Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00492 007600 12238607 na godz. na dobę w sumie
Bałkany Zachodnie w systemie bezpieczeństwa euroatlantyckiego - ebook/pdf
Bałkany Zachodnie w systemie bezpieczeństwa euroatlantyckiego - ebook/pdf
Autor: , Liczba stron: 668
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-8088-029-0 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> politologia
Porównaj ceny (książka, ebook (-17%), audiobook).
W kolejnym tomie z serii „Bałkany XX/XXI” zaprezentowano studia i szkice z zakresu spraw politycznych, społecznych, gospodarczych oraz wojskowych, a także dyplomatycznych i wywiadowczych, dotyczące państw Bałkanów Zachodnich. Autorzy dzielą się refleksjami m. in. o tym, jakie wyzwania stoją jeszcze przed tym regionem, jakie zagrożenia może spowodować dla Europy i świata ewentualna destabilizacja wewnętrzna w tamtych krajach, a także jak destrukcyjną siłą stał się (nie tylko tam) radykalny islam. Zwracają uwagę na to, jak ważną rolę mogą odgrywać. Bałkany Zachodnie w międzynarodowym systemie bezpieczeństwa. Stawiają również pytania o to, co sprawia, że proces zmian na Bałkanach Zachodnich przebiega dość wolno – czy źródło tego stanu rzeczy tkwi tylko w sprawach wewnętrznych, czy jest to problem szerszy, dotyczący także reakcji społeczności międzynarodowej. Dlaczego mocarstwa nie mogą porozumieć się co do tego, jak i po co wspierać te kraje? Dlaczego organizacje międzynarodowe nie są w stanie zapewnić tam pokojowej stabilizacji? Czy możliwe są kolejne, groźne dla ładu europejskiego i pokoju światowego konflikty zbrojne w tym zapalnym regionie? Rozważania nad tymi ważnymi kwestiami mogą zainteresować nie tylko historyków, politologów, prawników, dziennikarzy, ale także polityków i osoby, którym obszar bałkański jest - z różnych powodów - szczególnie bliski.  
Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Łódź 2015 Albin Głowacki, Sławomir Lucjan Szczesio – Uniwersytet Łódzki Wydział Filozoficzno-Historyczny Katedra Historii Polski i Świata po 1945 r. 90-219 Łódź, ul. A. Kamińskiego 27a RECENZENT Jędrzej Paszkiewicz REDAKTOR INICJUJĄCY Urszula Dzieciątkowska SKŁAD I ŁAMANIE AGENT PR KOREKTA TECHNICZNA Leonora Wojciechowska PROJEKT OKŁADKI Katarzyna Turkowska Zdjęcie wykorzystane na okładce: © Depositphotos.com/R-studio Publikacja bez opracowania redakcyjnego w Wydawnictwie UŁ © Copyright by Authors, Łódź 2015 © Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2015 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.07318.16.0.K Ark. wyd. 28,4; ark. druk. 41,75 ISBN 978-83-8088-028-3 e-ISBN 978-83-8088-029-0 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl tel. (42) 665 58 63 Pamięci Profesora Pawła Chmielewskiego Profesor Paweł Chmielewski Spis treści Od Redakcji ....................................................................... 13 Piotr Żurek Sprowokowany sojusz. Współpraca Jugosławii z NATO (1948–1955) ................................................................... 19 Jacek Wojnicki Kwestia jugosłowiańska w polityce radzieckiej i rosyj- skiej (1945–1999) .......................................................... 47 Sławomir Lucjan Szczesio Percepcja procesu dezintegracji Socjalistycznej Federa- cyjnej Republiki Jugosławii w administracji Geor- ge’a H. W. Busha (do czerwca 1991 r.) ......................... 71 Wiesław Walkiewicz Znaczenie europejskiej drogi rozwoju Bałkanów i wkładu regionu w system bezpieczeństwa zbiorowego ............ 117 Jacek Reginia-Zacharski Tożsamość bezpieczeństwa przestrzeni Bałkanów Za- chodnich w świetle teorii regionalnych kompleksów bezpieczeństwa .............................................................. 153 Spis treści 10 Desirée Pangerc Forced and Illegal Migrations from the Western Balkans to Europe: An Applied Anthropology of Security Ap- proach ............................................................................ 181 Tomasz Bąk Transnarodowa przestępczość zorganizowana na Bałka- nach ................................................................................ 201 Danuta Gibas-Krzak Neoosmanizm – jako idea w tureckiej polityce zagranicz- nej na tle sytuacji geopolitycznej Bałkanów pod ko- niec XX i na początku XXI w. ....................................... 221 Magdalena Rekść Idea nowego jugoslawizmu .................................................. 251 Tadeusz Czekalski Albańska lekcja transformacji ekonomicznej. Społeczno- -ekonomiczne tło i konsekwencje „rewolucji pirami- dowej” 1997 r. ................................................................ 283 Rafał Woźnica Rozpoznawanie i wykrywanie przestępstwa prania brud- nych pieniędzy. Bułgarskie rozwiązania instytucjo- nalne .............................................................................. 307 Wiktor Hebda Bezpieczeństwo energetyczne bałkańskich państw (na przykładzie Republiki Chorwacji oraz Republiki Serbii) ............................................................................ 331 Spis treści 11 Mirella Korzeniewska-Wiszniewska Operacja „Oluja” i spory wokół jej interpretacji ................. 361 Andrzej Krzak Armia chorwacka w systemie obrony państwa (od po- wstania do stanu obecnego). Zarys problemu ............. 399 Krzysztof Krysieniel Kryzys gospodarczy w Bośni i Hercegowinie i jego wpływ na stabilność państwa (wybrane aspekty) ................... 439 Maja Savić-Bojanić Minority Discontent as an Internal Destabilization Fac- tor: The Issue of Territorial Minorities in Bosnia and Herzegovina ........................................................... 459 Konrad Pawłowski Kosowo – od interwencji militarnej do deklaracji niepod- ległości ........................................................................... 485 Ewa Bujwid-Kurek Kosowscy entuzjaści contra kosowscy sceptycy. Dyferen- cjacja państw wobec legalności Republiki Kosowa ..... 501 Duško Radosavljević State Policy of Serbia – National Communities, Citizen- ship and Diaspora ......................................................... 521 Lilianna Miodońska Republika Serbii w NATO? Poszukiwanie nowych kon- cepcji bezpieczeństwa ................................................... 559 12 Anna Jagiełło-Szostak Sytuacja polityczna w Sandżaku a kwestia bezpieczeń- Spis treści stwa narodowego Republiki Serbii ............................... 575 Małgorzata Łakota-Micker Kwestia wielokulturowości Czarnogóry wobec problemu integracji państwa ........................................................ 593 Wojciech Szczepański Republika Czarnogóry jako potencjalny cel rosyjskich działań wywiadowczych (wprowadzenie do problemu) 617 Bibliografia ........................................................................ 639 Wykaz ważniejszych skrótów ........................................ 661 Informacje o Autorach .................................................... 665 Od Redakcji Od historycznych przemian na Bałkanach w końcu XX w., znaczonych tam upadkiem systemu władzy komunistów, roz- padem Socjalistycznej Federacyjnej Republiki Jugosławii, powstaniem na jej obszarze nowych państw narodowych, upłynęło już prawie ćwierć wieku. Jednakże dla tamtejszych społeczeństw okres ten, niestety, nie stał się od razu czasem pokoju, szybkiego ustanowienia i okrzepnięcia demokratycz- nych struktur, dynamicznej transformacji oraz społeczno-po- litycznej i gospodarczej stabilizacji. Wojna domowa, a następ- nie wyjątkowo krwawe konflikty zbrojne między głównymi pojugosłowiańskimi państwami, walki wewnętrzne w Serbii i w Macedonii, interwencja militarna sił NATO – wszystko to po raz kolejny boleśnie przypomniało światu o tym, jak niebezpieczna jest wciąż „bałkańska beczka prochu”. Okazało się, że – mimo wysiłków polityków – nie udało się tam trwale rozwiązać problemów etnicznych, sporów religijnych, załago- dzić zaszłości historyczne. Dlaczego nie udało się? W tym cza- sie pokojowo dokonały się przecież fundamentalne, ustrojowe zmiany w Europie, wynikające z rozpadu bloku socjalistycz- nego. Warto tutaj przypomnieć również o stopniowym rozsze- rzaniu (od roku 2004) Unii Europejskiej o te kraje, które wy- zwoliły się spod kurateli ZSRR i uzyskały pełną suwerenność, i o niektóre państwa, które odrodziły się po rozpadzie „impe- rium zła”. Od 1999 r. do Paktu Północnoatlantyckiego przyję- to szereg członków byłego Układu Warszawskiego. 14 Od Redakcji O ile jednak poszczególne kraje środkowej Europy stosun- kowo szybko znalazły właściwe dla siebie rozwiązania i wkro- czyły na nową drogę rozwoju, to Bałkany pozostawały w tyle za liderami transformacji. Ale nie tylko młode państwa tego regio- nu nie potrafiły początkowo skorzystać z dziejowej szansy. Rodzi się pytanie: Co sprawiało i co wciąż sprawia, że pro- ces zmian na Bałkanach Zachodnich przebiega stosunko- wo wolno? Czy źródło tego stanu rzeczy sprowadza się tylko do spraw wewnętrznych? A może jest to problem szerszy, do- tyczący także reakcji społeczności międzynarodowej? Czyżby mocarstwa nie chciały (nie mogły) się porozumieć co do tego, w jaki sposób, w jakiej skali, w jakich formach i po co wspo- magać tamtejsze (które?) władze? Dlaczego organizacje międzynarodowe nie są w stanie zapewnić tam trwałej pokojowej stabilizacji? Czy możliwe są kolejne, groźne dla ładu europejskiego i pokoju światowe- go, konflikty zbrojne w tym „bałkańskim zapalniku”? Z du- żym zaniepokojeniem obserwujemy przecież np. to, co dzieje się w wieloetnicznej Bośni i Hercegowinie, bo porozumienie z Dayton (1995 r.) właściwie nie rozwiązało definitywnie jej realnych problemów. Trudno przewidzieć, co jeszcze może wy- darzyć się w już niepodległym Kosowie. W siłę rośnie żywioł albański w (pojugosłowiańskiej) Macedonii. Jak długo będą zachowywać się lojalnie wobec Serbii Węgrzy z Wojwodiny? Na ile groźne mogą stać się tendencje separatystyczne San- dżaku? Warto też zauważyć, że Serbom wciąż trudno pogodzić się z tym, co się stało w ostatnim ćwierćwieczu w najbliższym otoczeniu ich obecnego państwa. Dziś społeczność międzynarodowa jest w pełni świadoma potrzeby, wręcz konieczności, zbudowania na Bałkanach (tak- że we własnym interesie) trwałej strefy bezpieczeństwa. Za- danie to jawi się jednak wciąż jako bardzo pilne, ale zarazem jako trudne. Od Redakcji 15 Dobrze więc, że obszar Unii Europejskiej już poszerzył się także o tereny bałkańskie i obejmuje: Grecję (1981 r.), Słowe- nię (2004 r.), Bułgarię (2007 r.), Rumunię (2007 r.) oraz Chor- wację (2013 r.). Stanowi to znakomitą zachętę dla innych, by także poszli tą drogą. Do struktur unijnych kandydują więc również: Czarnogóra, Serbia, Macedonia i Albania. Oznacza to dla nich (i dla całej Europy) zupełnie nowe szanse, możliwo- ści oraz realne perspektywy owocnej współpracy, stabilizacji, rozwoju i dobrobytu. Do NATO przyjęte zostały m.in.: Bułga- ria (2004 r.), Słowenia (2004 r.), Rumunia (2004 r.), Chorwa- cja (2009 r.) i Albania (2009 r.), a w kolejce czekają: Bośnia i Hercegowina, Czarnogóra oraz Macedonia. To dobrze, że tak się stało, bo świadczy o tym, że kraje te wreszcie dojrzały i dołączyły (lub w nieodległej perspekty- wie dołączą) do rodziny demokratycznych państw; że zagwa- rantowanie ich bezpieczeństwa jest i będzie wspólną sprawą także NATO. Bałkany Zachodnie potrzebują dłuższego okresu spokoju i szerokiego, różnorodnego wsparcia międzynarodowego, by, zazwyczaj bolesna, transformacja przyniosła tamtejszym spo- łeczeństwom trwały pokój i dobrobyt. Realnie oceniając, każdy obiektywny obserwator przy- zna, że to, co działo się (i aktualnie dzieje) na Bałkanach Za- chodnich, jest dla badaczy wyjątkowo ciekawe. Ma przy tym nie tylko wewnętrzne, ale też rozmaite międzynarodowe od- niesienia, uwarunkowania i skutki. Tamtejsza, wciąż trud- na, rzeczywistość, nieprzewidywalna przyszłość, dynamika i mnogość wydarzeń, a także ich dramaturgia – zachęcają do zajmowania się nimi. Wyważony dyskurs naukowy, w ramach którego zostało podjętych wiele ważnych, wręcz kluczowych, wątków historii, teraźniejszości i przyszłości Bałkanów Zachodnich, znalazł odbicie m.in. w opublikowanym przez Uniwersytet Łódzki Od Redakcji 16 obszernym wydawnictwie Bałkany Zachodnie między prze- szłością a przyszłością, pod redakcją Pawła Chmielewskie- go i Sławomira Lucjana Szczesio (Łódź 2013). Problematykę tę trudno wyczerpać i dlatego kontynuujemy ją w niniejszym tomie, pogłębiając ją i rozszerzając o nowe wątki. Prezentu- jemy studia i szkice, opracowane przez ponad dwudziestu ba- daczy – historyków i politologów, antropologów, specjalistów od terroryzmu – z kilkunastu ośrodków akademickich z Polski i trojga z zagranicy. Podejmują oni szczegółowe zagadnienia polityczne, społeczne, gospodarcze i wojskowe, a także dyplo- matyczne i wywiadowcze, dotyczące szeroko pojmowanej kwe- stii bezpieczeństwa państw Bałkanów Zachodnich. Pozwalają na snucie refleksji m.in. o tym, jakie wyzwania stoją jeszcze przed nimi; jakie zagrożenia stwarza (może spowodować) dla Europy i świata destabilizacja wewnętrzna w krajach tego regionu; jak destrukcyjną siłą (nie tylko tam) stał się ra- dykalny islam. Zwracają uwagę na to, jak ważną rolę mogą odgrywać Bałkany Zachodnie w międzynarodowym systemie bezpieczeństwa. Przedkładana Czytelnikom publikacja Bałkany Zachod- nie w systemie bezpieczeństwa euroatlantyckiego jest już kolej- ną pracą zbiorową, która ukazuje się w ramach serii „Bałka- ny XX/XXI”, wydawanej przez Centrum Naukowo-Badawcze Uniwersytetu Łódzkiego „Bałkany na przełomie XX/XXI w.”1. Dedykujemy ją twórcy tego Centrum, zmarłemu przedwcze- śnie Profesorowi Pawłowi Chmielewskiemu. Wyrażamy prze- konanie, że stanie się ona – podobnie jak poprzednie – ak- tualną i ciekawą lekturą. Autorzy poszczególnych tekstów są przecież znakomitymi ekspertami, podejmują i diagnozują 1 Wcześniej ukazały się: Bośnia i Hercegowina 15 lat po Dayton. Prze- szłość – teraźniejszość – perspektywy. Studia i szkice, pod red. P. Chmielew- skiego i S.L. Szczesio, Łódź 2011; Bałkany Zachodnie między przeszłością a przyszłością, pod red. P. Chmielewskiego i S.L. Szczesio, Łódź 2013. Od Redakcji 17 kwestie, które żywo interesują nie tylko historyków, polito- logów, dziennikarzy, prawników, ale zwłaszcza polityków i osoby, którym obszar bałkański jest – z różnych powodów – szczególnie bliski. Liczymy na to, że lektura ta pobudzi do refleksji, pozwoli sformułować postulaty i wnioski, które mogą pomóc w choćby częściowym rozwiązywaniu nabrzmia- łych problemów państw regionu Bałkanów Zachodnich. Albin Głowacki Sławomir Lucjan Szczesio Piotr Żurek Sprowokowany sojusz. Współpraca Jugosławii z NATO… (1948–1955) Od zagorzałego wroga do komunistycznego sojusznika Ogłoszona w Bukareszcie 28 czerwca 1948 r. rezolucja II narady Kominformu O sytuacji w Komunistycznej Partii Jugosławii uznawana jest za definitywny początek otwar- tego konfliktu Tito–Stalin. Czytając tekst rezolucji, kluczo- we wydaje się być jej zakończenie, w którym to tzw. zdro- wym elementom w Komunistycznej Partii Jugosławii (KPJ) stawiano „zadanie” zmiany kierownictwa1. Innymi słowy, Kominform otwarcie wzywał członków KPJ do buntu prze- ciwko Josipowi Broz-Ticie i jego grupie. Według planów Kremla, osobą, która zastąpi Titę, miał być niecharyzma- tyczny i posłuszny Sreten Žujović-Crni2. Wszystko wskazuje na to, iż kierownictwo radzieckie spodziewało się szybkiego 1 Rezolucija Informacionog biroa komunističkih partija o stan- ju u Komunističkoj partiji Jugoslavije, [w:] B. Petranović, M. Zečević, Jugoslavija 1918–1988. Tematska zbirka dokumenata, Beograd 1988, s. 926–930. 2 J. Pirjevec, Tito in tovariši, Ljubljana 2011, s. 256. Według Ar- chiwum Mitrochina Žujović był agentem radzieckim, zob. Ch. Andrew, W. Mitrochin, Archiwum Mitrochina, t. I, KGB w Europie i na Zachodzie, Poznań 2009, s. 554–555. Piotr Żurek 20 obalenia Tity. Świadczą o tym ówczesne słowa Józefa Stali- na: kiwnę tym małym palcem, a Tity nie będzie3. Sprawa jed- nak okazała się być trudna do wykonania, co, w ostatecznym efekcie, wywołało u radzieckiego generalissimusa prawdzi- wy szok4. Po fiasku buntu w KPJ Stalinowi nie udało się także doprowadzić do puczu w Jugosłowiańskiej Armii (JA)5. Historycy do dzisiaj zastanawiają się, dlaczego przywódca ZSRR nie zdecydował się na inwazję zbrojną na Federacyj- ną Ludową Republikę Jugosławii (FNRJ). Dlaczego docho- dziło jedynie do przenikania grup dywersyjnych i incyden- tów granicznych? W sumie w latach 1948–1954 było 7877 incydentów6. Z punktu widzenia radzieckiego było, być może, błędem Stalina, iż od razu nie zdecydował się na inwazję na Jugosła- wię i siłowe obalenie Tity. Państwa zachodnie pozostawały przecież wówczas w konflikcie z Jugosławią. Związane to było z prowadzoną przez KPJ od II wojny światowej ekspansyw- ną polityką terytorialną, opartą na realizacji dwóch celów 3 Н.С. Хрущев, Доклад на закрытом заседании XX-го съезда КПСС. О культе личности и его последствиях, Москва 1959, s. 43; V. Dedijer, Novi prilozi za biografiju Josipa Broza Tita, t. III, Beograd 1984, s. 201– 207; M. Adamović, Brozovi strahovi. Kako je čuvan Tito i pokušaji atentata, Beograd 2004, s. 32–39. 4 W. Dziak, Albania między Belgradem, Moskwą a Pekinem 1948– 1978, Warszawa 1991, s. 37–38. 5 Za rezolucją Kominformu opowiedział się m.in. naczelnik Sztabu Ge- neralnego JA Arso Jovanović, który, wraz z generałami Branko Petričevi- ciem i Vlado Dapčeviciem, podjął nieudaną próbę puczu wojskowego. W re- zultacie tego 11 sierpnia 1948 r. Jovanović wraz z generałami próbował dokonać nielegalnego przekroczenia granicy z Rumunią. W tej akcji Jovano- vić poniósł śmierć, a Petričević i Dapčević zostali aresztowani, I. Banac, Sa Staljinom protiv Tita, Zagreb 1990, s. 129–130. 6 B. Dimitrijević, Od Staljina do Atlantskog pakta. Armija u spoljnoj politici Titove Jugoslavije 1945–1958, Beograd 2005, s. 202. Sprowokowany sojusz. Współpraca Jugosławii z NATO… 21 inkorporacyjnych. Chodziło o włączenia do komunistycznej Jugosławii Triestu, Krainy Julijskiej7, Karyntii8 (Zjednoczona 7 Jeszcze na początku 1944 r. Moskwa, wbrew stanowisku aliantów, opowiadała się za przyłączeniem Triestu i całej Krainy Julijskiej do Ju- gosławii. Jednak kiedy w maju 1945 r., wokół spornych obszarów pojawi- ła się groźba konfliktu z Zachodem, Stalin wycofał się z tych planów. Zob.: S. Pons, Stalin, Togliatti, and the Origins of the Cold, „Journal of Cold War Studies” 2001, vol. 3, no. 2, s. 11–13; B. Godeša, Slovenski komuni- sti in umestitev Trsta v program Zedinjene Slovenije med drugo svetovno vojno, „Prispevki za novejšo zgodovino” 2005, god. XLV, br. 2, s. 95; А.П. Сальков, Проблема Юлийской Крайны (Венеции-Джулии) в советской международной политике (1918–1945 гг.), „Российские и славянские исследования” 2009, nr 4, s. 25. Radziecki przywódca już na począt- ku czerwca 1945 r. nakazał: W ciągu 48 godzin musicie wycofać oddziały z Triestu, bo nie życzę sobie z powodu sprawy Triestu wchodzić w III wojnę światową, V. Dedijer, Novi prilozi…, t. II, Rijeka 1981, s. 916–917. W istnie- nie wspomnianego przez Dedijera rozkazu Stalina powątpiewa rosyjski hi- storyk Leonid Gibianskij, zob. Л. Гибианский, Триестский вопрос в конце Второй мировой войны (1944–1945)(c.d.), „Славяноведение” 2001, nr 4, s. 19. W roku 1947 powołano podzielone na strefy A i B Wolne Terytorium Triestu (WTT), zob. V. Ibler, Pariški mirovni ugovor s Italijom od 10. veljače 1947, „Adrias” 2008, sv. 15, s. 47–49. 8 W 1945 r. kierownictwo KPJ pragnęło, aby w Austrii powołano ju- gosłowiańską strefę okupacyjną. Spekulowano też, czy jest możliwa ofensy- wa radziecka ze strony Austrii w kierunku Adriatyku (Triest). Spotkało się to jednak ze sprzeciwem Winstona Churchilla, który dążył do zachowania granicy austriacko-jugosłowiańskiej sprzed Anschlussu Austrii. Natomiast komuniści jugosłowiańscy łudzili się, licząc na wsparcie ze strony Stalina, który de facto popierał stanowisko brytyjskie. I to na skutek postawy towa- rzyszy radzieckich, w maju 1945 r. marszałek Tito wydał rozkaz oddziałom JA wycofać się do przedwojennej linii granicznej, Foreign Relations of the United States. Diplomatic Papers (dalej: FRUS), 1945, vol. V, Europe, Wa- shington 1967, s. 1325; T. Zorn, Nova Jugoslavija in vprašanje severne meje 1943–1945, „Prispevki za zgodovino delavskega gibanja” 1968–1969, letn. VIII–IX, št. 1–2, s. 315; W. Deakin, Britanci, Jugoslovani in Avstrija (1943– maj 1945), „Zgodovinski časopis” 1979, letn. XXXIII, št. 1, s. 120. Zda- niem Ivo Banaca, Stalin obawiał się także, iż jugosłowiańskie roszczenia 22 Słowenia)9 oraz sfederowanie Bułgarii, Albanii i Macedonii Egejskiej (federacja bałkańska)10. Piotr Żurek w stosunku do austriackiej Karyntii mogą zagrozić proradzieckiemu rządo- wi Karla Rennera w Wiedniu, I. Banac, op. cit., s. 31; por.: Sowjetische Po- litik in Österreich 1945–1955 гг. Dokumente aus russischen Archiven, Wien 2005, s. 28–42; Советская политика в Австрии 1945–1955 гг. Сборник документов, Москва–Санкт-Петербург 2006, s. 14. 9 W okresie II wojny światowej komuniści jugosłowiańscy byli faktycz- nymi reprezentantami realizacji dziewiętnastowiecznej słoweńskiej idei zjednoczenia Słowenii. Ta, powstała w okresie Wiosny Ludów, koncepcja po- lityczna głosiła zjednoczenie wszystkich ziem słoweńskich w jeden organizm administracyjno-państwowy. W latach 1941–1945 komuniści jugosłowiańscy ideę tę wprowadzili i dostosowali do swojego programu politycznego, opowia- dając się za zjednoczeniem wszystkich ziem słoweńskich i włączeniem ich do Jugosławii. Do roku 1945 większość tych obszarów została zajęta przez partyzantkę jugosłowiańską. Problemem było jednak utrzymanie tych zdoby- czy i międzynarodowe uznanie nowych granic, zob.: J. Pleterski, Osvobodilna fronta slovenskega naroda in program Zedinjenje Slovenije, [w:] O Osvobo- dilni fronti slovenskega naroda ob njeni 25-letnici v Ljubljani od 28. do 30 aprila 1966. Zbornik razprav in obravnav znanstvenega posvetovanja, Lju- bljana 1966 („Prispevki za zgodovino delavskega gibanja” 1966, letn. 6, št. 1–2), s. 233–244; V. Deželak-Barič, Vloga in značaj Osvobodilne fronte slovenskega naroda, [w:] Slovenci in leto 1941. Znanstveni posvet Šestdeset let od začetka druge svetovne vojne na Slovenskem. Ljubljana, 11.–12. april 2001, Ljubljana 2001 („Prispevki za novejšo zgodovino” 2001, letn. XLI, št. 2), s. 159–167; E. Mally, Demokracija in demokratičnost v Osvobodilni fronti, „Prispevki za novejšo zgodovino” 2011, letn. LI, št. 1, s. 185–206. 10 W tym względzie koncepcja KPJ oparta była na porozumieniu w Bled (1947 r.), czyli przyjęcie zasady ewolucyjnej budowy federacji bał- kańskiej, opartej o Jugosławię. Bułgaria, Albania oraz Macedonia Egejska miały mieć status podobny do istniejących republik federacji jugosłowiań- skiej. Według koncepcji jugosłowiańskich, etapem w budowie federacji bałkańskiej miała być Federacja Słowian Południowych. Natomiast Stalin przebiegle nie odrzucał samej idei powołania federacji bałkańskiej, tylko ne- gował narzucony przez Jugosławię jej tryb budowy i charakter. Radziecki przywódca obawiał się przewagi KPJ w regionie i od lutego 1948 r. lansował swój własny, mglisty i nie sprecyzowany plan sfederalizowania Bałkanów Sprowokowany sojusz. Współpraca Jugosławii z NATO… 23 Elżbieta Znamierowska-Rakk trafnie określa ówczesne ambicje terytorialne Jugosławii mianem hegemonizm Belgra- du11. Ta doktryna polityki jugosłowiańskiej zaogniała także relacje między FNRJ a USA i Wielką Brytanią. Szczególnie było to widoczne w kwestii sporu o Triest i wspierania przez Jugosławię komunistycznej partyzantki w Grecji. Wśród państw bloku radzieckiego titowska Jugosławia uważana była na Zachodzie za wroga numer jeden (pod względem ideologii komunistycznej KPJ była najbardziej dogmatyczną partią bloku wschodniego). Dlatego też, kiedy doszło do konfliktu Tito–Stalin, uznano to za sytuację sprzyjającą interesom USA i Wielkiej Brytanii. Początkowo, nawet z uczuciem pewnej sa- tysfakcji, oczekiwano na Zachodzie, iż Stalin ukarze znienawi- dzonego Tito inwazją na Jugosławię. Już 30 czerwca minister spraw zagranicznych Wielkiej Brytanii, Ernest Bevin, w in- strukcji skierowanej do brytyjskiej ambasady w Waszyngtonie wyraził opinię, iż najlepiej zachować wstrzemięźliwość wobec tego konfliktu − niech się komuniści spierają12. Podobna opi- nia panowała w amerykańskiej dyplomacji. Świadczy o tym m.in. fakt, iż pod koniec września 1948 r. radca ambasady i Europy Środkowo-Wschodniej pod egidą ZSRR. W odróżnieniu od koncep- cji jugosłowiańskiej, plan Stalina odrzucał inkorporację Macedonii Egejskiej i określał w niej drugorzędną rolę Jugosławii, zob.: S. Nešović, Bledski spo- razumi. Tito–Dimitrov (1947), Zagreb 1979, s. 49–73; E. Kardelj, Sećanja, Beograd 1980, s. 111–120; M. Djilas, Rozmowy ze Stalinem, przeł. A. Cioł- kosz, Warszawa 1991, s. 143–156; Л. Гибианский, К истории советско- -югославского конфликта 1948–1953 гг. Секретная советско-югославо- -болгарская встреча в Москве 10 февраля 1948 года, „Советское славяноведение” 1992, nr 1, s. 49–55. Por. E. Znamierowska-Rakk, Federa- cja Słowian południowych w polityce Bułgarii po II wojnie światowej. Korze- nie – próby realizacji – upadek, Warszawa 2005. 11 E. Znamierowska-Rakk, op. cit., s. 243. 12 Đ. Tripković, Zapadne sile i konflikt Tito–Staljin 1948. godine, „Ju- goslovenski istorijski časopis” 1996, br. 1–2, s. 138–139. Piotr Żurek 24 USA w Belgradzie, Robert Borden Reams, sugerował Depar- tamentowi Stanu, iż, ze względu na kolidującą z interesami Zachodu politykę Tity wobec Triestu i Grecji, sowiecki atak na Jugosławię mógłby być w naszym interesie13. Ze strategicznego punktu widzenia niewątpliwie lata 1948–1949 były najkorzystniejszym okresem na przeprowa- dzenie inwazji ZSRR na Jugosławię. Dlaczego jednak wów- czas do niej nie doszło? Moim zdaniem, Stalina powstrzymały od tego zamiaru przede wszystkim dwa czynniki: – za długo łudził się on, że Tito zostanie obalony na sku- tek spisku wewnętrznego; – sam był wielkim serbofilem i zdawał sobie sprawę, iż in- terwencja doprowadzi do zmasakrowania znacznej liczby lud- ności Jugosławii (głównie wyznawców prawosławia), tradycyj- nie nastawionej prorosyjsko. A to doprowadziłoby do utraty przez Moskwę naturalnego przyczółka na Bałkanach. Bardzo dotkliwym ciosem dla Jugosławii stały się stop- niowo wprowadzane przez ZSRR i jego satelity sankcje gospodarcze. Jedynym „oknem na świat” stawał się wów- czas Zachód. Sprawa okazała się jednak skomplikowana. Ze względu na sytuację wokół Triestu i kwestię grecką, sto- sunki Jugosławii z Zachodem były wówczas bardzo napięte. Tito i jego towarzysze mieli wówczas dużo szczęścia. Miano- wicie, praktycznie w tym samym czasie, kiedy wybuchł kon- flikt Tito–Stalin, doszło do pierwszego kryzysu berlińskiego. W czerwcu 1948 r. rozpoczęła się blokada zachodnich sekto- rów Berlina i „zimna wojna” nabrała nowego wymiaru. We- dług amerykańskiego historyka – Vojtecha Mastnego, wpro- wadzona przez Sowietów blokada miasta miała charakter niezaplanowany i improwizowany (Stalin sam zainicjował 13 FRUS, 1948, vol. IV, Eastern Europe; The Soviet Union, Washing- ton 1988, s. 1111. Sprowokowany sojusz. Współpraca Jugosławii z NATO… 25 to przedsięwzięcie, którym pokierował z przesadną nonsza- lancją)14. Wydaje się, iż podobna sytuacja zaistniała w kwe- stii Jugosławii, w której to Stalin pokierował się własną am- bicją i zadziałał impulsywnie. Pierwszy kryzys berliński mógł się przerodzić w otwartą konfrontację militarną między ZSRR a Zachodem. Dlatego też Stany Zjednoczona, jak i Wielka Brytania, poszukiwały no- wych przyczółków w konflikcie ze Związkiem Radzieckim. Już wkrótce stała się nim Jugosławia. Nie było przypadkiem, iż kilka dni przed ogłoszeniem bukaresztańskiej rezolucji, prezydent USA Harry Truman zgodził się na odblokowanie dla FNRJ rezerw złota, jakie zostały przed wojną zdeponowane za granicą przez księcia regenta Pawła Karađorđevicia. Departament Stanu uzna- wał, iż „schizma” Jugosławii Tity stanowi kapitalny moment na osłabienie aktywności radzieckiej w Europie. Amerykanie słusznie zauważyli, iż zbuntowana Jugosławia, będąca dotąd w stosunku do Włoch, Grecji i Austrii aktywnym narzędziem ekspansywnej ideologii komunistycznej, może wkrótce za- cząć pełnić rolę odwrotną i stać się strefą buforową, poważ- nie ograniczającą wpływy Kremla w basenie Morza Adriatyc- kiego15. Podobnie zaczęli również myśleć Brytyjczycy, którzy uważali, iż zaistniała sytuacja „zmiękczy” Titę. W Foreign Office już pod koniec czerwca 1948 r. przewidywano, że zaist- niała sytuacja doprowadzi do wycofania się Jugosławii z po- pierania gen. Markosa w Grecji16. Głównym inicjatorem polityki dostosowywania Jugo- sławii do celów strategicznych Zachodu poprzez interwencję 14 V. Mastny, Stalin i zimna wojna. Sowieckie poczucie zagrożenia, tł. M. Werner, Warszawa 2006, s. 94. 15 J. Pirjevec, Tito in tovariši…, s. 284–285. 16 Đ. Tripković, op. cit., s. 139. Piotr Żurek 26 ekonomiczną był ówczesny ambasador USA w Jugosławii – Cavendish Cannon17. Z drugiej zaś strony kierownictwo KPJ zdawało sobie sprawę, iż tylko pomoc Zachodu może je uratować. Jednocze- śnie obawiało się, iż zmiana orientacji uzależni gospodarczo Jugosławię od Zachodu. W konsekwencji tego FNRJ utraciłaby swój dotychczasowy wizerunek najzagorzalszego przeciwnika zachodniego kapitalizmu. A to naraziłoby KPJ na kolejne zarzuty. Poza tym kierownictwo w Belgradzie łudziło się ciągle, iż stosunki z Kremlem ulegną poprawie. Dlatego też dyplomacja jugosłowiańska, nie chcąc palić mostów na wschodzie, bardzo ostrożnie podchodziła do poszerzenia kontaktów z Zachodem. Jednak ze względu na izolację i coraz gorszą sytuację polityczną, zmuszona była prosić Zachód o po- moc zarówno ekonomiczną, jak i wojskową18. W polityce zagranicznej konflikt z Moskwą ostatecznie zastopował „hegemonizm Belgradu”. Nowa sytuacja politycz- na postawiła nie lada zadanie przed dyplomacją jugosłowiań- ską. We wrześniu 1948 r. na czele Ministerstwa Spraw Zagra- nicznych stanął Edvard Kardelj, który podjął się wyrwania FNRJ z zamkniętego kręgu19. Szczególnie dotkliwe w stosun- kach międzynarodowych dla Belgradu było osamotnienie, które zmuszało dyplomację jugosłowiańską do działań. 5 paź- dziernika wiceminister spraw zagranicznych FNRJ, Aleš Bebler, odbył poufną rozmowę z ministrem stanu w Foreign Office, Hectorem McNeilem. W trakcie tego spotkania Be- bler przedstawił brytyjskiemu dyplomacie problemy swojego rządu, wynikające z izolacji i blokady ekonomicznej. Fatalna sytuacja groziła załamaniem się planu pięcioletniego i tylko 17 FRUS, 1948, vol. IV, s. 1102. 18 Đ. Tripković, op. cit., s. 144–149. 19 E. Kardelj, op. cit., s. 132. Sprowokowany sojusz. Współpraca Jugosławii z NATO… 27 pomoc Londynu mogłaby temu zapobiec. McNeil wkrótce złożył raport z tego spotkania zwierzchnikom. Misja Beble- ra osiągnęła zamierzony skutek. Rząd brytyjski życzliwie potraktował kwestię udzielenia pomocy Jugosławii. Trafnie odzwierciedlają to słowa ministra spraw zagranicznych Wielkiej Brytanii, E. Bevina, odnoszące się do Tity: keep him afloat (utrzymać na powierzchni)20. Poza tym, zgodnie z nową polityką zagraniczną FNRJ, zaczęły się ocieplać, do- tąd napięte, stosunki między dyplomatami jugosłowiańskimi a amerykańskimi21. Innymi słowy, w sferze globalnej postawa Jugosławii sta- ła się, według strategii zimnowojennej USA, przyczółkiem w walce o powstrzymywanie ekspansji ZSRR. Sytuacja ta do- prowadziła w ówczesnych stosunkach międzynarodowych do pewnego precedensu, polegającego na tym, iż FNRJ de fac- to stała się amerykańskim komunistycznym sojusznikiem22. W zachodnich koncepcjach strategicznych zaczęto do- strzegać Jugosławię jako narzędzie do wewnętrznego rozbija- nia monolitu bloku radzieckiego. Strategia ta wdrażana była w latach 1948–1953. Według Beatrice Heuser, ze względu na zachodnie cele strategiczne okres ten można dzielić na dwa etapy: – lata 1948–1950 − kiedy uważano Jugosławię za „ide- ologiczny klin” lub „grot wbity w bok” komunistycznemu monolitowi; – lata 1950–1953 − kiedy Jugosławię traktowano jako „tarczę obronną” NATO23. 20 J. Pirjevec, Tito in tovariši…, s. 286–288. 21 T. Jakovina, Američki komunistički saveznik. Hrvati, Titova Ju- goslavija i Sjedinjene Američke Države 1945–1955, Zagreb 2003, s. 260. 22 Idem, Socijalizam na američkoj pšenici, Zagreb 2002, s. 27. 23 B. Heuser, Western containment policies in the cold war. The Yugoslav case 1948–53, London–New York 1989, s. XI.
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Bałkany Zachodnie w systemie bezpieczeństwa euroatlantyckiego
Autor:
,

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: