Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00368 006874 11242720 na godz. na dobę w sumie
Bezpieczeństwo Rzeczypospolitej Polskiej wobec współczesnego zagrożenia terroryzmem - ebook/pdf
Bezpieczeństwo Rzeczypospolitej Polskiej wobec współczesnego zagrożenia terroryzmem - ebook/pdf
Autor: Liczba stron:
Wydawca: Wyższa Szkoła Policji w Szczytnie Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-7462-415-2 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Od 1 maja 2004 r. Polska jest pełnoprawnym członkiem Unii Europejskiej; dorobek prawny Unii miał istotne znaczenie, jeśli chodzi o nasze
prawo w dziedzinie regulowania zwalczania terroryzmu. Przełomowym momentem w kwestii wypracowania szerokiego wachlarza środków prawnych
z tego obszaru były zamachy terrorystyczne z 11 września 2001 r. w USA, a następnie z 11 marca 2004 r. w Madrycie oraz 7 i 21 lipca 2005 r.
w Londynie. Zostały wówczas przyjęte najważniejsze dokumenty, które stanowią podstawę strategii antyterrorystycznej, wspólnej dla państw członkowskich UE.
Publikacja poświęcona jest analizie polskiej polityki bezpieczeństwa w odniesieniu do zagrożenia, jakim jest terroryzm. Głównym celem prowadzonych badań było określenie uwarunkowań i kierunków polityki bezpieczeństwa Rzeczypospolitej Polskiej prowadzonej wobec zagrożenia terroryzmem.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

BEZPIECZEŃSTWO RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ WOBEC WSPÓŁCZESNEGO ZAGROŻENIA TERRORYZMEM Krzysztof Masiul Szczytno 2014 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Recenzenci dr hab. Waldemar Zubrzycki dr Piotr Bogdalski Redakcja Wydawcy Małgorzata Bukowska Robert Ocipiński Projekt okładki Grzegorz Adamiak © Wszelkie prawa zastrzeżone — WSPol Szczytno 2014 ISBN 978-83-7462-414-5 e-ISBN 978-83-7462-415-2 Druk i oprawa: Wydział Wydawnictw i Poligrafii Wyższej Szkoły Policji w Szczytnie 12-100 Szczytno, ul. Marszałka Józefa Piłsudskiego 111 tel. 89 621 51 02, fax 89 621 54 48 e-mail: wwip@wspol.edu.pl Objętość: 17,39 ark. wyd. (1 ark. wyd. = 40 tys. znaków typograficznych) ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Spis treści Wstęp ............................................................................................................. 5 1. Determinanty polityki bezpieczeństwa państwa .............................. 9 1.1. Pojmowanie, istota i typologie bezpieczeństwa ............................... 9 1.1.1. Bezpieczeństwo w ujęciu filozoficznym ................................ 9 1.1.2. Bezpieczeństwo w ujęciu leksykalnym .................................. 12 1.1.3. Bezpieczeństwo w ujęciu nauk społecznych.......................... 13 1.1.4. Typologie bezpieczeństwa ....................................................... 15 1.1.5. Bezpieczeństwo narodowe — ewolucja pojmowania ........... 19 1.1.6. Zakres bezpieczeństwa narodowego w polskich strategiach bezpieczeństwa ...................................................... 23 1.1.7. Międzynarodowy wymiar bezpieczeństwa ........................... 27 1.2. Bezpieczeństwo jako problem globalny ............................................ 30 1.2.1. Rola Organizacji Narodów Zjednoczonych wobec zmieniających się zagrożeń i nowych wyzwań ......... 33 1.2.2. Sojusz północnoatlantycki i jego zaangażowanie na rzecz bezpieczeństwa .................... 39 1.2.3. Komponenty bezpieczeństwa europejskiego ........................ 43 1.3. Bezpieczeństwo a zagrożenia państwa .............................................. 49 1.3.1. Charakter zagrożeń bezpieczeństwa państwa ...................... 50 1.3.2. Ocena zagrożeń bezpieczeństwa Rzeczypospolitej Polskiej 58 2. Terroryzm jako zagrożenie współczesnego świata .......................... 65 2.1. Terroryzm — istota zjawiska .............................................................. 65 2.1.1. Geneza terroryzmu ................................................................... 66 2.1.2. Problemy w pojmowaniu terroryzmu .................................... 71 2.1.3. Klasyfikacja terroryzmu .......................................................... 79 2.2. Uwarunkowania współczesnego terroryzmu międzynarodowego 83 2.2.1. Konflikt izraelsko-palestyński jako źródło współczesnego terroryzmu ................................. 83 2.2.2. Rozpad dwubiegunowego świata — jego wpływ na kształt współczesnego terroryzmu .................................... 90 2.2.3. Radykalizacja europejskich środowisk emigracyjnych a zagrożenie terroryzmem ....................................................... 96 2.3. Współczesne zagrożenia terrorystyczne ........................................... 106 2.4. Potencjalne i realne przesłanki zagrożenia terroryzmem Rzeczypospolitej Polskiej .................................................................... 117 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 3. Uwarunkowania międzynarodowe w walce z terroryzmem .......... 127 3.1. Organizacja Narodów Zjednoczonych wobec terroryzmu............. 127 3.1.1. Konwencje antyterrorystyczne ............................................... 129 3.1.2. Inicjatywy podejmowane w ramach Zgromadzenia Ogólnego Organizacji Narodów Zjednoczonych ................. 140 3.1.3. Inicjatywy podejmowane w ramach Rady Bezpieczeństwa 146 3.1.4. Rozwiązania systemowe stosowane w ramach Organizacji Narodów Zjednoczonych w zakresie walki z terroryzmem międzynarodowym .................................................................. 153 3.2. Działania sojuszu północnoatlantyckiego podejmowane w walce z terroryzmem ....................................................................... 157 3.2.1. Działania polityczne ................................................................. 158 3.2.2. Praktyczny wymiar działań w walce z terroryzmem .......... 164 3.3. Rola organizacji europejskich w zwalczaniu terroryzmu ............... 170 3.3.1. Rada Europy .............................................................................. 170 3.3.2. Organizacja Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie ........ 174 3.3.3. Unia Europejska ........................................................................ 180 3.4. Specyfika działań antyterrorystycznych w wybranych krajach europejskich doświadczonych terroryzmem .................................... 190 4. Zaangażowanie Rzeczypospolitej Polskiej w walkę z terroryzmem ......................................................................................... 197 4.1. Państwo a walka z terroryzmem ........................................................ 197 4.1.1. Poziom strategiczny .................................................................. 204 4.1.2. Poziom operacyjny ................................................................... 210 4.1.3. Poziom taktyczny...................................................................... 214 4.1.4. Narzędzia prawne ..................................................................... 238 4.1.5. Działania edukacyjne i profilaktyczne .................................. 249 4.2. Rzeczpospolita Polska w światowym systemie bezpieczeństwa antyterrorystycznego ........................................................................... 253 4.2.1. Stanowisko polityczne .............................................................. 256 4.2.2. Udział w koalicji antyterrorystycznej .................................... 259 4.2.3. Aktywność międzynarodowa ................................................. 262 4.2.4. Zaangażowanie w walkę z terroryzmem a bezpieczeństwo Rzeczypospolitej Polskiej ......................... 269 Zakończenie ................................................................................................. 273 Bibliografia .................................................................................................. 277 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Wstęp Utrzymanie bezpieczeństwa państwa jest jedną z nadrzędnych funk- cji każdego kraju. Funkcja ta obejmuje problematykę przeciwstawiania się wszelkim zewnętrznym oraz wewnętrznym zagrożeniom jego istnie- nia i rozwoju. Przystąpienie Rzeczypospolitej Polskiej do NATO było jed- nym z podstawowych celów polskiej polityki zagranicznej i bezpieczeństwa w latach 90. Członkostwo w NATO, od 12 marca 1999 r., pozostaje głów- nym filarem polskiej polityki bezpieczeństwa. Realizując zadania wynikające z art. 5 Traktatu Północnoatlantyckie- go, sojusz stanowi gwarancję bezpieczeństwa naszego kraju. W coraz więk- szym stopniu umożliwia także reagowanie na nowe zagrożenia, np. takie jak terroryzm. O roli sojuszu w dziedzinie bezpieczeństwa międzynaro- dowego świadczą prowadzone działania stabilizacyjne w wielu regionach świata. Polska jako członek NATO jest podmiotem czynnie uczestniczą- cym w działaniach sojuszu w Afganistanie (ISAF) i Kosowie (KFOR), ma- jących na celu prewencję oraz skuteczną walkę z nowymi obliczami mię- dzynarodowego terroryzmu. Działania podejmowane przez władze polskie po 11 września 2001 r. stanowią ciągle powracający temat w szerokiej dyskusji dotyczącej ich słuszności. Kwestia skierowania wojsk do Iraku i Afganistanu budzi wie- le emocji. Są one potęgowane nie tylko poprzez rosnące koszty operacji czy kontrowersje dotyczące realizowanych zadań. Największy sprzeciw bu- dzą, nieuniknione w tym przypadku, straty wśród żołnierzy oraz narasta- jący w społecznej świadomości wzrost zagrożenia ze strony radykalnych ugrupowań islamskich. Powinniśmy być jednak w pełni świadomi, że za- niechanie tych działań mogłoby w przyszłości pociągnąć za sobą ofiary i cierpienia zwykłych, bezbronnych obywateli narażonych na ataki ze stro- ny terrorystów w naszym kraju czy też poza jego granicami. Tylko aktyw- na współpraca międzynarodowa, wzajemne kontakty i ciągłe podnoszenie zdolności przeciwdziałania terroryzmowi na poziomie krajowym stanowią dla Polaków gwarancję codziennego bezpiecznego życia. Z dostępnych informacji nie wynika, by poziom zagrożenia Polski zde- cydowanie wzrósł. Nie oznacza to jednak, że ono nie występuje lub też że można wykluczyć jego wystąpienie w przyszłości. Wymusza to konieczność ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 5 K. Masiul, Bezpieczeństwo Rzeczypospolitej Polskiej wobec współczesnego zagrożenia terroryzmem podjęcia działań zmierzających do zwiększenia poziomu bezpieczeństwa naszego kraju. Od 1 maja 2004 r. Polska jest pełnoprawnym członkiem Unii Europej- skiej; dorobek prawny Unii miał istotne znaczenie, jeśli chodzi o nasze pra- wo w dziedzinie regulowania zwalczania terroryzmu. Przełomowym mo- mentem w kwestii wypracowania szerokiego wachlarza środków prawnych z tego obszaru były zamachy terrorystyczne z 11 września 2001 r. w USA, a następnie z 11 marca 2004 r. w Madrycie oraz 7 i 21 lipca 2005 r. w Lon- dynie. Zostały wówczas przyjęte najważniejsze dokumenty, które stano- wią podstawę strategii antyterrorystycznej, wspólnej dla państw członkow- skich UE. Terroryzm jest pojęciem politycznym, dlatego do niedawna jego de- finicja nie była obecna w  polskim prawie karnym. Decyzja ramowa z 13 czerwca 2002 r. zobowiązała państwa członkowskie Unii Europejskiej do przyjęcia jednolitej definicji przestępstwa o charakterze terrorystycz- nym. Wypełnieniem tego braku (a zarazem zdefiniowaniem po raz pierw- szy tego rodzaju przestępstwa w polskim prawie) była nowelizacja w maju 2004 r. ustawy z 6 czerwca 1997 r. — Kodeks karny. Artykuł 115 § 20 k.k. definiuje przestępstwo o charakterze terrorystycznym jako „czyn zabronio- ny zagrożony karą pozbawienia wolności, której górna granica wynosi co najmniej 5 lat, popełniony w celu: 1) poważnego zastraszenia wielu osób, 2) zmuszenia organu władzy publicznej Rzeczypospolitej Polskiej lub in- nego państwa albo organu organizacji międzynarodowej do podjęcia lub zaniechania określonych czynności, 3) wywołania poważnych zakłóceń w ustroju lub gospodarce Rzeczypospolitej Polskiej, innego państwa lub organizacji międzynarodowej — a także groźba popełnienia takiego czy- nu”1. Celem nowelizacji było dostosowanie polskiego prawa do wymagań instrumentów prawnych Unii Europejskiej. Walka z terroryzmem obejmuje szereg działań wprowadzających nowe regulacje prawne i organizacyjne mające na celu skuteczne przeciwdzia- łanie temu zjawisku i jego zwalczanie. Czynności takie odnoszą się do konstruowania norm prawnych tworzących jednolite rozwiązania ukie- runkowane na zwalczanie terroryzmu, prowadzenia stałego monitoringu zagrożeń, pracy operacyjnej, rozpoznawczo-analitycznej, a także działań edukacyjnych. Obrona przed terroryzmem powiązana jest również z zarządzaniem kryzysowym. Zakres tego powiązania na poszczególnych etapach zarzą- dzania kryzysowego jest różny i obejmuje np. wspieranie działań antyter- 1 R. Jachman (red.), Kodeks karny. Przepisy wprowadzające, Łódź 2009, s. 51. 6 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Wstęp rorystycznych (przygotowanie i zabezpieczenie infrastruktury krytycznej, organizację ćwiczeń kryzysowych), wspieranie informacyjne prowadzo- nych operacji antyterrorystycznych przez inne służby, koordynację wspar- cia działań antyterrorystycznych przez służby ratownicze lub organizowa- nie całościowego systemu zarządzania. Całość powyższych działań wpisuje się w ogólny kierunek regula- cji podejmowanych zarówno w Unii Europejskiej, jak i w innych krajach na świecie. Ich pomyślna realizacja w naszym kraju powinna pozytywnie wpłynąć na poziom bezpieczeństwa Rzeczypospolitej Polskiej w zakresie obrony przed terroryzmem. Dlatego też problematyka przeciwdziałania zagrożeniom terrorystycznym w polskiej polityce bezpieczeństwa stanowi ważny i aktualny obszar badań. Niezwykle dynamiczne procesy zachodzą- ce w międzynarodowym środowisku bezpieczeństwa oraz ciągłe zagroże- nie ze strony islamskich fundamentalistów wymagają od państwa przygo- towania się do reakcji na to zagrożenie. Publikacja poświęcona jest analizie polskiej polityki bezpieczeństwa w odniesieniu do zagrożenia, jakim jest terroryzm. Głównym celem pro- wadzonych badań było określenie uwarunkowań i kierunków polityki bez- pieczeństwa Rzeczypospolitej Polskiej prowadzonej wobec zagrożenia ter- roryzmem. Dostępna literatura dotycząca zagadnienia bezpieczeństwa i terrory- zmu jest bardzo obszerna. Z tego względu konieczne było zebranie i omó- wienie najistotniejszych problemów przedstawianych przez badaczy tego tematu. Na szczególne wyróżnienie w obszarze bezpieczeństwa zasługu- ją takie opracowania, jak: Jerzy Stańczyk Współczesne pojmowanie bezpie­ czeństwa (1996), Bolesław Balcerowicz Bezpieczeństwo polityczne Rzeczy­ pospolitej Polskiej (2000), Ryszard Zięba Instytucjonalizacja bezpieczeństwa europejskiego (1999) oraz Bezpieczeństwo międzynarodowe po zimnej woj­ nie (2008). Tematyka terroryzmu jest dziedziną badań takich autorów, jak: Kuba Jałoszyński Współczesny wymiar antyterroryzmu (2008), Brunon Hołyst Terroryzm (2009), Bartosz Bolechów Terroryzm w świecie podwu­ biegunowym. Przewartościowania i kontynuacje (2002), Robert Borkow- ski Terroryzm ponowoczesny. Studium z antropologii polityki (2006) oraz Tomasz Aleksandrowicz Terroryzm międzynarodowy (2008) i  Krzysz- tof Karolczak Terroryzm. Nowy paradygmat wojny w XXI wieku (2010). Nie  sposób pominąć także Encyklopedii terroryzmu (2004) Bellony. Ze względu na złożoność problemu autor ograniczył się do ukazania najistotniejszych zagadnień przedstawianych przez badaczy problematyki bezpieczeństwa i terroryzmu, które jego zdaniem warunkują procesy ich kształtowania. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 7 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 1. Determinanty polityki bezpieczeństwa państwa 1.1. Pojmowanie, istota i typologie bezpieczeństwa Bezpieczeństwo stanowi w swojej istocie jeden z podstawowych i nie- odzownych elementów państwa. Państwo jako najwyższa forma organizacji życia społecznego przyjęło na siebie obowiązek zapewnienia bezpieczeń- stwa sobie i swoim obywatelom. Dążenie do zapewnienia bezpieczeństwa zawsze towarzyszyło człowiekowi w jego życiu na ziemi. Wraz z rozwojem cywilizacyjnym zmieniały się podejście do systemu bezpieczeństwa, poj- mowanie go oraz jego organizacja1. Problematyka zagadnienia bezpieczeń- stwa stanowi dorobek szeroko rozumianej nauki, zwłaszcza filozofii, nauk społecznych, nauk wojskowych oraz leksykologii2. 1.1.1. Bezpieczeństwo w ujęciu filozoficznym Zainteresowanie bezpieczeństwem było obecne już w starożytności. Zarówno Platon, jak i Arystoteles dużą rolę w kształtowaniu i zapewnia- niu bezpieczeństwa przypisywali państwu. Platon, kierując się swoją nauką o istnieniu świata idei, niezmiennego i trwałego królestwa wzorców, stwo- rzył wizję idealnej polis, w której rządy sprawowaliby filozofowie. Przy- pisywał im szczególną rolę w zakresie władzy i kontroli nad państwem, a zwłaszcza wojskiem, którego zadaniem było strzec bezpieczeństwa pań- stwa przed zagrożeniami wewnętrznymi i zewnętrznymi3. Arystoteles z kolei podkreślał, że życie we wspólnocie jest gwarantem szczęścia, naturalną ostoją człowieka, w której zoon politikon realizuje swój 1 A. Skrabacz, Bezpieczeństwo, obrona narodowa i obronność [w:] K. Jałoszyń- ski, B. Wiśniewski, T. Wojtuszek (red.), Współczesne postrzeganie bezpieczeństwa, Bielsko-Biała 2007, s. 44–46. 2 W. Gizicki, Polityczne uwarunkowania bezpieczeństwa europejskiego, Toruń 2008, s. 19. 3 Platon, Państwo, Kęty 2003, s. 207. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 9 K. Masiul, Bezpieczeństwo Rzeczypospolitej Polskiej wobec współczesnego zagrożenia terroryzmem cel życiowy poprzez wypełnianie państwowych obowiązków, a państwo przez włączenie go w życie społeczne zapewnia bezpieczeństwo i pokój4. Sfera bezpieczeństwa była także tematem dyskusji filozofów i myśli- cieli rzymskich, w których próbowali oni określić przyczyny powstawania wojen jej zagrażających. Rozległe granice Cesarstwa Rzymskiego wyma- gały nieustannej troski o zabezpieczenie Rzymu przed najazdami barba- rzyńców. Cyceron, a także Lukrecjusz podkreślają, że bezpieczeństwo jest istotą stanu natury, w którym człowiek jest wolny od trosk i sporów, a za- grożeniem dla bezpieczeństwa prowadzącym do wojny jest dynamiczny rozwój państwa. Słabość natury ludzkiej, chęć dominacji, władzy prowa- dzą w ostatecznym efekcie do wojny. Kierowanie się przez człowieka rozu- mem, wyzbycie się owych dążeń, stanowi jedyną skuteczną drogę do poko- ju i bezpieczeństwa5. Problemom bezpieczeństwa poświęcili też wiele uwagi chrześcijańscy święci — Augustyn i Tomasz z Akwinu. Święty Augustyn w swoim dziele O państwie Bożym podkreśla, że człowiek zawdzięcza Bogu ład i harmo- nię wtedy, gdy kieruje się w życiu wiarą, a zachowanie i dążenie do pokoju i bezpieczeństwa jest zgodne z naturą ludzką6. Święty Tomasz, nawiązując do filozofii Arystotelesa, do jego koncepcji człowieka jako stworzenia poli- tycznego, wykazuje, że życie we wspólnocie jest naturalną potrzebą ludzką. Ład i porządek panujący w zorganizowanym społeczeństwie zapewniają bezpieczeństwo, a każde naruszenie praw rodzi anarchię i wojny7. Nicollò Machiavelli natomiast opiera się na modelu społeczeństwa oby- watelskiego, w którym każdy jest bezpieczny. Autor Księcia wiele miejsca poświęca zagadnieniom tworzenia nowego społeczeństwa, państwa i pra- wa, a także problemom bezpieczeństwa, pokoju i wojen. W przekonaniu Machiavellego każde państwo powinno posiadać odpowiednie siły i środki zapewniające obywatelom wolność i bezpieczeństwo8. Poglądy Thomasa Hobbesa opierają się na stanie natury, gdzie ludzie są równi i wolni, ale największe dobro, jakie posiadają — ich własne życie — jest ciągle narażone na niebezpieczeństwo. Ludzie, kierując się chęcią uzyskania poczucia bezpieczeństwa, zrzekają się części swoich praw na rzecz władcy, który ma zapewnić im poszanowanie ludzkiego życia, własności i prawa9. 4 Arystoteles, Polityka, Warszawa 1964, s. 7–8. 5 W. Gizicki, Polityczne uwarunkowania…, wyd. cyt., s. 22. 6 Św. Augustyn, O państwie Bożym, Warszawa 1977, s. 162–163. 7 R. Rosa, Filozofia bezpieczeństwa, Warszawa 1995, s. 50. 8 Tamże. 9 A. Szahaj, M.N. Jakubowski, Filozofia polityki, Warszawa 2006, s. 38. 10 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 1. Determinanty polityki bezpieczeństwa państwa Rozważaniom na temat wojny, pokoju i bezpieczeństwa wiele uwa- gi poświęcił francuski myśliciel Jan Jakub Rousseau. W swojej pracy Umowa społeczna filozof wskazuje na korzyści płynące z życia w dobrze zorganizowanym społeczeństwie, utworzonym dobrowolnie, szanują- cym prawa i godność jednostki, chronionym prawem. W państwie ta- kim każdy ma obowiązek obrony ojczyzny. Istotne znaczenie dla spraw bezpieczeństwa zewnętrznego ma zachowanie porządku i harmonii spo- łecznej10. Interesujące poglądy w aspekcie bezpieczeństwa miał niemiecki uczo- ny Immanuel Kant. Za wartość najwyższą uważał zachowanie „wieczne- go pokoju”. Jego dzieło O wiecznym pokoju zostało pomyślane jako goto- wy traktat pokojowy, w którym autor zwraca się do ówczesnych rządów i państw, dając propozycje zabezpieczeń gwarantujących pokojowe współ- życie państw i narodów11. Problemy bezpieczeństwa znalazły swój wyraz także w twórczości polskich myślicieli. Jeden z najwybitniejszych przedstawicieli polskiego Odrodzenia Andrzej Frycz Modrzewski w swojej pracy O poprawie Rze­ czypospolitej wiele uwagi poświęca problemom politycznym, społecz- nym, prawnym i gospodarczym. Daje wiele uwag i propozycji dotyczą- cych niezbędnych reform, zapewniających bezpieczny i pomyślny byt narodu12. Zwolennikiem reform społecznych i politycznych, propagatorem po- koju między narodami był król Polski Stanisław Leszczyński. W traktacie O utwierdzeniu pokoju powszechnego opowiada się za aktywnością poli- tyczną i dyplomatyczną prowadzoną na rzecz bezpieczeństwa poprzez za- wieranie różnych przymierzy między suwerennymi władcami13. Problemy bezpieczeństwa narodu stały się szczególnie ważne w czasach zagrożenia niepodległości i rozbiorów. Twórczości Hugona Kołłątaja i Sta- nisława Staszica przyświecała myśl wypracowania koncepcji pokoju oraz zapewnienia bezpieczeństwa państwu polskiemu14. Zagadnienia dotyczące bezpieczeństwa od starożytności stanowiły ob- szar zainteresowania filozofów, a dorobek myśli filozoficznej stanowi do- wód na aktualność i istotność tej problematyki. 10 R. Rosa, Filozofia…, wyd. cyt., s. 51. 11 Tamże, s. 52. 12 Tamże, s. 54. 13 Tamże, s. 57. 14 Tamże, s. 62. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 11 K. Masiul, Bezpieczeństwo Rzeczypospolitej Polskiej wobec współczesnego zagrożenia terroryzmem 1.1.2. Bezpieczeństwo w ujęciu leksykalnym „Bezpieczeństwo”, jak każde pojęcie o szerokim znaczeniu, jest wyraże- niem wieloznacznym15. Definicje leksykalne utożsamiają bezpieczeństwo z brakiem zagrożenia i poczuciem pewności. W sensie etymologicznym wywodzi się ono od łacińskiego słowa sine cura (securitas), które najogól- niej jest rozumiane jako wolność oraz zdolność do ochrony przed nie- ustannymi zagrożeniami16. Należy podkreślić, że etymologia terminu „bez- pieczeństwo” w wielu językach (także w polskim) uwydatnia pierwotność poczucia zagrożenia w stosunku do poczucia pewności swego zabezpiecze- nia („bez pieczy”, czyli bez wystarczającej ochrony)17. Tak bezpieczeństwo było postrzegane już przez autorów Słownika języka polskiego w XIX w. Termin ten oznaczał wolność od pieczy, troski, obawy, spokojność, pew- ność18. Według Wojciecha Gizickiego określenia występujące w międzyna- rodowych i polskich leksykonach do 1989 r. podkreślały głównie militar- ny aspekt bezpieczeństwa. Definiowały je jako występujący w stosunkach międzynarodowych „stan obrony przed agresją” oparty głównie na budo- waniu siły militarnej i zaangażowaniu w sojusze obronne. Akcentowały po- nadto „utrwalenie pokoju międzynarodowego w drodze utrwalenia zakazu agresji”19. Współcześnie wraz ze wzrostem pozamilitarnych aspektów bezpie- czeństwa pojęcie to akcentuje także inne elementy. Wielka encyklopedia PWN określa bezpieczeństwo jako „ogół warunków i instytucji chronią- cych obywateli oraz majątek ogólnonarodowy, ustrój i suwerenność pań- stwa przed zjawiskami groźnymi dla ładu prawnego”20. Popularny słow­ nik języka polskiego definiuje bezpieczeństwo jako „stan psychiczny lub prawny, w którym jednostka ma poczucie pewności, oparcie w drugiej osobie lub w sprawnie działającym systemie prawnym; przeciwieństwo 15 J. Marczak, Bezpieczeństwo narodowe [w:] R. Jakubczak, J. Flis (red.), Bez­ pieczeństwo narodowe Polski w XXI wieku, Warszawa 2006, s. 14. 16 R. Zięba, Instytucjonalizacja bezpieczeństwa europejskiego. Koncepcje, struktury, funkcjonowanie, Warszawa 1999, s. 27. 17 S. Lipski, Bezpieczeństwo narodowe — wybrane zagadnienia terminologicz­ ne [w:] T. Jemioło, K. Rajchel (red.), Bezpieczeństwo narodowe i zarządzanie kry­ zysowe w Polsce w XXI wieku — wyzwania i dylematy, Warszawa 2008, s. 35. 18 M.S.B. Linde (red.), Słownik języka polskiego, t. 1, Lwów 1854, s. 84; J. Kar- łowicz, A. Kryński, W. Niedźwiedzki (red.), Słownik języka polskiego, t. 1, Warsza- wa 1900, s. 129. 19 W. Gizicki, Polityczne uwarunkowania…, wyd. cyt., s. 29. 20 J. Wojnowski (red.), Wielka encyklopedia PWN, t. 3, Warszawa 2001, s. 511. 12 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 1. Determinanty polityki bezpieczeństwa państwa zagrożenia”21. Według Słownika terminów z zakresu psychologii dowo­ dzenia i zarządzania bezpieczeństwo to także stan, który daje poczu- cie pewności i gwarancje jego zachowania oraz szansę na doskonalenie. Jedna z podstawowych potrzeb człowieka to „sytuacja odznaczająca się brakiem ryzyka utraty czegoś, co człowiek szczególnie ceni, np. zdro- wia, pracy, szacunku, uczuć, dóbr materialnych”22. Na podstawie przy- toczonych terminów za W. Gizickim można stwierdzić, że współcześnie definiowanie bezpieczeństwa powoduje konieczność korzystania z do- świadczeń wielu dziedzin życia. Przy tak pojmowanym bezpieczeństwie musimy stanowczo podkreślić, iż rozpatrywać je należy z uwzględnie- niem roli czynników politycznych, społecznych, gospodarczych, kultu- rowych i ekologicznych. Wówczas będzie można podchodzić do bez- pieczeństwa w stosunkach narodowych i międzynarodowych w sposób pełny, efektywny i racjonalny23. 1.1.3. Bezpieczeństwo w ujęciu nauk społecznych Problem bezpieczeństwa jest jedną z podstawowych kategorii nauk społecznych. W centrum zainteresowania tej dziedziny wiedzy jest czło- wiek jako podstawowa wartość składowa narodu i państwa. Ludzie przez całe życie poszukują najlepszych sposobów zapewnienia sobie bezpie- czeństwa. Według Jerzego Stańczyka bezpieczeństwo w ogólnospołecznym zna- czeniu jest podstawową potrzebą człowieka i grup społecznych, a tym sa- mym podstawową potrzebą państw i systemów międzynarodowych, która obejmuje potrzebę „istnienia, przetrwania, pewności, stabilności, całości, tożsamości (identyczności), niezależności, ochrony poziomu i jakości ży- cia”24. Także Roman Kuźniar określa bezpieczeństwo jako pierwotną, egzy- stencjalną potrzebę jednostek, grup społecznych, wreszcie państwa, gdzie ważne jest bezpieczeństwo rozwoju, który zapewnia ochronę i wzbogace- nie tożsamości jednostki czy narodu. Owo bezpieczeństwo zależy od tego, co dzieje się wokół nas, od środowiska zewnętrznego, z którego mogą 21 B. Dunaj (red.), Popularny słownik języka polskiego, Warszawa 2004, s. 24. 22 J. Borkowski i in. (red.), Słownik terminów z zakresu psychologii dowodze­ nia i zarządzania, Warszawa 2000, s. 27. 23 W. Gizicki, Polityczne uwarunkowania…, wyd. cyt., s. 30. 24 J. Stańczyk, Współczesne pojmowanie bezpieczeństwa, Warszawa 1996, s. 16. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 13 K. Masiul, Bezpieczeństwo Rzeczypospolitej Polskiej wobec współczesnego zagrożenia terroryzmem pochodzić ewentualne zagrożenia; zależy także od nas samych — naszego zdrowia i gotowości sprostania takim zagrożeniom25. Ma więc ono na celu zaspokojenie najważniejszych potrzeb przetrwania, dobrobytu, a także sta- bilizacji oraz przewidywalności rozwoju. Jak zauważył Jerzy Stańczyk „istotą opartego na gwarancjach nienaru- szalnego przetrwania i swobodach rozwojowych bezpieczeństwa jest pew- ność. Pewność jest bowiem warunkiem obu tych składników, a może być ona obiektywna lub subiektywna. Bezpieczeństwo w syntetycznym ujęciu można więc określić jako obiektywną pewność gwarancji nienaruszalnego przetrwania i swobód rozwojowych”26. Pojmowanie bezpieczeństwa, ograniczone często do zapewnienia prze- trwania, koncentrujące się na analizowaniu oddziaływań podmiotu w celu ochrony przed zagrożeniami, określa się jako negatywne (wąskie) rozumie- nie bezpieczeństwa. Za pozytywne rozumienie uważa się zespolenie oby- dwu składników bezpieczeństwa — zapewnienia przetrwania oraz swo- body rozwoju danego podmiotu27. Nie są to jednak dwa równorzędne składniki zapewniające bezpieczeństwo, bowiem zapewnienie nienaruszal- nego przetrwania danego podmiotu stanowi podstawę bezpieczeństwa, da- jąc możliwość fizycznego trwania i stanowiąc najbardziej powszechne ro- zumienie bezpieczeństwa28. W związku z powyższym według Jerzego Stańczyka29 i Bolesława Bal- cerowicza30 można wyróżnić dwa aspekty bezpieczeństwa: bezpieczeństwo wewnętrzne (stabilność wewnętrzna) oraz bezpieczeństwo zewnętrzne (brak zagrożeń ze strony innych podmiotów). Przez „bezpieczeństwo” rozumie się także proces, w którym stan bez- pieczeństwa i jego wszystkie składniki podlegają dynamicznym zmianom uwarunkowanym zarówno sytuacją wewnętrzną państw, jak i sytuacją mię- dzynarodową31. 25 R. Kuźniar, Po pierwsze bezpieczeństwo, „Rzeczpospolita” 1996, 9 stycznia; T. Jemioło, Współczesne uwarunkowania bezpieczeństwa narodowego Polski [w:] K. Jałoszyński, B. Wiśniewski, T. Wojtuszek (red.), Współczesne postrzeganie…, wyd. cyt., s. 69. 26 J. Stańczyk, Współczesne pojmowanie…, wyd. cyt., s. 18. 27 Tamże. 28 J. Marczak, Bezpieczeństwo narodowe…, wyd. cyt., s. 15. 29 J. Stańczyk, Współczesne pojmowanie…, wyd. cyt., s. 18. 30 B. Balcerowicz, Bezpieczeństwo polityczne Rzeczypospolitej Polskiej, War- szawa 2000, s. 6. 31 J. Kukułka, Bezpieczeństwo a współpraca europejska: współzależności i sprzeczności interesów, „Sprawy Międzynarodowe” 1982, nr 7, s. 31. 14 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 1. Determinanty polityki bezpieczeństwa państwa W praktyce mamy do czynienia z wielorakim rozumieniem bezpie- czeństwa. Na podstawie analizy literatury najczęściej przez „bezpieczeń- stwo” rozumie się: 1. Stan niezagrożenia, spokoju, pewności; 2. Stan, który daje poczucie pewności i gwarancję jego zachowania: — pewność i brak zagrożenia fizycznego albo ochrona przed nim: rozumny standard życia, • • naczelna potrzeba państw i systemów międzynarodowych, • ciągły proces społeczny, w ramach którego podmioty działające starają się dostosować mechanizmy zapewniające im poczucie bezpieczeństwa32. Podsumowując, bezpieczeństwo jest pierwotną, egzystencjalną i na- czelną potrzebą każdego człowieka, warunkującą przeżycie i rozwój jed- nostki, a także grup społecznych. W celu wzmocnienia poczucia bezpie- czeństwa ludzie jednoczą się oraz powołują państwo jako najwyższą formę organizacyjną gwarantującą bezpieczeństwo. W nauce o stosunkach międzynarodowych i studiach nad bezpieczeń- stwem szczególnie ważne wydają się spory dotyczące takich kwestii, jak zagadnienie głównego podmiotu bezpieczeństwa, zakresu chronionych wartości podstawowych, a co za tym idzie — charakteru i rodzaju zagro- żeń oraz płaszczyzn życia społecznego, na których mogą się one rozwijać, a także metod i działań poszczególnych uczestników stosunków między- narodowych, służących budowaniu przez nich własnego bezpieczeństwa. Konsekwencją jest zróżnicowanie definicji tego terminu, wielość typologii, które są konstruowane na podstawie różnych kryteriów33. 1.1.4. Typologie bezpieczeństwa Ze względu na powszechność oraz wieloznaczność pojęcia „bezpie- czeństwo” niezbędne stało się wyodrębnienie podstawowych wymiarów bezpieczeństwa. Józef Kukułka wyróżnia trzy: podmiotowy, przedmiotowy i procesualny. W wymiarze podmiotowym bezpieczeństwo to „pewność istnienia i przetrwania poszczególnych uczestników stosunków międzyna- rodowych oraz ich zbiorowości”, w wymiarze przedmiotowym to „środki i sposoby kształtowania pewności stanu posiadania (w tym tożsamości) 32 A. Skrabacz, Bezpieczeństwo…, wyd. cyt., s. 45. 33 M. Madej, Zagrożenia asymetryczne bezpieczeństwa państwa obszaru trans­ atlantyckiego, Warszawa 2007, s. 20. 15 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== K. Masiul, Bezpieczeństwo Rzeczypospolitej Polskiej wobec współczesnego zagrożenia terroryzmem uczestników stosunków międzynarodowych i ich szans (swobód) rozwo- jowych”, natomiast w wymiarze procesualnym, a więc perspektywicznym, bezpieczeństwo to „pewność funkcjonowania i rozwoju poszczególnych jednostek oraz zbiorowości środowiska międzynarodowego”34. Eugeniusz Nowak35 oraz Aleksandra Skrabacz36 oprócz wyżej wymienionych wyróż- niają jeszcze wymiar strukturalno-realizacyjny (organizacje, instytucje, dzia łania). W nauce o stosunkach międzynarodowych według Ryszarda Zięby37 podstawą typologii bezpieczeństwa jest kryterium podmiotowe, które po- zwala wyodrębnić: — bezpieczeństwo narodowe — odnosi się do pojedynczych państw, ich społeczeństw oraz narodów; — bezpieczeństwo międzynarodowe — obejmuje charakterystykę bezpie- czeństwa określonej zbiorowości państw. Podmiotem bezpieczeństwa narodowego jest państwo, a międzynaro- dowego zbiorowość państw, którą w języku publicystyki i praktyki admi- nistracyjnej określa się powszechnie jako „wspólnotę międzynarodową”. Jednak takie rozróżnienie bezpieczeństwa ma charakter umowny, gdyż „bezpieczeństwo państw w stosunkach międzynarodowych ma zawsze charakter międzynarodowy”38. Ujęcie przedmiotowe uczestników systemów międzynarodowych jest rozpatrywane na podstawie różnych kryteriów, wśród których najczęściej stosowane są właśnie kryteria przedmiotowe, czyli: kształtu systemu bez- pieczeństwa międzynarodowego i sposobu prowadzenia polityki. Naj- bardziej obszerne jest kryterium przedmiotowe odpowiadające rodzajom zagrożeń. Lista wyróżnianych na podstawie tego kryterium rodzajów bez- pieczeństwa nie jest zamknięta i stale ulega rozszerzaniu. Do najstarszych i najbardziej znanych należą39: — bezpieczeństwo polityczne — dotyczy wewnętrznej polityki państw, społeczeństw, systemów międzynarodowych, a także jednostek (pra- 34 J. Kukułka, Narodziny nowych koncepcji bezpieczeństwa [w:] J. Kukułka (red.), Bezpieczeństwo międzynarodowe w Europie Środkowej po zimnej wojnie, Warszawa 1994, s. 40. 35 E. Nowak, Bezpieczeństwo narodowe — istota, zakres, uwarunkowania [w:] T. Jemioło, K. Rajchel (red.), Bezpieczeństwo narodowe…, wyd. cyt., s. 68. 36 A. Skrabacz, Bezpieczeństwo…, wyd. cyt., s. 45. 37 R. Zięba, Bezpieczeństwo międzynarodowe po zimnej wojnie, Warszawa 2008, s. 18. 38 Tamże. 39 Tamże. 16 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 1. Determinanty polityki bezpieczeństwa państwa wa człowieka). Obejmuje zagrożenia suwerenności, stabilności społe- czeństw, państw oraz rządów, a także ideologie, które je legitymizują40; — bezpieczeństwo militarne — dotyczy obrony terytorium państwa przed zewnętrzną agresją o charakterze militarnym, odnosi się do państw i systemu międzynarodowego, głównie dotyczy zagrożeń przetrwania41; — bezpieczeństwo ekonomiczne — polega na swobodnym dostępie do rynków, środków finansowych, zasobów naturalnych, gwarantujących utrzymanie pozycji i ciągły rozwój państwa42; — bezpieczeństwo społeczno-kulturowe — dotyczy tożsamości poszcze- gólnych społeczności narodowych i etnicznych, wynika z rosnących zagrożeń utrzymania tożsamości narodowej, religijnej, kulturowej i za- chowania zwyczajów43; — bezpieczeństwo ekologiczne — odnosi się do stanu środowiska natural- nego, a konkretnie do zachowania tego stanu na poziomie koniecznym do przetrwania i rozwoju ludzkości. Należy bowiem pamiętać, iż nie- przemyślane wykorzystywanie zasobów naturalnych, niszczący środo- wisko rozwój przemysłowy zagraża rozwojowi społeczeństw. Ponadto można wyróżnić: — bezpieczeństwo energetyczne, — bezpieczeństwo humanitarne, — bezpieczeństwo ideologiczne, — bezpieczeństwo informacyjne, — bezpieczeństwo gospodarcze. Na podstawie kryterium kształtu systemu bezpieczeństwa międzynaro- dowego lub kryterium sposobu zorganizowania wyodrębnia się: 1. System równowagi sił — to układ wykluczający możliwość dominacji czy przewagi państwa lub grupy państw nad pozostałymi. Gwarancją bezpieczeństwa jest zapewnienie równowagi sił między poszczególnymi sojuszami lub państwami. Ryszard Zięba wyróżnia następujące rodzaje systemów równowagi sił: klasyczny, „koncert mocarstw”, system bipo- larny, system równowagi strachu. 2. System blokowy (system sojuszy) — w czasach zimnej wojny istnia- ły na  świecie dwa wielkie bloki wpływów: zachodni, opierający się na strukturach sojuszu północnoatlantyckiego i wschodni, związany z  Układem Warszawskim. Bezpieczeństwo polegało na  utrzymaniu 40 B. Balcerowicz, Bezpieczeństwo…, wyd. cyt., s. 11. 41 Tamże. 42 J. Czaputowicz, System czy nieład? Bezpieczeństwo europejskie u progu XXI wieku, Warszawa 1998, s. 24. 43 Tamże. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 17 K. Masiul, Bezpieczeństwo Rzeczypospolitej Polskiej wobec współczesnego zagrożenia terroryzmem względnej równowagi, posiadanych przez państwa obu bloków, sił woj- skowych. W logice tego systemu najważniejszą rolę odgrywała broń jądrowa, traktowana jako gwarant skuteczności wzajemnego odstra- szania. Strach przed ewentualną wojną jądrową był istotnym źródłem stabilności tego systemu. 3. System bezpieczeństwa kooperatywnego — głównymi założeniami w relacjach między państwami są wzajemne gwarancje, dialog i współ- praca, wielowymiarowość i wielopoziomowość współpracy, przedkła- danie rozwiązań wielostronnych nad dwustronnymi, a także wykorzy- stywanie, przy budowie systemu bezpieczeństwa, zarówno środków militarnych, jak i  pozamilitarnych. Taka ścisła współpraca dąży do wytworzenia takiej sytuacji, w której wojna jest niemożliwa. Najistot- niejszą rolę odgrywają organizacje międzynarodowe, dopiero w dalszej kolejności są interesy i polityka poszczególnych państw44. 4. System bezpieczeństwa zbiorowego — zakłada pokojowe rozwiązywa- nie konfliktów, ograniczenie stosowania siły, zakaz agresji i gotowość łączenia sił wobec jakiegokolwiek agresora, nawet gdyby był on ewen- tualnym uczestnikiem tego systemu. Aby zrealizować bezpieczeństwo zbiorowe, niezbędne są współpraca między uczestnikami systemu oraz podzielanie wspólnych wartości i norm. Biorąc pod uwagę sposób prowadzenia przez państwa polityki bezpie- czeństwa, rozróżnia się: — politykę unilateralną (hegemonizm, izolacjonizm, neutralność); — politykę multilateralną (sojusze, bezpieczeństwo zbiorowe). Według kryterium przestrzennego wyróżnia się: — bezpieczeństwo lokalne, — bezpieczeństwo subregionalne, — bezpieczeństwo ponadregionalne (strefowe), — bezpieczeństwo globalne (światowe, uniwersalne). Stosując kryterium czasowe według R. Zięby, a także B. Balcerowicza, wyodrębnia się stan bezpieczeństwa i proces bezpieczeństwa. W wymiarze funkcjonalnym (procesualnym) bezpieczeństwo postrze- gane jest jako proces, w którym ścierają się funkcjonujące wyzwania i za- grożenia, percepcja społeczna i koncepcje ich rozwiązywania, działania i oddziaływania państw oraz instytucji międzynarodowych zmierzające do budowania ich pewności przetrwania, posiadania i swobód rozwojowych. 44 M. Izydorczyk, Kryteria bezpieczeństwa międzynarodowego w aspekcie post­ zimnowojennego paradygmatu bezpieczeństwa [w:] S. Dębski, B. Górka-Winter (red.), Kryteria międzynarodowego bezpieczeństwa państwa, Warszawa 2003, s. 84. 18 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 1. Determinanty polityki bezpieczeństwa państwa Bezpieczeństwo jako zmieniający się w czasie dynamiczny proces skłania państwa do stałego umacniania własnego bezpieczeństwa narodowego45. 1.1.5. Bezpieczeństwo narodowe — ewolucja pojmowania Najczęściej występującymi pojęciami w języku polityki, dyplomacji, dokumentów polityczno-prawnych, stosunków międzynarodowych są: bezpieczeństwo narodowe i bezpieczeństwo międzynarodowe. W literatu- rze traktującej o stosunkach międzynarodowych i bezpieczeństwie spotkać można wiele definicji dotyczących bezpieczeństwa narodowego. Bezpieczeństwo narodowe zajmuje pozycję pierwszoplanową i de- cydującą o losach jednostek, społeczności lokalnych, narodów, ale za- razem wspólnoty międzynarodowej. Stanowi najstarszą formułę bez- pieczeństwa uczestników życia międzynarodowego. Pojęcie to według specjalistów od stosunków międzynarodowych wywodzi się z kategorii egzystencjalnych potrzeb i interesów społeczności ludzkich zorganizo- wanych w państwa. Potrzeby i interesy bezpieczeństwa narodu (lub naro- dów w przypadku państw wielonarodowych) są realizowane przez organy państwowe46. W Polsce bezpieczeństwo narodowe zwykle utożsamiane jest z bez- pieczeństwem państwa i przez wielu naukowców używane jest zamien- nie. Warto zaznaczyć, że według Jarosława Prońko47 i Mieczysława Malca48 utożsamianie obu terminów jest niewłaściwe, ponieważ bezpieczeństwo narodowe teoretycznie odnosi się do narodu, a bezpieczeństwo państwa do państwa, które z definicji ma znaczenie szersze niż tylko naród. Zdarza się coraz częściej, że więcej niż jedna narodowość tworzy społeczeństwo danego państwa, tworząc przy tym mniejszości narodowe, które są tak- że częścią społeczeństwa. Również Tadeusz Nowak49 zwraca uwagę na to, że bezpieczeństwo narodowe można traktować jako tożsame z bezpieczeń- stwem państwa wówczas, gdy dotyczy to państw jednonarodowych, do których Polska niewątpliwie należy. W potocznym rozumieniu nie stwarza 45 R. Zięba, Bezpieczeństwo…, wyd. cyt., s. 20. 46 R. Zięba, Instytucjonalizacja…, wyd. cyt., s. 32. 47 J. Prońko, Bezpieczeństwo państwa. Zarys teorii problemu i zadań admini­ stracji publicznej, Bielsko-Biała 2007, s. 20. 48 M. Malec, Percepcja bezpieczeństwa. Definicje, wymiary, paradygmaty, Warszawa 2006, s. 26. talnik Bellona” 2007, nr 1. 49 T. Nowak, Współczesne interpretacje bezpieczeństwa narodowego, „Kwar- ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 19 K. Masiul, Bezpieczeństwo Rzeczypospolitej Polskiej wobec współczesnego zagrożenia terroryzmem to żadnej różnicy, dlatego też w dalszych rozważaniach terminy te będą traktowane zamiennie. W tradycyjnym ujęciu bezpieczeństwo rozpatrywane jest w kontek- ście zagrożeń i utożsamiane jest ze stosowaniem siły i przymusu, zwłasz- cza przez państwo. Od kilkudziesięciu lat postępuje ewolucja pojmowania bezpieczeństwa ze względu na charakter i układ stosunków międzynaro- dowych. Pojęcie „bezpieczeństwo narodowe” po raz pierwszy pojawiło się w 1943 r. w jednej z książek Waltera Lippmana, który stwierdził, że „na- ród jest bezpieczny, kiedy nie musi poświęcić swoich słusznych intere- sów, by uniknąć wojny i jest w stanie, będąc wyzwanym, zachować je przez wojnę”50. Inni badacze amerykańscy okresu zimnowojennego także w woj- nie upatrywali źródło największego zagrożenia dla bezpieczeństwa narodo- wego. Frank N. Trager i F.N. Simonie w 1973 r. uznali, że „bezpieczeństwo narodowe jest częścią polityki posiadającej swój cel w tworzeniu narodo- wych i międzynarodowych politycznych warunków sprzyjających ochro- nie lub poszerzeniu żywotnych narodowych wartości przeciw istniejącym i potencjalnym przeciwnikom”. Sam Sarkesian zauważył, że „bezpieczeń- stwo narodowe jest utrzymującym się przekonaniem większości obywa- teli, że naród posiada wystarczające zdolności wojskowe i efektywną poli- tykę, by powstrzymać jego przeciwników przed skutecznym użyciem siły, uniemożliwiającej narodowi realizację jego interesów narodowych”51. Takie tradycyjne podejście do bezpieczeństwa wyrażali w latach sześćdziesiątych ubiegłego stulecia także inni autorzy amerykańscy, jak Morton Berkowitz i P.G. Bock, którzy pisali, że „bezpieczeństwo narodowe może być zdefinio- wane jako zdolność narodu do ochrony jego wewnętrznych wartości przed zagrożeniami zewnętrznymi”52. Według R. Zięby bezpieczeństwo narodowe to pewność państwa w śro- dowisku międzynarodowym, brak jego zagrożenia oraz ochrona przed zagrożeniem. Jest to tzw. egzystencjalna potrzeba, która wyrasta z obiek- tywnych warunków bytowania narodów i z relacji między nimi. Bezpie- czeństwo wymienia się jako jeden z  najbardziej żywotnych interesów państw i społeczności międzynarodowej53. Wacław Stankiewicz przedstawia termin „bezpieczeństwo narodo- we” jako „stan równowagi między zagrożeniem wywołanym możliwością 50 Z. Nowakowski, Bezpieczeństwo narodowe — ewolucja pojęcia i zakresu [w:] T. Jemioło, K. Rajchel (red.), Bezpieczeństwo narodowe…, wyd. cyt., s. 78. 51 Tamże. 52 R. Zięba, Instytucjonalizacja…, wyd. cyt., s. 33. 53 R. Zięba [w:] Leksykon Pokoju, Warszawa 1987, s. 29. 20 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 1. Determinanty polityki bezpieczeństwa państwa zaistnienia konfliktu a potencjałem obronnym”54, natomiast Kazimierz Malak55 twierdzi, że istotą bezpieczeństwa narodowego jest przeciwsta- wianie się różnym zagrożeniom poprzez utrzymywanie ciągłej gotowości struktur państwowych. Tak pojmowane bezpieczeństwo narodowe akcentuje jego związek z za- grożeniami zewnętrznymi państwa, dlatego według R. Zięby bezpieczeń- stwo jest jednym z podstawowych celów polityki zagranicznej państwa56. W literaturze bezpieczeństwo narodowe dość długo było postrzegane w kategoriach pokoju i wojny, przy czym okres pokojowy miał stanowić czas przygotowania się do kolejnych działań militarnych. Zagwarantowa- nie bezpieczeństwa państwa stanowiło podstawowy i przeważający obszar zainteresowania niemal do zakończenia zimnej wojny. Główny akcent tego zainteresowania spoczywał na kategorii bezpieczeństwa militarnego. Na- ukowcy, a także praktycy w zakresie bezpieczeństwa analizowali zdolno- ści militarne państwa. Podstawowym problemem tej analizy była zdolność przeciwstawienia się ewentualnym zagrożeniom ze strony innych państw. Dlatego też uwaga badawcza skupiona była na analizie potencjałów mili- tarnych poszczególnych państw, stanowiących gwarancję bezpieczeństwa narodowego. Nowe myślenie o bezpieczeństwie rozkwitło po zakończeniu zimnej wojny i podziału na Wschód — Zachód. Wraz z publikacją nowatorskiej pracy Barry’ego Buzana podjęto dyskusję nad rozszerzeniem pojmowa- nia bezpieczeństwa narodowego. Według Buzana bezpieczeństwo na- rodowe nie jest wyłącznie warunkowane względami militarnymi. Rów- nie istotne są aspekty polityczne, gospodarcze, społeczne, ekologiczne57. Współcześnie, obok aspektów wojskowych, ważne są czynniki ekonomicz- ne (gospodarcze), technologiczne, ekologiczne, demograficzne, społeczne i humanitarne. Koncepcje bezpieczeństwa obejmują sprawy związane z za- chowaniem tożsamości narodowej oraz zapewnieniem udziału poszcze- gólnych państw w rozwoju cywilizacyjnym współczesnego świata. Kwe- stia poszanowania podstawowych praw i swobód obywatelskich zyskała na znaczeniu, dlatego też uważa się, że bezpieczeństwo współcześnie nie jest już tylko „synonimem biologicznej egzystencji narodu i istnienia pań- stwa”58, ale — jak podaje Jacek Czaputowicz — „bezpieczeństwo narodowe, 54 W. Stankiewicz, Bezpieczeństwo narodowe a walki niezbrojne, Warszawa 1991, s. 26. 55 K. Malak, Bezpieczeństwo i obronność państwa, Warszawa 1998, s. 87. 56 R. Zięba, Instytucjonalizacja…, wyd. cyt., s. 34. 57 W. Gizicki, Polityczne uwarunkowania…, wyd. cyt., s. 36. 58 E. Nowak, Bezpieczeństwo…, wyd. cyt., s. 71. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 21 K. Masiul, Bezpieczeństwo Rzeczypospolitej Polskiej wobec współczesnego zagrożenia terroryzmem czyli bezpieczeństwo państwa dotyczy zapewnienia jego integralności te- rytorialnej, suwerenności, swobody wyboru drogi politycznej oraz warun- ków dla dobrobytu i rozwoju”59. Tak rozbudowane podejście do postrzegania bezpieczeństwa obowią- zuje w NATO. W koncepcji strategicznej NATO (23–24 kwietnia 1999 r.) stwierdza się, że: „ważnym elementem polityki sojuszu jest szerokie podej- ście do problematyki bezpieczeństwa, zgodnie z którym czynniki politycz- ne, gospodarcze, społeczne i środowiskowe odgrywają ogromne znaczenie, uzupełniając niejako niezmiennie ważny wymiar obronny”60. Badacze amerykańscy w pojęcie „bezpieczeństwo narodowe” wpisują takie wartości, jak: suwerenność i niezawisłość państwa, przeżycie ludno- ści, istniejący system społeczno-gospodarczy, postęp gospodarczy, istnieją- cy standard życia, rozwój handlu itp. W rozważaniach tych zarysowuje się związek między bezpieczeństwem narodowym a swobodami rozwojowy- mi, w tym swobodami jednostek61. Współczesne myślenie o bezpieczeństwie zawiera różnorodne spojrze- nia na tę tematykę, w której — jak się okazuje — państwo nie jest już naj- ważniejszym podmiotem. Obecnie są nim: jednostka, grupy społeczne, środowisko, rodzaj ludzki. Wśród wielu aktualnych definicji bezpieczeń- stwa narodowego szczególnie akcentowana jest ochrona narodu i jego in- teresów przed zagrożeniami militarnymi i niemilitarnymi. Kofi Atta An- nan uważa, że „przebudzenie się w latach 90. konfliktów wewnętrznych spowodowało rozwój nowego rozumienia pojęcia bezpieczeństwa. Kiedyś synonimiczne z obroną terytorium przed atakiem z zewnątrz, dzisiejsze potrzeby bezpieczeństwa objęły ochronę społeczności i jednostek przed wewnętrzną przemocą”62. Zdzisław Nowakowski uważa, że bezpieczeństwo ludzkie jest najważ- niejszą wartością zarówno wśród narodów bogatych, jak i biednych. Za- grożenia, takie jak głód, konflikty etniczne, terroryzm, przestępczość zor- ganizowana, zanieczyszczenie środowiska, dotyczą każdego człowieka i nie są one izolowanymi wydarzeniami ograniczonymi do granic państwo- wych, ale występują na całym świecie. Dla większości ludzi poczucie bra- ku bezpieczeństwa wyrasta bardziej z obaw o warunki życia codzienne- go niż ze strachu przed jakimś światowym wydarzeniem katastroficznym. 59 J. Czaputowicz, Kryteria bezpieczeństwa międzynarodowego państwa — aspekty teoretyczne [w:] S. Dębski, B. Górka-Winter (red.), Kryteria…, wyd. cyt., s. 13. 60 Cyt za: E. Nowak, Bezpieczeństwo…, wyd. cyt., s. 68. 61 S. Lipski, Bezpieczeństwo…, wyd. cyt., s. 39. 62 Cyt. za: Z. Nowakowski, Bezpieczeństwo…, wyd. cyt., s. 86. 22 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 1. Determinanty polityki bezpieczeństwa państwa Podkreśla on również, że ludzkie bezpieczeństwo odnosi się do jakości ży- cia ludzi w społeczeństwie lub państwie63. Zjawisko poszerzania zakresu przedmiotowego bezpieczeństwa na- rodowego, od  tradycyjnej problematyki polityczno-militarnej bezpie- czeństwa zewnętrznego państwa do kwestii dotyczących zewnętrznych i wewnętrznych aspektów bezpieczeństwa ekonomicznego, społecznego, ekologicznego itp., ukazuje ewolucję pojmowania treści bezpieczeństwa narodowego w kierunku wzrostu roli podmiotowej jednostki i grup spo- łecznych. 1.1.6. Zakres bezpieczeństwa narodowego w polskich strategiach bezpieczeństwa W teorii, a w szczególności w praktyce polskiej polityki bezpieczeństwa po odzyskaniu pełnej suwerenności w 1989 r., podjęto wysiłek poszuki- wania fundamentów, na których możliwe byłoby oparcie bezpieczeństwa narodowego w sposób trwały i niezawodny. W przyjętej uchwałą Komi- tetu Obrony Kraju z 21 lutego 1990 r. Doktrynie obronnej Rzeczypospolitej Polskiej dominowało wąskie pojmowanie bezpieczeństwa państwa zawie- rające się w kategoriach potrzeb zewnętrznego bezpieczeństwa polityczno- -militarnego w ramach funkcjonującego jeszcze Układu Warszawskiego (UW). Potwierdzając członkostwo w UW, Polska gotowa była do wypełnia- nia sojuszniczych zobowiązań w postaci wydzielania zgrupowania opera- cyjnego do składu sił UW oraz zaangażowania w realizację ekspansywnych planów ZSRR. W doktrynie tylko zaznaczono potrzebę szerszego spojrze- nia na bezpieczeństwo w polityce wewnętrznej państwa poprzez kwestie bezpieczeństwa ekonomicznego i społecznego64. Po rozwiązaniu 1 lipca 1991 r. UW przed Polską otworzył się nowy etap tworzenia stanu bezpieczeństwa. Pozostając poza sojuszami, bez gwaran- cji bezpieczeństwa, na posiedzeniu Komitetu Obrony Kraju 2 listopada 1992 r. przyjęto dokumenty pod nazwą Założenia polskiej polityki bezpie­ czeństwa oraz Polityka bezpieczeństwa i strategia obronna Rzeczypospoli­ tej. Według założeń treść bezpieczeństwa państwa łączona jest z rozwojem państwa, oprócz kwestii politycznych i militarnych obejmuje także aspekty gospodarcze, ekologiczne, społeczne i etniczne. W porównaniu z wcześniej 63 Tamże. 64 Strategie bezpieczeństwa narodowego po 1989 roku, cz. 2, „Zeszyty Akade- mii Dyplomatycznej” 2004, nr 13, s. 35–46. 23 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== K. Masiul, Bezpieczeństwo Rzeczypospolitej Polskiej wobec współczesnego zagrożenia terroryzmem wspominaną Doktryną obronną Rzeczypospolitej Polskiej nastąpiła zmia- na w ocenie charakteru zagrożeń. Uwaga została skupiona na zagrożeniach pozamilitarnych oraz zagrożeniach konfliktami zbrojnymi o charakterze lokalnym i regionalnym. Nie brano pod uwagę możliwości dużej wojny globalnej65. Dokument Polityka bezpieczeństwa i strategia obronna wysuwał nato- miast na pierwszy plan współpracę międzynarodową, w tym także wojsko- wą, oraz dążenie do integracji z zachodnimi strukturami bezpieczeństwa. Dokumenty te zostały opracowane w warunkach całkowitej samo- dzielności obronnej Polski, a zawarte w nich założenia stanowiły podstawy w pełni autonomicznej polityki bezpieczeństwa i strategii obronnej. Zakła- dały także rozpoczęcie starań o członkostwo w NATO i integrację z Euro- pą Zachodnią. Niecały rok po przyjęciu Polski do NATO — 4 stycznia 2000 r. — opu- blikowano Strategię bezpieczeństwa Rzeczypospolitej Polskiej. Nowym aspektem w niniejszym dokumencie, w porównaniu z omówionymi wy- żej, jest bardzo wyraźny kontekst sojuszniczy, uwzględniono także szerszy i bardziej szczegółowy katalog zagrożeń. Głównym niebezpieczeństwem dla stabilności międzynarodowej, w tym także dla zewnętrznego bezpie- czeństwa Polski, stały się zagrożenia kryzysowe, które mogą mieć charak- ter kryzysów polityczno-militarnych lub pozamilitarnych. Źródła kryzysów polityczno-militarnych mogą mieć podłoże polityczne, społeczne, ekono- miczne, etniczne lub też religijne. Ich oddziaływanie na bezpieczeństwo Polski może się przejawiać bezpośrednio lub pośrednio. Bezpośrednie za- grożenia kryzysowe mogą wynikać z sytuacji spowodowanych przez ukrytą lub jawną groźbę zastosowania przemocy przeciwko Polsce lub jej sojusz- nikom. Celem takiej groźby może być dążenie do wymuszenia pożądanych przez zagrażającego zachowań politycznych i ustępstw (np. rewizji gra- nic, zmian terytorialnych, zaspokojenia celowo wygórowanych żądań grup etnicznych i wyznaniowych). Ewentualne zaangażowanie Polski w między- narodowe wysiłki na rzecz rozwiązania sytuacji kryzysowych może rodzić również zagrożenia pośrednie, w tym wzrost zagrożenia obywateli Rzeczy- pospolitej Polskiej przebywających w rejonie konfliktu lub w jego pobli- żu, a także wzrost ryzyka zagrożenia terytorium Polski akcjami odwetowy- mi (uderzenia powietrzno-rakietowe, terroryzm) jednej ze stron konfliktu. Wśród pozamilitarnych zagrożeń kryzysowych, w reagowaniu na które państwo byłoby zmuszone zaangażować swój potencjał obronny, strategia uwzględniła międzynarodową przestępczość zorganizowaną. Najbardziej 65 Tamże. 24 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 1. Determinanty polityki bezpieczeństwa państwa niebezpieczną formą takich zagrożeń, wynikającą z międzynarodowej ak- tywności przestępczej, staje się terroryzm. Następstwem przestępczości międzynarodowej są także m.in.: zorganizowany przemyt, korupcja struk- tur władzy oraz handel narkotykami. Autorzy strategii zwrócili także uwagę na zagrożenie związane z roz- przestrzenianiem broni masowego rażenia i środków jej przenoszenia. Co- raz liczniejsza jest grupa państw, w tym prowadzących politykę konfronta- cyjną, bliskich wejścia w jej posiadanie. Do dysponowania tą bronią dążą również skrajne ugrupowania polityczne, religijne, a nawet grupy prze- stępcze. W konsekwencji należało brać pod uwagę groźbę użycia tej broni w celach terrorystycznych, zarówno w otoczeniu Polski, jak i na jej obsza- rze. Należało się także liczyć z próbami tranzytu tej broni przez terytorium Rzeczypospolitej Polskiej i z wynikającymi z tego zagrożeniami. Ważnym elementem przyjętej strategii było sformułowanie koncepcji reagowania na kryzysy stanowiące bezpośrednie lub pośrednie zagrożenie dla bezpieczeństwa Polski lub jej sojuszników (art. 5 Traktatu Północno- atlantyckiego). Postanowienia strategii spowodowały uzależnienie bez- pieczeństwa Polski od woli pozostałych członków sojuszu, dlatego w razie konfliktu na dużą skalę Siły Zbrojne RP od początku miały działać w ra- mach operacji połączonych, prowadzonych w bezpośredniej obronie Polski przez wielonarodowe zgrupowania sojusznicze, rozwinięte wcześniej na te- renie Polski i działające wedle wspólnie opracowanych, sojuszniczych pla- nów operacyjnych, z wykorzystaniem wsparcia ze strony wojsk obrony te- rytorialnej66. Wydarzenia z 11 września 2001 r., tj. atak terrorystyczny na USA, uświadomiły skalę i nową jakość zagrożeń. Przyjęta 22 lipca 2003 r. nowa Strategia bezpieczeństwa Rzeczypospolitej Polskiej była wyrazem głębokiej przemiany podejścia do kwestii bezpieczeństwa narodowego, które zosta- ło potraktowane jako kategoria obejmująca wszystkie aspekty i dziedziny bezpieczeństwa państwa: zewnętrzne i wewnętrzne, cywilne i wojskowe. Ponadto dostrzeżono przesuwanie się punktu ciężkości z zagrożeń klasycz- nych (inwazja zbrojna) na zagrożenia nietradycyjne i nietypowe67. Strategia bezpieczeństwa narodowego z roku 2003 dość jednoznacznie wskazuje na te nieklasyczne zagrożenia, poświęcając im podrozdział za- tytułowany Nowe wyzwania. Wśród tych wyzwań wskazuje się na wstępie 66 Tamże. 67 S. Koziej, Ewolucja polskiej strategii obronności [w:] R. Kuźniar (red.), Pol­ ska polityka bezpieczeństwa 1989–2000, Warszawa 2001, s. 458. Zob. też S. Koziej, Między piekłem a rajem. Szare bezpieczeństwo na progu XXI wieku, Toruń 2008. 25 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== K. Masiul, Bezpieczeństwo Rzeczypospolitej Polskiej wobec współczesnego zagrożenia terroryzmem na zagrożenia regionalne, istniejące w najbliższym (europejskim) sąsiedz- twie Polski — takie jak np. napięcia na Bałkanach, konflikty wewnątrz- polityczne, społeczne czy etniczne. Pojawiły się również nowe wyzwania globalne. Są one związane przede wszystkim z napięciami i niestabilnością wywoływanymi przez terroryzm międzynarodowy i proliferację broni ma- sowego rażenia, a także z nieprzewidywalną polityką reżimów autorytar- nych i zjawiskiem „państw w stanie rozkładu”, które w dużej mierze za- ostrza groźbę terroryzmu międzynarodowego i rozprzestrzeniania broni masowego rażenia. Należy zauważyć, że polskie bezpieczeństwo w coraz większym stopniu zależy od skutków procesów globalizacji i fragmenta- cji postępujących we współczesnym świecie. Wyzwania dla bezpieczeń- stwa wiążą się przede wszystkim z osłabianiem możliwości regulacyjnych państw i  organizacji międzynarodowych, pogłębiającą się polaryzacją poziomu rozwoju i życia między krajami bogatymi i biednymi, rosnącą na tym tle frustracją i niezadowoleniem społecznym. Zapóźnienia rozwo- jowe, ubóstwo, degradacja środowiska naturalnego, epidemie groźnych chorób, niekontrolowane migracje i napięcia etniczne coraz widoczniej zakłócają stabilność układu międzynarodowego. Zagrożenia te mogą do- tyczyć bezpieczeństwa naszych obywateli, obiektów oraz służb istotnych z punktu widzenia sprawnego funkcjonowania państwa. Nadal jednak ważnym zadaniem pozostaje monitorowanie sytuacji pod kątem odradza- nia się zagrożeń tradycyjnych. Najpoważniejsze niebezpieczeństwo wśród nowych zagrożeń dla sys- temu międzynarodowego i bezpieczeństwa poszczególnych państw, w tym Polski, stwarza zorganizowany terroryzm międzynarodowy, aczkolwiek stopień zagrożenia poszczególnych państw terroryzmem jest różny. Dzia- łania terrorystyczne wymierzone są m.in. w wartości, instytucje i interesy państw strefy euroatlantyckiej. Polska jako członek wspólnoty euroatlan- tyckiej jest narażona bezpośrednio na wynikające z tego zagrożenia68. Najnowsza, przyjęta w listopadzie 2007 r., Strategia bezpieczeństwa narodowego Rzeczypospolitej Polskiej odzwierciedla zmiany w międzyna- rodowych uwarunkowaniach bezpieczeństwa państwa, takich jak człon- kostwo w UE; jest ona spójna z Europejską strategią bezpieczeństwa i kon- cepcją strategiczną NATO. Uwzględnia aspekty polityczno-militarne, ekonomiczne, społeczne i ekologiczne. Zakłada aktywny udział Polski w kształtowaniu stosunków międzynarodowych i wypełnianie zobowią- zań sojuszniczych. Dokument zwraca uwagę, że Polska należy do struktur 68 http://www.msz.gov.pl/Strategia,Bezpieczenstwa,Narodowego,RP,162 .html , styczeń 2010 r. 26 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 1. Determinanty polityki bezpieczeństwa państwa europejskich i euroatlantyckich, jest aktywnym członkiem NATO, a jako bliskiemu sojusznikowi USA zależy jej na współpracy NATO z europej- skimi strukturami obronnymi. Strategia zakłada promowanie polskiej gospodarki, budowanie prestiżu Polski w  świecie, ochronę duchowe- go, materialnego i ekologicznego dziedzictwa narodowego. System bez- pieczeństwa narodowego ma umożliwiać sprawną reakcję na zagrożenia i kryzysy wewnętrzne i zewnętrzne. Zasadniczym elementem obrony na- rodowej są siły zbrojne, gwarantujące zdolność państwa do obrony oraz gotowe do działań w ramach zobowiązań sojuszniczych. Mają one także wspierać organy państwa w zapewnieniu bezpieczeństwa wewnętrznego. Do najważniejszych zadań strategia zalicza modernizację armii i rozwija- nie jej zdolności współdziałania z sojusznikami. Strategia wskazuje na ko- nieczność wzmacniania suwerenności politycznej i ekonomicznej oraz międzynarodowej pozycji i wizerunku Polski jako państwa stabilnego, wiarygodnego i demokratycznego69. 1.1.7. Międzynarodowy wymiar bezpieczeństwa Bezpieczeństwo międzynarodowe, podobnie jak bezpieczeństwo na- rodowe, jest charakteryzowane jako stan wolny od zagrożeń, obejmują- cy wszystkich członków społeczności, w tym przypadku międzynarodo- wej. Traktowano je więc jako sumę bezpieczeństwa poszczególnych państw oraz podmiotów niepaństwowych, takich jak organizacje międzynarodo- we. Obecnie w warunkach rozwoju procesów globalizacji oraz pogłębiania współzależności między
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Bezpieczeństwo Rzeczypospolitej Polskiej wobec współczesnego zagrożenia terroryzmem
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: