Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00323 004586 12223747 na godz. na dobę w sumie
Bankowość - ebook/pdf
Bankowość - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 317
Wydawca: C. H. Beck Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-255-4094-4 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> biznes >> bankowość i finanse
Porównaj ceny (książka, ebook (-5%), audiobook).

Publikacja, aczkolwiek ma charakter podręcznikowy, przedstawia indywidualne poglądy jej współautorów, wybitnych znawców problematyki bankowości z wielu ośrodków naukowych w Polsce. Książka dotyczy przede wszystkim stabilności i sieci bezpieczeństwa sektora bankowego, produktów i usług bankowych, zarządzania ryzykiem bankowym oraz zasad konstruowania portfela aktywów banku, a także oceny i kontroli banków.

Podręcznik „Bankowość” pod red. nauk. Małgorzaty Zaleskiej może być rekomendowany dla studentów kierunków ekonomicznych oraz innych osób zainteresowanych poznaniem podstaw bankowości. Jest opracowaniem opartym na najnowszym stanie wiedzy z zakresu bankowości. Zawiera elementarną terminologię tego przedmiotu, przekazuje informacje o strukturach i instytucjach tworzących system bankowy, opisuje podstawowe normy i regulacje prawne stanowiące podstawę działalności banków, wskazuje na relacje zachodzące między bankami a ich klientami, przybliża metody oceny efektywności funkcjonowania banków. Można zakładać, że student, posługując się tym podręcznikiem, potrafi prawidłowo interpretować zjawiska zachodzące w gospodarce z udziałem banków i dokonywać ich oceny. Tym samym podręcznik dobrze wpisuje się we wdrażane aktualnie zasady kształcenia oparte na Krajowych Ramach Klasyfikacji.

Prof.  dr hab. Jerzy Węcławski

Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie

Podręcznik powstał w odpowiedzi na potrzeby środowiska akademickiego i z inspiracji Komitetu Nauk o Finansach PAN. Jego twórcy to międzyuczelniany zespół autorski złożony  pracowników naukowo-dydaktycznych katedr bankowych i finansowych

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Redakcja naukowa Małgorzata Zaleska BankowoÊç PODR¢CZNIK REKOMENDOWANY PRZEZ KOMITET NAUK O FINANSACH PAN BankowoÊç E Autorzy: Krystyna Brzozowska S Danuta Dziawgo Leszek Dziawgo Stanisław Flejterski Andrzej Gospodarowicz Krzysztof Jajuga Agnieszka Janc Alfred Janc Jan KoleÊnik Monika Marcinkowska Ryszard Mikołajczak Paweł Niedziółka Jerzy Nowakowski Stanisław Owsiak Maciej S. Wiatr Małgorzata Zaleska Marian ˚ukowski N A N I F Redakcja naukowa Małgorzata Zaleska BankowoÊç Wydawnictwo C.H. Beck Warszawa 2013 Wydawca: Dorota Ostrowska-Furmanek Redakcja merytoryczna: Agnieszka Niegowska Recenzent: prof. dr hab. Jerzy Węcławski Projekt okładki i stron tytułowych: GRAFOS Ilustracja na okładce: © deenphoto/iStockphoto.com Seria: Finanse Podręcznik rekomendowany przez Komitet Nauk o Finansach PAN © Wydawnictwo C.H. Beck 2013 Wydawnictwo C.H. Beck Sp. z o.o., ul. Bonifraterska 17, 00-203 Warszawa Skład i łamanie: Studio Graficzne MIMO Michał Moczarski Druk i oprawa: Interdruk, Warszawa ISBN 978-83-255-4093-7 ISBN e-book 978-83-255-4094-4 Spis treści Wstęp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1. System bankowy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.1. Sieć stabilności finansowej (Małgorzata Zaleska) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9 11 11 1.1.1. Bank centralny (Stanisław Owsiak) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13 1.1.2. Nadzór finansowy (Małgorzata Zaleska) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 36 1.1.3. System ochrony klientów sektora finansowego (Małgorzata Zaleska) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 41 1.2. Banki i inne instytucje kredytowe (Małgorzata Zaleska) . . . . . . . . . . . . . . . . . 48 1.2.1. Pojęcie i rodzaje banków (instytucji kredytowych) . . . . . . . . . . . . . . . . 48 1.2.2. Licencjonowanie działalności bankowej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 53 1.2.3. Sankcje wobec banków . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 56 1.3. Instytucje tworzące infrastrukturę systemu bankowego (Marian Żukowski) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 57 1.3.1. Krajowa Izba Rozliczeniowa SA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 57 1.3.2. Instytucje systemu wymiany informacji gospodarczych . . . . . . . . . . . . 62 2. Produkty i usługi finansowe oraz ich dystrybucja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 72 2.1. Pojęcie i charakterystyka produktów i usług bankowych (Monika Marcinkowska) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 72 2.1.1 Depozyty . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 76 2.1.2. Kredyty . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 79 2.1.3. Rozliczenia pieniężne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 83 2.2. Segmentacja klientów bankowych (Monika Marcinkowska) . . . . . . . . . . . . . . 86 2.2.1. Kapitał relacji z klientami i zarządzanie relacjami z klientami . . . . . . . 86 2.2.2. Cele i zasady segmentacji klientów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 90 2.2.3. Kryteria segmentacji klientów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 93 2.2.4. Metody segmentacji klientów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 98 2.3. Obsługa klientów korporacyjnych (Krystyna Brzozowska) . . . . . . . . . . . . . . . . 101 2.4. Obsługa mikro-, małych i średnich przedsiębiorstw (Stanisław Flejterski) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 120 2.5. Private banking (Leszek Dziawgo) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 134 2.5.1. Zakres bankowej obsługi klienta indywidualnego . . . . . . . . . . . . . . . . . 134 2.5.2. Podstawowa definicja private banking . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 135 5 Spis treści 2.5.3. Kategorie klientów private banking . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 135 2.5.4. Cele private banking . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 137 2.5.5. Oferta produktów i usług private banking . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 138 2.5.6. Dobór produktów i usług . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 140 2.5.7. Bankowy doradca klienta . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 141 2.5.8. Otwarta platforma produktowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 142 2.5.9. Kanały dystrybucji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 143 2.5.10. Światowy rynek private banking . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 143 2.5.11. Znaczenie private banking dla bankowości i gospodarki . . . . . . . . . . . 145 2.5.12. Wybrane kwestie terminologiczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 146 2.5.13. Polski rynek private banking . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 147 2.6. Obsługa klienta masowego (Danuta Dziawgo) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 148 2.6.1. Istota i specyfika obsługi klienta masowego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 148 2.6.2. Finanse gospodarstw domowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 150 2.6.3. Oferta bankowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 152 2.6.4. Kanały dystrybucji oferty bankowej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 158 2.6.5. Wykluczenie finansowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 160 3. Ryzyko w działalności bankowej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 163 3.1. Ryzyko kredytowe (Maciej S. Wiatr) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 163 3.1.1. Pojęcie i podstawowe klasyfikacje ryzyka kredytowego . . . . . . . . . . . . 163 3.1.2. System zarządzania ryzykiem kredytowym . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 167 3.1.3. Pomiar ryzyka kredytowego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 168 3.1.4. Rola zabezpieczeń spłat kredytu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 171 3.1.5. Limity kredytowe i rezerwy celowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 174 3.1.6. Monitoring kredytowy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 179 3.2. Ryzyko rynkowe (Paweł Niedziółka) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 181 3.2.1. Istota ryzyka rynkowego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 181 3.2.2. Pomiar ryzyka rynkowego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 181 3.2.3. Metody ograniczania ryzyka rynkowego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 190 3.3. Ryzyko operacyjne (Paweł Niedziółka) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 193 3.3.1. Istota i źródła ryzyka operacyjnego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 193 3.3.2. Pomiar ryzyka operacyjnego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 199 3.3.3. Wybrane rozwiązania instytucjonalne ukierunkowane na ograniczenie ryzyka operacyjnego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 204 3.4. Ryzyko płynności (Paweł Niedziółka) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 205 3.4.1. Istota płynności banku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 205 3.4.2. Płynność portfela aktywów oraz stabilność źródeł finansowania – poziom mikro . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 206 3.4.3. Płynność banku – analiza struktury bilansu oraz metody prognozowania płynności . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 207 3.4.4. Wpływ otoczenia rynkowego na płynność banku . . . . . . . . . . . . . . . . . 210 3.5. Nowa Umowa Kapitałowa (Jan Koleśnik) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 213 3.5.1. Wymogi kapitałowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 213 3.5.2. Kapitał regulacyjny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 218 3.5.3. Współczynnik adekwatności kapitałowej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 218 3.5.4. Proces analizy nadzorczej oraz dyscyplina rynkowa . . . . . . . . . . . . . . . 220 3.5.5. Basel III . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 221 4. Zarządzanie portfelem i metody oceny banku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 225 4.1. Zarządzanie aktywami i pasywami banku (Jerzy Nowakowski) . . . . . . . . . . . 225 4.1.1. Zarządzanie portfelem pasywów (struktura finansowania) (Ryszard Mikołajczak) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 227 6 Spis treści 4.1.2. Zarządzanie portfelem kredytowym (Jerzy Nowakowski) . . . . . . . . . . 235 4.1.3. Zarządzanie portfelem inwestycyjnym (Krzysztof Jajuga) . . . . . . . . . . 244 4.2. Metody oceny i analizy ekonomiczno-finansowej banku (Andrzej Gospodarowicz) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 261 4.2.1. Cele analizy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 262 4.2.2. Metody analizy i oceny banku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 263 4.2.3. DEA jako metoda oceny i analizy banku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 266 4.2.4. Analiza i ocena banku przy wykorzystaniu wielowymiarowego podejścia DEA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 275 4.3. Audyt działalności bankowej (Agnieszka Janc, Alfred Janc) . . . . . . . . . . . . . . . 280 4.3.1. Definicje audytu wewnętrznego i jego miejsce w działalności bankowej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 281 4.3.2. Standardy i regulacje w obszarze audytu wewnętrznego . . . . . . . . . . . 284 4.3.3. Organizacja audytu w banku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 285 4.3.4. Rola i funkcje komitetu audytu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 295 Bibliografia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 305 Indeks . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 311 Wstęp Przekazuję Państwu książkę wyjątkową, bo napisaną przez wybitnych współcze- snych znawców problematyki bankowości z wielu ośrodków naukowych w Polsce. Ideą tej publikacji było przedstawienie indywidualnych poglądów jej współ- autorów, toteż ingerencja w teksty rozdziałów została ograniczona do minimum. Niektórzy z nich różnie postrzegali wagę poszczególnych zagadnień oraz pożąda- ny sposób ich prezentacji. Dzięki temu w kolejnych rozdziałach mogą Państwo nie tylko zaznajomić się z problematyką współczesnej bankowości, ale także poznać różne podejścia do prezentowania zagadnień. Równocześnie – z uwagi na podręcznikowy charakter książki – opinie i oceny współczesnych zjawisk zostały ograniczone, a  prezentowanym treściom nadano charakter ponadczasowy, choć oczywiście w pewnym okresie. Świat bankowości zmienia się bowiem dynamicznie. Współczesny kryzys uwypuklił m.in. znaczenie bankowości dla gospodarki, jej rozwoju i stabilności. Nie umnieszając znaczenia perspektywy makroekonomicz- nej, w publikacji odniesiono się przede wszystkim do zasad funkcjonowania insty- tucji sieci bezpieczeństwa i samych banków. W znacznej mierze książka ta dotyczy problematyki stabilności i sieci bezpie- czeństwa sektora bankowego, produktów i  usług bankowych, zarządzania ryzy- kiem bankowym oraz zasad konstruowania portfela aktywów banku, a także oce- ny i  kontroli banków. Przedstawione zagadnienia prezentowane są w  kolejnych rozdziałach. Książka ta nie powstałaby, gdyby nie Komitet Nauk o  Finansach PAN i  zaan- gażowanie wielu osób, w tym przede wszystkim autorów i recenzenta. Dziękując wszystkim twórcom za współpracę, życzę Czytelnikom owocnego studiowania za- proponowanych treści. Prof. zw. dr hab. Małgorzata Zaleska 9 1 System bankowy 1.1. Sieć stabilności finansowej Małgorzata Zaleska Współczesne systemy finansowe, które obejmują m.in. system bankowy, mają strukturę dwustopniową. Pierwszy, wyższy stopień, stanowią nie tylko banki centralne, ale też wszystkie instytucje tworzące sieć bezpieczeństwa, mające jednocześnie określone, przypisane przez prawo kompetencje władcze. Drugi szczebel, równie ważny, reprezentują banki i pozostałe instytucje finansowe. Do głównych podmiotów tworzących sieć stabilności finansowej zaliczyć należy władze rządowe (ze szczególną rolą resortów finansów), banki central- ne, nadzory nad rynkami finansowymi (w tym sektorem bankowym) oraz sys- temy gwarantowania depozytów. W Polsce organami takimi są odpowiednio: Ministerstwo Finansów (MF), Narodowy Bank Polski (NBP), Komisja Nadzoru Finansowego (KNF) i  Bankowy Fundusz Gwarancyjny (BFG). Trzy pierwsze tworzą Komitet Stabilności Finansowej (KSF), który ma m.in. koordynować sy- tuację w przypadku kryzysu na polskim rynku finansowym. Ministerstwo Finansów pełni także różne funkcje wychodzące poza sfery rynku finansowego. Z punktu widzenia sektora bankowego podkreślić należy, iż minister finansów jako jedyny w sieci bezpieczeństwa ma inicjatywę ustawo- dawczą, a ponadto jako reprezentant pańswa może wspomagać banki znaczą- cymi kwotami w przypadku poważnych trudności o charakterze systemowym. Narodowy Bank Polski, dbający przede wszystkim o stabilność poziomu cen, spełnia także wiele innych istotnych funkcji. Biorąc pod uwagę omawiane za- gadnienie, wspomnieć należy, że NBP jest odpowiedzialny za stabilność i roz- 11 1. System bankowy wój systemu bankowego. Bank centralny może m.in.  wspomagać finansowo banki, przede wszystkim w przypadku problemów płynnościowych, dysponuje też szerokim zapleczem analitycznym odnoszącym się do czynników makro- ekonomicznych, ryzyka systemowego i pojedynczych banków. Komisja Nadzoru Finansowego ma zaś dbać o stabilność i bezpieczeństwo sektora bankowego oraz zgromadzonych w nim środków finansowych, a tak- że chronić klienta bankowego –  konsumenta, w  tym kredytobiorcę –  oraz sprawdzać, czy banki działają zgodnie z przepisami prawnymi. Jednak KNF nie została wyposażona w środki finansowe przeznaczone na pomoc bankom czy interweniowanie na rynku bankowym. Ma natomiast znaczące możliwo- ści analityczne pozwalające diagnozować sytuację ekonomiczno-finansową poszczególnych banków. Może także żądać od banków informacji, kontrolo- wać je, nakładać na nie sankcje oraz stanowić obowiązujące je wymogi regu- lacyjne. Bankowy Fundusz Gwarancyjny, obok prowadzonej działalności gwaran- cyjnej w przypadku upadłości banku, dysponuje środkami finansowymi słu- żącymi pomaganiu bankom mającym problemy w  zakresie wypłacalności, czyli w szczególności bankom generującym straty. Pomoc Funduszu przyjmu- je postać preferencyjnych pożyczek, a  zatem m.in.  nisko oprocentowanych, z długą karencją w spłacie. Pożyczki mogą być udzielane bankowi mającemu trudności finansowe na tzw. samodzielną sanację lub bankowi w dobrej sytu- acji na przejęcie banku przeżywającego trudności. Środki na działalność po- mocową pochodzą od banków zobligowanych do corocznych opłat na fundusz pomocowy gromadzony w BFG. Opłata ta jest bezzwrotna, tworzona na zasa- dzie ex ante. Zgromadzone w ten sposób środki niezaangażowane w danym momencie w pomoc lokowane są w bezpieczne papiery wartościowe, z któ- rych zwrot powiększa możliwości interwencyjne Funduszu. Wysokość rocz- nych opłat jest pośrednio uzależniona od skali ryzyka podejmowanego przez banki oraz od oceny bezpieczeństwa sektora bankowego. W celu stworzenia możliwości oceny skali ryzyka oraz oceny kondycji poszczególnych banków, a także sektora bankowego BFG został wyposażony w zaplecze analityczne. Analizy przezeń prowadzone powinny mieć na celu przede wszystkim ocenę ryzyka upadłości banków, a zatem winny być skupione na systemach wczes- nego ostrzegania. Obowiązujące w Polsce zasady w zakresie działalności pomocowej są zbież- ne z tendencjami globalnymi, zgodnie z którymi dąży się do tego, aby w każ- 12 1.1. Sieć stabilności finansowej dym kraju funkcjonował fundusz ratunkowy wspierający banki przeżywające trudności i aby środki na ten fundusz gromadzone były na zasadzie ex ante. Z powyższych rozważań wynika, iż trzy z wyżej wymienionych instytucji – MF, NBP, BFG – przy czym każda z nich z innego tytułu, dysponują możli- wościami dostarczenia środków finansowych do sektora bankowego, w  tym do poszczególnych banków z trudnościami. Równocześnie trzy z omawianych instytucji, choć inne – NBP, KNF i BFG – prowadzą niekiedy zazębiające się ana- lizy sektora bankowego. 1.1.1. Bank centralny Stanisław Owsiak Istota bankowości centralnej Bank centralny zajmował w  przeszłości, i  zajmuje nadal, szczególne miejsce w systemie ekonomicznym i społecznym. Ta wyjątkowość wynika z charakteru pieniądza, a zwłaszcza z monopolu systemu bankowego na jego tworzenie. Aby lepiej zrozumieć pozycję banku centralnego w systemie ekonomicznym i spo- łecznym, trzeba odwołać się do cech dzisiejszego pieniądza. Współczesny pieniądz jest pieniądzem papierowym, państwowym, opartym na przymusie prawnym, na zaufaniu (pieniądz fiducjarny). Jednocześnie państwo, będące instytucją złożoną, daje gwarancję, że pieniądz ten będzie miał ekonomicz- ne zabezpieczenie. I tak, konkretnym organem państwa, który odpowiada za współczesny pieniądz, jest bank centralny: to od jego działalności zależy, czy pieniądz skutecznie spełnia swe tradycyjne funkcje ekonomiczne: środka płatniczego, środka wymiany, miernika wartości, tezauryzacji, czyli gromadzenia oszczędności, międzynarodowego środka płatniczego. Znaczenie banku centralnego w funkcjonowaniu współczesnego pieniądza wzrosło z chwilą demonetyzacji złota, czyli zerwania jego więzi z kruszcami. Stworzyło to technicznie nieograniczone możliwości tworzenia pieniądza za- równo przez bank centralny, jak i przez banki komercyjne. W przypadku banku centralnego warunkiem tworzenia pieniądza papierowego jest odpowiedniej 13 1. System bankowy jakości papier i technologia drukowania pieniądza. W przypadku banków ko- mercyjnych nawet takie warunki nie są konieczne, gdyż kreują one pieniądz bezgotówkowy w formie zapisów księgowych na rachunkach klientów. Wobec zerwania więzi pieniądza ze złotem (kruszcami) fundamentalną kwestią stało się zabezpieczenie ekonomiczne emisji pieniądza. Stanowią je przede wszystkim towary i usługi oraz inne aktywa rzeczowe (nieruchomości). Emisja pieniądza oraz dbałość o jego zabezpieczenie przesądzają o roli banku centralnego w systemie ekonomicznym i społecznym. Odpowiedzialność banku centralnego za pieniądz i możliwości spełniania przez niego funkcji ekonomicz- nych jest tym większa, gdy uwzględni się mechanizm tworzenia współczesnego pieniądza. W mechanizmie tym istotną rolę odgrywają banki komercyjne, któ- re w swojej działalności kierują się maksymalizacją zysku. Bank centralny na- tomiast, wykonując swoją misję wobec społeczeństwa i gospodarki, musi kon- trolować działalność banków komercyjnych, aby przez ekspansję nie naruszały zabezpieczenia ekonomicznego pieniądza. Monopol systemu bankowego na tworzenie pieniądza oznacza pozba- wienie rządu przywileju emisji pieniądza skarbowego dla finansowania wydat- ków publicznych. Rozwiązanie takie jest fundamentalnym warunkiem zacho- wania kontroli nad sferą pieniądza w sytuacji braku dochodów na finansowanie niezbędnych wydatków. W  takiej sytuacji istniałaby pokusa wykorzystania przez rząd banku centralnego do finansowania deficytów budżetowych. Jed- nak emisja takiego pieniądza oznaczałaby tworzenie pieniądza, który nie miał- by zabezpieczenia ekonomicznego w towarach i usługach, co groziłoby inflacją. System bankowy jako całość, w której bank centralny odgrywa wiodącą rolę, powinien także zapewnić rządowi dostęp do pieniądza pożyczkowego (kredy- towego), jednak bez bezpośredniego zaangażowania banku centralnego. Funkcje banku centralnego W ujęciu klasycznym wyróżnia się funkcje banku centralnego jako: banku emisyjnego posiadającego wyłączne prawo do emisji znaków pie- niężnych, banku banków komercyjnych, w ramach której to funkcji bank centralny realizuje – za pomocą odpowiednich narzędzi – założenia polityki monetarnej, a także pełni funkcję ostatniej instytucji kredytowej dla banków komercyjnych, banku państwa, kasjera rządu (obsługa budżetu państwa). 14 1.1. Sieć stabilności finansowej Bank centralny kreuje dwa rodzaje pieniądza: centralny pieniądz gotówkowy –  charakteryzujący się absolutną płyn- nością, pieniądz bezgotówkowy, wkładowy (żyrowy) –  pełniący funkcję cen- tralnego pieniądza rezerwowego [Iwanicz-Drozdowska, Bartkowiak, 2002, s. 43– 58]. Pieniądz gotówkowy obsługuje sferę dochodową i  konsumpcyjną, a  poza tym jako prawny środek płatniczy posiada moc zwalniania z zobowiązań. Nato- miast pieniądz bezgotówkowy, stosownie do swej nazwy, występuje wyłącznie w formie zapisów na bankowych rachunkach depozytowych. Właściciel środ- ków na rachunkach depozytowych przekazuje bankowi dyspozycje odnośnie do uruchomienia tych środków pieniężnych w celu regulowania zobowiązań wobec kontrahentów. Na rachunkach tych gromadzone są także należności właściciela rachunku. Bank dokonuje tych operacji na pieniądzu bezgotówko- wym, przenosząc wirtualne środki pieniężne z rachunku klienta na rachunek innego klienta w tym samym albo w innym banku. Źródłem centralnego pie- niądza wkładowego jest wkład pierwotny gotówkowy właściciela rachunku, jak również wkład pochodny (wtórny), którego źródłem są kredyty udzielane bankom komercyjnym. Pieniądz bezgotówkowy powstaje również przy zakupie przez bank centralny aktywów pieniężnych krajowych (papiery wartościowe o stałym oprocentowaniu) i zagranicznych (dewizy) oraz złota [Domaszewicz, 1995, s. 78– 79]. Ze względu na to, iż w praktyce niełatwo jest odróżnić wkład pierwotny od wkładu wtórnego, a pieniądz bezgotówkowy kreowany w wyniku akcji kredytowej banków komercyjnych zwiększa ilość pieniądza w obiegu, na bank centralny nałożony jest obowiązek kontroli działalności banków komer- cyjnych i ich akcji kredytowej. Osłabienie kontroli banku centralnego nad po- dażą pieniądza w ogóle, zwłaszcza pieniądza bezgotówkowego, grozi wzrostem inflacji. Sposób powstawania współczesnego pieniądza oraz budowa systemu ban- kowego nadają bankowi centralnemu status banku banków komercyjnych i in- nych finansowych instytucji monetarnych. Polega to na tym, że bank centralny kontroluje działalność banków komercyjnych, które posiadając przywilej two- rzenia pieniądza kredytowego, mogą przywileju tego nadużywać. Zachowaniu kontroli banku centralnego nad bankami komercyjnymi służy obowiązek po- siadania przez każdy bank rachunku w banku centralnym, co umożliwia nie tylko kontrolę stosunków banku centralnego z danym bankiem komercyjnym, ale także rejestrację i kontrolę rozliczeń banku komercyjnego z innymi banka- 15 1. System bankowy mi. Realizacja funkcji banku banków polega także na przyjmowaniu przez bank centralny oprocentowanych depozytów oraz na udzielaniu przez bank central- ny kredytów. Bank centralny jest także bankiem państwa, kasjerem rządu. W klasycznej postaci polega to na obsłudze kasowej rządu (budżetu państwa). W  polskim prawodawstwie bankowi centralnemu może być powierzona obsługa pożyczki państwowej zaciągniętej w drodze emisji papierów wartościowych. Oprócz tradycyjnej już roli banku centralnego funkcjonuje on także jako: bank gromadzący rezerwy walutowe kraju i zarządzający nimi, podmiot odgrywający istotną rolę w kształtowaniu stabilności finansowej kraju. Funkcję gromadzenia rezerw walutowych i zarządzania nimi można trak- tować jako jedną z ról banku państwa. Jednak rezerwy walutowe, ich poziom, struktura są istotne nie tylko dla rządu, ale także dla innych podmiotów sys- temu ekonomicznego (przedsiębiorstwa, gospodarstwa domowe) czy wreszcie dla całej gospodarki narodowej. Kraj prowadzący otwartą gospodarkę, ekspor- tujący i importujący towary i usługi oraz kapitał, korzystający i przekazujący transfery walutowe powinien zachować bezpieczną pozycję walutową, a to jest możliwe właśnie dzięki gromadzeniu rezerw walutowych i zarządzaniu nimi. Jest to ważne wyzwanie dla banku centralnego. Klasyczne instytucje tworzące pieniądz, czyli emisyjny bank centralny i banki komercyjne, są w coraz większym stopniu wspomagane przez inne in- stytucje finansowe, tzw. pośredników finansowych. W rzeczywistości występu- je zjawisko zacierania się różnic pomiędzy funkcjami instytucji finansowych, tzn. pomiędzy funkcjami kreacji pieniądza a funkcjami pośredniczenia w ope- racjach finansowych. Stąd zaś wynika kolejna ważna funkcja banku centralne- go – wpływ na bezpieczeństwo i stabilność nie tylko sektora bankowego, ale także całego sektora finansowego, którego przedmiotem działania jest pieniądz tworzony przez system bankowy. Scharakteryzowane funkcje banku centralnego wskazują, że motywy jego działalności są zdecydowanie różne niż motywy działania banków komercyj- nych. W działalności banku centralnego nie chodzi bowiem o zysk lub dochody pieniężne. Bank centralny powinien bezpośrednio lub pośrednio zasilać gospo- darkę narodową w taką ilość pieniądza, która zapewniłaby optymalne wyko- rzystanie zasobów pracy, ziemi i kapitału rzeczowego oraz niezakłócony prze- bieg procesów krążenia dóbr i dochodów w gospodarce. Z kolei spełnienie tego 16 ostatniego zadania wymaga zapewnienia płynności finansowej uczestnikom procesu gospodarczego. 1.1. Sieć stabilności finansowej Niezależność banku centralnego Wraz z upływem lat pozycja banków centralnych ulegała stopniowej ewolucji: w  jej ramach wykształciły się dwa modele banku centralnego. Pierwszy re- prezentowany jest przez Bank Anglii, który znajdował się i nadal znajduje pod silnym wpływem rządu, przykładem drugiego zaś jest niemiecki Bundesbank, którego cechowała duża autonomia w  stosunku do rządu. Problem przyjęcia modelu banku centralnego pojawił się z całą ostrością wraz z wdrażaniem kon- cepcji wspólnej waluty w ramach procesów integracyjnych w Europie. W osta- teczności twórcy strefy euro i Europejskiego Banku Centralnego zdecydowali się na model niemiecki, gdyż niezależność Bundesbanku wobec rządu okazała się skuteczna w zwalczaniu inflacji. Istota jego niezależności dotyczyła autonomii finansowej banku, sposobu powoływania jego władz oraz kadencyjności jego organów decyzyjnych. Przyjęcie modelu niemieckiego oznaczało konieczność dostosowania rozwiązań instytucjonalnych w krajach strefy euro, ale również w pozostałych krajach należących do Unii Europejskiej, gdyż ich banki central- ne tworzą Europejski Systemu Banków Centralnych (ESBC). A zatem standardy odnoszące się do niezależności Europejskiego Banku Centralnego są wiążące także dla Narodowego Banku Polskiego. W ramach ogólnej niezależności banków należących do ESBC, stanowiącej fundament bankowości centralnej w Unii Europejskiej, wyróżnia się cztery ro- dzaje niezależności: instytucjonalną, funkcjonalną, personalną, finansową. Niezależność instytucjonalna polega na zakazie przyjmowania wytycz- nych, instrukcji bądź sugestii od osób trzecich w związku z wykonywanymi za- daniami nałożonymi przez przepisy traktatowe oraz statut banku. Niezależność funkcjonalna jest interpretowana jako uprawnienie i  zdol- ność banku centralnego do kształtowania polityki pieniężnej oraz samodziel- nego podejmowania decyzji w wypełnianiu pozostałych funkcji statutowych. 17 1. System bankowy Niezależność personalna dotyczy trybu powoływania i  odwoływania członków kierownictwa banku oraz zapewnienia im odpowiednio długiej ka- dencji: osiem lat w przypadku kierownictwa EBC, minimum pięć lat w przypad- ku prezesów banków centralnych. Ważnym elementem niezależności personal- nej jest respektowanie zasady nieusuwalności członków kierownictwa banków oraz zachowanie zasady kadencyjności. Niezależność finansowa polega na trwałym określeniu zasad tworzenia i podziału funduszy banku i wyklucza możliwość „wywierania nacisku” na de- cyzje banku w kwestiach finansowych. Na tle tak daleko idącej niezależności muszą rodzić się pytania, czy władza ekonomiczna przekazana przez społeczeństwo bankowi centralnemu nie jest zbyt duża oraz jaka jest odpowiedzialność banku centralnego, a ściślej jego or- ganów wobec społeczeństwa. Pytania takie są w pełni uzasadnione, jeżeli nie wykluczy się faktu, iż banki centralne mogą podejmować błędne decyzje. Moż- liwość taka została potwierdzona empirycznie w odniesieniu do wielu banków centralnych. Powstaje też pytanie, jaki wpływ na bank centralny mają władze państwowe w systemie demokratycznym, a więc, pośrednio, także społeczeń- stwo. Odpowiedź z formalnego punktu widzenia jest prosta: wpływ ten ograni- cza się jedynie do momentu desygnowania członków władz banku centralnego i w okresie trwania kadencji jest on praktycznie żaden – nawet w przypadku najwyższych władz państwa. Można przyjąć, że osoby, którym powierzane są funkcje w organach banku centralnego, są profesjonalistami najwyższej klasy, co stanowi przesłankę do kolejnego założenia, iż decyzje podejmowane przez bank centralny będą racjonalne, korzystne dla gospodarki i  społeczeństwa. Chodzi zresztą nie tylko o same decyzje, ale także o ich uzasadnienie i sposób przekazu tego uzasadnienia zainteresowanym podmiotom, a więc komuniko- wanie się banku centralnego z otoczeniem. Okolicznością sprzyjającą racjonalizacji decyzji władz banku centralnego jest zasada kolegialności decyzyjnej. I tak dla przykładu, w Polsce decyzje mo- netarne podejmuje Rada Polityki Pieniężnej, w  skład której wchodzi dziesięć osób, w Banku Anglii – Komitet Polityki Monetarnej składający się z dziewięciu osób, przy czym cztery z nich desygnuje Kanclerz Skarbu. Skład Rady Prezesów EBC jest jeszcze większy, gdyż tworzy ją sześciu członków Zarządu oraz preze- si wszystkich banków centralnych krajów należących do strefy euro. Z uwagi na to, że ekonomiści na ogół przywiązani są do różnych szkół ekonomicznych, do których z kolei nawiązują różne doktryny, wolno przyjąć, iż podejmowane 18 decyzje są wypadkową różnych ocen sytuacji gospodarczej i monetarnej, co po- winno sprzyjać ich obiektywizacji. 1.1. Sieć stabilności finansowej Kwestia celu działalności banku centralnego Jakkolwiek cel działalności banku centralnego wydaje się oczywisty i zawar- ty w  jego funkcjach, w  praktyce jego sformułowanie napotykać może trud- ności. Nie chodzi przy tym o  cele fundamentalne, takie jak zabezpieczenie materialne pieniądza czy ochrona jego wartości w czasie, ale o cele operacyj- ne. Sytuację komplikuje fakt, że w przypadku polityki finansowej w szerszym ujęciu – obejmującej zarówno sferę monetarną, jak i sferę fiskalną – mamy do czynienia z dwoma prowadzącymi ją odrębnymi podmiotami: bankiem cen- tralnym i rządem. Z racjonalnego punktu widzenia nie ma podstaw do zasadniczych sprzecz- ności między celami rządu a celami banku centralnego, gdyż oba te podmioty systemu ekonomicznego ponoszą odpowiedzialność za stan i rozwój gospodar- ki. Koordynacja działalności rządu i banku centralnego wydaje się czymś natu- ralnym, jednakże w praktyce okazuje się, że między działalnością rządu a dzia- łalnością banku centralnego dochodzi dość często do kontrowersji i konfliktów. Ich podłoże leży właśnie w operacyjnych celach tych dwóch głównych podmio- tów prowadzących politykę finansową. Cele i decyzje banku centralnego mogą być niekorzystne dla rządu, zwłaszcza w krótkim okresie. Jako przykład można podać podnoszenie stóp procentowych, co wpływa na cenę pieniądza na rynku pożyczkowym oraz na koszty obsługi wcześniej zaciągniętych długów rządo- wych; motywem decyzji banku centralnego jest jednak ograniczanie niebezpie- czeństwa wysokiej inflacji. W  działalności banku centralnego wyróżnić można wiele celów cząstko- wych, które wzajemnie się przenikają i uzupełniają. W ujęciu ogólnym możemy mówić o dwóch rodzajach celów banku centralnego: celach bezpośrednich, celach pośrednich. Cele bezpośrednie nawiązują do misji banku centralnego, która związana jest z ochroną wartości pieniądza interpretowaną jako utrzymywanie niskiego, stabilnego poziomu cen konsumpcyjnych. Cele pośrednie związane są z realizacją celu bezpośredniego i polegają na: kształtowaniu wysokości stóp procentowych, 19
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Bankowość
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: