury ― podróż z Paulem Austerem . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Marcin KAFAR, Michał RYDLEWSKI, „Prawdziwe zmyślenie” ― nieoczy- wiste pola znaczeń metafory literackiej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Część III Martyna PRYSZMONT-CIESIELSKA, „Ja” badacza w podejściu auto/bio- graficznym. Ujęcie metodologiczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Anna KACPERCZYK, „Nie muszę się tak bać!”. Rola autoetnografii w ana- lizie emocjonalnych aspektów działania wspinaczkowego . . . . . . . Izabela KAMIŃSKA, O (nie)udanej próbie odnalezienia się w roli prakty- kującego badacza. Refleksje z pola praktyki . . . . . . . . . . . . . . . . . . Edyta JANUSZEWSKA, Izabela LEWANDOWSKA, Badacz wobec bada- nego. Różne dyscypliny ― jedna perspektywa . . . . . . . . . . . . . . . . Summaries . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Noty o Autorach . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9 33 49 63 89 113 127 147 173 205 215 255 271 301 307 TABLE OF CONTENT Marcin KAFAR, Auto/biographical aspects of cognitional practices―spaces of ex-periences and reflections . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Part I Andrzej Paweł WEJLAND, To look at the world like an anthropologist. Autobiographical challenge . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Danuta URBANIAK-ZAJĄC, Methodological-biographical reflection . . . . Natalia BLOCH, On the benefits of serendipity, hanging out, and nomad- ology. A self-reflexive anthropological reportage . . . . . . . . . . . . . . . Iwona KABZIŃSKA, Toruń from afar (snapshot memories) . . . . . . . . . . . . Part II Filip WRÓBLEWSKI, Field: model for folding. Ethno-poetic attempt . . . . . Michał RYDLEWSKI, We are all true fabrications . . . . . . . . . . . . . . . . . Marcin KAFAR, “True fabrication” in research practice. Between experi- encing “being in the field” and experiencing literature―a journey with Paul Auster . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Marcin KAFAR, Michał RYDLEWSKI, “True fabrication”―the non-obvious fields of meanings of a literary metaphor . . . . . . . . . . . . . . . . . . Part III Martyna PRYSZMONT-CIESIELSKA, The researcher’s “self” in the auto/ biographical approach. A methodological perspective . . . . . . . . . Anna KACPERCZYK, “I do not have to be so afraid!”. The role of autoeth- nography in the analysis of the emotional aspects of climbing activ- ity . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Izabela KAMIŃSKA, On an (un)successful attempt to find oneself as a re- Edyta JANUSZEWSKA, Izabela LEWANDOWSKA, The researcher vis-à- vis the researched. Different disciplines―one perspective . . . . . . . . searcher-practitioner―reflections from the field of practice . . . . . . Summaries . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Notes on Contributors . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9 33 49 63 89 113 127 147 173 205 215 255 271 301 307 Marcin Kafar AUTO/BIOGRAFICZNE ASPEKTY PRAKTYK POZNAWCZYCH PRZESTRZENIE DO-ŚWIADCZEŃ I REFLEKSJI Każde poznanie naukowe jest w pierwszym rzędzie roz- czarowaniem, bo zaspokajając zdziwienie niszczy podziw. Lecz w następnym etapie stwarza każde rozwiązanie sze- reg nowych pytań, dlatego po rozczarowaniu poznawczem, idzie nowy, głębszy podziw. Ludwik Fleck (2007a (1936): 250) Nauka jako proces do-świadczeniowy ― od Józefa Tischnera do Pierre’a Bourdieu Rozpoczynając pisanie tego tekstu mam w pamięci definicję, jaką swego czasu zaproponował Józef Tischner, zwracający uwa- gę na swoisty potencjał ruchu oraz na współbieżną z nim prakty- kę działania, skrywającą się w aktach do-świadczeniowych. „Pol- skie słowo d o ś w i a d c z e n i e ― pisał filozof dialogu ― składa się z dwóch elementów: do i świadczenie. Pierwszy wskazuje na dążenie, drugi na świadectwo. Wzięte razem znaczą: dochodzenie do świadectwa” (Tischner 2006: 19; rozstrzelenie w oryginale). Umiejscowione w takim kontekście znaczeniowym słowo „doświad- czenie” (jak wiadomo, u samego Tischnera posiada ono wyraźne zabarwienie religijne) zawiera istotną dla moich dalszych rozwa- żań cechę, a mianowicie symetryczność istniejącą między poko- nywaną drogą (dochodzeniem do w języku Tischnerowskim) a jej 10celem (czyli osiąganiem świadomości, którą możemy traktować jako zwieńczenie przebytej już drogi). O pokonywanie jakiej drogi jednak by tu chodziło i do zyskiwania świadomości czego miałaby nas ona prowadzić? Aby nieco bardziej uściślić tę kwestię, sięgnę po wsparcie ze strony Pierre’a Bourdieu, który w rewelatorskim tekście pt. Za- proszenie do socjologii refleksyjnej obnażył sztampowy charakter praktyki akademickiej, stwierdzając: „Homo academicus lubi rze- czy skończone. Jak niedzielni malarze, usuwa ze swoich prac śla- dy pędzelka, tusze i retusze”; dalej zaś Bourdieu wyznaje: „Zda- rzyło mi się odczuć wielki niepokój, gdy odkryłem, iż malarze tacy jak Couture, mistrz Maneta, pozostawili po sobie wspaniałe szki- ce, bardzo już bliskie malarstwu impresjonistycznemu ― które się zwróciło przeciwko nim ― i że często psuli swoje dzieła sądząc, że wprowadzają końcowe poprawki wymagane przez wzór moralny pracy dobrze wykonanej, starannie wymuskanej, której wyrazem była estetyka akademicka” (Bourdieu, Wacquant 2001: 216–217). Cóż wszakże mielibyśmy zyskać w zamian? Otóż, według auto- ra Reguł sztuki, alternatywą dla uległości wobec dominacji for- my skończonej jest skupienie się na stanie rodzenia się, kształ- towania i przekształcania określonych idei, konceptów, teorii, rozstrzygnięć badawczych i towarzyszących im metodologii. Stan ten odpowiada ― posłużę się zaproponowaną w pierwszym akapi- cie nomenklaturą ― warstwie do-świadczeniowej i związany jest z przebywaniem drogi, a więc także, w świetle tego, co zasugero- wałem wyżej, ze stopniowym zyskiwaniem świadomości na temat podejmowanych rozwiązań badawczych i skutków, jakie mogą one wywołać. Propozycja Pierre’a Bourdieu jest mi bliska przede wszystkim dlatego, że próbuje się w niej podnieść rangę poznawczą rzeczy źródłowo przypisanych do zaplecza uprawiania nauki, do jej re- wersu w postaci refleksywnego namysłu nad stosowanym warsz- tatem badawczym w połączeniu z jego przełożeniem na radzenie sobie z konkretnymi heurystycznymi „łamigłówkami”1. Jak słusz- nie ujął to Loïc J.D. Wacquant, znawca reguł rządzących strate- gią uprawiania nauki przez Bourdieu, tego ostatniego interesu- je głównie właściwy mu modus operandi, nie zaś opus operatum (Wacquant 2001: 3). Intrygujący, a zarazem kluczowy pod pew- nymi względami jest uwypuklony w tym wypadku aspekt realnej 1 Zwrotu „łamigłówka” używam w znaczeniu nadanym mu przez Thomasa S. Kuhna (por. m.in. 1985: 476, 2003: 240). Marcin KAFAR 11 wagi działań marginalizowanych, często też całkowicie ignorowa- nych w obrębie akademickiego habitusu. Logika, jaką posługu- je się francuski filozof prowadzi go m.in. do konkluzji mówiącej, iż wyodrębnienie z jednolitego tła oraz przeniesienie w obręb za- gadnień pierwszoplanowych spraw powszechnie uznawanych za drugorzędne, może się okazać kamieniem probierczym twórczo- ści naukowej. Ponownie odwołam się do wykładu Bourdieu, który przekonuje: „Tym, co się naprawdę liczy, jest sposób skonstruowa- nia przedmiotu, a potęga metody myślenia w niczym nie przejawia się lepiej, jak w zdolności do stworzenia z przedmiotów społecznie mało znaczących przedmiotu nauki. Albo, co na jedno wychodzi, w umiejętności naukowej rekonstrukcji wielkich, społecznie waż- nych przedmiotów, dzięki ujęciu ich pod innym, nioczekiwanym kątem widzenia. (…) W tym sensie socjolog jest dziś w sytuacji po- dobnej do tej, w jakiej ― mutatis mutandis ― znajdowali się Manet czy Flaubert, którzy, aby w pełni sprostać świeżo wynalezionemu przez siebie sposobowi konstruowania rzeczywistości, stosowali go także wobec obiektów tradycyjnie wykluczonych ze sztuki aka- demickiej, poświęconej wyłącznie osobom i rzeczom społecznie naznaczonym jako ważne. I zdobyli sobie etykietkę «realistów»” (Bourdieu, Wacquant 2001: 218). W stronę „sposobu działania” ― projekt „Perspektywy Biograficzne” jako tło ideowe powstania publikacji Decydująca o oryginalności stanowiska Bourdieu intencja kon- centrowania się na „sposobie działania”, a nie na „dziele dokona- nym” (dzieło przecież budowane jest stale od nowa poprzez jego twórcze permutacje), znakomicie współgra z intencją, jaka przy- świecała mi, kiedy pięć lat temu podjąłem się wcielenia w życie pro- jektu badawczego pod hasłem „Perspektywy Biograficzne”. Pomysł ten, co w detalach objaśniałem przy innej okazji (por. Kafar 2011a, 2013a), udało się zapoczątkować dzięki szczęśliwej koincydencji, która łącząc korpus doświadczeń osobistych i relacji interpersonal- nych sporej grupy autorów z odpowiednim zapleczem instytucjo- nalnym, pozwoliła na przekucie mocno wcześniej zindywidualizo- wanych i rozproszonych dyscyplinarnie linii myślowych w spójną tekstualnie, wielogłosową materię słowa. Na takiej oto bazie ― opi- sując rzecz w największym skrócie ― powstały cztery pierwsze tomy Auto/biograficzne aspekty praktyk poznawczych... 12wieńczące wykonaną do tej pory pracę w ramach inicjatywy „Per- spektywy Biograficzne” (por. Kafar 2011b, 2013b, 2013c; Kafar, Modrzejewska-Świgulska 2013)). Chciałbym w tym momencie powtórzyć ważną ideę, wyłuszczoną w programowym tekście pt. Around „Biographical Perspectives”. An introduction (Kafar 2013a). Szkicując tam tło konceptualne dla ba- dania biografii naukowych ― głównego pola zainteresowań, jakie planujemy rozwijać w projekcie „Perspektywy Biograficzne” ― pisa- łem: „(…) dyskursy zaczynają kiełkować i rozpleniać się w chwilach zyskiwania przez nas świadomości co do «braku» czegoś. Dyskurs auto/biograficzny w proponowanym wariancie jest więc ― per ana- logiam do innych wyłaniających się dyskursów ― efektem odczu- wania braku” (Kafar 2013a: 13–14; tłum. własne ― M.K.). Tom 1 serii „Perspektywy Biograficzne” (Biografie naukowe. Perspektywa transdyscyplinarna) oraz tom I serii „Biographical Perspectives” (Scientific biographies. Between the «professional» and «non-profes- sional» dimensions of humanistic experiences) zostały potraktowane jako wstępne (choć w dużym stopniu już domknięte, czyli dojrzałe intelektualnie) próby przekroczenia owego „braku”2; były wyrazem dążeń do przełamania milczenia (więc także znalezienia języka) od- nośnie do niewystarczająco zauważanego dotychczas problemu na- pięcia istniejącego między dwoma wymiarami biografii: wymiarem doświadczeń „pozanaukowych” podmiotu indywidualnego i wy- miarem angażujących go profesjonalnie praktyk „naukowych”, co odpowiada sytuacji splotów różnych aspektów biografii „oficjalnej” i „nieoficjalnej”. W tym samym programowym artykule (Around „Bio- graphical Perspectives”) nadmieniałem też: „Przed «Perspektywami Biograficznymi» stawiamy (…) bardzo ambitne zadanie rozbudzania «wyciszonych» do tej pory głosów, poprzez interpretację przeszłych wydarzeń chcemy odkrywać podskórne znaczenia tekstów, a tak- że dążyć do pokazania, że nauki nie uprawiają wyabstrahowane ze świata istoty, ale osoby ― usytuowani kulturowo i społecznie żywi ludzie. W tak zakreślonym horyzoncie starać się będziemy re- alizować zintegrowany program wydobywania na światło dzienne «dogłębnego ruchu» myśli, myśli dla scalenia których najbardziej 2 Motyw odczuwania „braku” lub też „niedostatku” zaczerpnąłem ze skłania- jącego do medytacji fragmentu pisma pt. O Bogu, który nawiedza myśl Emmanu- ela Lévinasa, gdzie stawiane są fundamentalne pytania: „Dlaczego mówimy? Czy dlatego, że istota myśląca ma coś do powiedzenia? Ale dlaczego miałaby to powie- dzieć? Dlaczego nie wystarczyłoby jej pomyśleć to, co myśli? Czyż nie mówi tego, co myśli właśnie dlatego, że wykracza poza to, co jej wystarcza, i dlatego, że język niesie ten dogłębny ruch?” (Lévinas 2008: 252). Marcin KAFAR 13 adekwatną wydaje się być metafora kłącza. Ona to bodaj najlepiej oddaje zalążkowy stan idei «do drążenia», «do pogłębienia», «do prze- badania», jednocześnie pozwalając uciec od tyranii obiegowych ha- seł, wypłaszczających tradycyjny naukowy dyskurs (co sugerował w swoim Dzienniku metafizycznym Gabriel Marcel (1987))” (Tam- że: 15; tłum. własne ― M.K.; kursywa w oryginale). W stronę „sposobu działania” ― podglebie myślowe horyzontu tematycznego publikacji Wyraźnie wyczuwalny w powyższym cytacie tryb manifestu ba- dawczego pozostaje aktualny. Proponowana w nim strategia wy- chodzenia naprzeciw kolejnym „brakom” (poprzez „drążenie”, „po- głębianie”, „badanie”) wpisuje się w Bourdieu’ański styl uprawiania nauki jako „sposobu działania”. Przedkładany Czytelnikowi tom jest zaś kolejną odsłoną realizacji tej strategii; stanowi kontynu- ację badań nad biografiami naukowymi, badań podejmowanych przez co do swego składu niestałą grupę naukowców, o doświad- czeniach wyrastających z pedagogiki, antropologii kulturowej, et- nologii, socjologii, historii, literaturoznawstwa, kulturoznawstwa, filozofii oraz nauki o komunikacji społecznej. Książka ta powsta- wała długo. Jej zaczynem stały się wystąpienia kilkorga z Autorów współtworzących wraz ze mną merytoryczną warstwę konferencji pt. Autobiografia ― biografia ― narracja. Perspektywy biograficzne w praktyce badawczej/Autobiography ― biography ― narration. Bio- graphical perspectives in research practice (Łódź 29–30 maja 2012)3. W trakcie tejże konferencji pojawiły się referaty Edyty Januszew- skiej oraz Izabeli Lewandowskiej (Badacz wobec badanego. Różne dyscypliny ― jedna perspektywa), Marcina Kafara („Prawdziwe zmyślenie” w praktyce antropo-logicznej. Od literatury do doświad- czenia „bycia w terenie”), Izabeli Kamińskiej (O (nie)udanej próbie odnalezienia się w roli „praktykującego badacza” ― refleksja z pola praktyki), Martyny Pryszmont-Ciesielskiej („Ja” badacza w podej- ściu auto/biograficznym. Ujęcie praktyczne), Michała Rydlewskie- go (O pomieszaniu życia z literaturą. Wokół metafory „prawdziwego zmyślenia” jako autokreacji Marka Hłaski), Danuty Urbaniak-Zając 3 Konferencja ta została zorganizowana pod patronatem instytucjonalnym Katedry Badań Edukacyjnych Uniwersytetu Łódzkiego i była trzecią odsłoną łódz- kich spotkań biograficznych. Auto/biograficzne aspekty praktyk poznawczych... 14(Badacz w badaniach empirycznych ― refleksja metodologiczno-bio- graficzna), Filipa Wróblewskiego (Ku sobie i z powrotem. Etnopoety- ka jako próba autobiograficzna) oraz Andrzeja P. Wejlanda (Spojrzeć na świat jak antropolog. Wyzwanie auto/biograficzne). Wiele powo- dów sprawiło, iż nasza publikacja nabierała pełnego kształtu przez kolejnych kilka lat ― jej finalne akcenty (artykuł Iwony Kabziń- skiej pt. Toruń z oddali (migawki wspomnień) oraz stylizowana na rozmowę wypowiedź Michała Rydlewskiego i Marcina Kafara, po- święcona kwestii nieoczywistych pól znaczeń oplatających meta- forę „prawdziwego zmyślenia”) to teksty datowane na koniec roku 2015. Wcześniej zaś wystąpienia konferencyjne przeformułowane zostały do postaci pełnowymiarowych artykułów (co w większości przypadków wymusiło również zmianę ich tytułów), a uzupełniły je teksty Natalii Bloch (O pożytkach płynących z przypadków, szwen- dania się i nomadologii. Autorefleksyjny reportaż antropologiczny) oraz Anny Kacperczyk („Nie muszę się tak bać!”. Rola autoetnogra- fii w analizie emocjonalnych aspektów działania wspinaczkowego), napisane specjalnie na potrzeby niniejszej pracy.  Prezentowana książka podzielona jest na trzy części odpowia- dające trzem korespondującym ze sobą warstwom tematycznym: (i) aspektom biografii naukowych rozpiętych na szerokim łuku do- świadczeń wykraczających poza obszar mieszczący się ściśle w za- kresie tzw. badań empirycznych (Część I); (ii) biografiom naukowym związanym z doświadczeniami „terenowej” praktyki badawczej (Część III); (iii) biografiom naukowym sytuującym się na przecięciu wyróżnionych wyżej horyzontów, w połączeniu z horyzontem dodat- kowym, a mianowicie literaturą (Część II). Część I otwiera esej Andrzeja P. Wejlanda poświęcony intry- gującym kwestiom „małych autobiografii”. Autor ― scalając poety- kę zwiewnej opowieści z chirurgiczną precyzją myśli ― rozpoczyna swój wywód od semantycznego rozbioru frazy „patrzeć na świat jak antropolog”; pozwala mu to na wyodrębnienie epistemologicznych pozycji nowicjusza, eksperta i rewelatora, znajdujących odzwier- ciedlenie w hierarchii statusów uprawomocnianej w praktykach antropologicznej wspólnoty dyskursu. Pozycje te ― o czym dowia- dujemy się podążając śladem odkrycia Wejlandowskiego ― przekła- dają się na przyjęcie określonych autobiograficznych postaw (Au- Marcin KAFAR 15 tor idzie w tym miejscu tropem znanych rozstrzygnięć Małgorzaty Czermińskiej (2000), zachęcającej, by rozpatrywać autobiografie wedle teoretycznego modelu trójkąta, na który składają się postawy świadectwa, wyznania oraz wyzwania). Najbardziej zajmującą dla Wejlanda okazuje się być postawa wyzwania, zaplatająca się z po- zycją rewelatora; dowody na istnienie tego rodzaju zależności kryją się w arcyciekawych, zwykle jednak traktowanych przez nas „po macoszemu” paratekstach: wstępach, posłowiach, apendyksach, wprowadzeniach czy przedmowach do głównych partii książek. Dla rewelatorów natomiast, jak sugeruje Autor szkicu, są one nieoce- nioną przestrzenią tekstualną; to właśnie w niej dokonywać się bo- wiem mogą ― poprzez wykorzystanie form „małych autobiografii” ― akty objawiania naukowemu światu „wielkich wyzwań”. Choć Andrzej P. Wejland nie odwołuje się w swoich rozważa- niach bezpośrednio do tego kontekstu, wydaje się, że uprawnio- nym byłoby osadzenie jego konceptu w ramach antropologicznej perspektywy refleksywnej i to w podwójnym sensie: po pierwsze, podawane przez Autora przykłady rewelatorskich autobiograficz- nych postaw wpisują się w ciąg „zaciemnianych” wymiarów etno- grafii jako wspólnotowej praktyki dyskursywnej (Myerhoff, Ruby 1982; por. też Kafar 2004, 2010)4, po drugie, sam tekst Patrzeć na świat jak antropolog stanowi autobiograficzne wyzwanie; pikante- rii temu subtelnemu gestowi intelektualnej prowokacji dodaje fakt, iż, moim zdaniem, staje się on w pełni jasny dopiero na tle in- nych Wejlandowskich prac, współtworząc wraz z nimi świadectwo nawrócenia na „antropologiczną antropologię” lub, jak ją nazywa Autor Epifanii codzienności, antropologię „z człowiekiem w środku” (Wejland 2010: 156). Drugi z artykułów zamieszczonych w Części I przygotowała Danu- ta Urbaniak-Zając. Jest to „refleksja metodologiczno-biograficzna” skonstruowana w oparciu o schemat retrospekcyjno-analityczny, 4 Barbara Myerhoff i Jay Ruby (1982: 17–22) łączą autobiograficzne genry wy- powiedzi z kategorią „refleksywności” i zaznaczają, iż mniej więcej do czasu ukaza- nia się pod koniec lat 60. ubiegłego wieku Dzienników Bronisława Malinowskiego, pojawiały się one (sic!) w uwagach wstępnych do dzieł antropologów, względnie w przedmowach, postscriptach etc. Tropy autobiograficzne lub quasi-autobiogra- ficzne dają się odszukać w wielu pracach pisanych poza głównym nurtem dyskur- su antropologicznego, zaś akcenty kryptoautobiograficzne znajdziemy w tekstach uznawanych za klasyczne, np. w Smutku tropików Claude’a Lévi-Straussa czy Grach społecznych, polach, metaforach Victora Turnera (Kafar 2010); za sztan- darowy przykład polskiej pracy o takim charakterze uchodzi Społeczność wiejska Kazimiery Zawistowicz-Adamskiej (Kafar 2007, 2011c). Auto/biograficzne aspekty praktyk poznawczych... 16gatunkowo odpowiadający autobiografii intelektualnej (por. Ri- coeur 2005). Dwie płaszczyzny narracyjne przenikają się tutaj, two- rząc linearną opowieść, którą ― w zależności od przyjętego punktu widzenia ― można postrzegać albo jako nieoficjalną „małą historię” myśli pedagogicznej w Polsce, albo jako „prywatną historię” nie- pokornego, dociekliwego badacza, podejmującego, by posłużyć się językiem Andrzeja P. Wejlanda, „wielkie wyzwanie”. Autorka roz- poczyna artykuł od przywołania epizodu związanego z kończeniem przez siebie doktoratu z pedagogiki społecznej. Perypetie, jakie to- warzyszyły Danucie Urbaniak-Zając (niezakwalifikowanie przez jed- nego z recenzentów pracy jako dysertacji doktorskiej ― co ważne, recenzent ów reprezentował psychologię) traktowane są jako pre- tekst do krytycznego odniesienia się do dominującego w pedagogice kilka dekad temu „stylu myślowego”. Styl ten zaplatał się z polem specyficznie pojmowanych badań empirycznych, przy uwzględnie- niu obowiązującego w nim zestawu wytycznych o charakterze „me- todycznym”, nie zaś „metodologicznym”. Odpowiedni sposób przeprowadzenia argumentacji w Refleksji metodologiczno-biograficznej ujawnia podnoszoną przez Ludwika Flecka (Autorka szuka inspiracji w promowanych przez niego ide- ach) zmienną w czasie strukturę zależności zachodzących między różnymi aspektami tego, co kolektywne, jednostkowe i dyskursyw- ne (Fleck 2007b [1947], 2007c [1960]). Takie rozłożenie akcentów umożliwia np. dostrzeżenie w konieczności poprawienia tekstu doktoratu, o czym opowiada Autorka, doświadczenia co prawda odciskającego silne piętno na jej biografii osobistej, ale w punkcie startu mało znaczącego dla biografii badawczej („opisane doświad- czenie bardzo istotne biograficznie (prowadzące do utraty pewności siebie, budzące wątpliwości co do zasadności wyboru drogi zawodo- wej itp.) było w tamtym okresie w zasadzie bezużyteczne dla moje- go rozwoju jako badacza” ― czytamy). Dalsza praca retrospekcyjna wiedzie Danutę Urbaniak-Zając ku „wtórnemu rozbudzeniu świa- domości” w rozumieniu Stephena Critesa5 (2001: 43); w przedsta- wianej autobiografii intelektualnej przyjmuje ono postać naukowej konwersji z pozycji „metodyka” na pozycję „analityka-metodolo- ga” i postrzegane jest jako „naturalna” wypadkowa równoważnych względem siebie czynników takich jak: przekształcenia instytucjo- nalne, kontakty z innymi „kolektywami myślowymi” (Autorka m.in. 5 „Konwersja jest drugim przebudzeniem (reawakening) człowieka, przebu- dzeniem jego świadomości. Człowiek po konwersji musi zmienić styl, musi tańczyć w nowym rytmie” ― pisze filozof (Crites 2001: 43). Marcin KAFAR podkreśla wagę jej współpracy z badaczami z Niemiec), komunitar- na otwartość na „nowe wyzwania” i personalne predyspozycje do stawienia czoła tym ostatnim („Otwarcie na różnorodność stało się dla mnie/dla nas punktem wyjścia do kruszenia większych i mniej- szych barykad” ― przyznaje Danuta Urbaniak-Zając). Następną odsłonę Części I wypełnia „autorefleksyjny reportaż antropologiczny” w wydaniu Natalii Bloch. Poznańska badaczka wykorzystuje kategorię trudną do przyjęcia przez klasyczną odmia- nę nauki, czyli „przypadek” (ang. serendipity), aby ― czyniąc z po- zornie błahego chwytu retorycznego poręczne narzędzie poznaw- cze ― spróbować wyznaczyć trajektorię swoich losów naukowych. Wsłuchując się w autobiograficzny głos Clifforda Geertza, Autorka tekstu O pożytkach z przypadków, szwendania się i nomadologii dokonuje istotnego dla siebie samej odkrycia: oto dopiero spoglą- dając wstecz potrafię zobaczyć, co robiłam (wciąż nie będąc pewną, czy w pełni jestem w stanie „objąć to wzrokiem”). 17 Czytając tekst Natalii Bloch trzeba być nad wyraz ostrożnym. W tym wypadku łatwo ulec uwodzicielskiemu tonowi języka, któ- ry wespół z wyjątkową plastycznością toczonej opowieści bierze nas w perswazyjne władanie; wówczas zaciemnia się drugie dno przesłania, jakie zdaje się przyświecać Autorce: „Moja droga do an- tropologii, a następnie do antropologii mobilności ― uchodźstwa, migracji i turystyki ― to splot przypadkowych odkryć oraz kombi- nacji woli i możliwości podążania za nimi” ― wyznaje. Czyżby za- tem w antropologii, o jakiej mowa rzeczywiście chodziło wyłącznie o serendipity ― o czysty traf dla trafu? Owszem, nomadologia jako strategia antropologicznego eksplorowania świata ma polegać i na „szwendaniu się”, i na zdaniu się na „przypadki”, lecz te bez wspo- mnianych „kombinacji woli i możliwości podążania za nimi” nie byłyby niczym więcej niż zdarzeniami przełamującymi rutynę co- dzienności. W „przypadku” trzeba umieć rozpoznać „szansę”, odtąd „przypadek” zamienia się w „znak” (Skarga 2002), a ten, za przy- zwoleniem Natalii Bloch, staje się przeznaczeniem, o ile nie ― po- nownie ― koniecznością podjęcia mniejszego lub większego (an- tropologicznego) wyzwania. Siedem zwrotów życiowo-badawczych wyliczonych przez Autorkę w trybie reportażowej quest narrative to efekt ― mam nadzieję, iż nie popełniam przewiny nadinterpretacji ― jej „ruchomego” (nomadycznego) wypatrywania sytuacji składa- jących cichą obietnicę egzystencjalno-poznawczej niespodzianki. Część I domyka wspomnieniowy esej Iwony Kabzińskiej pt. To- ruń z oddali (migawki wspomnień). Autorka realizuje w nim wyłożo- ną już gdzie indziej dewizę, mówiącą o tym, że „historię dyscypliny Auto/biograficzne aspekty praktyk poznawczych... 18tworzą także autoetnografie” (Kabzińska 2013: 46). Tekst Iwony Kabzińskiej to wynik ― podobnie jak dzieje się to u pozostałych współautorów naszej książki ― refleksywnego nastawienia; tym ra- zem ukierunkowane jest ono na poznawanie samego siebie poprzez spotkania. Jakie spotkania? Kogo z kim lub czym? Kiedy po pierw- szej lekturze roboczego wariantu Torunia z oddali wykonywaliśmy z Iwoną Kabzińską współdzieloną pracę interpretacyjną doszedłem do wniosku, iż są to spotkania z miejscami, rzeczami i ludźmi. Ona odnalazła też wymiar spotkania ze sobą z przeszłości, a ja, po po- nownym uważnym przeczytaniu Migawek wspomnień, uzupełniłem go o wymiar Jej spotkań z myślami. Wszystkie one tworzą pale- tę spotkań wpisaną w chronotop drogi (Bachtin 1982: 470–473); w sensie dosłownym jest to wahadłowa droga między Warszawą (gdzie Autorka mieszka na stałe) a Toruniem, dokąd w rytmie co- tygodniowym udawała się, by spełniać obowiązki nauczyciela aka- demickiego. Niepostrzeżenie, w autobiograficznej opowieści, realna, chciałoby się rzecz ― horyzontalna droga zamienia się w wertykalną podróż w głąb siebie6; wyrażane greckimi słowami gnothi seauton ― poznawanie siebie zaczyna znaczyć tu w takim samym stopniu odsłanianie prawdy o sobie co, przenosząc nas na stronę etykalną, troskę o siebie (w świecie helleńskim oddawaną za pomocą pięknie brzmiącego zwrotu epimeleia heautou) (Skarga 2002: 177; por. tak- że Foucault 2010: 281–306). Iwona Kabzińka poznaje siebie i troszczy się o siebie poznając i troszcząc się o „scenę” (świat materialny) i o „Drugiego” (świat ludzki) (Tischner 2006). Tak oto, będąc człowiekiem formuje sie- bie jako podmiot7. Czytelnik udając się wraz z Autorką w podróż przechodzi przyśpieszony kurs „pedagogiki miejsca” (Mendel 2006) 6 Wyróżniając słówko „siebie” zgrywam się ze znakomitymi intuicjami Romy Sendyki, która kulturę przełomu wieków XX i XXI określa jako naznaczoną przez „zwrot ku sobie”. Krakowska badaczka podkreśla, iż, jej zdaniem, rosnąca dziś po- pularność myślenia trybem zwrotnym jest wyrazem „pewnej zmiany o ogólniejszej naturze: byłby to ruch od «kultury ja» ku «kulturze siebie»; od (złudnej) autonomii ku afirmowanej relacyjności; od koncepcji człowieka jako indywiduum ku człowie- kowi «usieciowionemu». Byłby to swego rodzaju zwrot kopernikański ― ja z cen- trum wszechświata staje się jednym z wielu elementów (…) splątanej konstelacji” (Sendyka 2015: 16; kursywa w oryginale). 7 „Słowo «człowiek» wskazuje na byt, podmiot ― na relacje, na działanie, my- ślenie, postępowanie, na sprawianie czegoś, odnoszenie się do czegoś. Pytając o człowieka, pytamy o kogoś, o to, kim jest; pytanie o podmiot zmierza ku temu, jak jest, a więc nie ku istocie, lecz ku sposobom bycia i warunkom, w jakim to bycie spełnić się może. Całkowitego jednak rozdzielenia tych dwóch problematyk osiągnąć się nie da” ― wyjaśnia Barbara Skarga (2002: 177). Marcin KAFAR 19 i „antropologii niedyskursywnej” (Majbroda 2013), poruszając się po nasyconym wyjątkową wrażliwością opowiadanym mu Toruniu. Wędrujemy po Starym Mieście, przemykamy wieczorową porą mię- dzy jedną a drugą dzielnicą (nie wiadomo, dlaczego wczoraj nas one zachwycały i wywoływały poczucie bycia „u siebie”, dziś zaś pieczętują nieomal kosmiczną „obcość Obcego”), wdychamy za- pach sosen w „okolicach DS-u”, wyobrażamy sobie fakturę uniwer- syteckich foteli „w ciepłym kolorze pomarańczowym”, smakujemy „toruńskiego serniczka” i „katarzynek”… Spotykamy ludzi: panią z portierni w DS-ie, życzliwych kolegów z Katedry i studentów ― przede wszystkim studentów. To relacja ze studentami stawia- na jest przez Iwonę Kabzińską ponad inne relacje. W przybliżanej historii nie bez powodu pojawia się zdanie: „Uczyliśmy się od sie- bie nawzajem”; ufając w autentyczność celowości ożywiania tego mocno nadwyrężanego obecnie ideału, dostajemy tekstualny do- wód jego trwania. Zainteresowanie konkretnymi osobami zaczyna się już w momencie pierwszego kontaktu z nimi (udział w pracach komisji egzaminacyjnej), a znajduje dopełnienie w procesie ucze- nia Innych, i równoległym względem niego, procesie uczenia Sie- bie, albo lepiej byłoby powiedzieć ― budowania Siebie. Pojawiają- ca się tu symetria dawania i brania (Zawistowicz-Adamska 1948: 134–135) sprzyja podtrzymywaniu prawdziwie wspólnotowych wię- zi nawet wtedy, gdy sytuacja formalna temu nie sprzyja (Autorka zmuszona była rozstać się z akademickim Toruniem w 2011 roku). Odpowiedzialność, wierność drugiemu, sprostanie fundamentom etosu pracy z innymi i dla innych aż do końca („Z wdzięcznością myślę o tych, którzy pozwolili mi dokończyć prowadzenie semina- rium magisterskiego. Uchroniło to osoby, które zaczęły pisać pra- ce pod moim kierunkiem przed koniecznością zmiany promotora”) to aktualnie wartości mało poważane w podlegającym radykalnym zmianom akademickim świecie (może lepszym określeniem byłoby „akademickim światku”), tym bardziej więc cenne są świadectwa, jak to Iwony Kabzińskiej, przekonujące, że sens tego, co robimy nie przysługuje mitycznym skrawkom przeszłości, lecz spełnia się w konstytutywnej dla nas teraźniejszości. Część II Auto/biograficznych aspektów praktyk poznawczych to próba „wyrażenia niewyrażalnego” (Nycz 2001: 17–49). W pierw- szym rzucie podejmuje ją Filip Wróblewski, biorący na siebie ryzyko eksperymentu literacko-antropologicznego, przekształcającego ka- noniczną kategorię nie tylko badań nad kulturą ― teren ― w „model do składania”. To w jakiejś mierze obrazoburcze przedsięwzięcie staje się wyjątkowo intrygujące poprzez, by sparafrazować Umberto Auto/biograficzne aspekty praktyk poznawczych... 20Eco (2007: 157–158), przebijającą z zawartości treściowej wykła- danego nam „etnopoematu” hiperboliczną dyspersyjność. Każda fraza, każda najdrobniejsza zbitka pojęciowa, ba, nieomal każde przywołane tutaj słowo działa niczym schody Eschera, wywołując skojarzeniowy „zawrót głowy”. Odbiorca zaprezentowanej pracy ― kiedy już oswoi się z formą idącą na przekór jego przyzwyczaje- niom co do konwencji wyrażania myśli naukowej i zechce zdobyć się na wysiłek głębokiej lektury ― znajdzie w niej nieprawdopodob- ną mnogość tropów, pobudzających (o ile nie przymuszających) go do gruntownego zrekapitulowania wiedzy o tym, czym (lub kim) jest „teren”. Łatwo sobie wyobrazić, iż w zależności od nastawienia, czytelnik Modelu do składania będzie znajdował w owym niestan- dardowym akcie lektury albo niekrytą przyjemność, albo, wręcz przeciwnie ― pretekst do wyrażenia świętego oburzenia. Filip Wróblewski swoim prowokacyjnym wystąpieniem, jawnie przekracza świadomościowy rubikon, transformuje (może lepiej po- wiedzieć: utekstawia), nadając jej swoisty znaczeniowy wyraz, epi- stemologiczną pozycję „antropologa codzienności”, tę przyjmowaną przez Rocha Sulimę, a tłumaczoną przez niego w następujący spo- sób: „Dla antropologa codzienności źródłem jest wszystko, wszyst- ko też jest dla niego terenem. Tym samym status źródła i status terenu przestaje mieć sens. Pozostając przy starym języku etno- grafów, źródłem i terenem dla antropologa codzienności jest przede wszystkim on sam dla innych i przez to sam dla siebie. Antropolog codzienności «zawsze» jest na badaniach: przy domowym obiedzie, w supermarkecie, w uniwersyteckiej kawiarni, na ulicy i podczas snu” (Sulima 2000: 7–8). Model do składania udowadnia, że status „terenu” ciągle ma sens, choć dziś jest to sens inny niż ten, do którego przywykliśmy przez dziesięciolecia naszej praktyki badawczej i przeciwko które- mu półtorej dekady temu występował Sulima. Inne jeszcze oblicze namysłu nad „wyrażaniem niewyrażalnego” pokazują Marcin Kafar i Michał Rydlewski. Węzłowa staje się dla nich metafora „prawdziwego zmyślenia”, która przetransponowana z obszaru literatury i literaturoznawstwa na grunt refleksywnego spojrzenia na praktykę poznania urasta do rangi znakomitego „we- hikułu konceptualnego”, dającego sposobność poruszenia statycz- nych do tej pory przestrzeni dyskursywnych. Michał Rydlewski w na poły biograficznym, na poły zaś auto- biograficznym szkicu pt. Wszyscy jesteśmy wymyśleni stara się wysycić potencjał idiomu „prawdziwego zmyślenia”, źródłowo osa- dzonego w twórczości Marka Hłaski; uruchamiając klucz kulturo- Marcin KAFAR
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Auto/biograficzne aspekty praktyk poznawczych
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: