Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00112 005548 13091176 na godz. na dobę w sumie
Bezpieczeństwo w teorii i badaniach naukowych - ebook/pdf
Bezpieczeństwo w teorii i badaniach naukowych - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 176
Wydawca: Wyższa Szkoła Policji w Szczytnie Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-7462-301-8 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

W rozdziale pierwszym przedstawiono sposoby postrzegania pojęcia bezpieczeństwa oraz zagrożenie z różnych perspektyw badawczych. Istotną jego składową jest także typologiczny podział bezpieczeństwa i zagrożeń. Na bazie istniejących definicji i poglądów sformułowano propozycje ujmowania i definiowania pojęcia w różnych kontekstach.

 

Rozdział drugi poświęcono wskaźnikom bezpieczeństwa. Na tę część opracowania złożyły się rozważania dotyczące podejścia integracyjnego i dezintegracyjnego do bezpieczeństwa oraz jego diagnozowaniu i prognozowaniu. W rozdziale tym zaprezentowano również szkic analitycznego modelu niewymiernego (nieuchwytnego) bezpieczeństwa.

 

W rozdziale trzecim przedstawiono bezpieczeństwo, jako przedmiot rozlegle zakrojonych badań interdyscyplinarnych. Takie założenie sprawiło, iż w tej części opracowania znalazły swe miejsce rozważania odnoszące się do obecności bezpieczeństwa w nauce o cywilizacji i złożoności. Rozdział ten zwieńczony został refleksjami dotyczącymi podstaw cybernetyczno-technologicznej wiedzy o bezpieczeństwie.

 

Natomiast rozdział czwarty poświęcony jest określeniu miejsca bezpieczeństwa jako kategorii ogólnej w nauce oraz przedstawieniu tej dyscypliny jako naukowej.

 

Rozdział piąty poświęcono właściwościom badań naukowych bezpieczeństwa. Kryterium to sprawiło, iż w tej części opracowania zawarto zapatrywania odnoszące się do cech i funkcji badań bezpieczeństwa, obiektu i przedmiotu jego badań, a także problemów poznania bezpieczeństwa.

 

Rozdział szósty w całości odnosi się do problemów metod badań w naukach o bezpieczeństwie. Omówione zostały w nim badawcze i praktyczne strony ich stosowania w procesie eksploracji bezpieczeństwa.

 

W rozdziale siódmym zwrócono uwagę na niektóre komponenty pisarstwa naukowego, omówiono jego zadania i zasady oraz rodzaje. Uwagi o charakterze ogólnym dotyczyły swoistości języka pracy naukowej. Wychodząc od szerokiego ujęcia stylu zwrócono uwagę na styl pisarstwa naukowego, terminologię oraz strukturę pracy naukowej. Wskazano także gatunki stylu naukowego. Rozdział ten pretenduje do miana kompletnego zbioru wyróżników stylu naukowego jako typu.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Bezpieczeństwo w teorii i badaniach naukowych redakcja naukowa BERNARD WIŚNIEWSKI SZCZYTNO 2011 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Recenzenci prof. dr hab. Jerzy Wolanin prof. dr hab. Jarosław Wołejszo dr hab. Arkadiusz Letkiewicz Opracował zespół w składzie: dr hab. Włodzimierz Chojnacki dr hab. Marian Cieślarczyk dr hab. Andrzej Czupryński dr Włodzimierz Fehler prof. dr hab. Waldemar Kaczmarek — 2.3. prof. dr hab. Jadwiga Stawnicka — 7., 7.1., 7.2., 7.3., 7.4., 7.5., 7.6., 7.7. dr hab. Janusz Świniarski — 2., 2.1., 3., 3.1., 3.2., 3.3., 4., 4.1., 4.2. — Wstęp, 1., 1.1., 1.2., 2., Zakończenie dr hab. Bernard Wiśniewski — 1.2., 2., 2.1., 3., 3.1., 3.2., 3.3., 4., 4.1., 4.2. — 1.1., 6., 6.1., 6.2., 6.3. — 5., 5.1., 5.2., 5.3. — 1.3., 1.4. © Wszelkie prawa zastrzeżone — WSPol Szczytno 2011 ISBN 978-83-7462-301-8 Druk i oprawa: Wydział Wydawnictw i Poligrafii Wyższej Szkoły Policji w Szczytnie 12–100 Szczytno, ul. Marszałka Józefa Piłsudskiego 111 tel. (89) 621 51 02, faks (89) 621 54 48 e-mail: wwip@wspol.edu.pl 2 Projekt okładki Jan Napiórkowski Redakcja Wydawcy Anna Bryczkowska Danuta Kieczmerska Beata Miszczuk ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== SPIS TREŚCI WSTĘP ....................................................................................................... 5 1. POJĘCIE ORAZ TYPOLOGIE BEZPIECZEŃSTWA I ZAGROŻEŃ ..... 9 1.1. Współczesne rozumienie bezpieczeństwa ................................... 12 1.2. Główne typy bezpieczeństwa ........................................................ 19 1.3. Percepcja zagrożeń ...................................................................... 24 1.4. Podział zagrożeń .......................................................................... 31 2. KONCEPCJE ORAZ WYZNACZNIKI BEZPIECZEŃSTWA ............... 39 2.1. Integracyjne i dezintegracyjne podejścia do bezpieczeństwa ...... 42 2.2. Diagnozowanie bezpieczeństwa ................................................... 49 2.3. Prognozowanie bezpieczeństwa .................................................. 55 3. TRANSFORMACJA BEZPIECZEŃSTWA .......................................... 67 3.1. Bezpieczeństwo w nauce o cywilizacji .......................................... 69 3.2. Bezpieczeństwo w nauce o złożoności ......................................... 74 3.3. Podstawy cybernetyczno-technologicznej wiedzy o bezpieczeństwie ......................................................................... 79 4. BEZPIECZEŃSTWO A NAUKA .......................................................... 87 4.1. Miejsce bezpieczeństwa jako kategorii ogólnej w nauce .............. 90 4.2. Bezpieczeństwo jako dyscyplina naukowa ................................. 100 5. WŁAŚCIWOŚCI BADAŃ NAUKOWYCH BEZPIECZEŃSTWA ........ 107 5.1. Cechy i funkcje badań bezpieczeństwa ...................................... 109 5.2. Obiekt i przedmiot badań bezpieczeństwa .................................. 118 5.3. Poznanie bezpieczeństwa ........................................................... 120 6. METODY BADAŃ W NAUKACH O BEZPIECZEŃSTWIE ................ 131 6.1. Zarys sytuacji problemowej ......................................................... 134 6.2. Metody badań ............................................................................. 136 6.3. Stosowanie metod badawczych w naukach o bezpieczeństwie ...................................................................... 141 3 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 7. PISARSTWO NAUKOWE W BADANIACH BEZPIECZEŃSTWA .... 149 7.1. Zadania i zasady pisarstwa naukowego ..................................... 151 7.2. Rodzaje pisarstwa naukowego ................................................... 153 7.3. Język pracy naukowej ................................................................. 155 7.4. Zagadnienia terminologii naukowej ............................................. 156 7.5. Styl pisarstwa naukowego .......................................................... 157 7.6. Struktura pracy naukowej ........................................................... 160 7.7. Gatunki stylu naukowego ............................................................ 163 ZAKOŃCZENIE ..................................................................................... 165 BIBLIOGRAFIA ..................................................................................... 167 4 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== WSTĘP Odpowiedzialność za bezpieczeństwo spoczywa na wszystkich. Można ją przypisać wszystkim instytucjom państwowym. W zakresie swoich kompe- tencji odpowiedzialność taką ponoszą również organizacje pozarządowe i stowarzyszenia. Częścią odpowiedzialności za bezpieczeństwo obciążone jest społeczeństwo — obywatele naszego państwa, funkcjonujący w różnego rodzaju grupach, wspólnotach oraz społecznościach. Z odpowiedzialności tej nie są zwolnieni pracownicy naukowi i naukowo-dydaktyczni. Wydaje się, że to właśnie na nich spoczywa główny ciężar odpowiedzialności za bezpie- czeństwo. Ich praca stanowić może podwaliny pod budowę racjonalnie uza- sadnionych systemów bezpieczeństwa, konstruowanych w skali makro i mi- kro z myślą o niezagrożonym bycie i możliwości rozwoju podmiotu troski wszelkich instytucji państwowych i pozapaństwowych, tj. człowieka. Badacze bezpieczeństwa korzystają z osiągnięć wielu dziedzin, dyscy- plin naukowych, co nie jest złe. Do nauk tych, jak zauważa R. Kulczycki, „w pierwszej kolejności zaliczyć wypada nauki tkwiące merytorycznie »ko- rzeniami« w naukach bazowych — przyrodniczych, humanistycznych i spo- łecznych, takich przede wszystkim, jak: politologia, systemologia, nauki wojskowe, ekonomia, nauki techniczne”1. Nie jest niczym złym korzystanie także z wiedzy poprzednio stworzonej, bo na tym między innymi opiera się postęp nauki, co podkreśla W.I.B. Beveridge. Zauważa on jednocześnie, że „odkrywcy są ludźmi, którzy dostarczają zworników do łuków budowli i ukazują światu całkowitą strukturę dzieł wznoszonych głównie przez swych poprzedników (…). Zdarza się, że zasada lub technika powstała w jednej dziedzinie wiedzy, po przeniesieniu do innej dziedziny staje się dla niej podstawą rozwoju (…). Większość odkryć znajduje szersze zastosowanie w dziedzinach, do których zostały przeniesione, niż w tych w których po- wstały. W tych nowych dziedzinach stają się one często narzędziami uła- twiającymi dalsze odkrycie”2. Współczesne i prognozowane zagrożenia godzące w bezpieczeństwo wymuszają prowadzenie intensywnych badań nad źródłami ich powstawa- nia, skutecznymi formami i metodami ich wykrywania, monitorowania, ograniczania oraz ewentualnego likwidowania skutków ich wystąpienia. Zagrożenia te wymuszają dodatkowo konieczność upowszechniania wie- dzy o bezpieczeństwie3. 1 R. Kulczycki, Bezpieczeństwo a nauka i dydaktyka [w:] Współczesne postrzeganie bezpieczeń- stwa, (red.) K. Jałoszyński, B. Wiśniewski, T. Wojtuszek, Bielsko-Biała 2007, s. 283. 2 W.I.B. Beveridge, Sztuka badań naukowych, Warszawa 1963, s. 147. 3 R. Kulczycki, wyd. cyt., s. 272. 5 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Problematyka badań bezpieczeństwa zaprezentowana w niniejszej pra- cy, nie znalazła jeszcze swego ostatecznego rozstrzygnięcia, ze względu na nową jakościowo sytuację związaną z wyodrębnieniem nauk o bezpie- czeństwie. Niewątpliwą zachętą do podjęcia trudu opracowania niniejszej pracy jest dorobek pracowników wielu krajowych ośrodków akademickich prowadzących prace badawcze nad bezpieczeństwem w sposób rozłączny. Zarysowana powyżej sytuacja pozwoliła określić przedmiot dociekań autorów, którzy zadali pytanie: Jakie podstawowe zakresy problemowe można wyodrębnić w badaniach nad bezpieczeństwem? Tak określony przedmiot badań wynika z tego, iż obecnie brak jest naukowo uzasadnio- nych zasad organizacji i norm regulujących problemy badań nad bezpie- czeństwem. Na podstawie zaprezentowanej powyżej sytuacji problemowej założono, iż celem niniejszej pracy będzie: ustalenie zakresu znaczeń takich pojęć, jak bezpieczeństwo oraz zagrożenie i na tej podstawie określenie miejsca bezpieczeństwa we współczesnej nauce, a także skutecznych metod ba- dania bezpieczeństwa i ich pisarskiego opracowania. Założono jednocześnie, że zaprezentowany powyżej cel główny będzie możliwy do osiągnięcia przez rozwiązanie niżej przedstawionych celów szczegółowych: — poznawczego, zawierającego się w odpowiedzi na pytanie: Jak organi- zować badania bezpieczeństwa? — diagnostycznego, pozwalającego znaleźć odpowiedź na pytanie: Jaki jest aktualny stan wiedzy dotyczącej badań bezpieczeństwa? — weryfikacyjnego, umożliwiającego odpowiedź na pytanie: Jakie prawi- dłowości decydują o skutecznym prowadzeniu badań bezpieczeństwa i prezentowaniu ich wyników? Tak sformułowane cele wpłynęły na ostateczny kształt problemów ba- dawczych, wyodrębnionych i rozwiązywanych przez autorów. Odnosiły się one do odpowiedzi na pytania: • Jakie miejsce zajmowało i jaką rolę odgrywało bezpieczeństwo w nauce do czasu wyodrębnienia nauk o bezpieczeństwie? • Jak wyodrębnienie nauk o bezpieczeństwie wpłynie na badanie tego zjawiska? Autorzy uznali, że cele niniejszej pracy zostaną osiągnięte, a wyodręb- nione problemy rozwiązane, jeśli w swej pracy zastosują podejście syste- mowe oraz sytuacyjne. Pierwsze z nich pozwoliło na eksponowanie związ- ków pomiędzy bezpieczeństwem a nauką. Z kolei drugie stworzyło możli- wość skoncentrowania się na istocie naukowo uzasadnionych badań bez- pieczeństwa. W trakcie badań przeprowadzono analizę i krytyczną oceny piśmiennic- twa naukowego odnoszącego się do bezpieczeństwa, jego obecności w nauce oraz badań nad nim. 6 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Zaprezentowanym celom niniejszego opracowania podporządkowano strukturę pracy, na którą składa się siedem rozdziałów odzwierciedlających podejmowane obszary dociekań autorów, poprzedzone wstępem i zwień- czone zakończeniem. Integralną częścią pracy jest również obszerna bi- bliografia. W rozdziale pierwszym przedstawiono sposoby postrzegania pojęcia bezpieczeństwa oraz zagrożenie z różnych perspektyw badawczych. Istot- ną jego składową jest także typologiczny podział bezpieczeństwa i zagro- żeń. Na bazie istniejących definicji i poglądów sformułowano propozycje ujmowania i definiowania pojęcia w różnych kontekstach. Rozdział drugi poświęcono wskaźnikom bezpieczeństwa. Na tę część opracowania złożyły się rozważania dotyczące podejścia integracyjnego i dezintegracyjnego do bezpieczeństwa oraz jego diagnozowaniu i progno- zowaniu. W rozdziale tym zaprezentowano również szkic analitycznego modelu niewymiernego (nieuchwytnego) bezpieczeństwa. W rozdziale trzecim przedstawiono bezpieczeństwo, jako przedmiot rozle- gle zakrojonych badań interdyscyplinarnych. Takie założenie sprawiło, iż w tej części opracowania znalazły swe miejsce rozważania odnoszące się do obec- ności bezpieczeństwa w nauce o cywilizacji i złożoności. Rozdział ten zwień- czony został refleksjami dotyczącymi podstaw cybernetyczno-technologicznej wiedzy o bezpieczeństwie. Natomiast rozdział czwarty poświęcony jest określeniu miejsca bezpie- czeństwa jako kategorii ogólnej w nauce oraz przedstawieniu tej dyscypliny jako naukowej. Rozdział piąty poświęcono właściwościom badań naukowych bezpie- czeństwa. Kryterium to sprawiło, iż w tej części opracowania zawarto zapa- trywania odnoszące się do cech i funkcji badań bezpieczeństwa, obiektu i przedmiotu jego badań, a także problemów poznania bezpieczeństwa. Rozdział szósty w całości odnosi się do problemów metod badań w na- ukach o bezpieczeństwie. Omówione zostały w nim badawcze i praktyczne strony ich stosowania w procesie eksploracji bezpieczeństwa. W rozdziale siódmym zwrócono uwagę na niektóre komponenty pisar- stwa naukowego, omówiono jego zadania i zasady oraz rodzaje. Uwagi o charakterze ogólnym dotyczyły swoistości języka pracy naukowej. Wycho- dząc od szerokiego ujęcia stylu zwrócono uwagę na styl pisarstwa nauko- wego, terminologię oraz strukturę pracy naukowej. Wskazano także gatunki stylu naukowego. Rozdział ten pretenduje do miana kompletnego zbioru wyróżników stylu naukowego jako typu. O podjęciu decyzji o opracowaniu niniejszej pracy zdecydowała ko- nieczność prowadzenia badań nad bezpieczeństwem. Jest ona konse- kwencją wyzwań i zagrożeń współczesności. Do prowadzenia badań, w sposób oczywisty, predysponowane są ośrodki naukowo-dydaktyczne. Na- 7 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== tomiast popularyzację wyników tych badań w formie edukacji, powinny prowadzić wszystkie instytucje państwowe i pozapaństwowe4. Niniejsze opracowanie ze względu na złożoność rozpatrywanego pro- blemu nie wyczerpuje w pełni problematyki stanów nadzwyczajnych pań- stwa. Może ono jednak stanowić zarówno materiał pomocniczy dla badaczy problematyki stanowiącej jego istotę, jak również może zostać wykorzysta- ne w procesach szkolenia na różnych poziomach nauczania. Publikacja ta jest efektem pracy zespołowej osób, które zajmują się pro- blemami bezpieczeństwa w uznanych ośrodkach akademickich, takich jak: Akademia Obrony Narodowej, Wojskowa Akademia Techniczna, Wyższa Szkoła Policji w Szczytnie, Uniwersytet Wrocławski, Uniwersytet Śląski, Uni- wersytet Przyrodniczo-Humanistyczny w Siedlcach, Uniwersytet Humani- styczno-Przyrodniczy w Kielcach. Należy jednocześnie zauważyć, iż udział przedstawicieli wielu ośrodków akademickich w zespole autorskim wskazuje na potrzeby dalszej naukowej penetracji obszarów zasygnalizowanych w ni- niejszym opracowaniu. Oddawane do rąk czytelników opracowanie nie mogłoby powstać bez życzliwości wielu osób, które zachęcały autorów do wysiłku i służyły sto- sowną pomocą. Za ich życzliwość i serdeczność autorzy składają serdecz- ne podziękowania. 4 B. Wiśniewski, Obronność państwa a obszar odpowiedzialności resortu spraw wewnętrz- nych i administracji, Warszawa 2005, s. 90–95. 8 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 1. POJĘCIE ORAZ TYPOLOGIE BEZPIECZEŃSTWA I ZAGROŻEŃ 9 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 10 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Potrzeba bezpieczeństwa jest mocno związana z grupą potrzeb fizjolo- gicznych. Niektórzy psychologowie w swoich koncepcjach motywacyjnych działań ludzi traktują je łącznie, zaliczając do potrzeb egzystencjalnych lub niższego rzędu. „Każda jednostka stara się strzec, na ile może, swych wła- snych dóbr i ochraniać je przed wszelką szkodą. Ale zdana na własne siły nie byłaby w stanie trzymać nad nimi straży bez przerwy (...). Człowiek chroni swe dobra przed niebezpieczeństwem, gdy stwarza swym działa- niem taki stan rzeczy, że albo zgoła nie może zniszczyć tego dobra żadne działanie szkodliwe czy wręcz rozmyślnie nieprzyjazne albo, że jest to po- ważnie utrudnione”5. Z realizacją tej potrzeby związane jest eliminowanie zagrożeń oraz minimalizacja skutków ich ewentualnego wystąpienia. Zarówno bezpieczeństwo, jak i zagrożenia podlegają gwałtownym oraz dynamicznym przeobrażeniom. Troska o bezpieczeństwo oraz wszech- obecne poczucie zagrożeń spowodowane wzrostem przestępczości, roz- budowującymi się organizacjami mafijnymi i terrorystycznymi, prezentowa- niem w mediach scen przemocy oraz nasilającymi się zjawiskami agresji w zachowaniach ludzi, katastrof i awarii technicznych wymusza poszukiwanie metod gwarantujących likwidację lub chociażby ograniczenie negatywnych zjawisk. Jednak pomimo rozległego zainteresowania problemami bezpie- czeństwa nie wypracowano dziś jednolitego, uporządkowanego systemu pojęciowego, który w zależności od intencji autorów przekazu, prezentuje szerokie lub wąskie pojmowanie zagadnienia nie dając możliwości określe- nia ich zakresów6. Ostatnie lata obfitowały w dramatyczne wydarzenia godzące w bezpie- czeństwo wielu podmiotów. Towarzyszy im stale rosnąca potrzeba zdoby- wania wiedzy z zakresu bezpieczeństwa, przez coraz szersze rzesze. Nie ma w tym nic dziwnego. Każdy ma wszak prawo do bezpiecznego życia, każdy, na miarę swych możliwości, o nie się troszczy7. W miarę upływu lat poszukiwano jednoznacznych określeń dwóch nie- rozłącznych pojęć, jakimi są „bezpieczeństwo” i „zagrożenie”. Zmieniały się poglądy na temat ich typologii. Odzwierciedleniem tych poszukiwań i zmian są poglądy teoretyków, które zgodnie z przyjętą formułą wypowiedzi przed- stawiono w kolejnych częściach niniejszego rozdziału. 5 C. Znamierowski, Szkoła prawa. Rozważania o państwie, Warszawa 1988, s. 80, 83. 6 Por. Bezpieczeństwo to wspólna sprawa. Ochrona bezpieczeństwa publicznego — rozwią- zania systemowe w skali kraju i regionu. Materiały poseminaryjne, (red.) J. Fiebig, M. Róg, A. Tyburska, Szczytno 2002, s. 3. 7 R. Kulczycki, wyd. cyt., s. 272. 11 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 1.1. Współczesne rozumienie bezpieczeństwa W piśmiennictwie dotyczącym przedmiotu rozważań można znaleźć wiele definicji pojęcia „bezpieczeństwo”. Etymologia słowa „bezpieczeń- stwo” w wielu językach (także w polskim) uwydatnia pierwotność poczucia zagrożenia w stosunku do poczucia pewności swego zabezpieczenia („bez pieczy”, czyli bez wystarczającej ochrony)8. Źródeł pojęcia „bezpieczeń- stwo” należy poszukiwać w łacińskim słowie securitas, które z kolei pocho- dzi od sine cura, oznaczającego dosłownie stan „bez pieczy”9. Słownik języka polskiego określa bezpieczeństwo, jako stan niezagro- żenia, spokoju, pewności10. Przytoczona powyżej definicja określa bezpie- czeństwo mianem stanu. Bezpieczeństwo jest również świadomością, że w obliczu zagrożeń lub symptomów ich wystąpienia, stan rzeczy — w jakim się znajduje określony podmiot — pozwala mu czuć się bezpiecznie11. Określając obszar bezpieczeństwa dookreśla się go używając zwrotów — osobiste, publiczne, powszechne, narodowe, energetyczne, gospodar- cze, regionalne, lokalne itd. Współcześnie bezpieczeństwo jest gwarantem rozwoju społeczeństwa i jego przetrwanie, jest stanem (nietrwałym, wyma- gającym ciągłej troski), który daje poczucie pewności, gwarantuje jego za- chowanie oraz daje szansę na przyszły rozwój12. Osiągnięcie i utrzymanie tego stanu (procesu) niezagrożenia, zgodnie z poglądami A. Maslova, jest jedną z najważniejszych potrzeb człowieka, sil- nie związaną z grupą potrzeb fizjologicznych. Niektórzy psychologowie, a wśród nich C.P. Alderfer, w swych koncepcjach potrzeby te traktują łącznie, określając mianem potrzeb egzystencji lub niższego rzędu13. Potrzeby bez- pieczeństwa stają się dzisiaj dotkliwym stanem braku i egzystencjalnego dyskomfortu14. Przez potrzeby społeczeństwa w zakresie bezpieczeństwa narodowego należy rozumieć „powszechnie uświadomione i konieczne dą- żenia do przygotowania państwa na wszystkich szczeblach i we wszystkich dziedzinach jego organizacji dla ciągłej i skutecznej ochrony i obrony inte- 8 Por. J. Stańczyk, Współczesne pojmowanie bezpieczeństwa, Warszawa 1996, s. 15. 9 R. Zięba, Kategoria bezpieczeństwa w nauce o stosunkach międzynarodowych [w:] Bez- pieczeństwo narodowe i międzynarodowe u schyłku XX wieku, (red.) D.B. Bobrov, E. Hali- żak, R. Zięba, Warszawa 1997, s. 3. 10 Słownik języka polskiego, Warszawa 1978, s. 147. 11 Zob. J. Delumeau, Skrzydła anioła. Poczucie bezpieczeństwa w duchowości człowieka Zachodu w dawnych czasach, Warszawa 1998, s. 9–20. 12 Słownik terminów z zakresu bezpieczeństwa narodowego, Warszawa 2002, s. 13. 13 M. Romanowska, Podstawy organizacji i zarządzania, Warszawa 2001, s. 47. 14 Zob. Wstęp [w:] Bezpieczeństwo człowieka a transdyscyplinarność, t.1, (red.) E. Jarmoch, A.W. Świderskiego, I.A. Trzpil, Siedlce 2009, s. 5–6. 12 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== resów i wartości narodowych przed zagrożeniami militarnymi i niemilitar- nymi w warunkach niepewności i postępu — zapewniające przetrwanie na- rodu i jego wartości, pomyślność i dobrobyt oraz tworzenie korzystnych wa- runków rozwoju dla obecnych i przyszłych pokoleń”15. Istotę bezpieczeń- stwa w sensie praktycznym ujmuje S. Koziej. „Jeśli mówimy o dynamicz- nym zjawisku (procesie) bezpieczeństwa danego podmiotu, mamy na myśli tę dziedzinę jego aktywności, która zmierza do zapewnienia możliwości przetrwania, rozwoju i swobody realizacji własnych interesów w konkret- nych warunkach, poprzez wykorzystywanie okoliczności sprzyjających (szans), podejmowanie wyzwań, redukowanie ryzyka oraz przeciwdziałanie (zapobieganie i przeciwstawianie się) wszelkiego rodzaju zagrożeniom dla podmiotu i jego interesów”16. Podjęcie próby zdefiniowania bezpieczeństwa jakiegokolwiek podmiotu nierozerwalnie związane jest z określeniem jego podstawowych wartości, czyli cech decydujących o jego istnieniu. „Nie można rozważać subiektyw- nego stanu jakiegoś podmiotu, jakim jest jego bezpieczeństwo, bez realne- go istnienia tegoż podmiotu. Podmioty abstrakcyjne niczego nie czują, a zatem nie mogą czuć się ani bezpieczne, ani zagrożone. Wobec powyż- szego o bezpieczeństwie można mówić jedynie w odniesieniu do podmio- tów rzeczywistych, realnie istniejących. Ta konstatacja definiuje zasadniczą grupę zagrożeń dowolnego podmiotu, jakimi są zagrożenia jej bytu. W od- niesieniu do dwóch zasadniczych podmiotów — człowieka i państwa, do grupy tej należą zagrożenia dla życia człowieka oraz atrybutów państwa, ponieważ państwo tracące jeden z przypisanych mu atrybutów przestaje być państwem, czyli przestaje istnieć”17. Typologia bezpieczeństwa w nauce stosunków międzynarodowych uwzględnia wiele kryteriów. R. Zięba wyróżnia kryteria: podmiotowe, przedmiotowe, przestrzenne, czasowe, a także sposobu organizowania18. Wydaje się, iż w środowisku międzynarodowym najważniejszym jest indy- kator podmiotowy. Przyjmując takie założenie można stwierdzić, iż „pod- miotem bezpieczeństwa mogą być (…) wszystkie jednostki mające własne interesy i wyrażające ambicje realizacji tych interesów”19. Można do nich zaliczyć między innymi narody czy też wspólnoty międzynarodowe. W sto- sunku do wyżej wymienionych podmiotów można wyznaczyć bezpieczeń- stwo narodowe oraz międzynarodowe20. 15 J. Marczak, Potrzeby i udział społeczeństwa w tworzeniu bezpieczeństwa narodowego [w:] Wojskowe wsparcie władz cywilnych i społeczeństwa — założenia przygotowania i uży- cia, część 2 (opracowanie końcowe), kier. nauk. W. Kitler, Warszawa 2004, s. 94. 16 S. Koziej, Między piekłem a rajem. Szare bezpieczeństwo na progu XXI wieku, Toruń 2006, s. 7. 17 J. Prońko, Bezpieczeństwo państwa. Zarys teorii problemu i zadań administracji publicz- nej, Bielsko-Biała 2007, s. 9. 18 Zob. R. Zięba, Kategoria bezpieczeństwa…, s. 6–7. 19 S. Koziej, Między piekłem…, s. 7. 20 Tamże. 13 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Istotną cechą społeczności ludzkiej jest to, iż może ona funkcjonować na zasadzie przymusowych bądź dobrowolnych wzajemnych powiązań jej członków. „Każda jednostka stara się strzec, ile może, swych własnych dóbr i ochraniać je przed wszelką szkodą. Ale zdana na własne siły, nie by- łaby w stanie trzymać nad nimi straży bez przerwy (...). Człowiek chroni swe dobra przed niebezpieczeństwem, gdy stwarza swym działaniem taki stan rzeczy, że albo zgoła nie może zniszczyć tego dobra żadne działanie szkodliwe czy wręcz rozmyślnie nieprzyjazne, albo że jest to poważnie utrudnione”21. Określeń „bezpieczeństwo” można przywoływać wiele. Ograniczono się jednak do zaledwie kilku oddających istotę problemu. Mianem „bezpieczeństwo” R. Zięba określa: stan i poczucie pewności oraz wolność od zagrożeń22. Definiując bezpieczeństwo J. Stańczyk pod- nosi sprawę pewności, podobnie jak R. Zięba, i zauważa, iż „w najbardziej dosłownym znaczeniu bezpieczeństwo jest rzeczywiście identyczne z pew- nością (...) i oznacza brak zagrożenia (...) fizycznego albo ochronę przed nim”23. Zupełnie inne stanowisko prezentuje C.F. de Vaugelas, który za- uważa, że „bezpieczeństwo” to coś zupełnie innego niż „pewność”, „zabez- pieczenie” czy „zaufanie”. Ogólnie „wyraża ono (…) uzasadnione lub nie przekonanie, iż jest się poza zasięgiem wszelkiego zagrożenia”24. Jak nie trudno zauważyć, istotnymi aspektami bezpieczeństwa są: brak zagrożenia i poczucia pewności, które mogą być zarówno obiektywne, jak i subiektywne, a w związku z tym wymierne i niewymierne25. Bezpieczeń- stwo ma miejsce „jedynie wówczas, gdy nie występują jednocześnie: rze- czywiste zagrożenie (czynnik obiektywny) i jego poczucie (czynnik subiek- tywny)”26. Podstawowe i pierwotne znaczenie słowa „bezpieczeństwo” było przypisane sferze subiektywnej i oznaczało brak lęku, troski, strachu, a tym samym zaufanie i zabezpieczenie27. Wielorakość definiowania pojęcia „bezpieczeństwo” sprawia, iż w literatu- rze przedmiotu próżno szukać jednej zwięzłej definicji28. Zdaniem J. Stań- czyka nie istnieje jedna, wspólnie uzgodniona i przyjęta definicja. Wychodzi 21 Zob. C. Znamierowski, Szkoła prawa. Rozważania o państwie, Warszawa 1988, s. 80, 83. 22 Por. R. Zięba, Pojęcie i istota bezpieczeństwa państwa w stosunkach międzynarodowych, „Sprawy Międzynarodowe” 1989, nr 10. 23 Zob. J. Stańczyk, Współczesne pojmowanie…, s. 17 za: Słownik nauk społecznych (A Dic- tionary of the Social Science), Londyn 1964, s. 629. 24 C.F. de Vaugelas, Remarques sur langue francaise za: J. Delumeau, Skrzydła anioła, Po- czucie bezpieczeństwa w duchowości człowieka Zachodu w dawnych czasach, Warszawa 1998, s. 11. 25 Szerzej: J. Stańczyk, Współczesne pojmowanie…, s. 17. 26 Tamże, s. 18. 27 Por. A. Skrabacz, Bezpieczeństwo, obrona narodowa i obronność [w:] Współczesne po- strzeganie bezpieczeństwa, (red.) K. Jałoszyński, B. Wiśniewski, T. Wojtuszek, Bielsko-Biała 2007, s. 46. 28 Tamże, s. 47. 14 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== się najczęściej od określenia go jako „wolności od zagrożeń, strachu lub ata- ku”, jak sformułował to w okresie międzywojennym Ch. Manning29. Według J. Marczaka jest to trudne ze względu „na (…) ogromny, wszechogarniający zakres kategorii bezpieczeństwa, bardzo trudny a chyba wręcz niemożliwy do zwięzłego opisania i zdefiniowania”30. W dzisiejszym świecie, bezpie- czeństwo rozumiane jedynie jako brak zagrożeń, nie ma stanowić wyłącznie gwarancji fizycznego przetrwania lecz równocześnie zapewnić realizację mi- nimum pozostałych potrzeb społecznych. Dlatego też tak istotne wydaje się szerokie pojmowanie bezpieczeństwa. Wieloaspektowość bezpieczeństwa związana jest z subiektywną oceną zjawisk zachodzących wokół określonego podmiotu lub w nim samym. „Dopóki w jego ocenie zjawiska te mają niewielki negatywny wpływ na jego egzystencję, dopóty czuje się on bezpieczny. To, które niepokoje uzna za nieistotne zależy przede wszystkim od jego oceny własnych możliwości. A zatem bezpieczeństwo jawi się, jako kategoria rozmyta, bo istnienie pew- nych obaw nie odbiera podmiotowi jego poczucia bezpieczeństwa. Drugim wymiarem rozmytości bezpieczeństwa jest niemożność jednoznacznego zakwalifikowania pewnej grupy obaw, czy też pewnego ich poziomu, jako naruszających poczucie bezpieczeństwa lub nie. W pewnych okoliczno- ściach te same zjawiska, o takiej samej skali, będą zagrożeniami narusza- jącymi poczucie bezpieczeństwa, w innych zaś nie. Wobec powyższego należy stwierdzić, że pomiędzy brakiem bezpieczeństwa i pełnym bezpie- czeństwem istnieje cała gama stanów pośrednich, często kwalifikowanych jako bezpieczeństwo adekwatne do poziomu rozwoju cywilizacyjnego, wa- runków społecznych i kulturowych. Bo (…) jest efektem postrzegania przez podmiot: rzeczywistości, a w niej samego siebie, w kontekście dalszego istnienia i rozwoju”31. Na szczęście życie dostarcza coraz więcej przykładów wskazujących na to, że o bezpieczeństwie można również myśleć i mówić szerzej, postrze- gając je w świetle wiedzy z różnych dyscyplin naukowych. Przyjmując taką perspektywę myślenia o bezpieczeństwie warto zwrócić uwagę na kilka kluczowych pojęć wykorzystywanych w badaniach problemów bezpieczeń- stwa. Te podstawowe pojęcia przydatne do opisywania i wyjaśniania fak- tów, procesów i zjawisk w sferze szeroko rozumianego bezpieczeństwa, to: 1. Podmiot, z punktu widzenia którego bezpieczeństwo jest analizowane. 2. Środowisko (otoczenie), dzięki któremu podmiot „przedłuża swoje trwanie” zaspokajając swoje podstawowe potrzeby, realizując interesy i osiągając określone cele i wartości. 29 J. Stańczyk, Współczesne pojmowanie..., s. 16. 30 J. Marczak, Współczesny charakter, potrzeby i organizacja bezpieczeństwa narodowego [w:] Wojskowe wsparcie władz cywilnych i społeczeństwa — założenia przygotowania i uży- cie, (red.) W. Kitler, A. Skrabacz, Warszawa 2004, s. 20. 31 J. Prońko, Zarządzanie ryzykiem w obszarze bezpieczeństwa powszechnego, Bielsko-Biała 2008, s. 103. 15 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 3. Relacje między podmiotem a jego otoczeniem (środowiskiem). Bar- dziej precyzyjnie mówiąc chodzi o relacje między podmiotami a różnymi ro- dzajami środowisk, w których (dzięki którym) podmioty żyją (trwają) w sytu- acjach „normalnych”, ale także są w stanie przetrwać w sytuacjach trud- nych, kryzysowych. Nie można wszakże zapominać o tym, że dzięki ko- rzystnemu środowisku i własnej aktywności podmioty są w stanie się rozwi- jać. Jest to warunkiem ich długotrwałego trwania i skutecznego przetrwania w sytuacjach kryzysowych. W związku z tym w badaniach problemów bez- pieczeństwa trudno byłoby pomijać pojęcie „kryzys”. Może być ono rozu- miane — podobnie jak bezpieczeństwo — albo tylko wąsko i negatywnie, albo także szerzej, uwzględniając pozytywne ujęcie tego zjawiska32. 4. Ryzyko, towarzyszące wszelkim zmianom i rozwojowi, bez którego trudno wyobrazić sobie rozwój w wymiarze osobistym i strukturalnym. Oczywiste jest, że pierwsze trzy elementy, czyli podmiot i jego otocze- nie (środowisko) oraz relacje między podmiotem a jego środowiskiem są jakby „zanurzone” w czasie i w przestrzeni. Także ryzyko pojawia się naj- częściej w relacjach między podmiotem a jego otoczeniem (środowiskiem) w trakcie „zarządzania” przez podmiot czasem (jako rodzajem zasobu) i przestrzenią, w której znajdują się inne rodzaje zasobów. W sposób naj- bardziej ogólny można przyjąć, że te „inne” rodzaje zasobów to: materia, energia i informacja. Są one ze sobą ściśle związane. Jak wykazują dotychczasowe doświadczenia przedstawione wyżej pod- stawowe pojęcia i relacje między nimi okazują się przydatne w badaniach problemów bezpieczeństwa, nie tylko przy opisywaniu sytuacji bezpieczeń- stwa i przy wyjaśnianiu ich przyczyn (uwarunkowań), ale także przy próbie przewidywania rozwoju tej sytuacji i projektowania działań służących po- prawie poziomu bezpieczeństwa. Jak można zauważyć procesualnie rozumiane bezpieczeństwo dzieje się w czasie i przestrzeni. Najbardziej wyraziście widać to np. w odniesieniu do bezpieczeństwa ruchu drogowego33. Warto pamiętać jednak o tym, że w tej swoistej czasoprzestrzeni żyją i funkcjonują także inne podmioty. Ich niedostrzeganie lub niedocenianie w różnych sytuacjach życiowych, także w badaniach problemów bezpieczeństwa, nie sprzyja adekwatnemu odczy- tywaniu wyzwań, wykorzystywaniu szans i przeciwdziałaniu zagrożeniom. Zarówno wyzwania, jak i szanse, ale także zagrożenia jawią się właśnie w relacjach między podmiotem a różnymi rodzajami środowisk34 z określo- nym i zmieniającym się prawdopodobieństwem35. W relacjach tych już na 32 M. Cieślarczyk, Teoretyczne i metodologiczne podstawy badania problemów bezpieczeń- stwa i obronności państwa, Siedlce 2009, s. 106–119. 33 Chociaż co roku na polskich drogach ginie średnio około 5 tys. osób, to czasem można mieć wrażenie, jakbyśmy się do tych liczb przyzwyczajali, co samo w sobie może stanowić poważne zagrożenie, szczególnie w sytuacji niżu demograficznego. 34 M. Cieślarczyk, Teoretyczne i metodologiczne…, s. 74–79. 35 Przydatność wiedzy z zakresu nauk ścisłych wydaje się tu nie do przecenienia. 16 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== etapie podejmowania decyzji do działania (albo zaniechania działań) pojawia się również ryzyko oraz związane z nim szanse i zagrożenia. W związku z tym posiadana przez dany podmiot wiedza i umiejętność adekwatnej oceny sytuacji oraz szacowania ryzyka, traktowane jako element jego kultury bez- pieczeństwa, będą odgrywać coraz większą rolę w życiu człowieka, instytucji i organizacji. Warto w tym miejscu zauważyć, że ryzyko i ewentualne zagro- żenia mogą być przez dany podmiot zmniejszane dzięki zastosowaniu róż- nego rodzaju systemów ochrony i obrony. Najbardziej wyraziście uwidacznia się to w odniesieniu do bezpieczeństwa zdrowotnego36, ale także w innych obszarach bezpieczeństwa, np. publicznego, militarnego, informacyjnego. Przywoływane dotychczas badania wskazują, że bezpieczeństwo jako fenomen psychospołeczny i organizacyjny (prakseologiczny), ma charakter: subiektywny i (lub) obiektywny37. Jest ono traktowane jako jedna z podsta- wowych potrzeb i wartości danego podmiotu, a tym samym jeden z jego głównych celów. Te potrzeby, wartości i cele są realizowane oraz osiągane dzięki wspomnianym już właściwym relacjom między podmiotem a jego oto- czeniem (środowiskiem)38 i odpowiednim systemom bezpieczeństwa. Warto jednak zauważyć, że wspomniane wyżej relacje zmieniają się wraz z upły- wem czasu i zmianą miejsca podmiotu. Ważną rolę odgrywają wtedy: system wartości podmiotu i przestrzegane przez niego normy (zasady), ale także mądra aktywność (albo jej brak), przejawiana w różnych sferach życia i dzia- łalności człowieka, w różnych obszarach jego bezpieczeństwa. Współczesny człowiek coraz częściej uświadamia sobie jednak, że nie może zapominać o jakości i trwałości środowiska naturalnego postrzega- nego nie tylko „tu i teraz”, ale także w przyszłości, czyli — „gdzieś i kiedyś”. Zachowanie względnej harmonii między podmiotem i jego otoczeniem (środowiskiem) dzięki odpowiednim relacjom między nimi oraz zdolności do zrównoważonego rozwoju stanowi jeden z podstawowych warunków długo- trwałego bezpieczeństwa podmiotu i jego środowiska39. Bezpieczeństwo może więc być rozumiane jako stan, czyli coś, co jest w danym miejscu i czasie, czyli jakby „zdjęcie zatrzymane w kadrze” przed- stawiające sytuację bezpieczeństwa. Jednak o bezpieczeństwie można również myśleć jako o procesie, czyli o czymś, co się zmienia i staje się 36 W październiku 2010 roku Transdyscyplinarne Centrum Badania Problemów Bezpieczeń- stwa im. prof. K. Bogdańskiego w Siedlcach zorganizowało „II Transdyscyplinarną konferen- cję poświęconą bezpieczeństwu zdrowotnemu w Polsce”, w której uczestniczyli przedstawi- ciele różnych dyscyplin naukowych, także przedstawiciele nauk ścisłych. 37 D. Frei, Sichercheit. Grundfragen der Welt, Verlag W. Kolhammer, Stuttgard 1977. 38 Najogólniej biorąc można tu wyróżnić takie rodzaje środowisk, jak: a) środowisko natural- ne, w tym przyrodnicze, b) środowisko społeczne, c) środowisko kulturowe, a w nim: środo- wisko symboliczne (informacyjne), techniczne, technologiczne. 39 W odniesieniu do środowiska przyrodniczego jest to dbałość o zachowanie ekosystemów i związaną z tym możliwość ich odnawiania się. 17 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== wraz z upływem czasu i (lub) zmianą miejsca w przestrzeni. W tym zna- czeniu bezpieczeństwo możemy porównywać do dziejącej się akcji pod- czas wyświetlanego filmu — „filmu życia”. Bezpieczeństwo to także skutek zachowań i działań podmiotu w jego środowisku (otoczeniu) albo braku aktywności (tzw. grzech zaniechania), rozpatrywany w czasoprzestrzeni (w określonym miejscu i czasie), będący efektem istnienia i jakości relacji (albo ich braku) między podmiotem a jego otoczeniem (środowiskiem). Skutek ten może być rozpatrywany nie tylko „tu i teraz”, ale także „gdzieś i kiedyś”, czyli w przyszłości. Poszukując odpowiedzi na pytanie natury ogólnej — Do czego bezpie- czeństwo służy? — możemy odpowiedzieć, że: — do zapewnienia bytu (trwania) danego podmiotu w tzw. sytuacjach „nor- malnych”; — do jego przetrwania (w sytuacjach trudnych, kryzysowych); — do rozwoju (w sytuacjach „normalnych i kryzysowych). Zapewnienie trwania, przetrwania i rozwoju danego podmiotu oraz jego środowiska to trzy podstawowe funkcje bezpieczeństwa. W warunkach glo- balizacji bezpieczeństwo stanowi podstawowy czynnik decydujący o przy- szłości gatunku homo sapiens, jednak tylko wtedy, kiedy będzie ono rozu- miane nie tylko tak, jak się dotychczas najczęściej zdarza40, czyli wąsko i negatywnie (jako brak zagrożeń), ale także uwzględniając potrzebę perma- nentnego rozwoju podmiotów41 w wymiarze osobistym i strukturalnym42. Trudno w tym zakresie przecenić rolę edukacji, ale także badań naukowych z wykorzystaniem adekwatnych do potrzeb metod. Wielowymiarowość, wielopłaszczyznowość i wieloaspektowość bezpie- czeństwa43, jako ważnej kategorii w teoriach naukowych i praktyce życia społecznego, stanowi o jego niewątpliwym fenomenie. Dążność do precy- zyjnego określenia kategorii bezpieczeństwa jest warunkiem poprawnego posługiwania się nią, a także formułowania perspektyw badawczych44. 40 A. Filipek, Poziom i charakter kultury bezpieczeństwa młodzieży akademickiej, Siedlce 2008. 41 J. Stańczyk, Współczesne pojmowanie…; R. Zięba, Kategoria bezpieczeństwa w naukach o stosunkach międzynarodowych [w:] Bezpieczeństwo narodowe i międzynarodowe u schyłku XX w., (red.) D.B. Bobrow, E. Haliżak, R. Zięba, Warszawa 1997. 42 Filozofia bezpieczeństwa personalnego i strukturalnego, (red.) R. Rosa, Warszawa 1993; J. Kunikowski, Wiedza i edukacja dla bezpieczeństwa, Warszawa 2002. 43 Szerzej: J. Stańczyk, Wielowymiarowość bezpieczeństwa — zarys problematyki [w:] Bez- pieczeństwo człowieka a proces wsparcia społecznego, (red.) J. Dębowski, E. Jarmoch, A.W. Świderski, Siedlce 2007, s. 13–24. 44 J. Stańczyk, Złożoność kategorii bezpieczeństwa — zarys problematyki [w:] Bezpieczeń- stwo człowieka…, s. 254–255. 18 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw==
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Bezpieczeństwo w teorii i badaniach naukowych
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: