Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00704 009590 7513262 na godz. na dobę w sumie
Autoryzacja wypowiedzi - ebook/pdf
Autoryzacja wypowiedzi - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 320
Wydawca: Wolters Kluwer Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-264-1836-5 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).
Instytucja autoryzacji wypowiedzi nie była dotąd przedmiotem opracowania monograficznego, niewiele jest także wypowiedzi na jej temat w doktrynie i piśmiennictwie prawniczym. Prezentowana praca przynosi więc pierwszą wyczerpującą wykładnię nałożonego na dziennikarzy prawnego obowiązku autoryzacji, a także defi nicję pojęcia wypowiedzi w odniesieniu do werbalnych i niewerbalnych form ekspresji. Autorka charakteryzuje prawne i pozaprawne aspekty korzystania przez prasę z wypowiedzi pod kątem intensywności przyznanej im w aktach prawnych ochrony, omawia również kryteria, zakres i rodzaje obowiązków ciążących na dziennikarzach posługujących się w materiałach prasowych cytatem.
Wywody natury teoretycznej uzupełniają uwagi na temat redakcyjnej praktyki, popartej analizą konkretnych dziennikarskich zachowań, zasad etyki zawodowej dziennikarzy, a także wyników badań przeprowadzonych wśród dziennikarzy prasy drukowanej, radia i telewizji na temat zasad korzystania przez prasę z wypowiedzi i respektowania obowiązku autoryzacji.
Książka adresowana jest do praktyków - prawników, redaktorów i dziennikarzy, a także do osób publicznych udzielających wypowiedzi dla prasy oraz studentów dziennikarstwa i politologii.
Znajdź podobne książki

Darmowy fragment publikacji:

Autoryzacja wypowiedzi Joanna Taczkowska monografi e Stan prawny na 30 listopada 2007 r. Redaktor prowadzący: Dagmara Wachna Wydawca: Marcin Skrabka Sk³ad, ³amanie: Katarzyna Słabosz; Faktoria Wyrazu Sp. z o.o. © Copyright by Wolters Kluwer Polska Sp. z o.o., Warszawa 2008 ISBN 978-83-7526-470-8 ISSN 1897-4392 Wydane przez: Wolters Kluwer Polska Sp. z o.o. Redakcja Książek 01-231 Warszawa, ul. Płocka 5a tel. (022) 535 80 00 31-156 Kraków, ul. Zacisze 7 tel. (012) 630 46 00 e-mail: ksiazki@wolterskluwer.pl www.wolterskluwer.pl Księgarnia internetowa www.profinfo.pl Druk i oprawa: Drukarnia Wydawnictw Naukowych Sp. z o.o., ul. Wydawnicza 1/3, 92-333 £ódŸ Spis treści Wykaz skrótów ....................................................................................................... 7 Przedmowa .............................................................................................................. 9 Rozdział 1 Status prawny autoryzacji ................................................................................. 11 1. Autoryzacja w systemach komunikowania wybranych państw ............. 11 1.1. Francja ........................................................................................................ 14 1.2. Niemcy ....................................................................................................... 24 1.3. Wielka Brytania ......................................................................................... 35 1.4. Stany Zjednoczone ................................................................................... 45 2. Autoryzacja w Polsce ....................................................................................... 56 2.1. Aktualny stan prawny ............................................................................. 56 2.2. Autoryzacja w ujęciu historycznym ...................................................... 68 2.3. Autoryzacja w prawie porównawczym ................................................ 77 Rozdział 2 Funkcje autoryzacji ............................................................................................. 85 1. Funkcje konstruktywne .................................................................................. 86 1.1. Funkcja zabezpieczająca realizację praw politycznych...................... 86 1.1.1. Prawo do prezentacji poglądów i przekonań ......................... 90 1.1.2. Prawo do uzyskiwania i rozpowszechniania informacji ....... 98 1.2. Funkcja dystynkcyjna ............................................................................ 105 1.2.1. Kreator .......................................................................................... 106 1.2.2. Informator .................................................................................. 113 1.2.3. Odbiorca ...................................................................................... 116 1.3. Funkcja kontrolna ................................................................................... 118 5 Spis treści 1.3.1. Kontrola konsensualna .............................................................. 118 1.3.2. Kontrola agresywna ................................................................... 123 2. Funkcje destruktywne .................................................................................. 128 2.1. Wykorzystywane przez respondentów .............................................. 129 2.1.1. Sterowalność ............................................................................... 129 2.1.2. Szantaż ......................................................................................... 135 2.1.3. Dezorganizacja pracy redakcji ................................................. 141 2.2. Wykorzystywane przez dziennikarzy ................................................. 146 2.2.1. Selekcjonowanie rozmówców .................................................. 146 2.2.2. Omówienie .................................................................................. 150 2.2.3. Manipulacja ................................................................................. 153 Rozdział 3 Prawna ochrona wypowiedzi ......................................................................... 161 1. Rodzaje wypowiedzi ..................................................................................... 161 1.1. Wypowiedź publiczna .......................................................................... 162 1.2. Wypowiedź prywatna (off the record) ................................................. 184 2. Wypowiedź jako przesłanka ochrony dóbr osobistych ........................... 217 2.1. Uwarunkowania semantyczne ............................................................ 217 2.2. Uwarunkowania formalne .................................................................... 221 3. Odpowiedzialność prawna .......................................................................... 227 3.1. Odpowiedzialność cywilna .................................................................. 232 3.1.1. Wydawca ...................................................................................... 239 3.1.2. Redaktor naczelny ...................................................................... 245 3.1.3. Dziennikarz ................................................................................. 250 3.1.4. Autor wypowiedzi ...................................................................... 258 3.2. Odpowiedzialność karna ...................................................................... 266 3.2.1. Przestępstwa przeciwko czci .................................................... 267 3.2.2. Przestępstwa przeciwko wypowiedzi .................................... 271 Podsumowanie ................................................................................................... 276 Bibliografia ......................................................................................................... 279 Źródła ................................................................................................................... 295 Materiały ............................................................................................................. 299 Orzecznictwo ...................................................................................................... 305 6 Wykaz skrótów Biul. SN — Biuletyn Sądu Najwyższego EKPCz także jako Konwencja — Europejska Konwencja o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności z dnia 4 listopada 1950 r., Dz. U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 z późn. zm. GW — Gazeta Wyborcza k.c. — ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. — Kodeks cywilny, Dz. U. Nr 16, poz. 93 z późn. zm. poz. 840 z późn. zm. k.k. — ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. — Kodeks karny, Dz. U. Nr 128, Konstytucja RP lub Konstytucja — Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r., Dz. U. Nr 78, poz. 483 k.p.c. — ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. — Kodeks postępowania cywil- nego, Dz. U. Nr 43, poz. 296 z późn. zm. k.p.k. — ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. — Kodeks postępowania karnego, Dz. U. Nr 89, poz. 555 z późn. zm. KPP — Kwartalnik Prawa Prywatnego KRRiT — Krajowa Rada Radiofonii i Telewizji NSA — Naczelny Sąd Administracyjny OSA — Orzecznictwo Sądów Apelacyjnych OSN — Orzecznictwo Sądu Najwyższego OSNC — Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Izba Cywilna OSNCP — Orzecznictwo Sądu Najwyższego Izby Cywilnej i Izby Karnej OSNKW — Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Izba Karna i Wojskowa Pal. — Palestra PiP — Państwo i Prawo PiŻ — Prawo i Życie pr. aut. — ustawa z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach po- krewnych, Dz. U. Nr 24, poz. 83 z późn. zm. 7 Wykaz skrótów PPA — Przegląd Prawa i Administracji pr. pras. — ustawa z dnia 26 stycznia 1984 r. — Prawo prasowe, Dz. U. Nr 5, poz. 24 z późn. zm. Prok. i Pr. — Prokuratura i Prawo PS — Przegląd Sądowy RPEiS — Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny SN — Sąd Najwyższy TVP — Telewizja Polska S.A. TK — Trybunał Konstytucyjny u.d.i.p. — ustawa z dnia 6 września 2001 r. o dostępie do informacji pub- licznej, Dz. U. Nr 112, poz. 1198 u.z.n.k. — ustawa z dnia 16 kwietnia 1993 r. o zwalczaniu nieuczciwej kon- kurencji, tekst jedn. Dz. U. z 2003 r. Nr 153, poz. 1503 z późn. zm. ZNUJ PWiOWI — Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace z Wynalazczości i Ochrony Własności Intelektualnej 8 Przedmowa Instytucja autoryzacji należy do najbardziej kontrowersyjnych w ra- mach prawa prasowego. Cele autoryzacji oraz zasady jej funkcjonowania nie są przy tym do końca rozpoznawane zarówno przez tych, którzy win- ni zdawać sobie sprawę z roli tej instytucji, a więc dziennikarzy, jak i przez ewentualnych beneficjentów, a więc w praktyce wszystkich obywateli. Dla- tego też wydanie pracy poświęconej tej problematyce należy powitać z ra- dością i zadowoleniem. Celem monografii Joanny Taczkowskiej–Olszewskiej jest określenie statusu, miejsca i funkcji, jakie autoryzacja pełni obecnie w polskim systemie prasowym. Tak założony cel podstawowy pozwolił na uzyskanie odpowie- dzi na pytania szczegółowe. Należy do nich niewątpliwie pytanie o potrzebę pozostawienia autoryzacji jako instytucji prawnej regulowanej istnieniem wielu przepisów o charakterze sankcjonującym. Zadaniem nie mniejszej wagi stało się także ustalenie i opisanie wzajemnych relacji, jakie zachodzą pomiędzy normami prawnymi a postanowieniami kodeksów etyki dzien- nikarskiej w zakresie ochrony wypowiedzi i praw informatorów. Zamiarem autorki było zebranie, zweryfikowanie oraz zestawienie i opisanie tych sytuacji komunikacyjnych, których elementem była instytu- cja autoryzacji wypowiedzi. Analiza praktyki dziennikarskiej zmierzała do uzyskania odpowiedzi na pytanie o sposoby korzystania z tego narzędzia oraz funkcje, jakie spełnia ono w procesie redagowania materiałów praso- wych. Nie chodziło jednak o wykazanie cenzorskiego charakteru autoryza- cji, a jedynie opisanie zagrożeń wynikających z nadużywania tej instytucji oraz zalet związanych z korzystaniem z niej w sposób zgodny z normami prawa i dobrym obyczajem dziennikarskim. Autoryzacja ujmowana jest w książce w kilku odmiennych perspekty- wach, z których należy wymienić przynajmniej trzy najważniejsze. Pierw- 9 Przedmowa sza z nich charakterystyczna jest dla żądających autoryzacji (responden- ci, twórcy, dziennikarze), druga — dla zobowiązanych do autoryzowania (dziennikarze, wydawcy), natomiast trzecia dotyczy stosujących przepisy prawa i zapisy kodeksów etyki (sądy powszechne, sądy koleżeńskie). Autorka prowadzi rozważania w sposób kompetentny, opierając się z jednej strony na tekście ustawy, a drugiej odnosząc się do standardów mię- dzynarodowych i pokazując zarówno zagrożenia, jakie niesie ze sobą insty- tucja autoryzacji, jak i jej cechy pozytywne. Książka Joanny Taczkowskiej– Olszewskiej stanowi niezbędną pomoc zarówno dla dziennikarzy oraz stu- dentów kierunku i specjalności dziennikarskiej, jak i dla wszystkich tych, którym przyszło lub przyjdzie udzielać dziennikarzom wywiadów, a także przekazywać im informacje i wiadomości. prof. dr hab. Jacek Sobczak 10 Rozdział 1 Status prawny autoryzacji 1. Autoryzacja w systemach komunikowania wybranych państw Autoryzacja jest instytucją prawną znaną nie tylko polskiemu prawo- dawcy. W systemach prawa stanowionego istnieje ona zarówno w syste- mie niemieckim, jak i francuskim. W każdym z nich instytucja autoryzacji chroni różne dobra i opiera się na normach prawnych wypływających z od- miennych aktów prawotwórczych. Zawsze jednak normy te zmierzają do zagwarantowania równowagi sił pomiędzy prasą1 a jednostką. Instytucja autoryzacji jest właściwa systemowi prawa stanowionego. Jego cechą charakterystyczną jest istnienie powszechnie obowiązujących norm wyznaczonych przez państwo, które jednocześnie czuwa nad ich przestrzeganiem. Państwo może zatem nadawać uprawnienia bądź nakła- dać obowiązki na wszystkich albo tylko na niektóre grupy obywateli. Jego rola sprowadza się do tworzenia, uzupełniania lub rewidowania uprzednio zatwierdzonego przez legislaturę katalogu praw i obowiązków (rozumia- nych jako nakazy i zakazy), a także metod ich realizacji. System prawa anglo–amerykańskiego, zwany common law, zasadza się na odmiennych uwarunkowaniach i wypływa z innych tradycji niż systemy prawne państw kontynentalnych. Prawo i kultura europejska tworzyły się pod wpływem cywilizacji rzymskiej, przywiązania do tradycji katolickiej 1 Nie budzi kontrowersji stanowisko, że pojęcie „prasa” należy odnosić nie tylko do prasy drukowa- nej, ale obejmować nim także środki komunikacji audiowizualnej, jak radio, telewizję oraz Inter- net — niezależnie od tego, jaki byłby ich zasięg, audytorium czy sposób nadawaniu programów. Pojęcia „prasa” używa się też często na określenie dziennikarstwa lub dziennikarzy. Taki szeroki jego zakres będzie wykorzystywany w niniejszej pracy. 11 Rozdział 1. Status prawny autoryzacji i chrześcijańskich wartości. Podstawą istnienia silnego państwa było prawo stanowione przez wybranych z woli narodu jego reprezentantów. Spory wokół sposobów i zasad stanowienia norm prawnych były zazwyczaj próbą odpowiedzi na pytania dotyczące źródeł prawa, nigdy natomiast nie kwe- stionowano samej potrzeby istnienia prawa stanowionego, które w sposób możliwie najbardziej precyzyjny deklaruje prawa, oznacza granice swobód i wolności oraz nakłada obowiązki i określa metody ich egzekwowania2. Instytucje prawne, takie jak m.in. instytucja autoryzacji, opierają się na przepisach zawartych w aktach prawotwórczych różnej rangi, a ich celem jest regulowanie konkretnego stosunku społecznego3. Ustanawiają zatem normy zachowań, określają podmioty zobowiązane do ich przestrzegania oraz definiują ich okoliczności. Specyfika instytucji autoryzacji polega na tym, że reguluje ona jedynie tę część kontaktów społecznych, w której jed- nym z podmiotów stają się dziennikarze. W systemach prawnych omawianych państw zakłada się możliwość udzielania prasie przez źródło informacji upoważnienia do publikowania określonych materiałów prasowych, których powstanie byłoby niemożli- we bez udziału upoważniającego. Akceptacja warunków przedstawionych przez dziennikarza legalizuje publikację, czyniąc z niej tzw. publikację do- zwoloną. Jednak tylko w polskim systemie prawnym konstrukcja ta jest de- finiowana jako autoryzacja. W innych systemach prawnych, nawet wów- czas gdy — jak np. we Francji — funkcjonuje ona podobnie jak w Polsce, przyjmuje się różne nazwy na jej określenie. Uzyskanie autoryzacji wyłącza odpowiedzialność dziennikarza wo- bec autoryzującego z tytułu ochrony dóbr osobistych i uniemożliwia wystą- pienie z roszczeniem odszkodowawczym. Autoryzacja nie zwalnia jednak dziennikarza z odpowiedzialności za treść materiału prasowego wobec in- nych osób, które mogły uznać, że publikacja zagraża ich dobrom. Istnienie instytucji autoryzacji dopuszcza się w systemach prawnych państw równo- legle z gwarancjami, jakie zapewnia ono realizacji jednej z podstawowych swobód obywatelskich, czyli wolności wypowiedzi4. 2 H. Olszewski, Historia doktryn politycznych i prawnych, Warszawa 1993, s. 53. 3 A. Łopatka, Prawoznawstwo, Warszawa 2002, s. 194. 4 Zasadniczo we współczesnych demokracjach rozróżnia się trzy modele wykorzystywane przez państwa o różnych systemach prawnych, dzięki którym gwarantują one swoim obywatelom przestrzeganie wolności wypowiedzi. Kraje należące do systemu common law, jak Wielka Brytania i Stany Zjednoczone, opierają gwarancje wolności wypowiedzi na rezygnacji państwa z tworze- nia norm prawnych wprowadzających ograniczenia dla swobody wypowiedzi. Drugą kategorię krajów stanowią te, które uznały, że wolność wypowiedzi musi opierać się na normach prawnych 12 1. Autoryzacja w systemach komunikowania wybranych państw W zasadniczo odmiennych okolicznościach tworzył się system prawa anglo–amerykańskiego, w którym legalność działania zasadza się na normach zwyczajowych, a nie na normach prawa stanowionego5. Brak norm praw- nych wyznaczających zakres swobód i wolności obywatelskich jest w syste- mie common law traktowany jako najpewniejsza ich gwarancja6. Jeśli może być mowa o istnieniu norm prawnych w systemie common law, to składają się na nie ograniczenia narzucone przez parlament i system precedensów ustanowionych przez orzecznictwo brytyjskich sądów. Wolność i swobody istnieją poza tymi ograniczeniami. Dozwolone jest zatem wszystko to, co nie jest zakazane7. Zasada ta jest także stosowana w odniesieniu do prasy. Wspólny dla obu systemów jest fakt, że państwo dopuszcza, w nie- których sferach życia społecznego, istnienie metod samoregulacji. Naj- wcześniej instytucja samoregulacji działalności prasowej i wykonywania zawodu dziennikarza powstała w Szwecji w 1916 r., kiedy to dziennikarze i wydawcy prasy utworzyli Trybunał Honorowy, którego zadaniem stało się rozpatrywanie skarg odbiorców na postępowanie dziennikarzy sprzeczne z zasadami etyki zawodowej i sztuki uprawiania dziennikarstwa8. W sy- stemach prawa stanowionego instytucje samoregulacji istnieją o tyle, o ile spełniają bądź co najmniej uzupełniają władzę sądowniczą, a ich werdyk- ty, choć pozbawione mocy prawnej, są respektowane przez środowiska poddane samoregulacji. Instytucje te tworzą własny system norm, które są zwykle powtórzeniem bądź rozwinięciem norm prawa stanowionego. Ich działania zmierzają do wprowadzenia samodyscypliny i przestrzegania za- sad, dzięki czemu wyłączona zostaje konieczność interwencji ze strony pań- stwa. Tym należy uzasadniać działania polegające na uchwalaniu przez nie regulaminów i kodeksów etycznych, które w swoich założeniach stawiają gwarantujących równowagę pomiędzy swobodą wyrażania opinii a prawami i wonnościami in- nych osób. Należą do nich m.in. Francja, Niemcy i Polska. Trzeci model gwarantowania wolno- ści wypowiedzi, opierający się na istnieniu instytucji samokontroli, realizują kraje nordyckie, jak Szwecja i Norwegia. Pogląd taki prezentują medioznawcy francuscy, m.in. J. Leprette, H. Pigeat, La liberté de la presse. Le paradoxe francais. Deuxiéme raport du group de travail, Paris 2003, s. 11. 5 W doktrynie podnosi się czasami zarzut dotyczący braku racjonalności i kierowanie się „ślepym konserwatyzmem” przez brytyjskich sędziów, którzy orzekają zgodnie z normą zwyczajową „uznając prymat indywidualnych interesów jednostek nad, znacznie trudniejszymi do sprecy- zowania, interesami szerokiego ogółu”, cyt za: B.H. Bladocha, Wolność słowa w systemie medialnym Wielkiej Brytanii, Toruń 2003, s. 248. 6 E. Burke krytykuje rewolucję francuską, twierdząc, że zasadza się na iluzji, jakoby wolność i swo- body obywatelskie można było nakazać. Jego zdaniem wolność realizuje się wtedy gdy państwo w nią nie ingeruje (zob. H. Pigeat, Éthique et qualité de l’information, Paris 2003, s. 2). 7 Leprette, H. Pigeat, La liberté..., s. 13. 8 Tamże, s. 32. 13 Rozdział 1. Status prawny autoryzacji wyższe wymogi środowiskom podlegającym samoregulacji niż wynikało- by to wprost z przepisów prawa. Ich działania, chociaż wywierają wpływ na poczucie sprawiedliwości społecznej, a także na kształtowanie się norm prawnych9, nie tworzą jednak norm prawnych. 1.1. Francja We Francji uprawianie dziennikarstwa regulują normy prawne oraz kodeksy etyki zawodowej. Środowisko nie wykształciło dotychczas insty- tucji samoregulacji, która skupiałaby reprezentantów dziennikarzy i wy- dawców, a jej celem byłoby czuwanie nad przestrzeganiem reguł uprawia- nia dziennikarstwa i dbałość o respektowanie praw odbiorców. Zadanie to pozostaje w gestii państwa, które ustanawia nie tylko reguły dziennikar- skiej odpowiedzialności, ale także kryteria dopuszczania do wykonywa- nia zawodu dziennikarza. Regulują je przepisy układu zbiorowego pracy dziennikarzy z 1987 r. (Convention collective nationale de travail des jou- rnalistes)10, kodeksu pracy z 1973 r. (Code du travail) oraz ustawy z marca 1935 r. (Loi du 29 mars 1935, „loi Brachard”), na mocy której została utwo- rzona komisja kwalifikacyjna przyznająca karty zawodowego dziennikarza (Commission de la carte d’identite des journalistes professionnels). Komisja kwalifikacyjna bazuje na przepisach kodeksu pracy, który przynosi definicję legalną pojęcia zawodowego dziennikarza. Zgodnie z przepisami kodeksu jest nim osoba, której „głównym, regularnym i wynagradzanym zajęciem jest przygotowywanie materiałów prasowych dla dzienników, periodyków lub agencji informacyjnych, a wynagrodzenie za tę pracę jest zasadniczym źródłem jej utrzymania”. Podstawowym aktem prawnym regulującym w systemie prawa fran- cuskiego prawa i obowiązki dziennikarzy jest pochodząca z 1881 r. ustawa o wolności prasy (Loi sur la liberté de la presse du 29 juillet 1881). Niektóre przepisy ustawy odnosiły się ściśle do prasy drukowanej, co powodowało, że nie respektowały jej norm media elektroniczne. Dopiero w 1982 r. pod 9 Mam na myśli przede wszystkim Komisję Skarg Prasowych funkcjonującą w Wielkiej Brytanii, której działalność miała zastąpić rolę państwa w kwestiach sporów pomiędzy odbiorcami a pra- są i która miała także wydawać rozstrzygnięcia w sprawach prasowych o naruszenie dóbr oso- bistych i egzekwować ich realizację. Komisji nie udało się jednak wyeliminować państwa, wręcz przeciwnie — to ono dostosowuje system instytucji prawnych do potrzeb społecznych wynika- jących z niedostatecznych zabezpieczeń przed nadużyciami prasy. 10 Wszystkie akty dostępne są na: www.legifrance.gouv.fr. 14 1. Autoryzacja w systemach komunikowania wybranych państw jej rządami znalazły się radio i telewizja (Loi sur la communication audio- visuelle du 29 juillet 1982), a w 1986 r. prasą mogły zostać nazwane także niektóre prezentacje w Internecie (Loi portant réforme du régime juridique de la presse du 1 août 1986). Ustawa wprowadza przepisy antykoncetra- cyjne, zakazując m.in. pod groźbą konfiskaty lub przejęcia kontroli przez państwo posiadania udziałów lub sprawowania kontroli nad tytułami prasy codziennej o charakterze informacyjnym, której całkowity nakład dzienny przekraczałby 30 ogólnego nakładu wszystkich dzienników ukazujących się we Francji. Ustawa przynosi także definicję pojęcia „publikacja prasowa”, za którą uznaje każdą usługę wykorzystującą sposób porozumiewania się za pomocą pisma (mode écrit), by przekazywać swoje idee, przeznaczając je na użytek publiczny w regularnych odstępach czasu. Prawo o wolności prasy było czterdziestokrotnie nowelizowane. Więk- szość zmian wprowadzała normy surowsze, poprzez zwiększanie ilości deliktów, bądź też przynosząc ułatwienia dla skarżących11. Tylko w ciągu ostatnich czterech lat ustawa była dwukrotnie nowelizowana w roku 2000 i 2004. Nowelizacja z 2000 r. polegała na wprowadzeniu czternastu popra- wek, których większość weszła w życie po półtorarocznym vacatio legis. Równolegle ze zmianami w ustawie o wolności prasy zmienione zostały niektóre przepisy kodeksu karnego. Ustawa jest zatem często postrzegana nie jako gwarantująca wolność prasy (sur la liberté), lecz jako ustanawiająca normy przeciwko tej wolności (contre la liberté)12. Przyjmuje się, że granice ingerencji w wolność wypowiedzi wytyczy- ła Rada Konstytucyjna rozstrzygnięciem z roku 1984, sytuując wolność wy- powiedzi wśród wartości konstytucyjnie chronionych. Rada Konstytucyjna uznała, kończąc w ten sposób spory toczące się wśród prawników, że De- klaracja Praw Człowieka i Obywatela z 1789 r., przywoływana w preambu- le konstytucji Republiki Francuskiej, stanowi jej integralną część. Państwo powinno zatem gwarantować proklamowaną w art. 11 Deklaracji wolność wypowiedzi, dbając, by wszelkie jej ograniczenia regulowały ustawy. Rada podkreśliła przy tym, że: „ustawy nie mogą ograniczać swobody wypowie- dzi, chyba że będzie to służyło stworzeniu warunków bardziej efektywnego z niej korzystania lub godzeniu wolności wypowiedzi z innymi wartościami konstytucyjnie chronionymi”13. Od końca lat 90. z wolnością wypowiedzi 11 J. Leprette, H. Pigeat, La liberté..., s. 24. 12 Tamże, s. 50. 13 Decision du Conseil Constitutionel no 84–181 DC du 10 octobre, s. 6: „la loi [de la liberté de la pre- se — przyp. aut.] ne peut en réglementer l’exercice qu’en vue de le rendre plus effectif ou de le 15 Rozdział 1. Status prawny autoryzacji skutecznie rywalizują inne wartości, takie jak ochrona życia prywatnego i prawo do wizerunku. Podkreśla się, że w przeciwieństwie do pierwotne- go brzmienia zapisów ustawy o wolności prasy z 1881 r., które już wów- czas14 chroniły sferę życia prywatnego, akcentując jednakże możliwość jej ograniczenia na rzecz interesu publicznego, obecnie akcent kładzie się na ochronę jednostki15. Analiza przepisów prawnych i orzecznictwa wskazuje, że zarówno legislatura francuska, jak i judykatura dostrzegają niebezpieczeństwo na- ruszeń dóbr osobistych przez prasę. Szczególnie zagrożone są — jak wy- nika z przepisów prawa — sfera życia prywatnego i prawo do wizerunku. Ustawodawstwo francuskie zmierza w kierunku możliwie najpełniejszego zabezpieczenia tych dóbr, dając im pierwszeństwo przed prawem do infor- macji, na które powołują się dziennikarze. Skutkiem tej tendencji stało się ustanowienie w systemie prawa francuskiego instytucji autoryzacji. Pojęciu autoryzacji prawo francuskie nadaje jednak nowy sens, od- mienny od tego, który znany jest przepisom ustawy o wolności prasy. Artykuł 5 stanowi bowiem, że prasa może być wydawana bez uzyskania uprzedniej zgody (autorisation) i bez konieczności wpłaty kaucji, a jedynym warunkiem, jaki powinien być spełniony, jest przedłożenie na ręce Proku- ratora Generalnego informacji określonych w art. 7 ustawy (chodzi o tytuł gazety, częstotliwość ukazywania się, adres domowy dyrektora wydawni- czego, adres drukarni). Zakres pojęcia „autoryzacja” jest obecnie dużo szer- szy, niż wynikałoby to z zapisu ustawy o wolności prasy, która utożsamia autoryzację z dokumentem wydawanym przez władze państwowe, po- twierdzającym legalność wydawania tytułu prasowego. Pojęcie autoryzacji, w obecnie obowiązujących normach prawnych, oznacza wyrażenie zgo- dy na opublikowanie w prasie wypowiedzi, przybierającej formę dźwięku lub obrazu, która prezentuje stanowisko lub przynosi informacje o osobie udzielającej autoryzacji. Z dawnego charakteru tej instytucji pozostała jej obligatoryjność. W niektórych, przewidzianych przez prawo okolicznoś- ciach uzyskanie autoryzacji jest obowiązkiem dziennikarza. Każda publika- cocilier avec celui d’autres règles ou pricipes de valeur constitutionelle”, http://www.coseilcons- titutionnel.fr/wcconsti/WCC_bas_visu.ow?CCONSTII=2813. 14 J. Leprette i H. Pigeat twierdzą, że przepisy odnoszące się do ochrony sfery życia prywatnego pojawiły się w projekcie ustawy niejako przez przypadek w 1868 r., po naleganiach księżniczki Metternich, znużonej informacjami, jakie pojawiały się o jej życiu prywatnym w ówczesnych kronikach (zob. J. Leprette, H. Pigeat, La liberté..., s. 32). 15 Tamże, s. 33. 16 1. Autoryzacja w systemach komunikowania wybranych państw cja bez uprzedniej autoryzacji osoby zainteresowanej rodzi odpowiedzial- ność cywilną bądź karną po stronie wydawcy i dziennikarza16. Konieczność uzyskania zgody (le consentement17) na publikację materia- łu prasowego przewiduje18 wprost art. 226–1 kodeksu karnego (Code penal), postanawiając, że: „Karą roku więzienia i karą grzywny w wysokości 45 tys. euro zagrożony jest czyn polegający na dobrowolnym wykorzystaniu jakie- gokolwiek sposobu (środka), który może doprowadzić do poniesienia przez drugą osobę szkody polegającej na naruszeniu intymności życia prywatne- go”. Zakazuje się: „Podstępnego nagrywania lub transmitowania, bez zgody autora, wypowiedzianych przez niego prywatnie lub poufnie słów” oraz „utrwalania, nagrywania lub transmitowania, wizerunku bez zgody osoby na nim przedstawionej, jeśli znajduje się ona w miejscu prywatnym”. Od- powiedzialność karna ulega wyłączeniu, jeśli działania dziennikarza „były podejmowane w sposób zauważalny i za wiedzą (au vu et au su) tych osób, w sytuacji kiedy mogły i były w stanie się im przeciwstawić”. Domniemywa się wówczas udzielenie przez nie zgody na publikację materiału. Kolejne przepisy kodeksu karnego chronią prawo do dosłowności wy- powiedzi zarówno wtedy, gdy przybierają formę dźwięków, jak i wtedy, gdy pojawiają się w formie prezentacji wizualnej: „Karą roku pozbawie- nia wolności i karą grzywny w wysokości 15 tys. euro zagrożony jest czyn, polegający na publikowaniu zmontowanych słów bądź obrazów bez uzys- kania na to zgody osoby zainteresowanej, jeśli montaż nie jest w sposób oczywisty zauważalny dla odbiorców, a informacja o tym nie została im 16 Ustawa o wolności prasy w art. 42, 43 i 44 precyzuje, kto ponosi odpowiedzialność za publikację materiałów prasowych. W pierwszej kolejności odpowiada dyrektor wydawniczy, w razie jego braku — autorzy publikacji, następnie drukarze i w ostatniej kolejności dystrybutorzy. W art. 43 ustawa stanowi, że autorzy materiału prasowego są traktowani jak współsprawcy popełnienia przestępstwa. W art. 44 postanawia się natomiast, że odpowiedzialność odszkodowawczą w pro- cesie cywilnym ponoszą właściciele tytułów prasowych. 17 Język prawny, a także orzecznictwo posługują się dwoma pojęciami na określenie „autoryzacji” w rozumieniu, jakie nadają jej przepisy polskiej ustawy — Prawo prasowe. Kodeks karny używa pojęcia le consentement (uzgodnienie), orzecznictwo częściej posługuje się określeniem l’autorisation. Zamienne występowanie tych pojęć można tłumaczyć również względami uzusu językowego, który za błędne uznaje sformułowanie avec l’autorisastion (z autoryzacją), posługując się wówczas przymiotnikiem autorisée (autoryzowany) lub pojęciem le consentement, dopuszczając jednak jako poprawne określenie sans autorisation (bez autoryzacji). 18 Pomijam normy ustanowione przez kodeks własności intelektualnej (Code de la propriété in- tellectuelle), który chroniąc autorskie dobra osobiste i majątkowe, zobowiązuje do uzgodnienia sposobu, w jaki będzie wykorzystane bądź zaprezentowane publicznie dzieło. Dozwolone jest wykorzystanie przez prasę utworu w celach informacyjnych, a także w przygotowywanych prze- glądach prasowych oraz wtedy gdy dzieło staje się przedmiotem publikacji satyrycznej. 17 Rozdział 1. Status prawny autoryzacji przekazana” (art. 226–228 Code penal). Oczywiste jest zatem, że ochroną objęte zostały wypowiedzi udzielane takim środkom przekazu, jak radio i telewizja. Normy prawne nie chronią natomiast dosłowności cytatu, jeśli przybiera on postać drukowaną. Gwarancję rzetelności cytatu dają w pra- sie drukowanej jedynie postanowienia kodeksów etyki19. W orzecznictwie i doktrynie prezentowane są dwa poglądy na ochro- nę wizerunku. Zdarza się, że prawo do wizerunku jest traktowane jako nowe prawo osobowości, gdzie wizerunek jest odrębnym dobrem osobi- stym. Częściej jednak orzecznictwo uznaje, że uzasadnieniem dla tak ścisłej ochrony wizerunku jest fakt, że stanowi on element sfery życia prywatne- go jako wartości bezwzględnie chronionej. Orzecznictwo francuskie bardzo szeroko interpretuje pojecie życia prywatnego, wskazując, że jego zakres obejmuje m.in.: „życie uczuciowe, domostwo (domicile), relacje z przyjaciół- mi, sytuacje rodzinne, sposoby spędzania wolnego czasu, poglądy politycz- ne, światopogląd, stan zdrowia”20. Tak pojemna charakterystyka sfery życia prywatnego pozwala na wy- stępowanie o ochronę wizerunku nie tylko na gruncie prawa karnego, ale także prawa cywilnego. Kodeks cywilny (Code civil) nie wymienia wprost wizerunku jako dobra osobistego. Jego art. 9 chroni natomiast sferę życia prywatnego, a art. 1382 ustanawia generalną zasadę, stwierdzając, że „każ- dy, kto wyrządził drugiej osobie szkodę, jest zobowiązany do jej naprawie- nia”. Uzupełnieniem tych postanowień jest przepis nakładający odpowie- dzialność na sprawcę także wówczas, gdy szkoda powstała nie tylko z jego winy, ale też w wyniku niedbalstwa lub nieostrożności. Stanowisko orzecznictwa w sprawach o ochronę wizerunku jest nad- zwyczaj jednoznaczne, za bezprawne uznaje się prezentowanie materiałów zdjęciowych, fotografii bądź portretów, jeżeli osoby na nich przedstawia- ne nie udzieliły na to zgody przed publikacją. W orzecznictwie dominuje pogląd, że: „Każda osoba dysponuje swoim wizerunkiem na prawach wy- łączności, wizerunek jest bowiem integralną częścią jej osobowości. Dyspo- nowanie wizerunkiem sprowadza się do określenia sposobu jego wykorzy- stania, metod rozpowszechnienia, a także decydowania o zakazie publikacji. Prowadzi to do wniosku, że na osobie, która wykorzystała cudzy wizerunek 19 Kodeks Etyki Prasy Regionalnej (Charte déontologique de la presse hebdomadaire régionale), cyt. za: J.M. Charon, Réflexions et propositions sur la deontologie de l’information: rapport à Mme la ministre de la culture et de la communication, juillet 1999, s. 56, http://www.ladocumentationfrancaise.fr/brp/no- tices/994001381.shtml. 20 Tamże, s. 62. 18 1. Autoryzacja w systemach komunikowania wybranych państw spoczywa ciężar dowodu, że uzgodnione zostały warunki i udzielona zo- stała zgoda na opublikowanie jej wizerunku”21. Orzeczenie w tym brzmie- niu zapadło na podstawie rozpoznania przez sąd okoliczności związanych z publikacją przez magazyn Amina we wrześniu 2000 r. zdjęć modelki San- dry Lopes Monteiro, które ona sama dostarczyła redakcji magazynu. Sąd, przychylając się do żądań powódki o ochronę jej wizerunku, zasądził na jej rzecz odszkodowanie w wysokości 3 tys. euro, zakazał dalszego wykorzy- stywania jej zdjęć i nakazał ich zwrot powódce. Uzasadniając wyrok, sąd zaznaczył, że pozwana redakcja magazynu w żadnej mierze nie wykazała ani posiadania zgody na publikację zdjęć, ani zgody na przyjęcie zapropo- nowanych powódce warunków. Dziennikarze telewizyjni i fotoreporterzy, by uchronić redakcję przed ewentualnością procesu, przedkładają często do podpisu swoim filmowa- nym bądź fotografowanym rozmówcom druk autoryzacji, który zawie- ra krótki opis zdjęcia, datę, a także termin wskazujący na czas ważności udzielonej autoryzacji22. W doktrynie podkreśla się, że w okolicznościach wskazujących na pry- watność miejsca, kontekstu lub poufność samej wypowiedzi, jej publikacja bez autoryzacji jest niedozwolona nawet wtedy, gdy wypowiedź pochodzi bądź dotyczy osób publicznych. Prasa będzie ponosiła odpowiedzialność także wówczas, gdy w celach informacyjnych przedrukuje materiał, który został pierwotnie przygotowany z pogwałceniem obowiązującego prawa23. Przepisy ustaw regulujących działalność prasy w kwestiach ochrony wize- runku i sfery życia prywatnego nie przynoszą szczególnych unormowań dotyczących dozwolonych sposobów prezentacji osób publicznych. Wyty- czenie granicy pomiędzy obowiązkami prasy wobec osób powszechnie zna- nych a jej prawami wobec osób publicznych stało się zadaniem doktryny i orzecznictwa. Przyjmuje się obecnie dwa kryteria oceny dopuszczalności publikacji wizerunku bez uzyskania zgody osoby na nim przedstawionej. Są to miejsce oraz związek z aktualnymi wydarzeniami. Wysoki Trybunał Sprawiedliwości w orzeczeniu z 24 marca 1997 r. stwierdził, że „fotografia wykonana nawet w czasie publicznej manifestacji, nie może być opubliko- 21 TGI Paris, Jugement du 2 decembre 2002, http://www.legalis.net/jurisprudenceimprimer.php3?id_ article=1274. 22 Gotowy druk jest prezentowany m.in. na stronach internetowych przeznaczonych dla młodych fotoreporterów i operatorów telewizyjnych, http://www.passionreportage.com/jeprendsconseil/ autorisation.html. 23 J.M. Charon, Réflexions..., s. 62. 19 Rozdział 1. Status prawny autoryzacji wana bez autoryzacji, jeśli nie służy zilustrowaniu aktualnego wydarzenia, które jest przedmiotem dziennikarskiej relacji”24. Oznacza to zatem, że speł- nienie zaledwie jednego kryterium (miejsce publiczne bądź związek z ak- tualnym wydarzeniem) może okazać się niewystarczającym argumentem w razie sporu o prawa do wizerunku. Osoby żądające ochrony wizerunku rozciągają je obecnie także na dobra materialne, których są właścicielami, domagając się zakazu publikowania zdjęć przedstawiających ich domy, sa- mochody itd.25 W doktrynie wskazuje się jednak, że tak daleko posunięta ochrona wizerunku zagraża wolności wypowiedzi i prawu do informacji. Niebezpieczeństwo jest tym większe, że osoby świadome pokazywania ich wizerunku przy okazji relacjonowania aktualnych wydarzeń korzystają z pomocy doradców medialnych, prezentując obraz siebie zupełnie od- mienny od rzeczywistego26. Żądanie usunięcia naruszeń w związku z ochroną wizerunku jest od kilkunastu lat we Francji jednym z najczęściej kierowanych pod adresem prasy roszczeń27. W tym czasie sądy francuskie skazywały dziennikarzy po- nadto za publikowanie zdjęć z wakacji znanych osób, informowanie o ist- nieniu mniej lub bardziej ukrywanych dzieci sławnych rodziców, związkach pozamałżeńskich, a także relacje na temat rodzaju i jakości prezentów bo- żonarodzeniowych. Wszystkie tego rodzaju publikacje otwierały drogę do występowania z roszczeniami odszkodowawczymi28. W sposób mniej restrykcyjny orzecznictwo traktuje obowiązek uzy- skania przez dziennikarza zgody na montaż wypowiedzi w jej wersji dźwię- kowej. W doktrynie przyjmuje się, że wyraźna zgoda jest potrzebna wów- czas, gdy montaż zmienia lub deformuje sens wypowiedzi. W sprawie, jaką Charles Aznavour wytoczył Future TV i France 2 Wysoki Trybunał Spra- wiedliwości w Paryżu w wyroku z 28 maja 2003 r. stwierdził, że nie można uznać za niedozwolony montażu wywiadu udzielonego za wiedzą i zgodą, jeśli sens udzielonych odpowiedzi nie został zmieniony i jest zgodny z ich rzeczywistym kontekstem. Aznavour udzielił godzinnego wywiadu jed- nej ze stacji telewizyjnych, sądząc, że wywiad ten zostanie wyemitowany 24 Tamże, s. 63. 25 J. Leprette, H. Pigeat, La liberté..., s. 39. 26 Tamże, s. 38. 27 TGI de Paris, 17ème chambre, 3ème section, jugement du 5 janvier 2000; TGI de Paris, chambre de la presse, jugement du 12 septembre 2000; TGI de Paris, 17ème chambre, 1ère section, jugement du 2 decembre 2002 — http:/www.legalis.net/jurisprudence. 28 J. Leprette, H. Pigeat, La liberté..., s. 36. 20 1. Autoryzacja w systemach komunikowania wybranych państw w jednym odcinku, którego będzie on bohaterem. Wywiad został tymcza- sem zaprezentowany w programie złożonym z pięciu odcinków, w których obok Aznavoura występowały jeszcze inne osobistości29. Fakt uzyskania formalnie zgody na publikację cudzej wypowiedzi może w pewnych okolicznościach pogorszyć sytuację prawną dziennika- rza i doprowadzić do uznania go za współwinnego popełnienia przestęp- stwa zniesławienia lub zniewagi. B. Golka zauważa, że istnieje możliwość pociągnięcia do odpowiedzialności dziennikarza przytaczającego cudzą opinię, nawet jeśli ustosunkowuje się on do niej krytycznie. Można bo- wiem publikację taką ocenić jako zachętę do popełnienia przestępstwa30. R. Errera podkreśla tymczasem, że „dziennikarzy i redaktorów nie stawia się w stan oskarżenia za sam fakt opublikowania artykułu będącego osz- czerstwem wobec grupy lub podżeganiem na tle rasowym, lecz dopiero za podzielenie lub domniemanie podzielania nagannych intencji autora. Dlatego też, kiedy wydano wyrok skazujący na Roberta Faurissona za dwa artykuły opublikowane w Le Matin i Le Monde, redaktorzy nie zostali po- dani do sądu. Natomiast redaktor antysemickiego pisma, które zamieściło wywiad z Faurissonem musiał zapłacić grzywnę, odszkodowanie i pokryć koszty publikacji orzeczenia sądu w czterech dziennikach. Kara dla Fauris- sona była łagodniejsza, a jej wykonanie zostało zawieszone”31. Medioznawcy francuscy podkreślają, że niezależnie od jakości kształ- cenia i kryteriów przyjmowania do zawodu „żaden z dziennikarzy nie po- siada tak dobrego przygotowania, by dokładnie znać przepisy prawa doty- czące odpowiedzialności mediów, tym bardziej, że wymiar sprawiedliwości staje się bardziej wyczulony na ich literalne egzekwowanie niż ochronę swobody wypowiedzi”32. J. Leprette i H. Pigeat wyliczają, że uregulowania prawne dotyczące prasy zawierają się w „35 ustawach, rozporządzeniach i dekretach; 200–300 przepisach zawartych w 10 kodeksach: cywilnym, kar- nym, procedury karnej, własności intelektualnej, skarbowym, wyborczym, zdrowia publicznego, pracy, bezpieczeństwa publicznego (...). Wskazują 29 TGI de Paris, 3 ème chambre, 1ère section, Jugement du 28 mai 2003, http:/www.legalis.net/jurispru- dence. 30 B. Golka podaje przykład redaktora zatrudnionego w dzienniku Liberation, który opublikował wywiad ze znanym przestępcą Jacquesem Mesrinem. Autor wywiadu (dziennikarz) został uzna- ny za współwinnego (zob. B. Golka, System medialny Francji, Warszawa 2001, s. 121). 31 R. Errera, Prawo prasowe we Francji (w:) Prawo prasowe w teorii i praktyce. Studium porównawcze wol- ności prasy w europejskich i pozaeuropejskich demokracjach, Warszawa 1993, s. 62. 32 J. Leprette, H. Piaget, La liberté..., s. 9. 21 Rozdział 1. Status prawny autoryzacji one na około sześćdziesiąt różnego rodzaju czynów niedozwolonych, które może popełnić dziennikarz uprawiając swą profesję”33. Orzecznictwo i doktryna wąsko interpretuje normy dotyczące dzien- nikarskiej swobody wypowiedzi, łącząc ją zwykle z obowiązkiem pono- szenia odpowiedzialności za zawartość materiału prasowego oraz wymo- giem zapewnienia różnorodności informacji. W doktrynie podkreśla się istnienie dwóch znaczeń wolności wypowiedzi; w szerokim jej rozumie- niu oznacza ono wolność głoszenia myśli i przekonań, w węższym — pra- wo otrzymywania informacji34. Podkreśla się, że wolność wypowiedzi jest jedynie formalna, jeśli nie towarzyszy jej obiektywna i różnorodna infor- macja. Doktryna zmierza zatem do uznania prawa do informacji za inte- gralny składnik wolności wypowiedzi. Takie jej rozumienie może wywo- łać konflikt pomiędzy prawem otrzymywania informacji, jakie przysługuje odbiorcom, a prawem każdej osoby do zachowania poufności informacji o niej samej, a także prawem autora do dysponowania dziełem, które może wzbudzać zainteresowanie szerokiej publiczności domagającej się dostar- czenia o nim informacji. Dziennikarze z prawa do informacji robią podwójny użytek. Z jed- nej strony powołują się bowiem na wynikający z istoty samej profesji obo- wiązek przekazywania informacji, z drugiej natomiast strony wskazują na prawo odbiorców, którzy za pośrednictwem prasy powinni mieć dostęp do interesujących ich informacji. W orzecznictwie podkreśla się tymczasem, że podobnie jak wolność wypowiedzi, również prawo do informacji nie jest prawem bezwzględnym. W większości wygrywa ono jednak w konflikcie z prawami autorskim35, ale przepada wówczas, gdy w grę wchodzi prawo do wizerunku i ochrona życia prywatnego. 33 Tamże, s. 31. 34 A. Lucas, Droit d’auteur et liberté d’expression dans la société de l’information, s. 2, http://www.ifj.org/ default.asp?index=1893 language=FR. 35 A. Lucas przytacza kilka przykładów orzeczeń Sądu Apelacyjnego w Paryżu oraz Wysokiego Trybunału Sprawiedliwości, które w podobnych sprawach zajmują odmienne stanowisko, nie zawsze uznając prymat prawa autora do dysponowania dziełem nad prawem do informacji. W lutym 1999 r. Wysoki Trybunał Sprawiedliwości w Paryżu, badając legalność nadania reporta- żu telewizyjnego z wystawy dzieł Utrillo, uznał, że prawo do informacji oznacza nie tylko pra- wo do uzyskania wiedzy (droi de savoir), ale także prawo do obejrzenia (droit de voir), a pokazanie dzieł malarskich, jeśli przynosi jakąś wiedzę, mieści się w prawie do informacji. Orzekając w po- dobnej sprawie, Wysoki Trybunał Sprawiedliwości w Tuluzie uznał, że prawo do informacji wy- pływające z art. 10 EKPCz stanowi przepis szczególny względem unormowań prawa własności intelektualnej i upoważnia dziennikarza do przedruku całości wcześniej opublikowanego arty- kułu redakcyjnego, jeśli podane zostanie źródło pierwotnej publikacji i jego autor. Istnieją jednak sytuacje, kiedy prymat bierze prawo autora do decydowania o pierwszym udostępnieniu dzie- 22 1. Autoryzacja w systemach komunikowania wybranych państw Nawet wówczas, gdy informacje lub zdjęcia osoby prywatnej są pub- licznie dostępne, nie mogą być rozpowszechniane w inny sposób niż ten, na jaki wyraziła zgodę osoba, której informacje bądź zdjęcia dotyczą. Orze- czenie Wysokiego Trybunału Sprawiedliwości w Paryżu z 29 maja 2002 r. ustanawia prymat prawa do ochrony życia prywatnego i prawa do wizerun- ku nad dziennikarskim prawem do informacji. Sąd badał legalność opub- likowania w magazynie Casting, wydawanym przez Societe Fox Media, re- portażu, do którego zilustrowania użyto zdjęć kilku kobiet umieszczonych za ich zgodą na jednej z witryn internetowych. Sąd uznał, że pogwałco- ne zostały zarówno prawa autorskie do zdjęć, jak i prawo do wizerunku oraz prawo do życia prywatnego. Societe Fox Media zostało zobowiązane do zapłaty tytułem odszkodowania 5 tys. euro administratorowi witryny oraz po 3,5 tys. euro każdej z kobiet, których fotografie zostały zamieszczo- ne w magazynie Casting36. Z badań przeprowadzonych w 1998 r. wynika, że najczęstszym za- rzutem wobec dziennikarzy podnoszonym w sprawach prasowych był za- rzut zniesławienia37. Regulacje dotyczące odpowiedzialności za popełnienie przestępstwa zniesławienia przynosi ustawa o wolności prasy38, traktując je jako przestępstwo powszechne. Jego typem kwalifikowanym jest zniesła- wienie z powodu przynależności etnicznej, religijnej, narodowej lub raso- wej (art. 32 ustawy o wolności prasy). Podobne regulacje dotyczą przestęp- stwa zniewagi. Prawo francuskie nie przewiduje zaostrzenia kary, jeśli do zniesławienia dochodzi za pośrednictwem środków społecznego przekazu. W orzecznictwie przyjmuje się, że za treść zniesławiającej lub znieważają- cej wypowiedzi odpowiedzialność ponosi jej autor. Od odpowiedzialności karnej zwalnia dowiedzenie prawdziwości twierdzeń lub wykazanie dobrej wiary przez broniącego się dziennikarza. Rzadko sądy francuskie dopusz- czają jednak do przeprowadzenia prawdziwości twierdzeń, poprzestając ła. Sąd Apelacyjny w Paryżu orzekł w ten sposób 25 stycznia 1968 r., potępiając jedną z redakcji za opublikowanie roboczego projektu nowego modelu samochodu i wskazując, że publikacja ta nie mogła być uzasadniona obowiązkiem dostarczania informacji przez prasę. Podobnie ten sam sąd orzekł 12 lipca 1990 r., że reprodukcja dzieł malarskich na kartach pocztowych nie może być usprawiedliwiana powołaniem się na prawo do informacji; tamże. 36 TGI Paris 3ème chambre, 1ère section, 29 mai 2002, http://www.legalis.net/juripsrudence. 37 J.M. Charon, Réflexions..., s. 60. 38 Artykuł 29 ustawy o wolności prasy definiuje zniesławienie następująco: „Każde przytoczenie lub pomówienie o popełnienie czynu, który przynosi uszerbek na honorze lub powadze osoby albo jej ciała jest zniesławieniem. Czyn ten jest karalny nawet wówczas, gdy zarzut został podniesio- ny w trybie przypuszczającym bądź w formie wątpiącej (sous forme dubitative), a także wtedy, gdy osoba, której dotyczy, nie jest wprost wskazana, lecz możliwa jest jej identyfikacja”. 23 Rozdział 1. Status prawny autoryzacji najczęściej na stwierdzeniu dobrej bądź złej wiary39. Na dobrą wiarę składa- ją się cztery elementy, których współwystępowanie należy wykazać w toku procesu. Są nimi: 1) wierność i obiektywizm relacji; 2) istnienie nadrzędne- go interesu, który usprawiedliwia publikację; 3) proporcjonalność użytych środków; 4) obowiązek roztropności i ostrożności40. Podsumowując, należy stwierdzić, że autoryzacja, w jej współczesnym ujęciu, jest instytucją nową w systemie prawa francuskiego, która wykształ- ciła się wraz z rozwojem nowych metod komunikowania. Autoryzacja stała się próbą obrony dóbr osobistych jednostki przede wszystkim przed zagro- żeniami ze strony tych środków przekazu, w których obraz stał się najczęś- ciej używanym środkiem wyrazu i źródłem informacji. 1.2. Niemcy W niemieckim systemie prawnym szczególne znaczenie dla wolności wypowiedzi i ograniczeń z nią związanych mają normy ustawy zasadni- czej (ustawa konstytucyjna z dnia 23 maja 1949 r., Grungesetz, www.bun- desregierung.de/fr/pureHtml,9192.560476). Jej przepisy wychodzą daleko poza tradycyjne rozumienie wypowiedzi wyłącznie jako przekazu słow- nego. Przepisy niemieckiej konstytucji nadają pojęciu „wypowiedź” o wie- le szerszy zakres, stanowiąc, że „każdy ma prawo swobodnego wyrażania i rozpowszechniania opinii poprzez słowo, druk (pismo), a także poprzez obraz”41. Konstytucja wyręcza pod tym względem orzecznictwo i doktrynę, która w większości pozostałych państw była zobowiązana do przeprowa- dzenia wykładni tego pojęcia. Prowadziła ona do ujmowania wypowiedzi w podobny sposób, jak czyni to niemiecka konstytucja, uznając, że przez wypowiedź należy rozumieć wyrażanie swojego stanowiska za pomocą słowa, gestu, dźwięku bądź obrazu. Niemiecka konstytucja, przynosząc tak szeroką interpretację tego pojęcia, umożliwia zastosowanie go do no- woczesnych form komunikowania, nie wyłączając środków audiowizual- nych oraz nowych technologii42. 39 J.M. Charon, Reflexions..., s. 61. 40 Tamże, s. 45. 41 Artykuł 5 ust. 1 stanowi: „Każdy ma prawo swobodnego wyrażania i rozpowszechniania opinii poprzez słowo, druk (pismo), a także poprzez obraz, każdy ma również prawo do otrzymywania bez przeszkód informacji ze źródeł powszechnie dostępnych. Gwarantuje się wolność prasy oraz wolność rozpowszechniania informacji przez radio, telewizję i film. Cenzura nie istnieje”. 42 A. Sajo, Freedom of Expression, Warszawa 2004, s. 57. 24 1. Autoryzacja w systemach komunikowania wybranych państw Systematyka ustawy zasadniczej wskazuje na równorzędne traktowa- nie takich wartości, jak wolność wypowiedzi, wolność prasy oraz prawo do informacji. Konstytucja w tym samym miejscu, w art. 5 ust. 1, gwarantuje zarówno ochronę wypowiedzi, jak i pozostałych wolności43. Rozwinięciem zapisów konstytucyjnych dotyczących wolności prasy są ustawy prasowe obowiązujące w poszczególnych państwach związkowych44 oraz orzecz- nictwo. Szczególną pozycję w definiowaniu granic wolności wypowiedzi i wolności prasy, a także wzajemnych relacji między nimi, zajmuje stanowi- sko Federalnego Trybunału Konstytucyjnego oraz Sądu Federalnego. Doktryna niemiecka ujmuje wolność wypowiedzi jako element szer- szego prawa osobistego, rozumianego jako prawo do decydowania o sa- mym sobie45. Gwarantuje je art. 2 ust. 1 niemieckiej konstytucji, stanowiąc, że „każdy ma prawo do swobodnego rozwoju własnej osobowości. Jego granicę stanowią prawa osoby trzeciej, porządek konstytucyjny i prawo moralne (prawo zwyczajowe)”. Prawo do samostanowienia zostało wy- prowadzone z przepisów konstytucji i kodeksu cywilnego46. Po raz pierw- szy uznał je Trybunał Związkowy w 1954 r., rozszerzając w ten sposób listę praw podmiotowych objętych ochroną ustawy. Okoliczności faktyczne, 43 W doktrynie zauważa się, że art. 5. ust. 1 gwarantuje pięć różnych praw podstawowych: wolność wyrażania myśli, wolność informacji, wolność prasy, wolność przekazywania wiadomości radio- wych i filmowych (zob. B. Ruthers, Konflikt między wolnością mediów a ochroną dóbr osobistych. Do- świadczenia i zasady wykładni prawa Republiki Federalnej Niemiec (w:) Kultura i prawo. Materiały II Mię- dzynarodowej Konferencji na temat wolności mediów, Lublin 18–19 maja 2000, Lublin 2002, s. 87). 44 Regulacje dotyczące funkcjonowania prasy konstytucja niemiecka pozostawia w gestii poszcze- gólnych landów. Każdy z nich uchwalił swoją ustawę prasową. W czternastu zachodnich landach i dwóch miastach (Hamburgu i Berlinie) zostały one uchwalone w latach 1960–1965, w trzech lan- dach wschodnich prawo prasowe zostało przyjęte w latach 1991–1992. Obecnie na terenie Nie- miec obowiązuje więc dziewiętnaście ustaw prasowych, które są niemal identyczne, jeśli chodzi o najważniejsze rozwiązania. W art. 3 podkreślają swoją publiczną misję, w takim znaczeniu, ja- kie zostało jej nadane przez orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego. Inne ważne dyspozycje ustaw prasowych gwarantują prawo do odpowiedzi, ochronę życia prywatnego, domniemania niewinności, ochronę źródeł informacji oraz zakazują publikacji zniesławiających wypowiedzi; zob. H. Pigeat, J. Huteau, Déontologie des médias. Institutions, pratiques et nouvelles approches dans le monde, Paris 2000, s. 380. 45 Prawo to nazywane jest także prawem do swobodnego rozwoju osobowości albo ogólnym pra- wem osobowości lub też prawem do samostanowienia. Zob. A. Szpunar, Zadośćuczynienie za szkodę niemajątkową, Bydgoszcz 1999, s. 28; podobnie M. Puwalski, Prawo do prywatności osób publicznych, Toruń 2003, s. 100. 46 Chodzi o § 823 ust. 1 niemieckiego kodeksu cywilnego, który przewiduje odszkodowanie w ra- zie naruszenia określonych w nim dóbr prawnych. Jako dobra chronione przepis ten wymienia: „życie, ciało, zdrowie, wolność lub inne podobne prawa”. Orzeczenie Trybunału Związkowego uznało istnienie ogólnego prawa osobistości jako „innego prawa” objętego ochroną przepisem § 823 ust. 1; zob. J. Wierciński, Niemajątkowa ochrona czci, Warszawa 2002, s. 17. 25 Rozdział 1. Status prawny autoryzacji na podstawie których Trybunał Związkowy wydał orzeczenie o zaliczeniu ogólnego prawa osobowości do praw podmiotowych objętych ochroną ko- deksu cywilnego, dotyczyły publikacji przez jedną z gazet listu do redakcji w zniekształconej formie. Autorem listu był adwokat, który opisywał stan faktyczny jednej z prowadzonych przez siebie spraw. Trybunał uznał, że publikacja przedstawiła powoda w zniekształconym świetle, przez co na- ruszona została sfera jego stosunków osobistych47. Orzecznictwo wskazywało na naruszenie prawa do samostanowienia zarówno wtedy, gdy bezprawnie posłużono się nazwiskiem osoby trzeciej, jak i wówczas, gdy opublikowana fotografia ukazywała bohatera publika- cji w kontekście uzasadniającym podejrzenie, że jest on przestępcą, a tak- że w związku z potajemnie nagraną rozmową, wykorzystaniem poufnie przekazanej informacji oraz publikacją zmyślonego wywiadu48. Prasa może zatem korzystać z wolności wypowiedzi, o ile nie narusza prawa do samo- stanowienia, na które składają się, obok prawa do wygłaszania w sposób nieskrępowany własnych opinii i sądów, także prawo do ochrony sfery życia prywatnego, sfery życia intymnego, ochrony nazwiska, a także prawo do ochrony wizerunku. Związkowy Trybunał Konstytucyjny podkreślał wielo- krotnie, że ani wolność prasy, ani żadna inna wartość chroniona w ramach ogólnego prawa osobistości, nie ma absolutnego charakteru i niemożliwe jest ustalanie jakiejkolwiek ich hierarchii. Zobowiązuje to sąd do indywidu- alnego badania w każdej ze spraw intensywności naruszenia chronionego dobra oraz celu, któremu naruszenie to miało służyć49. Naruszanie przez prasę ogólnego prawa osobistości sądy utożsamia- ją często z naruszeniem wolności wypowiedzi przysługującej bohaterom dziennikarskich publikacji. Naruszenia te mogą dotyczyć prezentacji wizu- alnej, jak i werbalnej. Orzecznictwo niemieckich sądów zmierza w kierun- ku przyznania zwiększonej ochrony osobie cytowanej przed nierzetelnym posługiwaniem się przez prasę jej wypowiedzią. Obok tradycyjnych środ- ków ochrony, jak zobowiązanie się do zaprzestania naruszeń, opublikowa- nie oświadczenia odpowiedniej treści, zapłata zadośćuczynienia — niemie- ckie sądy stosują środki o charakterze pomocniczym. Fotograf, który zrobił zdjęcia córce znanej skrzypaczki w trakcie ceremonii chrztu, został decyzją Trybunału związkowego w Monachium w 1995 r. zobowiązany nie tylko do 47 A. Szpunar, Zadośćuczynienie..., s. 29. 48 Tamże, s. 28. 49 U. Karpen, Wolność prasy w Niemczech (w:) Prawo prasowe w teorii i praktyce..., s. 64; podobnie: M. Pu- walski, Prawo..., s. 113. 26 1. Autoryzacja w systemach komunikowania wybranych państw wydania negatywów zdjęć, ale także poinformowania o tym, jakie uzyskał wynagrodzenie za zdjęcia i komu je sprzedał. Sąd uznał, że zastosowany przez niego środek miał charakter pomocniczy50. Stanowisko judykatury ma w sprawach o naruszenie prawa osobowo- ści precedensowy charakter i wobec braku norm prawnych regulujących sferę kontaktów pomiędzy prasą a dziennikarskimi źródłami informacji wy- znacza obowiązujące zasady. Szczególną pozycję zajmuje wykładania prze- pisów konstytucji stosowana przez Federalny Trybunał Konstytucyjny51. Stanowisko Federalnego Trybunału Konstytucyjnego określiło w spo- sób definitywny zasady cytowania wypowiedzi przez prasę, odnosząc je do norm chroniących prawo do swobodnego rozwoju osobowości, gwa- rancji wolności wypowiedzi oraz wolności prasy. Trybunał podkreślił prze- de wszystkim, że „gwarantowana w konstytucji wolność prasy nie chroni nieprawidłowego cytatu, jeśli nie stanowi on dosłownej wypowiedzi oso- by trzeciej, a jest jedynie jej wieloznaczną interpretacją”52. Bez znaczenie jest wówczas fakt, że użyty cytat staje się fragmentem wypowiedzi cennej. Prawo niemieckie dzieli bowiem wypowiedzi na dwie kategorie, wprowa- dzając rozróżnienie pomiędzy wyrażaniem opinii a wypowiedzią o faktach. Zaliczenie wypowiedzi do jednej z nich decyduje o rodzaju zastosowanych kryteriów oceny odpowiedzialności dziennikarskiej za ich publikację. Opublikowanie nieprawdziwego faktu w materiale prasowym jest przestępstwem, jeśli osoba publikująca stwierdzenie wiedziała o jego nie- prawdziwości lub złośliwie zlekceważyła konieczność jego weryfikacji. Samo wykazanie, że podane informacje są nieprawdziwe, bez udowod- nienia niedbalstwa lub złośliwości po stronie dziennikarza, nie przesądza o jego odpowiedzialności53. Innymi kryteriami posługuje się sąd, rozpozna- jąc sprawy o naruszenie dóbr osobistych przez publikację twierdzeń ocen- nych mających charakter wartościujący. Niemieckie sądy rzadko obejmują ochroną osoby, które poczuły się dotknięte takimi opiniami. Zwykle uwa- ża się je za usprawiedliwione, nawet jeśli mają obraźliwy charakter. Prasa powołuje się w takich wypadkach na fakt, że opublikowanie napastliwego bądź obraźliwego stwierdzenia służyło uzasadnionemu interesowi społecz- 50 M. Puwalski, Prawo..., s. 121. 51 Jej efektem jest m.in toczący się w doktrynie niemieckiej spór, czy z postanowień konstytucji mogą bezpośrednio wypływać roszczenia o charakterze cywilnoprawnym, tamże, s. 101. 52 BverfG NJW 1980, Heft 38, s. 2072. 53 Pod tym względem istnieje podobieństwo między regulacjami stosowanymi w normach prawa niemieckiego i w orzecznictwie amerykańskim opartym na precedensach, zob. J. Wierciński, Nie- majątkowa.., s. 19. 27 Rozdział 1. Status prawny autoryzacji nemu. Zgodnie z § 193 niemieckiego kodeksu karnego takiemu intereso- wi służą opinie wyrażane w debacie publicznej. W doktrynie niemieckiej prezentowany jest często pogląd, że obowiązujące normy prawne „prowa- dzą do uprzywilejowania mediów w ten sposób, że został pomniejszony ich obowiązek sumienności przy formułowaniu stwierdzeń uwłaczających czci. Nie muszą one dowodzić prawdziwości swych twierdzeń. Wystarczy, że przedstawią oparte na dowodach rzeczywiste okoliczności, z których wyprowadzają swoje stwierdzenia”54. Orzecznictwo przyjmuje, że prasa działa w obronie uzasadnionego interesu zarówno wtedy, gdy w ramach swoich zadań informuje społe- czeństwo, jak i wówczas, gdy dokonuje krytyki i inspiruje debatę publicz- ną. Obraźliwe opinie są tolerowane w jeszcze w większym natężeniu, gdy stanowią odpowiedź na osobisty atak. Federalny Trybunał Konstytucyjny uznał, że osoba, w tym także dziennikarz, wypowiadając prowokacyjne stwierdzenia, musi zaakceptować fakt kontrataku, nawet jeśli jest on znie- sławiający. Der Spiegel opublikował artykuł atakujący charakter i kwalifika- cje sędziego zajmującego wysokie stanowisko. W odpowiedzi sędzia po- wiedział, że Der Spiegel był tym w dziedzinie polityki, czym pornografia jest w dziedzinie moralności. Federalny Trybunał Konstytucyjny orzekł, że sędzia nie może odpowiadać za oszczerstwo, ponieważ wypowiedział obraźliwe stwierdzenie w obronie swojego dobrego imienia55. W doktrynie podnosi się, że Trybunał rozwinął w ten sposób „teorię wzajemnego od- działywania, nazywaną także często przez jej krytyków teorią huśtawki. Oznacza to, że stosowanie praw podmiotowych powinno być interpreto- wane w świetle wolności myśli, z której orzecznictwo wyprowadza zasadę «dopuszczalności wolnej mowy»”. Trybunał Konstytucyjny stwierdził m.in., że nie można nakładać na prasę „niewspółmiernego ryzyka i nadwerężać obowiązku udowadniania”56. Stwarza to niebezpieczeństwo rozmycia gra- nic pomiędzy twierdzeniami odnoszącymi się do faktów a wypowiedzia- mi ocennymi. Takie rozróżnienie staje się niemożliwe także wówczas, gdy wypowiedź ma charakter mieszany i zawiera elementy zarówno faktyczne, jak i ocenne. Zgodnie z stanowiskiem Trybunału Konstytucyjnego dozwo- lone jest wówczas zaliczenie wypowiedzi mieszanych do kategorii opinii. Orzecznictwo przyjmuje zatem, że cierpiący na porażenie poprzeczne oficer rezerwy niemieckiej nie może być nazwany „kaleką”, dopuszczalne jest jed- 54 B. Ruthers, Kultura..., s. 101. 55 U. Karpen, Wolność..., s. 69. 56 BVertDE 54, 208, 220, NJW 1980. 2072, cyt za: B. Ruthers, Kultura..., s. 87. 28 1. Autoryzacja w systemach komunikowania wybranych państw nak, ze względu na jego wojskową rangę, określenie go mianem „urodzony morderca”. Demokratycznie wybranego polityka można nazwać „przyjacie- lem faszystów” lub „demokratą z przymusu”, a biskupa sprzeciwiającego się aborcji można nazywać w piśmie satyrycznym „gwałcicielem dzieci”57. Cytaty traktowane są przez orzecznictwo jako wypowiedzi o cha- rakterze dokumentacyjnym, które mogą płynnie przechodzić ze sfery fak- tów do sfery opinii. Przejście to jest możliwe dzięki różnym metodom ko- rzystania przez prasę z cytatów. Sposób ich wykorzystania, podobnie jak w przypadku każdej innej wypowiedzi, wpływa na reguły dziennikarskiej odpowiedzialności. Federalny Trybunał Konstytucyjny zakwestionował, jako niezgodną z normami konstytucyjnymi, dowolność posługiwania się przez dziennikarzy cytatem, wskazując na jego wartość dokumentacyjną. Powód twierdził, że komentator niemieckiej telewizji zaliczył go, wymie- niając z imienia i nazwiska, do grona zwolenników terroryzmu. Ocenę swą oparł na wyrażonej przez poszkodowanego w dwóch niemieckich czaso- pismach wieloznacznej opinii na temat struktur p
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Autoryzacja wypowiedzi
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: