Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00280 004146 14816866 na godz. na dobę w sumie
Badania fokusowe. Problemy metodologiczne i etyczne - ebook/pdf
Badania fokusowe. Problemy metodologiczne i etyczne - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 315
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-8-3796-9347-4 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> edukacja >> socjologia
Porównaj ceny (książka, ebook (-27%), audiobook).
 Celem książki jest choćby częściowe uzupełnienie braków w zakresie badań metodą zogniskowanego wywiadu grupowego. Wprawdzie tytuł sugeruje, że jest ona poświęcona w sposób symetryczny zarówno metodologii, jak i etyce badań fokusowych, ale punkt ciężkości zdecydowanie położono na kwestie etyczne. Jest to zabieg celowy, wynikający z trzech przesłanek.
Po pierwsze, problemy metodologii badań fokusowych zostały szczegółowo rozpoznane przez licznych autorów, głównie amerykańskich – odwołania do wielu spośród nich znajdzie Czytelnik w tej książce.
Po wtóre, w zogniskowanym wywiadzie grupowym, ze względu na jego specyfikę, występuje wyjątkowo wiele elementów „etycznie wrażliwych” i są one znacznie bardziej złożone niż dzieje się to w przypadku innych metod badawczych. Tym samym zasługują na wnikliwą uwagę.
Po trzecie wreszcie, jest to rezultat przekonania, że postawa etyczna badacza w przypadku badań fokusowych w znacznym stopniu determinuje ich metodologię. Stanowi to antytezę wobec obowiązującego przez kilkadziesiąt lat pozytywistycznego podejścia do uprawiania badań w naukach społecznych, w którym dla rozważań o charakterze etycznym nie było miejsca. Motto tego modelu sprowadzało się do stwierdzenia: „Moja etyka to moja metodologia”.
Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Jolanta Lisek-Michalska – Katedra Metod i Technik Badań Społecznych Uniwersytet Łódzki, 90-214 Łódź, ul. Rewolucji 1905 r., nr 41/43 RECENZENT Mieczysław Gałuszka REDAKCJA JĘZYKOWA Magdalena Kącicka SKŁAD I ŁAMANIE Magdalena Kącicka PROJEKT OKŁADKI Dorota Jary Wydrukowano z gotowych materiałów dostarczonych do Wydawnictwa UŁ © Copyright by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2013 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.06250.13.0.H ISBN (wersja drukowana) 978-83-7525-896-7 ISBN (ebook) 978-83-7969-347-4 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl tel. (42) 665 58 63, faks (42) 665 58 62 mojemu Synowi WSTĘP Praktyka badań fokusowych1 w Polsce ma już ponad dwudziestoletnią historię. Po sukcesach, jakie fokus odniósł w naszym kraju w latach dzie- więćdziesiątych w dziedzinie badań rynkowych, ugruntował także swoją pozycję w repertuarze warsztatowym nauk społecznych, w tym socjologii. Pomimo wielkiej ilości badań z wykorzystaniem tej metody, tylko dla nie- licznych polskich badaczy2 zogniskowany wywiad grupowy stał się obiek- tem pogłębionej refleksji metodologicznej. Celem tej książki jest choćby częściowe uzupełnienie braków w tym za- kresie. Wprawdzie tytuł sugeruje, że jest ona poświęcona w sposób syme- tryczny zarówno metodologii, jak i etyce badań fokusowych, ale zdecydo- wanie punkt ciężkości został położony na kwestie etyczne. Jest to zabieg ce- lowy, wynikający z trzech przesłanek. Po pierwsze, problemy metodologii badań fokusowych zostały szczegółowo rozpoznane przez licznych auto- rów, głównie amerykańskich — odwołania do wielu spośród nich znajdzie Czytelnik w tej książce. Po wtóre, w zogniskowanym wywiadzie grupowym, ze względu na jego specyfikę, występuje wyjątkowo wiele elementów „ety- cznie wrażliwych” i są one znacznie bardziej złożone, niż ma to miejsce w przypadku innych metod badawczych. Tym samym zasługują na wnikli- wą uwagę. Po trzecie wreszcie, jest to rezultat przekonania, iż postawa etyczna badacza w przypadku badań fokusowych w znacznym stopniu de- terminuje ich metodologię. Jest to antyteza wobec obowiązującego przez lat pozytywistycznego podejścia do uprawiania badań kilkadziesiąt w naukach społecznych, w którym dla rozważań o charakterze etycznym nie było miejsca. Motto tego modelu sprowadzało się do stwierdzenia: „Mo- ja etyka to moja metodologia”. (Amsterdamski, 1983, s. 134–135) 1 Autorka traktuje synonimicznie określenia fokus, zogniskowany wywiad grupowy i FGI. 2 Zob. np.: Nawrocki, 1996; Nikodemska-Wołownik, 1999; Maison, 2001; Malinowski, 2004; Li- sek-Michalska, Daniłowicz, 2004; Lisek-Michalska i in., 2012. 8 W następnych latach kwestie etyki badań były podejmowane raczej ja- ko swoiste didaskalia refleksji metodologicznych, skoncentrowanych głównie na metodach standaryzowanych. Znakomitym tego przykładem są chociażby prace socjologów reprezentujących łódzką szkołę metodologiczną — Krystyny Lutyńskiej (Lutyńska, 1993), Zygmunta Gostkowskiego (Gostkowski, 1992), Anny Kubiak (Kubiak i in., 1992), Andrzeja W. Rostockiego (Rostocki, 1992), Krzysztofa Kistelskiego (Kistelski, 1985). Ich analizy weryfikacyjne, mi- mo że skupione na wartości uzyskiwanych informacji, uzupełniały obraz meto- dy (w tym wypadku — wywiadu kwestionariuszowego) namysłem nad czło- wiekiem — podmiotem badań w kategoriach jego godności i autonomii. Przyję- ta w tej książce perspektywa natomiast łączy na równorzędnych prawach obydwa aspekty — metodologiczny i etyczny. Takie podejście z jednej strony stanowi logiczną konsekwencję procesu rozwoju metod badawczych, a z dru- giej strony wpisuje się w analityczną tradycję łódzkiej szkoły metodologicznej, z której Autorka się wywodzi. Jednak nade wszystko stanowi ono rezultat przemyśleń własnych i wieloletnich doświadczeń empirycznych zarówno ba- dawczych3, jak i dydaktycznych4. Naturalnie ujawnia także wprost przyjętą humanistyczną, podmiotową koncepcję badanego jako podmiotu w pełni auto- nomicznego i kreatywnego. Przyznanie etyce badań fokusowych takiego samego znaczenia jak ich metodologii, wymagało przedstawienia dwóch obszarów problemowych. W rozdziale I starano się zatem możliwie dokładnie i szczegółowo zrekon- struować metodę zogniskowanego wywiadu grupowego, przyjmując za oś opisu poszczególne elementy procedury badawczej. Odniesiono się tutaj także do powszechnie panujących stereotypów dotyczących badań foku- sowych oraz dokonano porównania zogniskowanego wywiadu grupowego z wybranymi elementami wywiadu indywidualnego i badań surveyowych. Rozdział II z kolei stanowi przegląd regulacji etycznych zawartych w roz- maitych kodeksach postępowania badawczego, szczególnie tych, które są obligatoryjne dla naukowych badań społecznych i socjologicznych. Zasy- gnalizowano tu także problemy etyczne charakterystyczne dla innych niż fokus metod badawczych. Wreszcie w rozdziale III połączono obie per- 3 Przez lata fascynacji fokusem Autorka zrealizowała kilkadziesiąt badań fokusowych od fazy konceptualnej poczynając, poprzez ich realizację, na opracowaniu raportów kończąc. Miała okazję moderować kilkaset sesji FGI z przedstawicielami bardzo licznych i zróżnicowanych kategorii społecznych, którzy dyskutowali o bardzo odmiennych zagadnieniach. Wykorzystane w tej pracy przykłady badań w znakomitej większości zaczerpnęła z własnej praktyki badawczej. 4 Od kilku lat Autorka prowadzi zajęcia warsztatowe poświęcone metodzie FGI. Trudności i wątpliwości, z jakimi zmagają się studenci realizujący badania fokusowe, stawiane przez nich pytania, stanowiły istotną inspirację zarówno do przemyślenia rozmaitych aspektów zogniskowanego wywiadu grupowego, jak i do napisania tej książki. 9 Wstęp spektywy i zanalizowano poszczególne elementy składowe badań foku- sowych przez pryzmat potencjalnych problemów etycznych. Starano się wykazać, w jaki sposób i w jakim stopniu dokonywane przez badacza wy- bory etyczne modyfikują samą metodę. Osobne miejsce w tej pracy zajmu- je — wsparta licznymi ilustracjami empirycznymi — refleksja na temat badań fokusowych prowadzonych z jedną z najbardziej wrażliwych etycz- nie kategorii społecznych, mianowicie z dziećmi i młodzieżą. Kwestii tej poświecony jest rozdział IV. Ostatni rozdział ma zaś na celu prezentację potencjału badań fokusowych w zakresie analiz etyczno-metodologicz- nych dotyczących sposobów badania osób starszych. Wydaje się, że reali- zacja zarysowanego tu metodologicznego schematu postępowania może dostarczyć wielu niezwykle użytecznych wskazówek nie tylko dla fokusa, lecz także dla innych metod badawczych. Głębokie przemiany społeczne, technologiczne i mentalne zachodzące w ostatnich dekadach, wywołują i wymuszają także ustawiczną rewizję me- todologicznych i etycznych reguł badań społecznych i socjologicznych. W procesie podążania za tymi zmianami nie tylko stale wzrasta ranga etyki, ale rozszerza się także zakres zjawisk podlegających etycznym regulacjom. Jest to proces nieskończony i dynamiczny, za którym nie są w stanie nadą- żyć kolejne ustalenia etycznych kodeksów badawczych. Świadectwem zna- czenia, jakie współcześnie przyznaje się kwestiom etycznym są chociażby dwie polskie inicjatywy kodyfikacyjne z 2012 roku — sformułowanie Ko- deksu Etyki Pracownika Nauki i Kodeksu Etyki Polskiego Towarzystwa Socjo- logicznego. Jednak kodeksy są dość stabilne, bowiem zinstytucjonalizowana procedura wprowadzania w nich zmian jest bardzo rozciągnięta w czasie. Ponadto kodeksy ze swojej istoty są ogólnikowe, często pozbawione wy- starczająco szczegółowych wskazówek wykonawczych, nie dają tym samym odpowiedzi na wiele istotnych pytań o charakterze etycznym nurtujących badaczy. Ta książka ma za zadanie pokazać, jak w zgodzie z istniejącymi ogólnymi ustaleniami kodeksowymi traktować szczegółowe problemy ba- dawcze i jak złożonym i wielowymiarowym zagadnieniem jest etyka współ- czesnych badań fokusowych. Wiele poruszonych tu wątków, mimo że doty- czą bezpośrednio zogniskowanego wywiadu grupowego, znajduje swoje odpowiedniki w innych metodach badawczych. W tym sensie Autorka ma nadzieję, że książka ta okaże się przydatna także dla tych Czytelników, któ- rzy nie stosują FGI w swojej działalności badawczej. 10    Opracowanie to jest efektem mojej trwającej wiele lat przygody fokusowej. Jednak pewnie nigdy by nie powstało, gdyby nie wsparcie, jakie uzyskałam w swoim otoczeniu. Zdecydowanie bardziej bowiem wolę napięcie, emocje i pokonywanie problemów towarzyszące kolejnym projektom badawczym, niż pisanie o nich. Dlatego w tym miejscu pragną złożyć serdeczne podzię- kowania prof. Annie Kubiak za konsekwentne i uporczywe motywowanie mnie do podjęcia tego wyzwania. Mojemu przyjacielowi dr. Andrzejowi W. Ros- tockiemu dziękuję, że zechciał być pierwszym uważnym i krytycznym Czy- telnikiem tej pracy. Wyrażam także ogromną wdzięczność prof. Mieczysła- wowi Gałuszce za życzliwą recenzję wydawniczą. Dziękuję również Magda- lenie Kącickiej, która panowała nad aspektami formalnymi tej książki oraz moim Kolegom z Katedry Metod i Technik Badań Społecznych Instytutu So- cjologii Uniwersytetu Łódzkiego, którzy wykazali nadzwyczajną cierpli- wość, słuchając kolejny raz o badaniach fokusowych… 1 ZOGNISKOWANY WYWIAD GRUPOWY CHARAKTERYSTYKA METODY Ten rozdział poświęcony jest charakterystyce przede wszystkim tych ele- mentów metody badań fokusowych, których związek z decyzjami etycznymi stanowi przedmiot rozważań w rozdziale II i IV. Dlatego pominięto w nim niektóre bardzo istotne zagadnienia metodologiczne — jak chociażby kwestię opracowania zgromadzonych danych, czy ocenę ich wartości — co w żadnym razie nie oznacza, iż dla całościowej oceny FGI są bez znaczenia. Przedsta- wiona niżej analiza zogniskowanego wywiadu grupowego koncentruje się ko- lejno na zagadnieniu doboru uczestników do badania, na fenomenie grupy fokusowej, rolach odgrywanych przez uczestników w trakcie sesji, dynamice grupowej i osobie moderatora. Ponadto podjęto próbę ustosunkowania się do rozmaitych powszechnie występujących opinii na temat fokusa, starając się wykazać iluzoryczność poglądu wielu badaczy o prostocie, niskich kosztach i szybkości badań fokusowych. WPROWADZENIE 14 Zogniskowany wywiad grupowy FOKUS — GENEZA Zogniskowany wywiad grupowy (focus group interview, FGI) należy obecnie do grupy najbardziej popularnych sposobów zbierania danych w naukach społecznych w wielu krajach na świecie. Początki kariery tej metody sięgają lat czterdziestych XX wieku (Merton, Kendall, 1990), a sam Morgan (1988) jej prototypu upatruje w opisanych w 1926 roku przez Bogardusa wywiadach grupowych (Bogardus, 1926). Jej powstanie poprzedziło opisywane wielo- krotnie w literaturze (Stewart, Shamdasani, 1990 i inni) badanie przeprowa- dzone na uniwersytecie Columbia, gdzie Merton wraz z Lazarsfeldem po raz pierwszy zorganizowali sesję fokusową i nadali jej nazwę (the focussed inte- rview). Studium zlecone przez rząd miało za zadanie zbadać wpływ mediów na postawy Amerykanów wobec zaangażowania Stanów Zjednoczonych w II wojnie światowej (Merton, 1987). Zaproszeni uczestnicy w trakcie od- słuchiwania za pośrednictwem indywidualnych słuchawek zarejestrowanej wcześniej audycji radiowej byli zobowiązani naciskać jeden z dwóch przyci- sków zamontowanych w oparciach krzeseł. Klawisz zielony służył do zazna- czenia jakiejkolwiek pozytywnej reakcji na dźwięki w słuchawkach (treść, ton, słowo), natomiast naciśnięciem klawisza czerwonego uczestnik dawał wyraz odczuciu negatywnych emocji. Każde naciśnięcie guzika było rejestro- wane na specjalnym urządzeniu. Następnie uczestnicy spotkania zdjęli z uszu słuchawki, ponownie odtworzono nagranie radiowe, przerywając je w tych wszystkich momentach, w których aparat zarejestrował naciśnięcie guzika przez uczestnika. Odpowiednią osobę proszono o szczegółowe wyjaśnienie przyczyny i rodzaju swojej reakcji. Rezultaty tego badania posłużyły do opra- cowania materiałów propagandowych przeznaczonych na potrzeby armii amerykańskiej. Później posługiwano się tą metodą do analizy propagandy komunistycznej. Mimo że fokus narodził się jako akademicka metoda badaw- cza, od lat 50. ubiegłego stulecia stał się synonimem badań marketingowych (Munday, 2006). I to głównie dzięki badaniom marketingowym, po wielu la- tach zapomnienia, przeżył swój naukowy came back w wielkim stylu w latach osiemdziesiątych XX wieku. W 1988 roku ukazały się pierwsze wydania książek Morgana i Kruegera, które wzbudziły zainteresowanie fokusem jako narzędziem w badaniach ewaluacyjnych (Morgan, 1988; Kreuger, 1988). Od tego momentu datuje się rosnąca popularność fokusa jako metody gromadzenia danych jakościowych. W końcu XX wieku metody oparte na wykorzystaniu grup fokusowych stały się popularne jako albo dodatkowe, albo zasadnicze podejście do gromadze- nia danych także w naukach społecznych, w tym szczególnie w obszarze nauk o zdrowiu i badań ewaluacyjnych. Z obliczeń Morgana (1997) wynika, że pod koniec XX wieku w periodykach prezentujących wyniki badań empirycz- 15 Fokus — geneza nych ukazywało się ponad 100 artykułów rocznie powołujących się na rezul- taty zogniskowanego wywiadu grupowego. Analiza treści materiałów socjo- logicznych wykazała, że ponad 60 badań empirycznych odbyło się przy po- łączeniu metody grup fokusowych z inną metodą. Roczny odsetek studiów opierających się wyłącznie na grupach fokusowych także zaczął systematycz- nie rosnąć. W tym samym okresie notuje się także znaczącą liczbę publikacji książkowych dotyczących tej metody (Agar, MacDonald, 1995; Catterall, Mac- laran, 1997; Frey, Fontana, 1991; Kingry, Tiedje, Friedman, 1990; Kitzinger, 1994; Krueger, 1988, 1997, 1997a, 1997b; Krueger, King, 1997; Merton, 1987; Morgan, 1988, 1993, 1995, 1996, 1997, 1997a; Stewart, Shamdasami, 1990; Straw, Marks, 1995; Straw, Smith, 1995). Mimo że pomysłodawcami i twórcami zogniskowanego wywiadu gru- powego byli wybitni reprezentanci empirycznej socjologii Robert K. Merton i Paul Lazarsfeld, fokus nie spotkał się z entuzjastycznym przyjęciem ze strony socjologii akademickiej. Zdecydowanie szybciej zadomowił się w komercyjnych ośrodkach badawczych jako metoda w badaniach rynko- wych, marketingowych i społecznych nastawionych na realizację rezulta- tów praktycznych. Krueger (1988), Morgan (1993, 1995, 1996) i inni bada- cze wykonali ogromną pracę na rzecz odzyskiwania tej metody dla nauk społecznych. We wprowadzeniu do książki Mertona (1990) Albert Gollin podkreślił, że fokus jest jedyną metodą, którą warto rekomendować zarów- no ze względu na jej walory historyczne, jak i współczesną użyteczność. W rezultacie fokus na stałe zagościł wśród innych metod empirycznych ba- dań jakościowych, choć często forma i sposób zastosowania z pewnością za- skoczyłaby jego twórców. Na rynku badań marketingowych fokusy ostatecznie ugruntowały swoją pozycję, co więcej — obszar zastosowań tej metody badawczej znacznie się poszerzył. To właśnie w marketingu FGI osiągnął swoją dojrzałą postać (Morgan, 1988; Templeton, 1987) i ciągle poddawany jest kolejnym modyfi- kacjom5. Jego zastosowanie w tej dziedzinie systematycznie rośnie od lat 70. XX wieku. Świadczą o tym chociażby kwoty wydatkowane na świecie na ten typ badań (Stewart, Shamdasani, Rook, 2007). Także w Polsce od kilkunastu 5 Dzisiejszy fokus w niewielkim stopniu przypomina to, co fokusem nazwali jego twórcy — Merton i Lazarsfeld. Obecnie badanie fokusowe, które naprawdę ma pogłębić temat, dotrzeć do tego, co nieświadome i nieoczywiste, to wywiad prowadzony w małych grupach (np. 4–6 osób), dłuższy (trwający nawet ponad 3 godziny) i wykorzystujący wiele technik projekcyjnych i wspomagających. Nie ma już wyraźnej granicy między wywiadem grupowym a indywi- dualnym. Jest to raczej kontinuum na osi badania jakościowego. „Określenie minigrupa zmieni- ło zupełnie swoje znaczenie — to, co było minigrupą jeszcze 10 lat temu (np. 6 uczestników), dzisiaj stało się standardem. To, co jeszcze niedawno było wywiadem przedłużonym, obecnie często stanowi wariant podstawowy.” (Katalog 2010/2011, edycja XV). 16 FOKUS — DEFINICJA I RODZAJE Zogniskowany wywiad grupowy lat rysuje się w tej kwestii wyraźna tendencja wzrostowa. W 2010 roku tylko wśród firm zrzeszonych w PTBRiO (Katalog 2010/2011, edycja XV) badania FGI stanowiły 12,0 wielkości sektora badawczego, jego wartość wynosiła 60 818 783 PLN, a liczba badanych osiągnęła 105 143 osób. Dla porównania badania IDI stanowiły 4,5 wielkości sektora, warte były 22 666 186 PLN, a przebadano łącznie w tym samym roku 19 325 osób. Zatem, uwzględniając dość długą, bo ponadsiedemdziesięcioletnią histo- rię badań fokusowych, w żaden sposób nie można zgodzić się z autorem pewnego artykułu w czasopiśmie „Newsweek”, który opisuje wywiad zogni- skowany jako przemijającą modę w zakresie badań rynku z lat 80. XX wieku (Kaufman, 1997). David Morgan (1997) definiuje fokus jako technikę badawczą, w której po- przez współdziałanie, interakcję grupy uczestników, badacz zbiera nie- zbędne dla jego celów informacje. Ta definicja składa się z trzech podsta- wowych elementów. Po pierwsze, wyraźnie zaznacza, że grupy fokusowe to metoda badawcza poświęcona zbieraniu danych. Po drugie, wskazuje na in- terakcję w dyskusji grupowej jako źródło pozyskiwania danych. Po trzecie, podkreśla aktywną rolę badacza w tym procesie. Mimo że ta definicja jest bardzo ogólna, to jednak poprzez wyróżnienie trzech elementów składo- wych pozwala wykluczyć inne metody badawcze, które czasami określa się tym mianem. Przede wszystkim grupy fokusowe należy odróżnić od grup, których główny cel jest inny niż realizacja badania (grupy terapeutyczne, edukacyj- ne, decyzyjne), choć elementy terapii, edukacji, procesu podejmowania de- cyzji występują w trakcie sesji. Dalej pozwala odróżnić grupy fokusowe od innych taktyk, które zakładają obecność wielu uczestników, ale nie przewi- dują żadnej interakcji czy też dyskusji między nimi (chociażby ankieta audy- toryjna). Wreszcie grupy fokusowe należy odróżnić od metod, które polega- ją na gromadzeniu danych generowanych w trakcie naturalnie występują- cych dyskusji grupowych, gdzie nie funkcjonuje osoba prowadząca (mode- rator), jak to ma miejsce w badaniach antropologicznych czy obserwacji zewnętrznej. Przy próbie określenia, czym tak naprawdę są grupy fokusowe rodzą się pytania, czy grupy fokusowe należy odróżnić od innych typów wywiadów grupowych i na jakiej podstawie można to zrobić. Autorzy opracowań po- święconych zogniskowanemu wywiadowi grupowemu nie osiągnęli w tej kwestii porozumienia. Część z nich opowiada się za traktowaniem większo- 2 ETYKA W NAUCE I BADANIACH SPOŁECZNYCH WPROWADZENIE Od przeszło tysiąca lat zagadnienia dobra i zła oraz akceptowanych i niego- dziwych uczynków stanowią obszar refleksji filozofów. Poczynając od naj- dawniejszych myślicieli, filozofowie formułują różne koncepcje dobra, jego źródeł oraz sposobów osiągania. Dla św. Augustyna o jakości życia duchowe- go człowieka decyduje jego wolna wola, która zawsze dąży do realizacji do- bra. Wolną wolę wspierają prawdy moralne (zasady), które wyposażają człowieka w poczucie prawa i moralnego obowiązku. Ta kontrowersyjna koncepcja predestynacji zwalniała człowieka od odpowiedzialności za czyny, wpisane wcześniej w jego los. Św. Tomasz z kolei podstawą swoich rozważań w tym zakresie uczynił godność osoby ludzkiej, która zawiera w sobie pra- wość sumienia i jej się domaga. W doskonaleniu człowieka w wykonywaniu dobrych moralnie czynności wspierają go liczne sprawności moralne. Czyn moralnie dobry to taki, w którym dobro jednocześnie dotyczy przedmiotu, ce- lu i okoliczności. Zatem cel nie uświęca zastosowanych środków (Piechowiak, 2003, s. 219–242; Tatarkiewicz, 2001). Zarówno systemy deontologiczne (powinnościowe), zakładające, iż kryterium oceny moralnej zawarte jest w motywach i zachowaniach, niezależnie od ludzkich intencji, jak i systemy konsekwencjonalistyczne (teleologiczne, celowościowe), które przyjmują, iż kryterium oceny moralnej stanowią skutki działań, przechodziły przez stule- cia różne modyfikacje. Przez te kilkanaście wieków teoretyczna myśl etyczna wypełniła konti- nuum pomiędzy nihilizmem a absolutyzmem, czy wręcz fundamentalizmem etycznym. Najogólniej rzecz ujmując, można wskazać trzy modelowe sta- nowiska wobec dylematów o charakterze etycznym. Rygoryzm etyczny za- kazuje narażania człowieka na jakikolwiek dyskomfort w jakimkolwiek ob- szarze. Indyferentyzm moralny polega na pomniejszaniu znaczenia nega- tywnych efektów dla jednostki, zaś realizm etyczny zaleca dążenie do unikania w miarę możliwości sytuacji odbieranych przez jednostkę jako za- grażające i sugeruje poszukiwanie metod alternatywnych, mniej inwazyj- nych (Frączek, 1979). Naturalnie u podłoża tych przewartościowań leży zmieniająca się koncepcja człowieka. 76 Etyka w nauce i badaniach społecznych Współcześnie Zygmunt Bauman (1994a) przypisuje etykę w wersji abso- lutyzmu etycznego wiekowi nowoczesności, w ponowoczesności zaś dostrze- ga miejsce dla relatywizmu etycznego, będącego rezultatem społecznych in- terakcji14. Zwraca uwagę, że „elastyczne normy i zmienne wartości w płynnej nowoczesności muszą ustąpić normom sumienia chroniącym godność dru- 14 „Prawo odgradzało ład od chaosu, istnienie ludzkie od zwierzęcego catch-as-catch-can, świat zamieszkały od nienadającego się do osadnictwa, sens od bezsensu. Prawo dla każdego i na każdą okoliczność; także i dla wszystkiego, co ktokolwiek zrobić może komukolwiek innemu. Nieustępliwe poszukiwania zasad etycznych były częścią składową (łatwą do przewidzenia a nieodzowną) ustawodawczego szału. Należało ludzi uświadomić, że czynienie dobra jest ich obowiązkiem, i że spełnienie obowiązku jest dobrem. I nie można się było po ludziach spodzie- wać, że spełniać będą obowiązek z własnej inicjatywy — jeśli się ich wpierw do tego nie skłoni; obowiązków trzeba nauczyć, do ich spełnienia popychać, łagodnie lub brutalnie, w zależności od siły napotkanego oporu. Nowoczesność była zatem, i musiała być, Wiekiem Etyki; nie byłaby nowoczesnością w przeciwnym przypadku. Podobnie jak prawo poprzedzało wszelki ład, etyka musiała poprzedzać moralność. Moralność nie mogła być pomyślana inaczej niż jako wytwór etyki; zasady etyczne były narzędziami jej produkcji; etyka była technologią przemysłu moral- nego, dobro zamierzonym produktem, zło odpadem lub brakiem fabrycznym. Dla każdego, kto przywykł myśleć o moralności jako o produkcie końcowym przemysłu etycznego (a więc dla nas wszystkich, nauczonych tak właśnie o moralności myśleć), zmierzch Wieku Etyki (a więc wieku ferowania praw dla moralności) zwiastuje zmierzch (kres?) moralności. Wraz z rozmontowaniem taśm produkcyjnych dostawa dóbr musi wszak ustać? Na miejsce świata trzymanego w ryzach przez przykazania Boże i świata administro- wanego przez Rozum, nadciąga oto świat zaludniony przez mężczyzn i kobiety zdane na wła- sny spryt i pomysłowość. Mężczyźni, kobiety puszczone luzem… Mężczyźni i kobiety luźnych obyczajów? Życie, jak w Hobbesowej prehistorii, na powrót nieznośne, brutalne i krótkie? Takich właśnie następstw nauczyła nas spodziewać się groźbami żonglująca era ustawodaw- stwa etycznego. Projekt budowy ładu, zważywszy jego koszty, nie mógł się przecież obejść bez przekonywania wszystkich, których przekonać należało (i unaoczniania tym, którzy przekonać się nie dawali), że wybór w istocie rzeczy nie istnieje, że polityka ładu nie posiada alternatywy, że ład zapewnić można tylko w ten jeden jedyny sposób, że dylemat kondycji ludzkiej wyznacza opozycja między cywilizacją a barbarzyństwem.” (Bauman, 1994, s. 73) „Być może prawo etyczne obwarowane sankcjami karnymi i wspierane przez szantaż intelek- tualny było nie tyle ramą, jaka ratowała standardy moralne przed rozpadnięciem się, co stalową klatką, uniemożliwiającą owym standardom rozwój, do jakiego były zdolne, osiągnięcie roz- miarów, jakie osiągnąć mogły i przejście próby, jaka dla wszelkiej etyki i moralności jest próbą obowiązkową i decydującą: próby, jaka polega na zawiązywaniu i odtwarzaniu wspólnoty między- ludzkiej. Być może po rozpadnięciu się ramy jej zawartość nie rozleci się i nie rozpłynie, lecz przeciwnie, zewrze się, uściśli i nabierze prężności, skazana teraz na własne tylko siły i nie zniewalana przez zewnętrzne naciski. Być może z chwilą, gdy ich uwagi nie będzie już pochłaniać troska o ustawodawstwo etyczne i przestrzeganie litery stanowionego prawa, ludzie będą mogli — będą musieli — stanąć oko w oko z nie dającym się już ukryć czy zamazać faktem ich moralnej autonomii, a i tym faktem, że autonomia moralna oznacza moralną odpowiedzial- ność — nie odbieralną ale też i niezbywalną. Być może, w tym samym sensie, w jakim no- woczesność zapisała się w historii jako wiek etyki, nadchodząca era ponowoczesna zapisze się jako wiek moralności?” (Bauman, 1994, s. 78) 77 Wprowadzenie KODEKSY ZAWODOWE — ZA I PRZECIW giego człowieka. Szanować w innych ludziach należy to, co w sobie samym nauczyło się uważać za godne szacunku” (Bauman, 2007, s. 242). Głębokie przemiany, jakie w ciągu ostatnich dziesięcioleci dokonały się w sposobie myślenia o moralności ogólnej znalazły swoje odzwierciedlenie w bogatej literaturze przedmiotu, a etyki szczegółowe przybrały postać rozmaitych kodeksów etycznych. W latach pięćdziesiątych XX wieku, w znacznej mierze za przyczyną procesu norymberskiego, dyskusje etyczne przeniosły się poza gabinety filozofów i zagościły także wśród praktyków, przedstawicieli różnych dyscyplin za- wodowych. Jak pisze Lenk (1995, s. 180–181), ujawnione przed światem straszliwe praktyki dokonywane przez ludzi na ludziach wywołały potrzebę sformułowania kodeksu etycznego postępowania przede wszystkim w obszarze medycyny: „Dopiero skrajne, równoznaczne z »odczłowie- czeniem« nadużycia, uprzedmiotawiające osoby poddawane eksperymen- tom w obu dziedzinach, biomedycznej i psychologiczno-społecznej, wywo- łały w skali światowej dyskusje na temat etycznych wątpliwości i podej- rzanych manipulacji. Proces norymberski w dramatyczny sposób zaalarmo- wał opinię publiczną. Aby móc wymierzyć sprawiedliwość i etycznie ocenić te eksperymenty na ludziach, trzeba było sformułować [nowe] punkty od- niesienia i wytyczyć kryteria. Te nowe reguły (…) dość precyzyjnie sformu- łowane, antycypowały już większość późniejszych unormowań i mogą być uważane za punkt wyjścia w etycznej dyskusji na temat eksperymentów na ludziach nie tylko w sferze biomedycyny, ale i w obszarze nauk społecznych i humanistycznych”. (Lenk, 1995, s. 189) Wkrótce „śladem norymberskim” podążyli przedstawiciele innych dyscy- plin — między innymi psychologowie15, prawnicy, dziennikarze, socjologo- wie, a pod koniec XX wieku badacze rynkowi i społeczni. Każde z tych środo- wisk (i inne również)opracowało własny, specyficzny kanon właściwego etycznie postępowania zawodowego16. 15 Amerykańscy psychologowie już w 1953 roku zrealizowali potrzebę ustalenia określonych reguł postępowania w badaniach z udziałem ludzi w postaci kodeksu APA (American Psy- chological Association). W niedługim czasie podobne regulacje pojawiły się w innych kra- jach, także w Polsce w 1992 r. 16 Jako uczeni mamy obowiązki, których nie mają kupcy. Obowiązki przemysłowca są różne od (Durkheim, 1957, s. 3–4) żołnierza, a tego ostatniego od kapłana… jest tyle form moralności, ile jest różnych zawodów. 3 ETYKA BADAŃ FOKUSOWYCH W KONTEKŚCIE ELEMENTÓW METODY BADAWCZEJ WPROWADZENIE Celem tego rozdziału jest uzasadnienie tezy mówiącej, że zagadnienia etyczne w badaniach fokusowych są znacznie bardziej złożone i wielo- wymiarowe niż w przypadku innych technik zbierania danych opartych na interrogacji. Literatura przedmiotu nie traktuje z należytą powagą tego aspektu badań fokusowych, a przecież chociażby w odniesieniu do wywiadu kwestionariuszowego czy wywiadu swobodnego wątki etyczne doczekały się wnikliwych analiz. Jak starano się to przedstawić w poprzednim rozdziale, kodeksy zawo- dowe formułują ustalenia w odniesieniu do podstawowych problemów etycznych, możliwych w relacji badacz — badany, czyli regulują kwestię dobrowolnego uczestnictwa respondentów, zakazują ich krzywdzenia, gwa- rantują anonimowość badanych i poufność54. Oczywiście, w zależności od stosowanych technik otrzymywania materiału, realizacja praktyczna tych zasad etycznych przebiega nieco inaczej. Warto przyjrzeć się zatem, jakie pułapki zagrażające przestrzeganiu zasad obowiązujących w kontekście przywołanych kodeksów kryją się w badaniach fokusowych. Problemy etyczne zogniskowanego wywiadu grupowego omó- wione zostaną przez pryzmat podmiotów bezpośrednio zaangażowanych w realizację przedsięwzięcia badawczego, czyli badanych i badacza (i jego współpracowników). Badanego, uczestnika sesji, z perspektywy etycznej, mogą dotyczyć pro- blemy wynikające z: 1. Elementów procedury — nagrywanie, podgląd, obecność innych uczes- tników. 54 Specyfika badań marketingowych i ich powszechność wymuszają konieczność uwzględ- nienia w standardach badawczych dodatkowych wątków, szczególnie istotnych wobec wszechobecnych praktyk o charakterze marketingu bezpośredniego (np. przesyłki bezpo- średnie — direct mail), telemarketing, marketing poprzez Internet). Kodeksy obligują bada- czy i zleceniodawców do wykorzystywania wyników tych badań (i wszelkich materiałów empirycznych) zgodnie z obowiązującymi zasadami etycznymi. W związku z tym zakazują m.in. gromadzenia poprzez działalność badawczą baz danych adresowych dla pozabadaw- czych celów (reklama, promocja), zdobywania informacji pozwalających oszacować wiary- godność kredytową respondentów oraz prowadzenia działalności handlowej. 114 Etyka badań w kontekście elementów… 2. Charakteru badanego zagadnienia: różnice między badaniami socjolo- gicznymi a rynkowymi/marketingowymi (drażliwość tematyki, trud- ność, kontrowersyjność). Problemy związane z treścią wypowiedzi uczestników: możliwość modyfikacji opinii innych uczestników, konse- kwencje dla samooceny badanych. 3. Formy interrogacji — relacje pomiędzy uczestnikami, funkcja terapeu- tyczna fokusów. 4. Charakteru narzędzia (scenariusza moderatora) — rodzaj pytań i za- dań dla uczestników, techniki projekcyjne. 5. Relacji między uczestnikami a moderatorem. W przypadku badacza (bądź jego współpracowników) omówienia wy- magają problemy: 1. Ankieterów związane z selekcją/rekrutacją uczestników sesji, rezygnacja z nadliczbowych uczestników. 2. Związane z pełnieniem funkcji moderatora. 3. W relacjach ze zleceniodawcą. 4. W kontekście konsekwencje dla przedmiotu badania. 5. Związane z badaniem szczególnych kategorii uczestników (tu omówione zostaną na przykładzie dzieci i niepełnoletniej młodzieży). Procedura badań fokusowych jest stosunkowo skomplikowana. Z punktu widzenia uczestnika sytuacja badawcza jest znacznie bardziej złożona niż w przypadku techniki wywiadu swobodnego czy badań ankietowych, któ- re prowadzone są najczęściej w czasie dogodnym dla badanego i w miej- scu wybranym przez respondenta, a zatem przyjąć należy, że w znanym i bezpiecznym. Dlatego także w fokusie pojawia się więcej, niż w przy- padku wymienionych technik, możliwości naruszenia podstawowych za- sad etycznych obowiązujących wobec uczestników. Ponadto, co nie jest bez znaczenia dla analizowanego tu problemu, poziom akulturacji zogni- skowanego wywiadu grupowego w polskim społeczeństwie jest relatyw- nie niski. (Daniłowicz, 2004) Lokalizacja badania Badanie fokusowe (jeśli ma miejsce w profesjonalnej pracowni) jest prze- prowadzane w pomieszczeniu, z jakim zdecydowana większość uczestni- ków nigdy wcześniej się nie zetknęła. Pierwsze wrażenie często wiąże się z odczuwaniem lęku. Stan emocjonalny towarzyszący badanym na początku PROBLEMY ETYCZNE WYNIKAJĄCE Z ELEMENTÓW PROCEDURY 4 ETYCZNE ASPEKTY BADAŃ FOKUSOWYCH Z UDZIAŁEM DZIECI I MŁODZIEŻY WPROWADZENIE Rozdział zawiera przegląd zaleceń ujętych w kodeksach etycznych dotyczą- cych postępowania wobec nieletnich uczestników badań, ze szczególnym uwzględnieniem procedury uzyskiwania świadomej zgody oraz zapewnienia poufności. Opisano także przykładowe dylematy etyczne, trudne do rozstrzy- gnięcia, mimo wsparcia w ustaleniach dekretowych oraz wskazano źródła zagrożeń o charakterze etycznym w badaniach z udziałem dzieci. W ostatniej części zamieszczono przykłady rozwiązywania problemów etycznych w ba- daniach fokusowych z udziałem dzieci w praktyce badawczej. Zasady etyczne obowiązujące wobec dzieci w badaniach fokusowych w znacznej mierze dotyczą postępowania badacza z tą kategorią uczestni- ków przy zastosowaniu dowolnej metody badawczej w obszarze badań so- cjologicznych i społecznych oraz marketingowych. Jednak specyfika fokusa powoduje, że niektóre spośród reguł ogólnych nabierają szczególnego zna- czenia. Na przykład w praktyce badań surveyowych bardzo często przyjmu- je się, że próba obejmuje osoby w wieku powyżej 15. roku życia. W przy- padku zogniskowanego wywiadu grupowego decyzja o minimalnej granicy wiekowej uczestników nie jest taka oczywista. Z kolei badania marketingo- we zazwyczaj nie wikłają badacza w konieczność rozstrzygania problemów etycznych związanych z charakterem informacji uzyskiwanych od niepełno- letnich uczestników. Społeczne i socjologiczne badania fokusowe z udziałem niepełnoletnich szczególnie obfitują w elementy wrażliwe etycznie oraz znakomicie ilustru- ją silne powiązanie między stosowaną metodą a przyjętymi przez badacza zasadami etyki. 194 Etyczne aspekty badań z udziałem … KODEKSY ETYCZNE Refleksja nad etyką postępowania z dziećmi99 w różnych obszarach życia społecznego ma długą historię. Chociaż początki działalności na rzecz ich praw datuje się na wiek XIX, to dekretacja najważniejszych w tym zakresie aktów ustawowych przypada na drugą połowę XX wieku. Szczególną rolę odegrały w tym procesie dylematy związane z udziałem dzieci w badaniach o charakterze medycznym. W tym kontekście sformuło- wano fundamentalne zasady obowiązujące w traktowaniu dzieci jako obiekty badań. Autorzy Wytycznych do badań z udziałem dzieci (Research Involving Children)100, skupieni w University College London Research Ethics Commit- tee, upatrują genezy obecnie obowiązujących zasad etycznych prowadzenia badań z dziećmi w ustaleniach procesu norymberskiego i wypracowanego na ich podstawie Kodeksu Norymberskiego, który reguluje moralne, etyczne i prawne zasady odnoszące się do badań z udziałem ludzi. Niektóre podstawowe zasady sformułowane w opracowanej w 1964 ro- ku (z późniejszymi zmianami) Deklaracji Helsińskiej stały się powszechne i stanowią jednocześnie podstawę do formułowania reguł postępowania wobec dzieci w badaniach społecznych. W przeciwieństwie do zapisów prawnych, żadna z tych reguł nie ma statusu bezwzględnie obowiązującej, chociaż zdaniem niektórych filozofów zasady etyczne są prima facie wiążące we wszystkich sytuacjach z wyjątkiem takich, w których popadają w kon- flikt z zasadami o równej lub większej wadze. Istotne dla przebiegu dyskusji dotyczącej sposobu traktowania nielet- nich jako uczestników badań było także przyjęcie w 1989 r. Konwencji ONZ o Prawach Dziecka. Konwencja ustanawia status dziecka oparty m.in. na na- stępujących założeniach:  dziecko jest samodzielnym podmiotem, ale ze względu na swoją niedoj- rzałość psychiczną i fizyczną wymaga szczególnej opieki i ochrony prawnej,  dziecko jako istota ludzka wymaga poszanowania jego tożsamości, god- ności i prywatności. 99 Stosowany tu termin „dzieci” i „młodzież” obejmuje niezwykle zróżnicowaną kategorię osób, które różnią się między sobą znacznie w poziomie kompetencji intelektualnych, psychologicz- nych, fizycznych i społecznych. Jednak dla potrzeb tych rozważań pominięto rozmaite sposoby definiowania tego, kim jest dziecko i przyjęto, że te określenia odnoszą się do osób, które w świetle polskiego prawa nie osiągnęły pełnoletniości. Ustawa z dnia 6 stycznia 2000 r. o Rzeczniku Praw Dziecka (Dz. U. z 2000 r. Nr 6, poz. 69, z późn. zm.). 100 Research Involving Children, http://ethics.grad. ucl.ac.uk/forms/guidance1.pdf
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Badania fokusowe. Problemy metodologiczne i etyczne
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: