Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00041 003415 18773023 na godz. na dobę w sumie
Autorzy kina europejskiego VII - ebook/pdf
Autorzy kina europejskiego VII - ebook/pdf
Autor: , Liczba stron: 390
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-8088-921-7 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> sztuki filmowe i filmoznawstwo
Porównaj ceny (książka, ebook (-20%), audiobook).

Tom, który oddajemy w ręce czytelniczek i czytelników jest już siódmym z międzywydawniczej serii, zainicjowanej przez filmoznawców łódzkich w latach 90. i podjętej przez Instytut Sztuk Audiowizualnych UJ w kolejnych dekadach. Proponujemy autorskie interpretacje twórczości zarówno reżyserów zasłużonych, niekiedy nieco niesłusznie zapomnianych, jak też przedstawicieli młodszego pokolenia, dotychczas nieobecnych w polskim piśmiennictwie naukowym. Wybrane kinematografie europejskie reprezentują pary twórców, bohaterów tomu: Włochy – Amelio Gianni i Valerio Zurlini, Hiszpanię Luis Garcia Berlanga i Juan Antonio Bardem, Szwecję Vilgot Sjöman i Bo Widerberg, Anglię Jack Clayton i Joe Wright, Turcję Nuri Bilge Ceylan i Zeki Demirkubuz, Niemcy Werner Herzog i Margarethe von Trotta, a Francję Leos Carax i Walerian Borowczyk.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Kamila Żyto – Uniwersytet Łódzki, Wydział Filologiczny, Instytut Kultury Współczesnej Katedra Mediów i Kultury Audiowizualnej, 90-236 Łódź, ul. Pomorska 171/173 Patrycja Włodek – Uniwersytet Pedagogiczny im. KEN, Instytut Filologii Polskiej Katedra Mediów i Badań Kulturowych, 30-084 Kraków, ul. Podchorążych 2 RECENZENT Agnieszka Nieracka REDAKTOR INICJUJĄCY Urszula Dzieciątkowska OPRACOWANIE REDAKCYJNE I KOREKTA Aleksandra Kiełczykowska KOREKTA TECHNICZNA Leonora Wojciechowska SKŁAD I ŁAMANIE Munda – Maciej Torz PROJEKT OKŁADKI Katarzyna Turkowska Na okładce wykorzystano kadr z filmu Joe Wrighta Anna Karenina z 2012 r. © Copyright by Authors, Łódź 2018 © Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2018 © Copyright for this edition by Państwowa Wyższa Szkoła Filmowa Telewizyjna i Teatralna im. Leona Schillera, Łódź 2018 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego i Wydawnictwo Biblioteki PWSFTviT im. Leona Schillera Wydanie I. W.08410.17.0.K Ark. wyd. 24,2; ark. druk. 24,375 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego: ISBN 978-83-8088-920-0 e-ISBN 978-83-8088-921-7 Wydawnictwo Biblioteki PWSFTviT: ISBN 978-83-65501-35-6 Spis treści Od Redaktorek Anna Miller-Klejsa Gianni Amelio: w poszukiwaniu lepszych światów Kamila Żyto Juan Antonio Bardem Muñoz: zapomniany ideowiec Joanna Aleksandrowicz Luis García Berlanga: gorzki śmiech i krzywe lustra Kuba Mikurda Walerian Borowczyk: mistrz ucieczek (przyczynek do biografii) Adam Cybulski Leos Carax: kinofil, który przestał oglądać filmy Magdalena Kempna-Pieniążek Nuri Bilge Ceylan: dalekie miejsca i bliskie twarze Artur Majer Jack Clayton: kobiety i dzieci Agata Ciastoń Zeki Demirkubuz: nadwątlone mosty Małgorzata Jakubowska Werner Herzog: „…tylko zapuszczę kły w duszę…” Magdalena Saryusz-Wolska Kurt Maetzig: początki kina w NRD Aleksander Kwiatkowski Vilgot Sjöman: utracona niewinność Alicja Helman Margarethe von Trotta: portrecistka kobiet Tadeusz Szczepański Bo Widerberg: chleb i róże Patrycja Włodek Joe Wright: w cieniu dziewcząt Mariola Marczak Valerio Zurlini: smutek egzystencjalny 7 9 33 55 85 105 127 147 173 193 221 241 255 289 337 357 5 Od Redaktorek Autorzy kina europejskiego to „bezpieczna marka” – jak powiedzieli- byśmy, używając żargonu marketingowo-ekonomicznego. Obecna od 1996 roku na rynku wydawniczym seria zdążyła zdobyć grono być może niezbyt licznych, ale wiernych czytelników. Poprzedni, szósty tom uka- zał się dość dawno, w 2011 roku, ale okoliczności nie zawsze sprzyjają redaktorom i ich planom, a polityka dotycząca tego, co „warto” lub „na- leży” publikować i dofinansować, zmienia się i na uczelniach, i w tren- dach naukowych. W tym konkretnym wypadku markę budują jednak au- torki i autorzy z wielu polskich ośrodków akademickich, a ci nie zawiedli. Dzięki nim oddajemy do rąk czytelniczek i czytelników siódmą już część Autorów kina europejskiego i wierzymy, że powstaną kolejne. Ponieważ koncepcja serii pozostaje niezmienna od lat, nie musimy jej tutaj przypominać. Czas płynie jednak szybko, a pamięć bywa zawodna, warto więc wrócić do historii, która właśnie zatoczyła koło. Pierwszy (jeszcze nienumerowany) tom Autorów kina europejskiego (zatytułowany Mistrzowie kina europejskiego, ponieważ monografia prezentowała sylwetki niekwestionowanych gwiazd kina autorskiego, takich jak Bergman, Fel- lini i Antonioni) został wydany w Łodzi w ramach obchodów stulecia kina i był pokłosiem konferencji organizowanej przez profesor Ewelinę Nurczyńską-Fidelską, przez wiele lat kierującą Katedrą Mediów i Kul- tury Audiowizualnej UŁ. Redaktorem monografii zbiorowej został nie- żyjący już doktor Kazimierz Sobotka, wspierany przez doktor Elżbietę Ostrowską, dziś mieszkającą i pracującą na uniwersytecie w Kanadzie. Historia zatacza koło, ponieważ Łódź została w 2017 roku Miastem Filmu UNESCO, a kolejna odsłona Autorów… ukazuje się w koedytowanej przez Uniwersytet Łódzki i Państwową Wyższą Szkołę Filmową, Telewizyjną i Teatralną, znanej już wielu czytelnikom serii Filmo!znawcy, potwierdza- jącej „filmowość” miasta. Koncepcję zbiorów monografii autorskich podchwycił Instytut Sztuk Audiowizualnych UJ, dzięki czemu tomy I–VI redagowane były przez krakowski ośrodek filmoznawczy. Tom pierwszy stworzyły profesor Grażyna Stachówna i profesor Joanna Wojnicka, wszystkie kolejne pro- fesor Alicja Helman i profesor Andrzej Pitrus, wybitni badacze, których 7 autorytet i profesjonalizm pozwoliły skupić wokół projektu najważniejsze nazwiska polskiego filmoznawstwa, autorów różnych pokoleń i tempe- ramentów. Serii nie byłoby też, gdyby nie założone przez Monikę i An- drzeja Pitrusów, dziś już nieistniejące krakowskie wydawnictwo Rabid (oraz jego spadkobierca, czyli warszawskie Kino Rabid funkcjonujące pod egidą miesięcznika „Kino”). Warto też przypomnieć, że Autorzy kina eu- ropejskiego to seria mająca „satelitę”, czyli trzytomowy cykl Autorzy kina polskiego, zredagowany przez Grażynę Stachównę (wraz ze współpracow- nikami). Autorzy kina europejskiego VII to nie tylko „księga zasłużonych” (Mar- garethe von Trotta, Werner Herzog), lecz także przewodnik przedstawia- jący sylwetki twórców zapomnianych (Juan Antonio Bardem, Kurt Ma- etzig, Luis García Berlanga, Bo Widerberg), dotąd marginalizowanych i kontrowersyjnych (Walerian Borowczyk) oraz tych obiecujących i intry- gujących (Leos Carax, Nuri Bilge Ceylan, Zeki Demirkubuz, Joe Wright). Ponadto, także ta część cyklu daje wgląd w stan i kondycję kinematografii narodowych w różnych momentach ich rozwoju, jest papierkiem lakmu- sowym odzwierciedlającym dominujące w kinie europejskim tendencje, często także te polityczne, społeczne i kulturowe. Regularne publikowanie specjalistycznej serii nie jest możliwe bez finansowego wsparcia i zaangażowania różnych podmiotów. Jasno po- kazują to losy Autorów kina europejskiego. Pojawienie się na półkach księ- garni kolejnych tomów zawsze poprzedzone było swojego rodzaju kwe- stą. Przez lata Autorów kina europejskiego wspierał dotacjami Uniwersytet Jagielloński. Tom, który właśnie oddajemy do rąk czytelniczek i czytel- ników, współfinansowało kilka uczelni, co jest symptomatycznym świa- dectwem zmiany priorytetów w polskiej nauce. Nie nam oceniać, jakie owoce przyniosą te zmiany, dziękujemy jednak za wsparcie „udziałow- com mniejszościowym” przedsięwzięcia, czyli Uniwersytetom Śląskiemu i Warmińsko-Mazurskiemu. Do finalizacji projektu z pewnością nie doszłoby także bez nieocenio- nej pomocy profesor Alicji Helman i profesora Tadeusza Szczepańskiego, którym składamy podziękowania szczególne. Patrycja Włodek Kamila Żyto 8 Anna Miller-Klejsa Uniwersytet Łódzki Gianni Amelio: w poszukiwaniu lepszych światów Autorska pozycja Gianniego Amelia w ojczyźnie jest niepodważalna – napisał on bądź współtworzył scenariusze do większości swoich filmów, te ostatnie zaś uhonorowano licznymi nagrodami m.in. kilkakrotnie Davi- dem Donatella – włoskim odpowiednikiem Oscara (Otwarte drzwi [Porte aperte, 1990], Złodziej dzieci [Il ladro di bambini, 1992]), Srebrną Taśmą1 (Ugo- dzić w serce [Colpire al cuore, 1982], Otwarte drzwi, Złodziej dzieci, Lamerica, Klucze do domu [Le chiavi di casa, 2004]), Złotym Globem (Otwarte drzwi) oraz Europejską Nagrodą Filmową (Otwarte drzwi, Złodziej dzieci, Lamerica). Film Otwarte drzwi był także nominowany do Oscara, a Echa dzieciństwa (Così ri- devano, 1998) zdobyły Złotego Lwa na festiwalu w Wenecji w 1998 roku. Mimo to w Polsce Amelio pozostaje reżyserem wciąż mało znanym2. Być może dlatego, że debiutował na dużym ekranie w latach osiemdziesiątych, a zatem w czasie, gdy w repertuarze polskich kin coraz trudniej było tra- fić na filmy z Europy Zachodniej; tymczasem niemal rówieśnicy reżysera, Bernardo Bertolucci oraz Marco Bellocchio, już znacznie wcześniej dali się poznać widowni DKF-ów. Choć więc, zważywszy na swój wiek, Amelio mógłby z powodzeniem zostać zaliczony do reżyserów kojarzonych z ki- nem kontestacji, jego twórczość niewiele ma wspólnego z tym nurtem. Swoją przygodę z X muzą Amelio, urodzony w ubogiej Kalabrii, rozpoczął jako wolontariusz na planie filmu Prawie człowiek (Un uomo a metà, 1966) innego „południowca” – sycylijskiego reżysera Vittoria De Sety (twórcy m.in. Bandytów z Orgosolo [Banditi a Orgosolo, 1961]). Póź- niej asystował także m.in. Gianniemu Pucciniemu oraz Lilianie Cavani3. 1 Srebrna Taśma (Nastro d’argento) to włoska nagroda filmowa przyznawana od 1946 roku przez włoski Narodowy Syndykat Dziennikarzy Filmowych (obecnie w blisko trzydziestu kategoriach). Pierwszym filmem, który został nagrodzony Srebrną Taśmą, był obraz Roberta Rosselliniego Rzym, miasto otwarte (Roma, città aperta, 1945). 2 Jedyna jak dotąd retrospektywa filmów Gianniego Amelia w Polsce odbyła się w Zwierzyńcu w 2010 roku. 3 Gianniemu Pucciniemu asystował Amelio przy filmie Siedmiu braci Cervi (I sette fratelli Cervi, 1968), a Lilianie Cavani przy filmie Kanibale (I cannibali, 1969). Współpracował także przy filmie Dziki kot (Il gatto selvaggio, 1968) Andrei Frezzy. 9 Anna Miller-Klejsa We wspomnieniach Amelia często powraca postać babci, która zainte- resowała go kinem i de facto wychowywała Gianniego. Jego rodzice byli bowiem bardzo młodzi: gdy Amelio przyszedł na świat, matka miała lat piętnaście, ojciec – siedemnaście. Ten ostatni zostawił wkrótce rodzinę i wyjechał za chlebem do Argentyny; wrócił do Włoch, gdy syn był już nastolatkiem. To właśnie babcia namówiła wnuka, by się uczył i wyje- chał do stolicy na studia. Na przełomie lat pięćdziesiątych i sześćdziesią- tych taka „edukacyjna” ścieżka w Italii – szczególnie w jej południowych regionach – nie była wcale popularna i oczywista. W połowie XX wieku udokumentowany analfabetyzm sięgał bowiem we Włoszech dwunastu procent, przy czym na Południu szacunkowa liczba osób niepotrafiących czytać i pisać wynosiła aż sześćdziesiąt procent4. Choć Amelio marzył o nauce w Centro Sperimentale di Cinematografia, ostatecznie zapisał się na filozofię5. Być może dlatego kilka z jego filmów ma „podglebie” filozoficzne. Efekty specjalne (Effetti speciali, 1979) oraz Mały Archimedes (Il piccolo Archimede, 1979) zostały zrealizowane na podstawie twórczości Aldousa Huxleya – autora powieściowych antyutopii (m.in. Nowy, wspa- niały świat; Wyspa); film Pierwszy człowiek (Il primo uomo, 2011) był zaś inspirowany powieścią Alberta Camusa. Samodzielną karierę filmowca Amelio rozpoczął na dobre w latach siedemdziesiątych od programów i filmów realizowanych dla państwowej telewizji RAI – zarówno doku- mentalnych, jak i fabularnych (Koniec gry [La fine del gioco, 1970], Efekty Specjalne, Śmierć przy pracy [La morte al lavoro, 1978], Mały Archimedes)6. 4 Dane podaję za: Guido Crainz, Storia del miracolo italiano, Roma: Donzelli Editore 1996, s. 83–84. 5 Ostatecznie Amelio ukończył – jako dojrzały mężczyzna – Centro Sperimenta- le di Cinematografia w Rzymie, w którym później uczył. W wywiadzie mówił: „gdy byłem nastolatkiem, nie mówiłem, że będę reżyserem. Mówiłem: pewnego dnia będę studiował w CSC. Pomysł, że istnieje szkoła, w której zamiast uczyć się logarytmów i geografii zajmujesz się Rossellinim i Dreyerem, była niesamowita” – cyt. za: Gianni Amelio, Amelio secondo il Cinema. Conversazione con Goffredo Fofi, Roma: Donzelli Editore 1994, s. 67–68. 6 W niniejszym artykule skoncentruję się na kinowych produkcjach Kalabryjczy- ka; jego realizacje telewizyjne wspomniane zostaną kontekstowo. W tekście rezygnuję z omówienia dość bogatej twórczości dokumentalnej Amelia. Prócz realizacji z 1967 roku – 11 imigrantów (Undici immigrati) oraz Czempion (Il campione) – Amelio zrealizował m.in. w 1996 roku dokument Nie skończył się pokój, więc mamy wojnę (Non è finita la pace, cioè la guerra) – wywiad z chłopcami i dziewczynkami ze zniszczonego przez wojnę Sarajewa, w 1999 roku – dokument Reggio Calabria – Ekran na wodzie (Uno schermo sull’acqua), zaś w 2000 roku Ziemia jest właśnie taka (La terra è fatta cosi [o trzęsieniu ziemi z listopada 1980 roku]) oraz Honor broni – o wytwarzaniu broni i służbie wojskowej. Amelio reali- zował także reklamy (m.in. Fiata) oraz odcinki cyklu carosello (karuzela) – dziesięciomi- nutowych programów emitowanych w latach 1957–1977 we włoskiej telewizji. Miały 10 Gianni Amelio: w poszukiwaniu lepszych światów Po późnym debiucie kinowym nie zerwał jednak kontaktu z telewizją – w latach osiemdziesiątych zrealizował dlań kilka średnich metraży oraz filmy pełnometrażowe (np. Żaglowce [I velieri, 1983]); jedna z jego produkcji kinowych ma także swoją wersję telewizyjną (Chłopcy z ulicy Panisperna [I ragazzi di via Panisperna, 1988])7. Pozwoliłam sobie na krótkie zaprezentowanie wybranych faktów z życia prywatnego reżysera, ponieważ jednym z możliwych kluczy interpretacji twórczości Amelia jest poszukiwanie w niej elementów biograficznych. Odniesień do życiowych doświadczeń Kalabryjczyka można dopatrzeć się m.in. w – powtarzającym się w wielu filmach – wątku nieobecności ojca (Złodziej dzieci; Echa dzieciństwa, Lamerica, Za- giniona gwiazda [La stella che non c’è, 2006]), jego powrocie do nastolet- niego syna (Klucze do domu) oraz problemie emigracji. Na osobisty cha- rakter swoich realizacji wskazywał sam Amelio: „chciałem zrobić film o emigracji, o moim ojcu, o historii mojej rodziny” – mówił, odpowia- dając na pytanie o inspirację do produkcji Lamerica. Komentując zaś film Echa dzieciństwa8, opowiadający o perypetiach Sycylijczyków usiłujących ułożyć sobie życie w Turynie w latach gospodarczego cudu, przyznawał: „sam również późno zacząłem mówić po włosku – dopiero w szkole; wcześniej posługiwałem się dialektem. Jak młodszy brat z mojego filmu – Pietro – wstydziłem się swojej rodziny, a dziś wstydzę się, że wtedy się wstydziłem”9. W innym miejscu wspominał: „byłem trochę jak Pietro (który jako jedyny z familii ma się kształcić) w rękach babci – ona się dla mnie poświęcała”10. one charakter magazynowy: na każdy program składały się kabaretowe skecze, animacje i reklamy. 7 Podobną drogę z telewizji na duży ekran przebyli Nanni Moretti, Pupi Ava- ti, Roberto Benigni, Massimo Troisi i Carlo Verdone. Realizacja dwóch wersji filmów przeznaczonych dla kina i telewizji była powszechna we Włoszech w latach osiemdzie- siątych. Przykładowo, Pupi Avati w 1981 roku nakręcił dwie wersje filmu Pomóż mi śnić (Aiutami a sognare) – 185-minutową dla telewizji i 112-minutową dla kina. Podobnie Luigi Comencini uczynił z filmami Serce (Cuore, 1984; 360 i 115 min) oraz Historia (La Storia, 1986; 270 i 150 min), a Maurizio Scaparro – z Don Kiszotem (Don Chisciotte, 1984; 140 i 107 min). 8 W oryginale film Amelia nosi tytuł Così ridevano, dosł. „tak się śmiali”. 9 Paolo D’Agostini, Gianni Amelio, Il Cinema dei sentimenti oltre i confini del tempo, „La Repubblica”, 26.09.1998, s. 41. 10 Amelio wiele lat później zadośćuczynił babci, ponieważ Uniwersytet w Kalabrii przyznał mu tytuł honoris causa. Wątek użycia dialektu oraz nauki włoskiego obecny w Echach dzieciństwa nasuwa skojarzenie z filmem Tavianich – We władzy ojca (Padre Padrone, 1977) – w którym pochodzący z Sardynii bohater uczy się włoskiego dopiero w wojsku. 11 Anna Miller-Klejsa Podróże Można zaryzykować twierdzenie, że Gianni Amelio – podobnie jak jego rodacy: Michelangelo Antonioni, Marco Ferreri i Bernardo Ber- tolucci – jest twórcą nomadycznym. Realizuje bowiem swoje filmy nie tylko w Italii, ale także w innych krajach europejskich, a także w Azji (Zaginiona gwiazda) oraz Afryce (L’intrepido, 2013). Zarazem jednak – ina- czej niż wspomniani koledzy po fachu – Amelio podkreśla, że jego twór- czość jest ściśle związana z kontekstem włoskim. W jednym z wywiadów deklarował: „znalazłem Italię w Albanii oraz w Chinach. Do Azji poje- chałem nie po to, by odkryć Chiny, ale by lepiej zrozumieć włoskiego robotnika. Zaginiona gwiazda jest przede wszystkim opowieścią o Italii, a nie o Chinach, tak jak Lamerica to bardziej opowieść o Włochach niż o Albańczykach”11. Ponieważ wiele z realizacji Amelia w centrum zainteresowania stawia bohaterów podróżujących lub zmieniających na dłuższy czas miejsce po- bytu, trudno się dziwić, że reżyser wykorzystuje schemat filmu drogi (od- najdziemy go w Złodzieju dzieci, Lamerice, Zaginionej gwieździe, Kluczach do domu). Zazwyczaj podróż sensu stricto jest zarazem pretekstem do reflek- sji nad kondycją człowieka (a zatem zachętą do wyprawy metaforycznej – w głąb ludzkiej natury). Ideą jednoczącą produkcje z motywem podróży staje się – obecna w nich w różnym stopniu – perspektywa emigranta, a więc podróżnika wykorzenionego z ojczyzny. Jest on niekiedy postrze- gany swoiście – co wynika z faktu, iż Amelio w kilku filmach (m.in. Echa dzieciństwa, Złodziej dzieci) odnosi się do społecznego kontekstu Włoch, w szczególności zaś do tzw. campanilismo, czyli „lokalnego patriotyzmu” (mieszkaniec Florencji czuje się w pierwszej kolejności Toskańczykiem, nie zaś Włochem)12. Przywiązanie do własnego miasta i najbliższej okolicy wynika zapewne z burzliwej historii kraju, który zjednoczył się dopiero w 1860 roku; wypowiedziane wtedy przez Massima d’Azeglia słowa 11 Cyt. za: Lorenzo Codelli, La stella che non c’è, Venezia: Marsilio 2006, s. 120. Filmowi Lamerica poświęciłam osobny esej (zob. Kino włoskie po 1980 roku, red. Anna Miller-Klejsa, Diana Dąbrowska, Łódź: Wydawnictwo UŁ [w przygotowaniu]), dlatego w niniejszym eseju nie analizuję dokładnie tego filmu. 12 Włosi swój lokalny patriotyzm określają mianem campanilismo – przyznając, iż ich zainteresowanie światem nie wykracza poza zasięg najbliższej dzwonnicy kościelnej, czyli campanile. O skali tego fenomenu świadczy fakt, że autorzy zarówno włoskich, jak i an- gielskich opracowań dotyczących włoskiego kina niemal zawsze podają, z jakiego regionu pochodzą reżyserzy będący przedmiotem ich uwagi (czyni tak np. Paolo Russo, Storia del cinema italiano, Torino: Lindau 2007 czy Carlo Celli i Marga Cottino-Jones, A New Guide to Italian Cinema, New York: Palgrave Macmillan 2007). 12 Gianni Amelio: w poszukiwaniu lepszych światów – „Stworzyliśmy Włochy, teraz musimy stworzyć Włochów” – wydają się cały czas aktualne. W konsekwencji niejednokrotnie mieszkańcy Półwy- spu Apenińskiego czują się emigrantami nawet wówczas, gdy zmuszeni są zmienić miejsce zamieszkania i przykładowo przenieść się z południa na północ kraju („małe ojczyzny” we Włoszech znaczą zatem coś innego niż w Polsce). Zjawisko to potwierdzają filmy Amelia. Szczególnie emblematyczna pod tym względem pozostaje realizacja Echa dzieciństwa opowiadająca o latach ekonomicznego boomu, który spowodował ogromną falę migra- cji ludności ze wsi do miast oraz industrializację biedniejszych, południo- wych rejonów kraju. Akcja filmu obejmuje sześć dni na przestrzeni sześciu lat (po jednej dobie z okresu 1958–1964); jest to historia dwóch braci z Sy- cylii. Starszy Giovanni jest gotów do wszelkich poświęceń, aby wykształ- cić młodszego Pietra, za którym przyjechał do Turynu. Już w pierwszej sekwencji ukazującej zdezorientowaną grupę Sycylijczyków, próbujących znaleźć na turyńskim dworcu krewnych bądź kogokolwiek życzliwego, kto pomoże im odnaleźć się w nieprzyjaznej metropolii i odczytać nazwy ulic, zasygnalizowana zostaje kulturowa obcość „południowców”, kon- sekwentnie podkreślana w dalszej części filmu13. Przykładowo, gdy Gio- vanni nie dostaje zapłaty pomimo uczciwej pracy, doświadczony w kon- taktach z Piemontczykami kolega-Sycylijczyk zdradza „sekret” takiego potraktowania – aby zarabiać, „trzeba mówić ich językiem”. Inność mowy akcentowana jest w Echach dzieciństwa wielokrotnie – starszy brat nie chce rozmawiać przez telefon z najemcą pokoju Pietra, gdyż boi się, że nie zro- zumie interlokutora; z tego samego powodu na zebranie do szkoły brata wysyła w swoim zastępstwie przekupionego Piemontczyka14. Podobnie wychowawca z poprawczaka – rdzenny turyńczyk pracujący na Sycylii, który w finale pilnuje będącego na przepustce Pietra – wyznaje, że często nie rozumie swoich podopiecznych; wreszcie żona prosi Giovanniego, by ten nie mówił dialektem do nowo narodzonego synka. W Echach dzieciństwa Amelio uwypukla raczej poczucie lokalnej tożsa- mości bohaterów niż tendencję do asymilacji z nową kulturą, a tym samym zdjęcia „odium” obcego. W filmie wielokrotnie padają deklaracje „połu- dniowców”, że z pieniędzmi zarobionymi w Turynie wrócą oni do domu, 13 Pojęcie emigrant w tym tekście używane jest w rozumieniu tradycyjnym (traumy wykorzenienia), nie zaś w rozumieniu „ponowoczesnym” czy Baumanowskim (akcentu- jącym rolę podtrzymania stanu niezakorzenienia). 14 Werbowanie Piemontczyka odbywa się w czasie kursu tańca i stanowi jedną z bar- dziej zabawnych scen filmu, podobnie jak ta, gdy jeden z Sycylijczyków przedrzeźnia tu- ryński dialekt. 13 Anna Miller-Klejsa na Sycylię. Amelio akcentuje także fakt solidaryzowania się pobratymców z tego samego regionu. Przykładowo karabinier, kolega z lat dziecinnych Giovanniego, pomaga mu uniknąć aresztu po ekscesie w szkole (Giovanni zakłóca lekcję geografii, szukając brata), a Pietro – początkowo mieszka- jący u krewnych w Turynie – próbuje (bezskutecznie) odnaleźć lokum innemu Sycylijczykowi wedle wskazówek, które ten ostatni ma zapisane na skrawku papieru. Z drugiej strony, by zarobić na utrzymanie i szkołę ukochanego brata, Giovanni staje się bezwzględnym bossem paramafij- nej organizacji, wykorzystującej innych „południowców” poszukujących pracy i zakwaterowania na północy kraju, a nawet gangsterem-zabójcą. Rodzina oraz więzy krwi są zatem najsilniejsze (mocniejsze niż lokalny patriotyzm). Niestety braterska miłość przeistacza się w zbrodnię, nisz- cząc obu braci (młodszy odsiaduje karę więzienia za starszego, Giovanni zaś żyje ze świadomością, że tym samym złamał Pietra – zaprzepaścił jego, zakończony sukcesem, wysiłek edukacyjny, o który wcześniej tak walczył15). I choć Giovanni osiedla się w Turynie – żeni się z kobietą z Pół- nocy i niejako „wtapia się” w rodzinę żony, stając się prawą ręką w firmie teścia, cały czas żyje marzeniem powrotu z bratem i synkiem na Sycylię. Południe Włoch funkcjonuje tu zatem jako miejsce utopijne – uosa- biające krainę szczęśliwości i ukochany dom (w czym można dopatrzeć się osobistego komentarza reżysera pochodzącego z Kalabrii). Podobnie w Złodzieju dzieci, klasycznym road movie, którego osią fabuły jest podróż z północy na południe kraju karabiniera Antonia eskortującego rodzeństwo – jedenastoletnią Rosettę oraz sześcioletniego Luciana – do ośrodka wycho- wawczego na Sycylii (dzieci zostały odebrane matce, ponieważ przymu- szała ona córkę do prostytucji). Wędrówka trójki bohaterów w odwrotnym kierunku, niż nakazywałby klasyczny włoski szlak migracyjny (zaprezen- towany w Echach dzieciństwa), wydaje się swoistym powrotem do domu (dzieci pochodzą z Sycylii). Protagoniści opuszczają „zdeprawowaną” Pół- noc, gdzie króluje kłamstwo (Antonio wyrusza w podróż ze swoim kolegą, który korzystając z jego naiwności, szybko go zostawia, traktując służbowy obowiązek jako okazję do nieformalnego urlopu) oraz obojętność (ośrodek wychowawczy w Mediolanie nie chce przyjąć dzieci z uwagi na przeszłość 15 Fabuła Ech dzieciństwa nasuwa skojarzenia z filmem Rocco i jego bracia (Rocco e i suoi fratelli, 1960). W dziele Viscontiego także mamy rodzinę (matka i czterech synów), która przyjeżdża z południa (z Sycylii) na północ Włoch i próbuje odnaleźć się w nowej rzeczy- wistości. Dramaturgiczne podobieństwa można odnaleźć głównie w losach braci Rocca i Simone’a. Jeden z braci poświęca się bowiem dla drugiego – Rocco staje się zawodowym bokserem, by spłacać długi Simone’a; inny wątek dotyczy zaś próby zatuszowania przez rodzinę morderstwa. 14 Gianni Amelio: w poszukiwaniu lepszych światów Rosetty, która mogłaby zaszkodzić dobrej opinii instytucji i rzekomo zde- prawować inne dzieci). Dzięki młodemu, empatycznemu karabinierowi pochodzącemu z Kalabrii południowe regiony Italii, ku którym zmierzają, jawią się jako ostoja rodzinnych wartości oraz serdeczności i szczerości w relacjach międzyludzkich. Im dalej na południe (wędrówka wiedzie przez Mediolan, Bolonię, Rzym, Kalabrię aż na Sycylię), tym lepsze poro- zumienie między bohaterami. Amelio z wyczuciem psychologicznych niu- ansów pokazuje więź rodzącą się między Antoniem – który z szorstkiego nadzorcy stopniowo zmienia się w troskliwego opiekuna – a parą spragnio- nych rodzicielskiej akceptacji „życiowych rozbitków”. Jednak gdy w czasie podróży Antonio postanawia zatrzymać się z dziećmi w swoim rodzinnym domu (bohaterowie trafiają na komu- nijne przyjęcie u siostry karabiniera), ów „przystanek” okazuje się roz- czarowujący. Choć początkowo wydaje się, że Rosetta i Luciano wreszcie zakosztują rodzinnego ciepła oraz domowej serdeczności i powrócą do dziecięcej beztroski (wszystko zdaje się na to wskazywać – goście zostają uwiecznieni na rodzinnym zdjęciu, rodzeństwo bawi się wraz z rówie- śnikami), szczęście zostaje szybko zniszczone. Jedna z krewnych Anto- nia, zazdrosna o uwagę, jaką obdarza on swoich podopiecznych, roz- poznaje twarz dziewczynki, której zdjęcie przedrukowały gazety wraz z sensacyjną historią „nieletniej prostytutki”, i brutalnie ujawnia prze- szłość Rosetty, co rzecz jasna rani jedenastolatkę. Okazuje się zatem, że Południe nie różni się zbytnio od regionów północnych; nie przyjmuje „innych”, żyje szemranymi interesami (co ujawniają m.in. rozmowy przy wspólnym obiedzie), kojarzona zaś z „południowcami” serdeczność bywa pozorna (być może wynika z faktu, że Antonio przedstawia dzieci jako potomstwo wysokiego urzędnika). Przestrzeń domu Antonia – ni to zniszczonego, ni to remontowanego, w każdym razie niestabilnego – wydaje się de facto symbolizować kondycję Italii lat dziewięćdziesią- tych, reprezentowanej przez nielegalne transakcje, nieprawidłowo funk- cjonujące instytucje, w której dzieci traktowane są jak towar. Najmłodsi w finale filmu – jak zauważa Lietta Tornabuoni – odwracają się plecami do świata, ale nie do nadziei16. 16 Lietta Tornabuoni, Dove la storia si sta svolgendo…, [w:] Gianni Amelio: le regole e il gioco, red. Emanuela Martini, Torino: Lindau 1999, s. 37. W pierwszej połowie lat dzie- więćdziesiątych we Włoszech dochodzi do zasadniczych zmian na arenie politycznej, spo- wodowanych ujawnieniem – w ramach akcji „czyste ręce” (mani pulite) – skorumpowania niemal całego włoskiego systemu politycznego i gospodarczego. Mediolan, będący ekono- miczno-finansowym centrum kraju, zyskał wtedy niechlubne miano Tangentopoli – „mia- sta łapówek”, którym wkrótce zaczęto określać całe Włochy. 15 Anna Miller-Klejsa Złodziej dzieci zawiera jednak sekwencję (która, co ważne, w narracji filmu następuje po bolesnej wizycie w domu rodzinnym) ukazującą nie- jako prawdziwe, nieskażone piękno Południa i chwile czystej, dziecięcej radości. To scena odpoczynku na plaży i morskiej kąpieli trójki bohaterów. Morze, które często pojawia się w filmach Amelia jako symbol nadziei i utopii17, w omawianym filmie staje się miejscem pojednania, odbudowy wzajemnego zaufania i wiary w pełne miłości relacje międzyludzkie; wreszcie – przestrzenią powrotu (całej trójki) do niewinnego, beztroskiego dziecięctwa. Morze niejako obmywa kąpiących się bohaterów z grzechów współczesnego świata i leczy zadane przezeń rany. I choć w toku fabuły Antonio zostaje skarcony za okazane dzieciom serce oraz zobligowany do szybkiego wykonania służbowego rozkazu pod groźbą wydalenia z pracy (chwile wspólnego szczęścia okazują się ulotne), Amelio pozostawia otwarte zakończenie – nie wiemy, czy dzieci dotrą do ośrodka. Kąpiel w morzu, czyli powrót do beztroskiego dziecięctwa (Złodziej dzieci, reż. Gianni Amelio, 1992) Motyw podróży i emigracji (tym razem poza Italię) zawierają także filmy Klucze do domu oraz Zaginiona gwiazda. W obu przypadkach opusz- 17 Morze pojawia się w takiej funkcji również w następujących filmach: Lamerica, Klu- cze do domu, Echa dzieciństwa (mam tu na myśli scenę słuchania piosenki o morzu przez rozmarzonego Pietra) oraz Otwarte drzwi. 16
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Autorzy kina europejskiego VII
Autor:
,

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: