Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00097 007544 13274810 na godz. na dobę w sumie
Autoteliczne stany umysłu - funkcjonalna czynność mózgu i uwaga w przygotowaniu mentalnym sportowców - ebook/pdf
Autoteliczne stany umysłu - funkcjonalna czynność mózgu i uwaga w przygotowaniu mentalnym sportowców - ebook/pdf
Autor: Liczba stron:
Wydawca: AWF Warszawa Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-61830-18-4 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Celem tej monografii jest próba opisania autotelicznych stanów umysłu sportowców w oparciu o wskaźniki osobowościowe, elektrofizjologiczne oraz procesy mentalne w przygotowaniu do treningu sportowego, zawodów sportowych i odpoczynku. Poszukiwano odpowiedzi na pytania o udział proce-sów mózgowych i osobowości w aspekcie autoteliczności umysłu i uwagi w wytwarzaniu podstawo-wych dla sportowców stanów umysłu, które nazwano: autoteliczny stan gotowości uwagi, autoteliczny stan zaangażowania uwagi i „stan alfa”. Za pomocą EEG zarejestrowano zmiany aktywności bioelek-trycznej mózgu po treningach neurofeedback-EEG w spoczynku i w ruchu oraz relaksacji audio-wizualnej i autogennej. Treningi te wykorzystano do modulacji aktywności mózgu (stanów umysłu) i poprawy uwagi podczas treningu i zawodów sportowych oraz wywołania stanu relaksu podczas odpo-czynku. Wykazano, że podczas treningów neurofeedback-EEG następuje wzbudzenie aktywności bioe-lektrycznej mózgu w obszarach zaangażowanych. Zauważono także, że przez potęgowanie stanu relak-su, po treningach relaksacji audio-wizualnej i autogennej, zmienia się moc w pasmie alpha. Dane empi-ryczne wskazują również, że stymulacja treningiem neurofeedback-EEG oraz treningiem relaksacji au-dio-wizualnej i autogennej może mieć wpływ na aktywność mózgu, wyrażaną zmianami w międzypół-kulowej synchronizacji mózgu i wydajność umysłu sportowców. Można mieć nadzieję, że porównanie EEG wykonanego przed i po treningach neurofeedback-EEG może pomóc w wyborze strategii przygo-towania mentalnego sportowców. Należy jednak dodać, że budowanie psychologicznego modelu auto-telicznego zaangażowania uwagi w sporcie, w oparciu o analizę poczucia autonomii, poczucia lokaliza-cji kontroli, stylu percepcyjnego, cech osobowości, wymiarów zaangażowania oraz aktywności bioelek-trycznej mózgu sportowca, wymaga integracji wiedzy dotyczącej kontekstu organizacyjnego (cechy dyscypliny sportowej).

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Akademia Wychowania Fizycznego Józefa Piłsudskiego w Warszawie Mirosław Mikicin Autoteliczne stAny uMysłu – FunkcJonAlnA czynność Mózgu i uWAgA W PrzygotoWAniu MentAlnyM sPortoWcóW Warszawa 2016 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Przewodniczący Członkowie Komitet Redakcyjny Czesław Urbanik Monika Guszkowska Grażyna Lutosławska Ewa Kozdroń Andrzej Kosmol Recenzenci: prof. dr hab. Monika Guszkowska prof. zw. dr hab. med. Adam Stępień Studia i Monografie nr 148 ISBN 978-83-61830-18-4 @ Akademia Wychowania Fizycznego Józefa Piłsudskiego w Warszawie Wszystkie prawa zastrzeżone. Przedruk i reprodukcja w jakiejkolwiek postaci całości lub części książki bez pisemnej zgody wydawcy są zabronione. Redakcja i korekta techniczna – Joanna Kłyszejko Projekt okładki – Waldemar Dorcz Nakład 2000 egz., druk w seriach Warszawa 2016 Wydanie I Format B-5 ESUS Tomasz Przybylak ul. Południowa 54, 62-064 Plewiska k/Poznania tel. 61 835 35 36, www.esus.pl AWF Warszawa Skład, łamanie, druk: ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Spis treści Streszczenie/Summary .................................................................................................................... Wstęp ................................................................................................................................................ 1. Umysł jako funkcja mózgu i organizacja autotelicznych właściwości osobowościowych .... 1.1. Projekcyjne i asocjacyjne funkcje kory mózgowej ................................................................ 1.2. Neuroplastyczność mózgu ..................................................................................................... 1.3. Synchronizacja międzypółkulowa w mózgu .......................................................................... 1.4. Autoteliczność umysłu a osobowość autoteliczna sportowca ................................................ 2. Umysł w wymiarze biologicznym i psychologicznym. Neurofilozofia jako współczesna filozofia umysłu. .......................................................................................................................... 2.1. Poglądy filozofii naturalistycznej i funkcjonalistycznej ........................................................ 2.2. Neurofizjologiczne struktury umysłu ..................................................................................... 2.3. Poziomy umysłu ..................................................................................................................... 2.3.1. Poziom pierwszy (1) emergentny: mózg, zmysły, reprezentacje neuronalne .............. 2.3.2. Poziom drugi (2), przeduwagowy: właściwości bodźców, wrażenia zmysłowe ......... 2.3.3. Poziom trzeci (3), uwagowy: uwaga, jaźń, stany uwagowe, pojęcia, mapy, obrazy ... 2.3.4. Poziom czwarty (4), operacyjny: organizacja pojęć, procesy psychiczne ................... 2.4. Wydajność umysłu ................................................................................................................. 3. Autoteliczność w sporcie ............................................................................................................. 3.1. Rola sportu dla autotelicznego funkcjonowania .................................................................... 3.2. Rola autoteliczności umysłu w osiąganiu sukcesu sportowego ............................................. 3.3. Motywacyjne aspekty autoteliczności sportowca .................................................................. 4. Autoteliczne stany umysłu i uwaga w treningu i zawodach sportowych ............................... 4.1. Stany umysłu jako obiektywna aktywność neuronalna i subiektywne odczucia psychiczne ... 4.2. Stany umysłu jako rozległe korelaty aktywności neuronalnej mózgu ................................... 4.3. Stany umysłu a pasma częstotliwości rytmów mózgowych .................................................. 4.4. Rola autotelicznych stanów umysłu i uwagi w przygotowaniu mentalnym sportowców ..... 4.4.1. Autoteliczny stan gotowości uwagi podczas treningu sportowego ............................. 4.4.2. Autoteliczny stan zaangażowania uwagi podczas startu w zawodach sportowych ..... 4.4.3. Autoteliczny „stan alfa” w odnowie psychosomatycznej sportowców ....................... 4.5. Uwaga jako poznawczy mechanizm redukcji informacji ...................................................... 4.5.1. Deficyty uwagi ............................................................................................................. 4.5.2. Deficyt uwagi w ADHD u sportowców ....................................................................... 7 9 13 13 16 17 18 22 22 25 26 26 28 29 30 32 35 35 37 38 41 41 43 44 48 49 51 53 54 55 57 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 4 Spis treści 5. Osobowościowe uwarunkowania autoteliczności umysłu ....................................................... 5.1. Poczucie autonomii i lokalizacji kontroli jako osobowościowe wyznaczniki autoteliczności umysłu .......................................................................................................... 5.2. Styl percepcyjny (zależność versus niezależność od pola percepcyjnego) jako preferowany sposób funkcjonowania poznawczego ................................................................................... 5.3. Rola poczucia autoteliczności (autonomii i lokalizacji kontroli) w sporcie (przesłanki teoretyczne autoteliczności umysłu sportowca) .................................................................... 5.4. Czynniki Wielkiej Piątki jako osobowościowe wyznaczniki autoteliczności ........................ 6. Trening mentalny w sporcie ....................................................................................................... 6.1. Trening mentalny w sporcie jako przedmiot badań empirycznych ........................................ 6.2. Modulowanie aktywności bioelektrycznej mózgu ................................................................. 6.2.1. Biologiczne sprzężenie zwrotne (biofeedback) ........................................................... 6.2.2. Trening neurofeedback-EEG ....................................................................................... 6.3. Zastosowanie treningu neurofeedback-EEG .......................................................................... 6.4. Zastosowanie treningów relaksacyjnych ................................................................................ 60 60 66 67 72 75 75 76 77 78 79 82 7. Założenia i problematyka badań własnych oraz wskaźniki empiryczne zmiennych............ 84 84 7.1. Metodologia badań własnych ................................................................................................. 86 7.2. Teoretyczne przesłanki dla pytań i hipotez badawczych ....................................................... 87 7.3. Pytania i hipotezy badawcze .................................................................................................. 88 7.4. Osoby badane ......................................................................................................................... 7.5. Narzędzia badawcze ............................................................................................................... 90 7.6. Procedura i przebieg badań .................................................................................................... 100 7.7. Analiza statystyczna ............................................................................................................... 101 8. Wyniki badań. Przebieg zmian amplitudy w pasmach EEG podczas treningu mentalnego i w synchronizacji międzypółkulowej mózgu ........................................................................... 102 8.1. Zmiany amplitudy w pasmach EEG w przebiegu treningów neurofeedback-EEG ............... 102 8.2. Synchronizacja międzypółkulowa w mózgu po treningach neurofeedback-EEG ................. 104 9. Wyniki badań. Zmiany w autotelicznych stanach umysłu, uwadze oraz w krzywej pracy umysłowej .................................................................................................................................... 108 9.1. Zmiany w autotelicznych stanach umysłu, warunki bazowe ................................................. 108 9.1.1. Autoteliczny stan gotowości uwagi ............................................................................. 112 9.1.2. Autoteliczny stan zaangażowania uwagi ..................................................................... 115 9.1.3. Autoteliczny stan alfa (stan relaksu) po treningach relaksacyjnych ............................ 119 9.2. Zmiany w przebiegu krzywej pracy umysłowej .................................................................... 121 9.2.1. Zmiany w krzywej pracy umysłowej po treningach neurofeedback-EEG .................. 121 9.2.2. Zmiany w krzywej pracy umysłowej po treningach relaksacyjnych ........................... 123 10. Wyniki badań. Związki pomiędzy amplitudą EEG, autotelicznymi stanami umysłu i wydajnością pracy umysłowej ............................................................................................... 125 10.1. Związki pomiędzy osobowością i zaangażowaniem ............................................................ 125 10.2. Związki pomiędzy amplitudą EEG a krzywą pracy umysłowej po treningach neurofeed- back-EEG w spoczynku. ........................................................................................................ 127 10.3. Związki pomiędzy amplitudą pasm EEG a krzywą pracy umysłowej po treningach neuro- feedback-EEG w ruchu .......................................................................................................... 129 10.4. Związki pomiędzy amplitudą EEG paśmie alpha EEG a krzywą pracy po treningach relaksacyjnych ....................................................................................................................... 130 10.5. Związki pomiędzy krzywą pracy umysłowej i autotelicznym zaangażowaniem po trenin- gach neurofeedback-EEG w ruchu ........................................................................................ 131 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Spis treści 5 11. Znaczenie autotelicznych stanów umysłu i uwagi w przygotowaniu mentalnym sportow- ców. Próba syntezy i dyskusja wyników ....................................................................................... 133 11.1. Osobowościowe wyznaczniki autoteliczności stanów umysłu ............................................ 133 11.2. Neurofizjologiczne predykatory uwagi ................................................................................ 136 11.3. Wydajność umysłu w mentalnym przygotowaniu sportowca .............................................. 140 11.4. Relaksacja w odnowie i regeneracji po wysiłku sportowym ............................................... 141 12. Praktyczne implikacje wyników badań autotelicznych stanów umysłu i uwagi w przy- gotowaniu mentalnym sportowców ............................................................................................... 144 Podsumowanie ................................................................................................................................. 148 Bibliografia ...................................................................................................................................... 150 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Streszczenie/Summary Celem tej monografii jest próba opisania autotelicznych stanów umysłu spor- towców w oparciu o wskaźniki osobowościowe, elektrofizjologiczne oraz procesy mentalne w przygotowaniu do treningu sportowego, zawodów sportowych i odpo- czynku. Poszukiwano odpowiedzi na pytania o udział procesów mózgowych i oso- bowości w aspekcie autoteliczności umysłu i uwagi w wytwarzaniu podstawowych dla sportowców stanów umysłu, które nazwano: autoteliczny stan gotowości uwagi, autoteliczny stan zaangażowania uwagi i „stan alfa”. Za pomocą EEG zarejestro- wano zmiany aktywności bioelektrycznej mózgu po treningach neurofeedback-EEG w spoczynku i w ruchu oraz relaksacji audio-wizualnej i autogennej. Treningi te wy- korzystano do modulacji aktywności mózgu (stanów umysłu) i poprawy uwagi pod- czas treningu i zawodów sportowych oraz wywołania stanu relaksu podczas odpo- czynku. Wykazano, że podczas treningów neurofeedback-EEG następuje wzbudzenie aktywności bioelektrycznej mózgu w obszarach zaangażowanych. Zauważono także, że przez potęgowanie stanu relaksu, po treningach relaksacji audio-wizualnej i auto- gennej, zmienia się moc w pasmie alpha. Dane empiryczne wskazują również, że sty- mulacja treningiem neurofeedback-EEG oraz treningiem relaksacji audio-wizualnej i autogennej może mieć wpływ na aktywność mózgu, wyrażaną zmianami w między- półkulowej synchronizacji mózgu i wydajność umysłu sportowców. Można mieć na- dzieję, że porównanie EEG wykonanego przed i po treningach neurofeedback-EEG może pomóc w wyborze strategii przygotowania mentalnego sportowców. Należy jednak dodać, że budowanie psychologicznego modelu autotelicznego zaangażowa- nia uwagi w sporcie, w oparciu o analizę poczucia autonomii, poczucia lokalizacji kontroli, stylu percepcyjnego, cech osobowości, wymiarów zaangażowania oraz ak- tywności bioelektrycznej mózgu sportowca, wymaga integracji wiedzy dotyczącej kontekstu organizacyjnego (cechy dyscypliny sportowej). The aim of this monograph is to discuss autotelic states of mind in athletes based on personality and electrophysiological indices and mental processes in preparation for athletic training, sports competitions and relax. The attempts were made to evalu- ate the contribution of brain processes and personality in the aspect of an autotelic mind and attention to produce basic states of minds, which were termed: autotelic state of focused attention, autotelic state of engagement and alpha state. Using EEG, changes in bioelectrical brain activity were recorded after neurofeedback-EEG train- ing sessions at rest and in motion and audio-visual and autogenic relaxation. These training sessions were used to modulate brain activity (states of mind), improve the attention during training and sports competition and to induce the state of relax during ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 8 Mirosław Mikicin rest. Bioelectrical brain activity was found to be excited through neurofeedback-EEG training sessions in the brain regions involved in perception from senses stimulated (vision and hearing) and that the sessions improve performance in attention and reac- tion tests. It was also demonstrated that stimulation of the state of relax causes that power in the alpha band changes after training sessions of audio-visual and autogenic relaxation. The empirical data also suggest that neurofeedback-EEG training is likely to have an effect on brain activity, reflected by changes in interhemispheric brain synchronization. Therefore, it can be predicted that the effectiveness of mental con- ditioning connected with attention induced by the neurofeedback-EEG training may be an interesting solution for evaluation of the importance of this method to psychi- cal (cognitive, behavioural and affective) processes in sport and other domains of life. It should be expected that comparison of the exercise-induced EEG performed before and after neurofeedback-EEG training sessions might be useful for choosing a strategy of athletes’ mental preparation, with greater opportunities for sport success. It should be emphasized, however, that integration of knowledge concerning the or- ganizational context (characteristics of a sport) is needed to construe a psychological autotelic model of attention engagement in sport based on the analysis of the feeling of autonomy, locus of control, style of perception, personality traits, dimensions of engagement and bioelectrical brain activity of an athlete. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Wstęp Próba zdefiniowania autotelicznych stanów umysłu sportowców odnosi się do obiektywnych wskaźników elektrofizjologicznych oraz procesów psychicznych (poznawczych, behawioralnych i emocjonalnych) w treningu, w zawodach spor- towych i odpoczynku. W niniejszej monografii postawiono pytania o udział pro- cesów mózgowych w aspekcie autoteliczności umysłu i uwagi (Chalmers 2010, Csikszentmihalyi i wsp. 2005, Sharon 2008) w wytwarzaniu, podstawowych dla sportowców, stanów umysłu, które nazwano: autoteliczny stan gotowości uwagi (świadoma uwaga), autoteliczny stan zaangażowania uwagi (automatyzm uwagi, uwaga nieświadoma) i „stan alfa” (brak uwagi, relaks). Autoteliczny z języka grec- kiego oznacza auto - sam, skierowany na siebie, natomiast telos – cel, autotelēs – absolutny, niezależny, sam sobą kierujący, natomiast czynności autoteliczne to takie, które osoba wykonuje dla nich samych, czyli same w sobie stają się nagrodą (Lowe i Boucheix 2010). Autoteliczne stany umysłu uwarunkowane są przez psychologicz- ne poczucie autonomii (Obuchowski 1977, Travis 2001, Mikicin 2005, Halvari i wsp. 2009, Gilletc i wsp. 2010) i lokalizacji kontroli (Rotter 1990, Mikicin 2005, Keller i Blomann 2008, Devin i wsp. 2012) wyrażającym się w stylu percepcyjnym jako poznawczym komponencie funkcjonowania uwagi (Lutz i wsp. 2008). Wymienione właściwości osobowościowe mogą sprawić, że sportowiec może być zaangażowany wewnętrznie w to, co robi, - można wówczas mówić o tak zwanym autotelicznym uwarunkowaniu gotowości i zaangażowania uwagi, lub zewnętrznie, spełniając tyl- ko oczekiwania innych osób, - można wówczas mówić o tak zwanym egzotelicz- nym uwarunkowaniu gotowości i zaangażowania uwagi. Prawdopodobnie, tylko tak zwana autoteliczna gotowość i zaangażowanie uwagi zapewnia względnie wysoki poziom integracji osobowości w sferze dążeń i podtrzymuje wiarę we własne ist- nienie. M. Kofta (2003) wskazuje poczucie autonomii oraz podmiotowej kontroli nad sobą i biegiem zdarzeń (odczucie wolności wyboru i niezależności od innych) jako istotne przesłanki wiary we własne działanie. Tak rozumiane osobowościowe uwarunkowania autotelicznej gotowości i zaangażowania uwagi (Csikszentmihalyi i wsp. 2005, Bagøien i Halvari 2005, Sharon 2008, Mikicin 2015) znajdują oparcie w teoriach eudajmonistycznych, postulujących zasady życia w zgodzie ze swoim prawdziwym Ja (Seligman 2002). Choć nadrzędną kategorią dotyczącą uwarun- kowania gotowości i zaangażowania uwagi w działaniu jest osobowość, to goto- wość i zaangażowanie w rozumieniu wyżej przedstawionym wiąże się ściśle z mo- tywacją. Zarysowują się tu dwie perspektywy badawcze: perspektywa mocnych stron jednostki oraz perspektywa deficytu jednostki. Perspektywy te mają oparcie w teori motywacji np. motywacyjnej koncepcji Deci i Ryan (2008), nawiązującej ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 10 Mirosław Mikicin do klasycznej teorii autodeterminacji (Ryan i Deci 2000). Mówi ona o motywacji wewnętrznej – gratyfikacją jest satysfakcja płynąca z działania (Vecina i wsp. 2012) i z poczucia samorealizacji oraz motywacji zewnętrznej – nastawienie na nagrody zewnętrzne, na przykład władzę, pieniądze. Przez motywację wewnętrzną rozumie się zwykle tendencję podmiotu do podejmowania i kontynuowania działania ze względu na samą treść tej aktywności, natomiast o motywacji zewnętrznej mówi się wtedy, gdy działanie jest realizowane ze względu na zewnętrzne czynniki, jako konsekwencja jego wykonywania lub efektywnego zakończenia (por. Łukaszewski i Doliński 2000, Keller i Bless 2008). W humanistycznej teorii motywacji mówi się o motywacji opartej na wyborze i motywacji opartej na konieczności (Bagøien i Halvari 2005, Franken 2006, Keller i Bless 2008, Gilletc i wsp. 2010). W pierw- szym przypadku mamy do czynienia z niezależnym wewnętrznym „chcę”, w drugim z zależnym od czynników zewnętrznych „muszę”. J. Gracz i T. Sankowski (1995) oraz J. Gracz (2003) uważają, że motywacja jest niezbędnym elementem psychicz- nego wyposażenia sportowca. Szczególnie ważne są te źródła motywacji sportowca (Kalaja i wsp. 2010, Keller i Bless 2008, Harwood i wsp. 2015), z których czerpie on własne uzasadnienie dla swojej aktywności. Uzasadnienie wewnętrzne powoduje, że sportowiec chce zawsze rozwiązać do końca każde zadanie, mobilizując wszyst- kie swoje umiejętności i siły. Psychiczne uwolnienie się od oczekiwań czy presji otoczenia, a także od własnych nawyków emocjonalnego reagowania, pozwala mu na autonomiczne i „wewnątrzsterowne” kształtowanie własnej aktywności sporto- wej (Bagøien i Halvari 2005, Mikicin 2005, Halvari i wsp. 2009, Kwabata i Mallett 2011). Przedstawione wyżej teorie upoważniają – jak sądzę – do założenia, że aby u sportowca mogły zaistnieć tak zwane autoteliczne stany gotowości i zaanga- żowania (Bagøien i Halvari 2005, Csikszentmihalyi i wsp. 2005, Nielsen i Cleal 2010, Mikicin 2015) musi on posiadać zespół właściwości osobowościowych, stanowiący wewnętrzny system funkcjonalny, zgodny z jego osobistymi preferen- cjami, dyspozycjami i możliwościami – sprzyjający samorealizacji. W aktywności sportowej takie właściwości osobowości jak: poczucie autonomii i umiejscowienie źródła kontroli odgrywają ważną rolę. Skromny dorobek badawczy w tym obszarze (Rychta 1992, Krawczyński i Wojnarowska 2003, Drążkowski i Cierpiałkowska 2013, Keller i Blomann 2008) pokazuje, że właściwości te w dużym stopniu wa- runkują funkcjonowanie w sporcie. Wyniki badań tych autorów wskazują, że za- równo wysoki poziom poczucia autonomii, jak i poczucie wewnętrznej lokalizacji kontroli może być znaczącym czynnikiem w uzyskiwaniu upragnionych wyników sportowych. Obserwacje własne jak również obserwacje trenerów podpowiada- ją, że autoteliczni sportowcy działają dla realizacji własnych celów – mają oni wyjątkowo silne poczucie tożsamości i odrębności od innych osób, wysoko cenią siebie pod wieloma istotnymi względami, ufają swoim możliwościom, są przeko- nani o efektywności wielu ich działań w największym stopniu zależnych od nich ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Wstęp 11 samych, od ich zdolności, umiejętności i wkładu pracy. Natomiast egzoteliczni sportowcy realizując oczekiwania lub działając dla uzyskania prestiżu społecznego – są słabo przekonani do tego, co robią, nie wierzą w swoje możliwości, oczekują ciągłego poklasku, rezygnują po niepowodzeniu. W badaniach empirycznych, opartych na wielu dotychczasowych osiągnię- ciach naukowych (Sharon 2008, Nielsen i Cleal 2010, Yuan i wsp. 2013, Foxe i Snyder 2011), koncentrujących się na problemach: mózg i umysł, poszukuję za- leżności autotelicznych versus egzotelicznych stanów umysłu sportowców z obiek- tywną aktywnością mózgu, które mogą mieć kluczowe znaczenie dla postępu w sporcie wyczynowym (Blecharz 2003, Babiloni i wsp. 2008, Gould i wsp. 2009, Foxe i Snyder 2011, Walker 2010, Mikicin 2015). Ponieważ umysł, w moim rozu- mieniu, to funkcja mózgu (Zhou i inni 2011, Fields 2012, Leon-Carrion i inni 2012, Leon-Domínguez i inni 2013) generująca właściwości i stany mentalne, zakładam, że wyjaśnienie tych procesów bierze swój początek w percepcji i mechanizmie uwagi (Bekisz i Wróbel 2003, Fan i wsp. 2007, Lutz i wsp. 2008, Ellison-Wright i wsp. 2008, De Bruin i wsp. 2009, Hodgins i Adair 2010, Foxe i Snyder 2011). W oparciu o te procesy kognitywne (Brook 2009, Gallagher 2008) podjęto próbę oceny i modulowania aktywności bioelektrycznej mózgu sportowców oraz zwią- zanych z nią autotelicznych stanów umysłu i uwagi w ich przygotowaniu mental- nym. Wielu spośród tych procesów kognitywnych a zwłaszcza procesom uwagi towarzyszy synchronizacja międzypółkulowa (Singer 1999, Morse 2006, Melloni i wsp. 2007). Empirycznym jej wyjaśnieniem może być z jednej strony zwiększe- nie wrażliwości percepcyjnej i uwagi u sportowców w wyniku zwiększania się integracji neuronów w zwojach podstawy mózgu, a z drugiej strony, możliwy jest związek pomiędzy rytmem aktywności i wzmożonym LTP (long-term potentia- tion), uznawany za jeden z najważniejszych mechanizmów komórkowych, który leży u podstaw uwagi (Heiden i Lajoie 2009, Hodgins i Adair 2010, Foxe i Snyder 2011, Foxe 2011) i neuroplastyczności mózgu (Kossut i Cybulska-Kłosowicz 2006, Kowalczyk 2009). Neuroplastyczność mózgu pozwala również na modulowanie jego aktywności neuronalnej (w treningu uwagi), co skutkuje lepszą uwagą, skró- ceniem czasu reakcji, przyspieszonym uczeniem się, zwiększoną odpornością na stres, zwiększoną aktywnością osobniczą, głębszym i łatwiej osiągalnym stanem relaksu, poprawą samopoczucia i pewności siebie, lepszą samokontrolą i rozwojem samoświadomości itp. (Nielsen i Cleal 2010), czyli cechami autotelicznych stanów umysłu. Z badań wpływu sprzężenia zwrotnego (Blecharz 2003, Monastra 2005, Larsen i wsp. 2009) na wspomaganie realizacji zadań i mobilności można wnioskować, że prawdopodobne jest aby treningi uwagi mogły być skuteczne dla osiągania lep- szych wyników sportowych (Blecharz 2003, 2006). Jednak, ponieważ zróżnico- wany trening sportowy w różnych dyscyplinach sportu powoduje zróżnicowanie w funkcjonowaniu mózgu w zakresie ruchu i czucia u poszczególnych sportowców ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 12 Mirosław Mikicin to trening uwagi trzeba planować zgodnie z trenowaną dyscypliną sportu i na podstawie wielu badań początkowych. Przypuszcza się (Gwin i wsp. 2011, Shaw i wsp. 2012), że rytmicznym, sensorycznym zadaniom mózgu sprzyja rytmiczny tryb pracy. W związku z tym, w tych badaniach, do modulacji aktywności mózgu wykorzystano trening neurofeedback-EEG (Vernon 2005, Sterman i Egner 2006, Cherapkina 2012, Mikicin i wsp. 2015) na fotelu relaksacyjnym w odniesieniu do autotelicznego stanu gotowości uwagi oraz trening dynamiczny neurofeedback-E- EG na ergometrze pływackim i eliptycznym (Gwin i wsp. 2011, Shaw i wsp. 2012, Mikicin i Kowalczyk 2015b) w odniesieniu do autotelicznego stanu zaangażowania uwagi (Bagøien i Halvari 2005, Sharon 2008, Kwabata i Mallett 2011) oraz trening relaksacji audio-wizualnej i autogennej (Jensen i Mazaheri 2010, Klimesh 2012, Mikicin i Kowalczyk 2015a) dla wywołania relaksu i stanu alfa. W oparciu o tak przedstawione założenia badawcze i modulacyjne sformułowano podstawowy pro- blem badawczy: Czy i w jakim zakresie istnieje związek przyczynowy pomiędzy autotelicznym stanem umysłu (bioelektryczną aktywnością mózgu) a uwagą i wy- dajnością umysłu w przygotowaniu mentalnym sportowców? ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 1. Umysł jako funkcja mózgu i organizacja autotelicznych właściwości osobowościowych 1.1. Projekcyjne i asocjacyjne funkcje kory mózgowej W moich rozważaniach wychodzę od szerokiej metaanalizy neuropsycholo- gicznej (Hamilton i wsp. 2007, Fields 2012, Leon-Domínguez i wsp. 2013, Leon- Carrion i wsp. 2012, Zhou i wsp. 2011), dotyczącej umysłu jako funkcji mózgu, którą przyjmuję za podstawę teoretyczną do moich badań nad subiektywnymi stanami umysłu będącymi skutkiem obiektywnej aktywności mózgu. Opiera- jąc się na danych empirycznych (Leon-Domínguez i wsp. 2013, Langsjo i wsp. 2012, Hamilton i wsp. 2007), bliskich mojemu rozumowaniu, traktuję umysł jako funkcję mózgu organizującą informacje w sieci neuronów we wszystkich jego obszarach. Leon-Dominguez i wsp. (2013) stwierdzają istnienie funkcjo- nalnych chronometrycznych podsieci w systemie wzgórzowo-korowym, które regulują i kontrolują stany czujności poprzez synchronizację czasoprzestrzennej struktury mózgu. Z kolei ta wzgórzowo-korowa podsieć (Langsjo i wsp. 2012) wspiera stan gotowości mózgu poprzez regulowanie i kontrolowanie pobudze- nia, przetwarzanie poznawcze i przejawy behawioralne. Możemy zatem mówić o pętli wzgórza z korą mózgową, która jest modulowana przez aktywność siecio- wą i odgrywa kluczową rolę w świadomych stanach uwagowych. Za integrację i przetwarzanie sensoryczne napływających informacji, w zależności od rodzaju informacji w zależności od rodzaju informacji, odpowiada obszar kory mózgo- wej, znajdujący się za bruzdą środkową w płacie ciemieniowym, skroniowym i potylicznym. U człowieka kora nowa składa się z sześciu warstw (Haines 2014, Rycina 1). W zależności od różnic cytoarchitektonicznych kora mózgowa zorga- nizowana jest w tzw. pola projekcyjne - ruchowe, somatosensoryczne, wzroko- we, słuchowe oraz tzw. pola asocjacyjne. Funkcją kory jest m.in. percepcja, ruch, ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 14 Mirosław Mikicin uwaga, pamięć, emocje oraz myślenie (Motyś i Narkiewicz 2013, Jansen 2010). Płaty czołowe zawierają: a. okolicę ruchową (pole 4) - zakręt przyśrodkowy, odpowiedzialną za planowanie, inicjatywę i kierowanie ruchami dowolnymi, pobudzenie pojedynczego mięśnia lub grupy mięśni - otrzymuje informacje z systemu somatosensorycznego; b. okolicę przedruchową (pole 6) to tzw. dodatkowa kora ruchowa odpowiedzialna za planowanie złożonych sekwencji ruchu (zwłaszcza wyuczonych), koordyna- cję ruchów obustronnych, koordynację reakcji posturalnych z wykonywanym ruchem, ta okolica jest aktywna przed wykonaniem szybkich ruchów w usta- lonym porządku, pole 6 wraz z 8 odpowiadają za programowanie ruchów obej- mujących kilka części ciała naraz, wdrożenie optymalnej kontroli poprzez prze- kształcenie bodźców proprioceptywnych i wizualnych stosownie do polecenia zadania motorycznego (Buxbaum 2004); c. okolica przedczołowa (pole 9, 10, 11, 12, 32, 46 ) część oczodołowo czołowa odpowiada za funkcje intelektualne, część grzbietowo – boczna za planowanie oraz rozwiązywanie problemów; d. pole Broki ( pola 44 i 45) ruchowy obszar mowy (Walsh i Darby 2014); e. Płaty skroniowe ujawniają związek ze zmysłami węchu i słuchu zapewniają in- tegrację percepcji wzrokowej z informacjami pochodzącymi z innych układów sensorycznych oraz odgrywają istotną rolę w mechanizmie pamięci. Ważniejsze pola to: pierwszorzędowe okolice słuchowe (41 i 42), czuciowa okolica mowy – Wernickiego (tylna część pola 22), obszary odpowiedzialne za emocje i pamięć (pola 20, 21, 27 – 30, 34, 36, 38). Płaty ciemieniowe położone są między płatami czołowymi, skroniowymi i po- tylicznymi, jedną z funkcji kory tej okolicy jest integracja informacji z bodźców pro- prioreceptywnych oraz wizualnych z sprzężeniem zwrotnym dotyczącym stanu ciała (Shadmehr i Krakauer 2008). Zawierają okolice: pierwszorzędową somatosensorycz- ną (pola 1, 2, 3) – uszkodzenie tego obszaru powoduje utratę zdolności różnicowania i lokalizowania pobudzenia, drażnienie z kolei wywołuje kontrlateralne mrowienie, bez odczucia bólu; drugorzędową somatosensoryczną (wyspa, pole 43) – w tylnej części wyspy powstają wrażenia bólowe, w przedniej części wyspy powstają wraże- nia smakowe; reprezentacji bólu – część górna płata ciemieniowego i kojarzeniowa. Płat potyliczny– Brodmann podzielił na pola 17, 18, 19, które obejmują: pier- wotną korę wzrokową (pole 17) – kora tego obszaru nazywana jest także korą prąż- kowaną, pobudzenie receptorów w siatkówce przekazywane jest do wzgórza, skąd informacja trafia właśnie do pierwotnej kory wzrokowej (V1), każdy rejon siatków- ki ma swoją reprezentację w V1; drugorzędową okolicę czuciową, uczestniczącą w przetwarzaniu i syntezie informacji wzrokowych (pole 18), obszar integrujący bodźce wzrokowe z słuchowymi i innymi zmysłami, dzięki wielu połączeniom z in- nymi obszarami kory, ma duży związek z pamięcią wzrokową (pole 19) (Górski 2006, Shadmehr i Krakauer 2008, Walsh i Darby 2014). ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== zie informacji wzrokowych (pole 18), obszar integrujący bodźce wzrokowe z słuchowymi i innymi zmysłami, dzięki wielu połączeniom z innymi obszarami kory, ma duży związek z pamięcią wzrokową (pole 19) (Górski 2006, Shadmehr i Krakauer 2008, Walsh i Darby 2014). Umysł jako funkcja mózgu i organizacja autotelicznych właściwości... Ważnymi strukturami łączącymi poszczególne pola kory są tzw. połączenia spoidłowe (łączą pola pół- kul przeciwnych) i asocjacyjne (łączą pola, słupy i płaty tej samej półkuli). Dla przykładu pola 39 i 40 mają polaczenia ze wszystkimi okolicami sensorycznymi, a pole 7 połączone jest z korą ruchową i wzrokową (tzw. tylne okolice asocjacyjne) (Motyś i Narkiewicz 2013). Ważnymi strukturami łączącymi poszczególne pola kory są tzw. połączenia spo- idłowe (łączą pola półkul przeciwnych) i asocjacyjne (łączą pola, słupy i płaty tej samej półkuli). Dla przykładu pola 39 i 40 mają polaczenia ze wszystkimi okolicami sensorycznymi, a pole 7 połączone jest z korą ruchową i wzrokową (tzw. tylne oko- lice asocjacyjne) (Motyś i Narkiewicz 2013). 15 Rycina 1. Rozmieszczenie pól kory mózgowej według Brodmanna (wg. Haines 2014). Rycina 1. Rozmieszczenie pól kory mózgowej według Brodmanna (wg. Haines 2014). Figure 1. Distribution of regions of the cerebral cortex according to Brodmann (in: Haines 2014). Figure 1. Distribution of regions of the cerebral cortex according to Brodmann (in: Haines 2014). Płaty czołowe w części przedniej nazywane obszarem przedczołowym zaangażowane są w funkcje wy- konawcze: kontrolowanie uwagi, hamowanie niewłaściwych lub niechcianych zachowań, planowanie działań i podejmowanie decyzji wykonawczych. Odgrywają one ważną rolę w utrzymywaniu pobudzenia i czasowego sekwencjonowania złożonych czynności, takich jak np. wypowiadanie złożonych zdań. Nie są one w pełni rozwinięte aż do drugiej dekady życia, co pomaga wyjaśnić dlaczego nastoletni są bardziej spontaniczni i reaktywni niż dorośli (Leon-Domínguez i wsp. 2013, Leon-Carrion i wsp. 2012). Tylna część płatów czoło- wych w dużym stopniu jest zaangażowana w funkcje motoryczne i mowę. Płaty czołowe w części przedniej nazywane obszarem przedczołowym zaanga- żowane są w funkcje wykonawcze: kontrolowanie uwagi, hamowanie niewłaściwych lub niechcianych zachowań, planowanie działań i podejmowanie decyzji wykonaw- czych. Odgrywają one ważną rolę w utrzymywaniu pobudzenia i czasowego sekwen- cjonowania złożonych czynności, takich jak np. wypowiadanie złożonych zdań. Nie są one w pełni rozwinięte aż do drugiej dekady życia, co pomaga wyjaśnić dlaczego nastoletni są bardziej spontaniczni i reaktywni niż dorośli (Leon-Domínguez i wsp. 2013, Leon-Carrion i wsp. 2012). Tylna część płatów czołowych w dużym stopniu jest zaangażowana w funkcje motoryczne i mowę. Lewy i prawy płat czołowy bierze udział w regulacji uwagi, hamowaniu dzia- łań i starych nawyków oraz przełączaniu reakcji. Dominacja lewej półkuli objawia się brakiem emocji a także wewnętrznym umiejscowieniem kontroli. Dominacja prawej półkuli objawia się tendencją do zachowań impulsywnych oraz zewnętrznym umiej- scowieniem kontroli. W obu półkulach centralna część kory, która znajduje się z przo- du bruzdy środkowej, zawiaduje ruchami precyzyjnymi. Część znajdująca się z tyłu Lewy i prawy płat czołowy bierze udział w regulacji uwagi, hamowaniu działań i starych nawyków oraz przełączaniu reakcji. Dominacja lewej półkuli objawia się brakiem emocji a także wewnętrznym umiej- scowieniem kontroli. Dominacja prawej półkuli objawia się tendencją do zachowań impulsywnych oraz ze- wnętrznym umiejscowieniem kontroli. W obu półkulach centralna część kory, która znajduje się z przodu bruzdy środkowej, zawiaduje ruchami precyzyjnymi. Część znajdująca się z tyłu bruzdy środkowej rejestruje wrażenia (Leon-Domínguez i wsp. 2013). Płaty skroniowe odpowiadają za przetwarzanie informacji słucho- wych, a ich przyśrodkowa część obejmująca hipokamp odpowiada za pamięć krótkotrwałą i pamięć roboczą. Odbierają one sygnały z obszarów czołowych, struktur limbicznych oraz informacje sensoryczne z płatów ciemieniowych. Mogą odgrywać dużą rolę w integracji i rozumieniu nowych informacji, a także w emocjo- nalnym wartościowaniu myśli i zachowań (Leon-Carrion i wsp. 2012). Płaty ciemieniowe i potyliczne odpo- wiadają za procesy percepcji wzrokowej. Wizualne rozpoznawanie prostych kształtów odbywa się w tylnej części płatów potylicznych, natomiast w miarę przechodzenia do przodu, część potyliczna odpowiedzialna za kształty bardziej złożone. Płaty ciemieniowe przetwarzają surowe informacje sensoryczne w spostrzeżenia. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 16 Mirosław Mikicin bruzdy środkowej rejestruje wrażenia (Leon-Domínguez i wsp. 2013). Płaty skronio- we odpowiadają za przetwarzanie informacji słuchowych, a ich przyśrodkowa część obejmująca hipokamp odpowiada za pamięć krótkotrwałą i pamięć roboczą. Odbierają one sygnały z obszarów czołowych, struktur limbicznych oraz informacje sensorycz- ne z płatów ciemieniowych. Mogą odgrywać dużą rolę w integracji i rozumieniu no- wych informacji, a także w emocjonalnym wartościowaniu myśli i zachowań (Leon- Carrion i wsp. 2012). Płaty ciemieniowe i potyliczne odpowiadają za procesy percepcji wzrokowej. Wizualne rozpoznawanie prostych kształtów odbywa się w tylnej części płatów potylicznych, natomiast w miarę przechodzenia do przodu, część potyliczna odpowiedzialna za kształty bardziej złożone. Płaty ciemieniowe przetwarzają surowe informacje sensoryczne w spostrzeżenia. Rozumiemy je jednak dzięki funkcji płatów czołowych (Leon-Domínguez i wsp. 2013, Leon-Carrion i wsp. 2012). 1.2. Neuroplastyczność mózgu Właściwością tkanki mózgowej, która odgrywa główną rolę w nabywaniu no- wych umiejętności jest zjawisko neuroplastyczności (Kossut i Cybulska-Kłosowicz 2006, Kowalczyk 2009). Można ją zaobserwować na poziomie pojedynczych neuronów w postaci zmian w pobudzeniu neuronalnym, aktywności pojedynczej jednostki, zwiększeniu ilości i gęstości rozgałęzień dendrytowych oraz liczby synaps. Modyfikacje te wskazują na powstawanie zmian w zespołach neuronal- nych w poszczególnych obszarach mózgu. Kossut i Cybulska-Kłosowicz (2006) oraz M. Kowalczyk (2009) neuroplastyczność definiują jako zdolność do trwałej zmiany odpowiedzi neuronalnej pod wpływem zmiennych bodźców środowiska, zwłaszcza pod wpływem uczenia się oraz związana jest ze zjawiskiem kompensa- cji. Spontaniczna neuroplastyczność jest również pobudzana w procesie uczenia się, zmienności, samonaprawy czy pamięci (Klimesh 1996, 2012). Stymulowanie obwodowych systemów neuronalnych wywiera pozytywny wpływ na proces neu- roplastyczności ośrodkowego układu nerwowego. W wyniku wieloletnich obserwacji zauważono (Klimesh 2012), że zmiany w mó- zgu mogą być także powodowane przez oddziaływanie wpływów psychologicznych lub biologicznych i środowiskowych. Najprościej mechanizm neuroplastyczności tłumaczony jest przez zmianę aktywności komórek oraz proces rozrastania się ko- lejnych rozgałęzień na dendrytach, formowania nowych synaps, czy zmiana ilości neuroprzekaźników. Neuroplastyczność jest nasilana przez wzmożoną uwagę, zloka- lizowaną głównie w przedczołowych obszarach kory, skroniowych i ciemieniowych. Dzięki ćwiczeniom uwagi istnieje możliwość poprawy funkcji czuciowych, rucho- wych a także zakresu funkcji poznawczych (Nowak i Nowak 2004). Niezaprzeczalna dla rozwoju plastyczności mózgu jest rola specyficznych bodź- ców zewnętrznych, pod wpływem których układ nerwowy jest zdolny do daleko ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Umysł jako funkcja mózgu i organizacja autotelicznych właściwości... 17 posuniętych przemian mających na celu adaptację do nowych i zmieniających się standardów życia (Lipka-Nowak i Dudek 2009). Kossut i Cybulska-Kłosowicz (2006) zasygnalizowały również, że trening ruchowy moduluje wpływ aktywności lewej kory ruchowej na pobudliwość kory prawej. Podkreśliły one, że oddziaływania międzypółkulowe służą do modulowania zdolności funkcjonowania w stanach uwa- gowych. Na drodze międzypółkulowych połączeń spoidłowych zachodzi transfer uczenia z jednej półkuli do drugiej między innymi z racji tego, że zmiany w aktywno- ści w jednej półkuli są rejestrowane nieprzerwanie przez neurony w homologicznych obszarach półkuli przeciwległej. Istotne jest, że między półkulami może zachodzić także transfer plastyczności. 1.3. Synchronizacja międzypółkulowa w mózgu Istotny zarówno z punktu widzenia funkcji, jak i struktury jest podział mózgo- wia na półkule. Już w XIX w. wysunięto tezę o asymetrii funkcjonalnej (Friel 2007), która została później potwierdzona przez K. Wernickiego (Friel 2007). Ponadto uwidacznia się również asymetria strukturalna. Zauważono różnice w wielkości oraz organizacji przestrzennej poszczególnych rejonów mózgu oraz ich budowie cytoarchitektonicznej. Wielkość niektórych części spoidła wielkiego zależna jest od ręczności i płci (u leworęcznych mężczyzn jest na ogół większe). Funkcjonalne spojrzenie na obie półkule mózgu (Singer 2002, Arias-de-Reyna i Acha-Catalina 2007, Melloni i wsp. 2007) uwidacznia zaś różnicę m.in. w identyfikacji bodź- ców: prawa lepiej identyfikuje globalne aspekty bodźca, lewa najlepiej przetwa- rza lokalne cechy (Friel 2007). Od dominacji jednej z półkul zależy nasza reak- tywność na bodźce. Dla przykładu u osób praworęcznych dominuje lewa półkula a u leworęcznych – prawa. Różnice międzypółkulowe ujawniają się w motoryce, wokalizacji, motywacjach i emocjach oraz analizach wzrokowo – przestrzennych. Funkcjonalnie prawa półkula odgrywa znaczącą rolę w zadaniach o charakterze ję- zykowym, a lewa uczestniczy w reprezentacji informacji wzrokowej i kierowaniu uwagi na szczegóły postrzeganych obiektów. Półkula lewa określana jest mianem analitycznej, a prawa syntetycznej; w lewej ma miejsce sekwencyjny tryb prze- twarzania informacji, w prawej równoległy. W związku z asymetrią funkcji mowy, planum temporale jest większe w lewej półkuli. Powodów asymetrii półkulowych można się dopatrywać w potencjalnej ko- rzyści z niej wynikającej, a mianowicie możliwości nabywania jak największej liczby umiejętności w jak najkrótszym czasie oraz rozwiązywaniu coraz bardziej złożonych problemów, co jest możliwe dzięki podziałowi mózgu na dwie półkule (Friel 2007). Stymulacji wzrokowej i słuchowej towarzyszy aktywacja podobnych regionów kory mózgu w każdej półkuli (Singer 2002, Arias-de-Reyna i Acha- Catalina 2007, Melloni i wsp. 2007), która często jest zsynchronizowana w obu ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw==
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Autoteliczne stany umysłu - funkcjonalna czynność mózgu i uwaga w przygotowaniu mentalnym sportowców
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: