Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00454 009619 7507631 na godz. na dobę w sumie
Bezstronność sądu i jej gwarancje w polskim procesie karnym - ebook/pdf
Bezstronność sądu i jej gwarancje w polskim procesie karnym - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 522
Wydawca: Wolters Kluwer Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-264-1838-9 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Stan prawny na 1.09.2009 r.

Zasadniczym celem niniejszej pracy jest rekonstrukcja znaczenia zasady bezstronności sądu. Zadanie to podejmowane jest z jednej strony na podstawie analizy polskiego porządku prawnego oraz dorobku orzecznictwa i doktryny. Z drugiej strony przedmiotem rozważań jest europejski standard bezstronności sądu kształtowany głównie w orzecznictwie Europejskiego Trybunału Praw Człowieka. Dla uzupełnienia i wzbogacenia powyższej perspektywy autor odwołuje się do doświadczeń państw systemu common law - Kanady i Stanów Zjednoczonych - w których problematyka bezstronności sądu ujmowana jest nieco odmiennie. W pracy poruszane są ponadto psychologiczne i etyczne aspekty bezstronności.

Drugi obszar refleksji stanowią gwarancje bezstronności sądu w polskim procesie karnym. Analizie poddane zostały zatem kwestie unormowania, funkcjonowania oraz optymalnego kształtu instytucji mających gwarantować bezstronność sądu.
Znajdź podobne książki

Darmowy fragment publikacji:

Bezstronność sądu i jej gwarancje w polskim procesie karnym Bezstronność sądu i jej gwarancje w polskim procesie karnym Wojciech Jasiński Warszawa 2009 Stan prawny na 1 września 2009 r. Wydawca: Magdalena Górniewicz Redaktor prowadzący: Ewa Fonkowicz Opracowanie redakcyjne: Izabela Ratusińska Sk³ad, ³amanie: Anna Atanaziewicz © Copyright by Wolters Kluwer Polska Sp. z o.o., 2009 ISBN 978-83-7601-988-8 ISSN 1897-4392 Wydane przez: Wolters Kluwer Polska Sp. z o.o. Redakcja Książek 01-231 Warszawa, ul. Płocka 5a tel. (022) 535 80 00, (022) 535 82 00 31-156 Kraków, ul. Zacisze 7 tel. (012) 630 46 00 e-mail: ksiazki@wolterskluwer.pl www.wolterskluwer.pl Księgarnia internetowa www.profinfo.pl Rodzicom i żonie Marcie Spis treści Wykaz skrótów................................................................................................... .11 Akty.prawne................................................................................................... .11 Czasopisma.i.publikatory............................................................................. .11 Inne.................................................................................................................. .12 Wstęp.................................................................................................................... .13 Rozdział I Źródła i charakter wymogu bezstronności sądu w sprawach karnych......................................................................................... .25 1.. Wprowadzenie.......................................................................................... .25 2.. Bezstronność.sądu.w.Konstytucji.Rzeczypospolitej.Polskiej............. .26 3.. Bezstronność.sądu.w.konwencjach.oraz.innych. . dokumentach.międzynarodowych........................................................ .34 4.. Bezstronność.sądu.w.kodeksie.postępowania.karnego..................... .62 5.. Bezstronność.sądu.w.ustawach.regulujących.organizację. . sądownictwa.w.sprawach.karnych........................................................ .6 6.. Bezstronność.sądu.w.kodeksach.etyki.sędziowskiej........................... .68 .. Podsumowanie.......................................................................................... .4 Rozdział II Ogólna charakterystyka i znaczenie wymogu bezstronności sądu w sprawach karnych......................................................................................... .6 1.. Wprowadzenie.......................................................................................... .6 2.. Podmioty.związane.wymogiem.bezstronności.................................... . 3.. Dwuaspektowy.charakter.wymogu.bezstronności.sądu................... .9 4.. Bezstronność.wobec.uczestników.procesu.i.sprawy........................... .84 5.. Znaczenie.wymogu.bezstronności.sądu.w.sprawach.karnych......... .93  Spis treści Rozdział III Bezstronność subiektywna sądu.................................................................... .9 1.. Wprowadzenie.......................................................................................... .9 2.. Proces.decyzyjny.sędziego.z.perspektywy.psychologii.społecznej.......100 3.. Bezstronność.jako.przedmiot.refleksji.w.etyce.i.filozofii. społecznej................................................................................................. .115 . 4.. Krytyka.bezstronności.subiektywnej................................................... .124 5.. Istota.bezstronności.subiektywnej.sądu.............................................. .133 Rozdział IV Bezstronność obiektywna sądu.................................................................... .143 1.. Wprowadzenie........................................................................................ .143 2.. Uzasadnione.wątpliwości.odnośnie.do.bezstronności. . 3.. Okoliczności.podlegające.ocenie.z.perspektywy.wymogu. . bezstronności.obiektywnej.sądu.......................................................... .160 jako.przesłanka.oceny.bezstronności.obiektywnej.sądu.................. .145 Rozdział V System gwarancji bezstronności sądu w procesie karnym................... .162 1.. Rodzaje.gwarancji.bezstronności.sądu................................................ .162 2.. Instytucjonalne.gwarancje.bezstronności.sądu................................. .166 3.. Procesowe.gwarancje.bezstronności.sądu.......................................... .15 Rozdział VI Ustawowo określona właściwość sądu...................................................... .18 1.. Gwarancyjny.charakter.przepisów.o.właściwości............................. .18 2.. Pojęcie.i.rodzaje.właściwości................................................................. .185 3.. Właściwość.funkcjonalna.i.rzeczowa................................................... .18 4.. Właściwość.miejscowa........................................................................... .195 5.. Właściwość.z.łączności.spraw............................................................... .205 6.. Właściwość.z.przekazania.sprawy.(z.delegacji)................................. .208 .. Procesowe.skutki.naruszenia.przepisów.o.właściwości.sądu......... .236 8.. Podsumowanie........................................................................................ .238 Rozdział VII Skład orzekający sądu.................................................................................... .240 1.. Gwarancyjny.charakter.przepisów.o.wyznaczaniu.składu. . orzekającego............................................................................................. .240 8 Spis treści 2.. Tryb.wyznaczania.składu.orzekającego.............................................. .243 3.. Kolegialność.sądu.................................................................................... .261 4.. Procesowe.skutki.naruszenia.przepisów.dotyczących. . składu.orzekającego................................................................................ .264 5.. Podsumowanie........................................................................................ .2 Rozdział VIII Wyłączenie sędziego....................................................................................... .29 1.. Wprowadzenie........................................................................................ .29 2.. Wyłączenie.sędziego.z.mocy.prawa.(art..40.k.p.k.)........................... .284 3.. Wyłączenie.sędziego.z.mocy.orzeczenia.sądu. . (art..41.k.p.k.)........................................................................................... .318 4.. Tryb.wyłączenia.sędziego...................................................................... .355 5.. Procesowe.skutki.naruszenia.przepisów.o.wyłączeniu. . sędziego.................................................................................................... .36 6.. Podsumowanie........................................................................................ .31 Rozdział IX Jawność postępowania................................................................................... .34 1.. Wprowadzenie........................................................................................ .34 2.. Jawność.rozprawy.sądowej................................................................... .385 3.. Jawność.posiedzeń.sądowych............................................................... .413 4.. Jawność.wyrokowania........................................................................... .429 5.. Dostęp.do.akt.postępowania................................................................. .442 6.. Procesowe.skutki.naruszenia.przepisów.o.jawności. . postępowania........................................................................................... .455 .. Podsumowanie........................................................................................ .458 Rozdział X Kontrola orzeczeń sądu.................................................................................. .460 1.. Uzasadnianie.rozstrzygnięć.procesowych.......................................... .460 2.. Dwuinstancyjność.postępowania........................................................ .482 Zakończenie...................................................................................................... .48 Bibliografia....................................................................................................... .491 Wykaz orzeczeń............................................................................................... .521 Wykaz skrótów Akty prawne k.k.. k.p.c.. k.p.k.. –. ustawa.z.dnia.6.czerwca.199.r..–.Kodeks.karny.(Dz..U..Nr.88,. poz..553.z.późn..zm.) –. ustawa.z.dnia.1.listopada.1964.r..–.Kodeks.postępowania. cywilnego.(Dz..U..Nr.43,.poz..296.z.późn..zm.) –. ustawa.z.dnia.6.czerwca.199.r..–.Kodeks.postępowania.kar- nego.(Dz..U..Nr.89,.poz..555.z.późn..zm.) Konwencja.Europejska.–.Konwencja.o.Ochronie.Praw.Człowieka.i.Podsta- wowych.Wolności.sporządzona.w.Rzymie.dnia.4.listopada. 1950.r..(Dz..U..z.1993.r..Nr.61,.poz..284.z.późn..zm.) MPPOiP. p.w.k.p.k.. TUE. TWE. u.s.p.. –. Międzynarodowy.Pakt.Praw.Obywatelskich.i.Politycznych. otwarty.do.podpisu.w.Nowym.Jorku.dnia.19.grudnia.1966.r.. (Dz..U..z.199.r..Nr.38,.poz..16). –. ustawa.z.dnia.6.czerwca.199.r..–.Przepisy.wprowadzające. Kodeks.postępowania.karnego.(Dz..U..Nr.89,.poz..556) –. Traktat.o.Unii.Europejskiej. –. Traktat.ustanawiający.Wspólnotę.Europejską –. ustawa.z.dnia.2.lipca.2001.r..–.Prawo.o.ustroju.sądów.po- wszechnych.(Dz..U..Nr.98,.poz..100.z.późn..zm.) Czasopisma i publikatory Acta.UWr. Acta.UL. Annales.UMCS.–.Annales.Universitatis.Mariae.Curie-Skłodowska –. Acta.Universitatis.Wratislaviensis –. Acta.Universitatis.Lodziensis 11 Wykaz skrótów BPK. CzPKiNP. Dz..U.. KZS. NP. OSNCK. OSNKW. OSNPG. OSNwSK. OSP. OSPiKA. OTK. OTK.ZU. PiP. Prok..i.Pr.. PS. RPEiS. WPP. ZN.IBPS. ralnej dowy –. Biuletyn.Prawa.Karnego –. Czasopismo.Prawa.Karnego.i.Nauk.Penalnych –. Dziennik.Ustaw –. Krakowski.Zeszyty.Sądowe –. Nowe.Prawo –. Orzeczenia.Sądu.Najwyższego,.Izby.Cywilnej.i.Izby.Karnej –. Orzecznictwo.Sądu.Najwyższego..Izba.Karna.i.Wojskowa –. Orzecznictwo.Sądu.Najwyższego,.wyd..Prokuratury.Gene- –. Orzecznictwo.Sądu.Najwyższego.w.Sprawach.Karnych –. Orzecznictwo.Sądów.Polskich –. Orzecznictwo.Sądów.Polskich.i.Komisji.Arbitrażowych –. Orzecznictwo.Trybunału.Konstytucyjnego –. Orzecznictwo.Trybunału.Konstytucyjnego..Zbiór.Urzę- –. Państwo.i.Prawo –. Prokuratura.i.Prawo –. Przegląd.Sądowy –. Ruch.Prawniczy,.Ekonomiczny.i.Socjologiczny –. Wojskowy.Przegląd.Prawniczy –. Zeszyty.Naukowe.Instytutu.Badania.Prawa.Sądowego Inne ABA. ETPCz. ONZ. SA. SN. TK. –. American.Bar.Association –. Europejski.Trybunał.Praw.Człowieka –. Organizacja.Narodów.Zjednoczonych. –. Sąd.Apelacyjny –. Sąd.Najwyższy –. Trybunał.Konstytucyjny Wstęp Bezstronność.sądu.uznawana.jest.we.współczesnej.filozofii.prawa.za. jeden.z.filarów.wymiaru.sprawiedliwości1..Pogląd.ten.wydaje.się.zresztą. odpowiadać.intuicyjnemu.podejściu.do.jej.znaczenia.dla.władzy.sądowni- czej..W.sposób.naturalny.nasuwa.się.jednak.pytanie.o.racje.przemawiające. za.przyznawaniem.bezstronności.tak.istotnej.wagi..Wyjaśniając.powyższą. kwestię,.odwołać.się.można.do.przedstawionej.w.Drugim traktacie o rządzie. J..Locke’a.wizji.przechodzenia.przez.ludzkość.od.stanu.natury.do.stanu. władzy.sprawowanej.przez.rząd.obywatelski..Główną.niedogodnością.tego. pierwszego.było.uprawnienie.każdego.do.karania.przestępcy.występują- cego.przeciwko.wskazaniom.prawa.naturalnego..Rodziło.to.sytuację,. w.której.osoba.wymierzająca.sprawiedliwość.była.z.konieczności.sędzią.we. własnej.sprawie..Brak.więc.było.gwarancji,.że.posiadane.uprawnienie.nie. zostanie.nadużyte..Panaceum.na.powyższy.stan.rzeczy.było.zdaniem. Locke’a.stworzenie.rządu.obywatelskiego,.którego.jednym.z.najważniej- szych.atrybutów.był.monopol.na.wymierzanie.sprawiedliwości2..Aby.jednak. owa.wyłączność.nie.stanowiła.aktu.uzurpacji,.musiało.się.pojawić.założenie. bezstronności.sędziego,.które.przekonałoby.strony.pozostające.w.konflikcie. do.oddania.pod.jego.osąd.spornych.kwestii,.w.zaufaniu,.że,.jako.posiada- jący.odpowiedni.autorytet,.jest.do.ich.rozstrzygnięcia.najwłaściwszą.osobą.. Z.przedstawionej.perspektywy.założenie.bezstronności.jawi.się.więc.jako. warunek.możliwości.istnienia.osoby.sędziego..Trudno.byłoby.bowiem.uznać. za.wewnętrznie.niesprzeczne.postulowanie.powoływania.stronniczych. sędziów..Taki.krok.w.sposób.oczywisty.niweczyłby.zasadność.wskazywania. 1.Por:.A..Sulikowski,.Trzy filary nowoczesnego logosu sądzenia i ich postmodernistyczna krytyka.. (w:).M..Błachut.(red.),.Ponowoczesność,.Wrocław.200,.s..21–218..Tak.również:.Z..Tobor,.T..Pietrzykowski,. Roszczenie do bezstronności.(w:).J..Stelmach.(red.),.Filozofia prawa wobec globalizmu,.Kraków.2003,.s..5. 2.J..Locke,.Dwa traktaty o rządzie,.przeł..Z..Rau,.Warszawa.1992,.s..11–12. 13 Wstęp innej.osoby.niż.uczestnicy.sporu.do.jego.rozstrzygnięcia..Bezstronność.jest. więc.immanentnie.związana.z.wymiarem.sprawiedliwości.i.stanowi.klu- czowe.dla.jego.funkcjonowania.pojęcie..Relacja.ta.ma.zresztą.charakter. dwustronny,.gdyż.powszechne.jest.postrzeganie.sędziego.jako.paradyg- matycznego.przykładu.osoby,.od.której.oczekuje.się.bezstronności3. Odwołanie.do.filozofii.J..Locke’a.nie.oznacza,.że.wymóg.bezstronno- ści.sądu.jest.fenomenem.wyłącznie.nowożytnym..Przegląd.starożytnych. źródeł.stanowiących.fundamenty.współczesnej.cywilizacji,.nie.tylko.zresz- tą.Zachodu,.jasno.wskazuje.na.dość.uniwersalny.charakter.omawianej. powinności.sędziowskiej4..Nie.oznacza.to.oczywiście,.że.interpretacja.po- wyższego.wymogu.jest.we.wszystkich.kulturach.jednolita..Oczekiwanie.aż. tak.daleko.idącej.homogeniczności.byłoby.niezasadne..Wydaje.się.jednak,. że.istnieje.przynajmniej.wspólny.trzon,.który.łączy.odległe.niekiedy.trady- cje.prawne.. Z.perspektywy.kultury.prawnej.Zachodu.dostrzec.można,.że.podejście. do.interpretacji.wymogu.bezstronności.sądu.ewoluowało..Na.wskazanie. zasługują.przynajmniej.dwa.istotne.czynniki,.które.się.do.tego.przyczyniły.. Po.pierwsze,.słusznie.akcentuje.się,.że.potrzeba.istnienia.bezstronnego. sędziego.nabrała.szczególnego.znaczenia,.gdy.uznano,.że.wyroki.sądu. powinny.być.oparte.na.kryteriach.rzeczowo-prawnych,.a.nie.czerpać.swo- ją.legitymację.z.kryteriów.magiczno-religijnych5..Po.drugie.zaś,.niezmiernie. istotną.rolę.w.kształtowaniu.interpretacji.wymogu.bezstronności.sądu,. stanowiącego.ważny.element.gwarantowanej.jednostce.ochrony.sądowej,. odegrało.upowszechnienie.po.drugiej.wojnie.światowej.idei.praw.człowie- ka.i.dążenie.do.ich.efektywnego.zagwarantowania.. Skutkiem.przeobrażeń.zachodzących.w.ramach.wymiaru.sprawied- liwości,.manifestujących.się.przede.wszystkim.odchodzeniem.od.prywat- nego.sposobu.rozwiązywania.sporów.oraz.postępującą.specjalizacją.i.wy- kształceniem.się.profesjonalnej.grupy.prawników,.było.wprowadzenie.do. dyskursu.społecznego.zagadnień,.które.wyznaczają.współcześnie.oś.roz- ważań.dotyczących.bezstronności..Pojawiły.się.bowiem.pytania.o.to,. 3.B..Barry,.A Treatise on Social Justice,.vol..II, Justice as Impartiality,.Oxford.1996,.s..13..Por..też:.. J..Wróblewski,.Wartości a decyzja sądowa,.Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk.193,.s..162. 4.Załącznik.do.Commentary on The Bangalore Principles of Judicial Conduct, s..14–160.–.http://www. unodc.org/documents/corruption/publications_unodc_commentary-e.pdf..Dokonano.w.nim.prze- glądu.wymogów.kierowanych.do.sędziów.w.źródłach.pisanych.kultur.Egiptu,.Chin,.Afryki,.Indii,. Rzymu.oraz.buddyzmu,.judaizmu,.chrześcijaństwa.i.islamu. 5.E..Szymoszek,.Gwarancje bezstronności sędziego w procesie rzymskim, Acta.UWr.no.583,.Wrocław. 1982,.s..6. 14 Wstęp w.czyim.interesie.rozstrzygają.spory.zawodowi.prawnicy,.czy.nie.prze- kształcą.się.oni.w.kastę.o.odrębnych.i.nieakceptowanych.społecznie.celach,. czy.nie.doprowadzą.do.zbytniej.subiektywizacji.w.stosowaniu.prawa.oraz. czy.zapewnią.gwarancje.sprawiedliwego.orzekania,.skoro.są.osobami,. które.nie.mają.kontaktu.ze.zdarzeniami.będącymi.przedmiotem.osądu6. Biorąc.pod.uwagę.zarysowane.powyżej.znaczenie.bezstronności.dla. wymiaru.sprawiedliwości.oraz.towarzyszący.jej.kontekst.kulturowy,.wy- daje.się,.że.sięgnięcie.po.ten.właśnie.temat.jest.uzasadnione..Problematyka. ta.zasługuje.na.omówienie.szczególnie.w.sprawach.karnych,.które.pocią- gają.za.sobą.najdotkliwszą.ingerencję.w.prawa.i.wolności.jednostki..Nie. można.nie.wspomnieć.także,.że.bezstronność.sądu.stanowi.istotny.element. prawa.do.rzetelnego.procesu.karnego..To.ostatnie.zaś,.należąc.do.katalogu. podstawowych.praw.człowieka.stanowiących.fundament.współczesnego. statusu.jednostki.w.państwie.demokratycznym,.wyznacza.obecnie.istotny. kierunek.rozważań.prowadzonych.w.nauce.procesu.karnego..Zagadnienie. bezstronności.sądu.jest.więc.centralne.nie.tylko.z.perspektywy.funkcjono- wania.sądownictwa,.ale.także.statusu.prawnego.jednostki. Nie.tylko.jednak.znaczenie.wymogu.bezstronności.dla.funkcjonowa- nia.sądownictwa.skłania.do.jego.gruntownej.analizy..Ma.on.także.niezmier- nie.istotną.wagę.z.punktu.widzenia.społecznego.zaufania.do.wymiaru. sprawiedliwości.oraz.prestiżu.prawa..O.roli,.jaką.przyznaje.się.sądom,.a.więc. także.koniecznej.do.rozstrzygania.sporów.bezstronności.sędziów,.może. świadczyć.przypisywana.Platonowi.wypowiedź,.że.lepiej.mieć.dobrych. sędziów.przy.złych.ustawach,.niż.dobre.ustawy,.ale.złych.sędziów..Sądy. jako.organy.władzy.państwowej.muszą.legitymować.się.odpowiednim. poziomem.zaufania.społecznego..Bez.przekonania.społeczeństwa,.że. w.trakcie.rozstrzygania.sporów.można.oczekiwać.od.sędziów.bezstronno- ści,.zbudowanie.takiego.zaufania.nie.wydaje.się.możliwe..Wielokrotnie. w.swoich.orzeczeniach.akcentował.tę.kwestię.Europejski.Trybunał.Praw. Człowieka8. 6.Por..R.A..Posner,.The Problems of Jurisprudence,.Cambridge-Londyn.1993,.s..4–6..Por..też:.. A..Kozak,.Kryzys podstawności prawa – http://usfiles.us.szc.pl/pliki/plik_116055312.doc;.E..Skrętowicz,. Iudex inhabilis i iudex suspectus w polskim procesie karnym,.Lublin.1994,.s..9. .W..Michalski,.Sędziowie. Próba ujęcia modelowego,.ZN.IBPS.198,.nr.26,.s..4–5. 8.Por..np..orzeczenie.ETPCz.z.dnia.26.października.1984.r..w.sprawie.de Cubber.przeciwko Belgii. (skarga.nr.9186/80),.§.26;.orzeczenie.ETPCz.z.dnia.1.października.1982.r..w.sprawie.Piersack przeciw- ko Belgii.(skarga.nr.8692/9),.§.30..Wszystkie.orzeczenia.przytaczane.w.niniejszej.pracy.pochodzą. z.internetowej.bazy.orzeczeń.ETPCz.–.HUDOC.–.http://www.echr.coe.int/ECHR/EN/Header/Case-Law/ HUDOC/HUDOC+database/. 15 Wstęp Bezstronność.wydaje.się.ponadto.interesującym.zagadnieniem.z.per- spektywy.filozoficzno-prawnej..Dostrzec.bowiem.można,.że.sens.odwoły- wania.się.do.bezstronności.jako.elementu.legitymizującego.wymiar.spra- wiedliwości,.jest,.szczególnie.przez.postmodernistyczne.nurty.w.filozofii. prawa,.poddawany.w.wątpliwość..Bezstronność,.zaliczana.do.filarów.„no- woczesnego.logosu.sądzenia”9,.staje.się.przedmiotem.krytyki,.której.esen- cję.dobrze.oddaje.konstatacja,.że.„skoro.nie.sposób.ustalić.obiektywnej. prawdy,.która.emanując.z.rozumu.wypełniałaby.właściwą.treścią.pole. pozostawione.przez.prawo,.bezstronność.i.apolityczność.może.być.tylko. subiektywnym.odczuciem.sędziego,.bądź.podmiotu,.który.go.ocenia..Słowa. »bezstronny«.i.»apolityczny«.zaczynają.znaczyć.tyle,.co.»myślący.podobnie,. będący.po.mojej.stronie,.reagujący.na.to,.co.jest.obiektywne.dla.mnie,.na. to,.co.stawia.mi.rzeczywisty.opór«..Skoro.bowiem,.to.co.uważam.za.praw- dziwe.(bądź.co.uważa.za.prawdziwe.grupa,.z.którą.się.identyfikuję).jest. prawdziwe.obiektywnie,.uwzględnianie.tego.jest.bezstronne.i.apolityczne,. atakowanie.zaś.i.krytykowanie.jawi.się.stronniczym.i.politycznym”10..Tak. radykalna.kontestacja.idei.bezstronności.prowadzić.musi.do.wniosku,.że. przynajmniej.na.gruncie.filozofii.prawa.występują.objawy.jej.kryzysu.. Dostrzec.zresztą.można,.że.kryzys.ten.potęguje.także.sam.charakter.roz- strzygnięć.sądowych..Jak.słusznie.wskazuje.się,.oparte.są.one.w.istotnej. części.na.zasadzie.„zwycięzca.bierze.wszystko”11..Naturalną.więc.koleją. rzeczy.jest.potencjalne.generowanie.przez.procedury.sądowe.pięćdziesię- cioprocentowego.odsetka.osób.niezadowolonych.z.rozstrzygnięcia.a.zara- zem.podejrzliwych.odnośnie.do.jego.bezstronnego.charakteru..Jeżeli.jednak. przyznać.rację.nurtom.postmodernistycznym,.to.koncepcja.wymiaru.spra- wiedliwości.jako.trzeciej.siły,.posiadającej.możliwość.rozstrzygania.konflik- tów.na.zasadach.uznawanych.przez.ich.uczestników,.wymagałaby.istotne- go.przeformułowania,.albo.należałoby.się.pogodzić.z.faktem,.że.spory.są. rozstrzygane.zgodnie.z.arbitralnymi.(prywatnymi).preferencjami.osób,. które.akurat.mają.sposobność.pełnić.funkcje.sędziów..Wszystko.byłoby.więc. w.zasadzie.lokalnymi.formami.takiego.lub.innego.ucisku.kryjącego.się.za. 9.A..Sulikowski,.Trzy filary…,.s..21–218. 10.Ibidem,.s..221. 11.Na.ten.aspekt.specyfiki.sporu.sądowego.wskazuje.Ch..Taylor.(w:).tenże,.Etyka autentyczno- ści,.przeł..A..Pawelec,.Kraków.2002,.s..110–111..Por..też:.A..Kalisz-Prakopik,.Alternatywne rozwiązywa- nie sporów – recepcja rozwiązań czy globalizacja koncepcji?.(w:).J..Stelmach.(red.),.Filozofia prawa wobec globalizmu,.Kraków.2003,.s..181–183;.L..Morawski,.Główne nurty współczesnej filozofii prawa. Prawo w toku przemian,.Warszawa.2003,.s..225–23. 16 Wstęp szczytnymi.hasłami.m.in..bezstronności12..Nie.podzielam.powyższego. stanowiska.i.uważam,.że.idei.bezstronności.można,.nawet.po.odrzuceniu. dogmatów.modernizmu.w.prawie,.w.sposób.przekonujący.bronić..Wyma- ga.to.jednak.sprecyzowania.znaczenia.wymogu.bezstronności.a.zarazem. wyraźnego.wskazania,.jakich.warunków.nie.może.ona.spełniać..Ponadto. postmodernistyczny.brak.wiary.w.bezstronność.ma.w.zasadzie.czysto.ne- gatywny.charakter.–.dekonstruuje,.nie.proponując.jednak.niczego.w.zamian13.. I.choć.krytyka.ta.wzmaga.poczucie,.że.bezstronność.jest.tylko.mitem.stwo- rzonym.na.użytek.legitymizowania.arbitralnych.działań.państwa,.to.wydaje. się,.że.jednocześnie.wskazuje.na.swoje.immanentne.ograniczenia. Akcentując.aspekty.filozoficznego.podejścia.do.bezstronności,.nie. można.pominąć.zachodzącej.ewolucji.w.podejściu.do.języka,.w.tym.do.ję- zyka.prawnego.i.jego.interpretacji..Współczesna.filozofia.stawia.pod.znakiem. zapytania.możliwość.istnienia.obiektywnego.znaczenia.tekstu14.oraz.relacji. odwzorowania.struktury.świata.w.strukturze.języka15..Niektóre.nurty.współ- czesnej.filozofii.prawa.wskazują.zaś.na.kreatywny.element.nieodłącznie. towarzyszący.interpretacji.prawniczej16..Jeżeli.więc.interpretacja.tekstu.praw- nego.nie.jest.prostym.procesem.dekodowania.ukrytego.w.znakach.utrwalo- nych.na.papierze.Dziennika.Ustaw.czy.Monitora.Polskiego.sensu.norm. prawnych,.to.uznać.można,.że.rola.interpretatora.jest.przynajmniej.równie. ważna.jak.rola.prawodawcy..Zaciera.się.tym.samym.swego.rodzaju.dogmat. o.rozdziale.między.tworzeniem.a.stosowaniem.prawa..Jeżeli.zaś.przyjąć,.że. sądy.przynajmniej.współkształtują.porządek.prawny.współczesnych.państw,. rozważanie.kwestii.bezstronności.jako.podstawowego.wymogu.ich.funkcjo- nowania.wyrasta.na.zagadnienie.szczególnie.istotne. Na.koniec.wskazać.można.na.jeszcze.jeden.powód.skłaniający.do. monograficznego.opracowania.zagadnienia.bezstronności.sądu.w.sprawach. 12.Syntetyczna.charakterystyka.postmodernistycznej.krytyki.modernistycznej.teorii.prawa. została.przedstawiona.w:.A..Sulikowski,.O ponowoczesnej teorii prawa (w:).A..Sulikowski.(red.),. W poszukiwaniu podstaw prawa,.Wrocław.2006,.s..243–258.. 13.Por..np.:.M..Zirk-Sadowski,.Postmodernistyczna jurysprudencja? (w:).M..Błachut.(red.),.Z za- gadnień teorii i filozofii prawa. Ponowoczesność,.Wrocław.200,.s..13–25;.A..Kozak,.Postponowoczesna koncepcja prawa.(w:).M..Błachut.(red.),.Z zagadnień teorii…,.s..6–6. 14.Por..np..J..Derrida,.O gramatologii,.przeł..B..Banasiak,.Warszawa.1999,.passim. 15.Por..np..R..Rorty,.Filozofia a zwierciadło natury,.przeł..M..Szczubiałka,.Warszawa.1994,.passim;. tenże, Obiektywność, relatywizm i prawda. Pisma filozoficzne,.t..I,.przeł..J..Margański,.Warszawa.1999,. passim..Por..jednak:.H.G..Gadamer,.Prawda i metoda. Zarys hermeneutyki filozoficznej,.przeł..B..Baran,. Warszawa.2004,.s..443–451. 16.Por..np..R..Sarkowicz,.J..Stelmach,.Teoria prawa,.Kraków.2001,.s. 61–89;.L..Morawski,.Główne nurty…,.s..238–289. 1 Wstęp karnych..Do.tej.pory.kwestia.ta.nie.doczekała.się.w.nauce.procesu.karnego. takiego.ujęcia..W.literaturze.karnoprocesowej.problematyka.bezstronności. poruszana.jest.najczęściej.w.związku.z.zasadą.obiektywizmu.(bezstronno- ści).oraz.jej.procesowymi.gwarancjami..Odwołania.do.tego.zagadnienia. znaleźć.można.również.w.analizach.poświęconych.niezależności.sądów. i.niezawisłości.sędziowskiej..Temat.ten.rozważany.jest.ponadto.w.opraco- waniach.dotyczących.wynikającego.z.art..6.Konwencji.Europejskiej.prawa. do.rzetelnego.procesu.karnego..Jako.główny.przedmiot.analizy.pojawiał. się.natomiast.w.literaturze.teoretyczno-prawnej1..Na.tym.jednak.polu.nie. doczekał.się.on.również.kompleksowego.ujęcia..Przyznać.można.więc.rację. Z..Toborowi.i.T..Pietrzykowskiemu,.że.nie.jest.to.zagadnienie,.któremu. poświęca.się.należną.uwagę..Jak.zauważyli.wspomniani.autorzy,.omówie- nie.kwestii.bezstronności.najczęściej.„ogranicza.się.do.dość.powierzchow- nych.konstatacji.o.konieczności.zapewnienia.procedur.prawnych”18..Niniej- sza.praca.dąży.więc.do.wypełnienia.tej.luki. Skąpa.liczba.opracowań.dotyczących.bezstronności.sądu.jest,.jeżeli. wziąć.pod.uwagę.akcentowaną.wagę.tego.tematu,.dość.zaskakująca..Wy- daje.się,.że.można.wskazać.na.dwa.prawdopodobne.powody.tego.stanu.. Po.pierwsze,.relatywny.brak.zainteresowania.tematem.bezstronności.może. wynikać.z.przeświadczenia,.że.jest.on.na.tyle.intuicyjnie.jasny,.że.nie.wy- maga.opracowania..Z.taką.jednak.diagnozą.nie.można.się.zgodzić..Dorobek. współczesnych.nauk.społecznych.wskazuje,.że.wiele.z.posiadanych.przez. ludzi.intuicji.nie.wytrzymuje.weryfikacji.ze.strony.wiedzy.naukowej.. W.związku.z.powyższym.trudno.uznać.intuicyjny.sposób.poznania.za. uprzywilejowany..Ponadto.można.zaobserwować,.że.język.prawny.i.praw- niczy.nadaje.wielu.terminom.odmienne.od.potocznych.znaczenia,.co. sprawia,.że.do.interpretacji.prostych.z.pozoru.przepisów.prawnych.ko- nieczna.jest.współcześnie.wiedza.prawnicza.niedostępna.laikowi..Znajo- mość.języka.ojczystego.jest.więc.daleko.niewystarczająca.do.czytania.ze. zrozumieniem.aktów.prawnych.i.rekonstruowania.z.nich.nakazów.i.zaka- zów.odnoszących.się.do.postępowania.jednostki..Rzekoma.intuicyjna. pewność.nie.może.więc.przekonująco.uzasadniać.braku.konieczności.do- ciekań.nad.bezstronnością..Po.drugie,.co.z.pozoru.może.wydawać.się. przekonującym.uzasadnieniem,.małe.zainteresowanie.bezstronnością. 1.Por..Z..Tobor,.Bezstronność sędziego,.PS.2005,.nr.6,.Z..Tobor,.T..Pietrzykowski,.Roszczenie…;.. Z..Tobor,.T..Pietrzykowski,.Bezstronność jako pojęcie prawne.(w:).I..Bogucka,.Z..Tobor.(red.),.Prawo a wartości. Księga jubileuszowa Profesora Józefa Nowackiego,.Kraków.2003. 18.Z..Tobor,.T..Pietrzykowski,.Roszczenie…,.s..58..Por..też:.Z..Tobor,.Bezstronność…,.s..3. 18 Wstęp wynikać.może.z.przeświadczenia,.że.powinna.ona.być,.jako.fenomen.sfery. psychicznej,.przedmiotem.badania.psychologów,.a.rolą.prawoznawstwa19. jest.wyłącznie.uwzględnianie.wniosków.płynących.z.badań.psychologicz- nych..I.takie.jednak.podejście.nie.wydaje.się.słuszne..Choć.akty.prawa. krajowego.oraz.prawa.międzynarodowego.nie.zawierają.definicji.legalnej. bezstronności,.to.jest.ona.przedmiotem.licznych.wypowiedzi.sądów.krajo- wych.oraz.Europejskiego.Trybunału.Praw.Człowieka..Już.pobieżna.analiza. tego.dorobku.prowadzi.do.wniosku,.że.rozumienie.bezstronności.sądu.jako. wymogu.prawnego.odbiega.w.części.od.słownikowej.definicji.tego.terminu. oraz.od.postrzegania.go.wyłącznie.w.kategoriach.fenomenu.psychologicz- nego..Z.tych.więc.powodów.dociekanie.tego,.czym.jest.bezstronność.jako. kategoria.prawna,.wydaje.się.jednak.celowe. Niniejsze.opracowanie.stawia.sobie.za.cel.przede.wszystkim.rekon- strukcję.znaczenia.wymogu.bezstronności.sądu.w.procesie.karnym..Zada- nie.to.podejmowane.jest.z.jednej.strony.w.oparciu.o.analizę.polskiego. porządku.normatywnego.oraz.dorobku.orzecznictwa.i.doktryny..Z.drugiej. strony.przedmiotem.rozważań.jest.europejski.standard.bezstronności.sądu. kształtowany.głównie.w.orzecznictwie.Europejskiego.Trybunału.Praw. Człowieka..Uwzględnione.zostało.także.stanowisko.w.przedmiocie.bezstron- ności.zajmowane.przez.Komitet.Praw.Człowieka..Uzupełnieniem.i.wzboga- ceniem.powyższej.perspektywy.jest.sięgnięcie.po.doświadczenia.państw. common law.–.Kanady.i.Stanów.Zjednoczonych.–.gdzie.problematyka.bez- stronności.sądu.ujmowana.jest.w.porównaniu.do.wskazanych.wcześniej. źródeł.częściowo.odmiennie..Drugim.obszarem.refleksji.są.gwarancje.bez- stronności.sądu.w.polskim.procesie.karnym..Dążenie.do.zapewnienia.fak- tycznie.bezstronnego.wymiaru.sprawiedliwości.wymusza.na.ustawodawcy. krajowym.przyjęcie.rozwiązań.prawnych,.które.pozwolą.wcielić.wymóg. bezstronności.w.życie..Poprzestanie.więc.na.rekonstrukcji.jego.znaczenia. byłoby.niewystarczające..Rozważenia.wymaga.również.kwestia.funkcjono- wania.wymogu.bezstronności.sądu.w.polskim.procesie.karnym..Istotne.jest. bowiem.wskazanie,.jak.ukształtowane.powinny.być.konkretne.instytucje. procesowe,.które.mają.zapewniać.bezstronne.orzekanie.w.praktyce. Ważną.kwestią.rysującą.się.na.tle.prowadzonych.analiz.jest.ustalenie. ewentualnych.rozbieżności.między.polskim.unormowaniem.wymogu.bez- stronności.sądu.a.standardami.europejskimi..Biorąc.pod.uwagę.znaczenie. 19.Terminem.prawoznawstwo.posługuję.się.w.znaczeniu.zaproponowanym.w:.R..Sarkowicz,. J..Stelmach,.Teoria…,.s. 14–18. 19 Wstęp konwencji.międzynarodowych.dotyczących.praw.człowieka.i.ich.miejsce. w.ramach.konstytucyjnego.systemu.źródeł.prawa,.konieczne.jest.rozstrzyg- nięcie,.czy.polskie.rozwiązania.w.tej.materii.spełniają.założenia.europejskie- go.modelu.rzetelnego.procesu..Ocena.rodzimych.rozwiązań.prawnych.do- konywana.jest.także.z.perspektywy.spójności.przyjmowanych.rozwiązań. z.innymi.celami.stawianymi.współczesnemu.procesowi.karnemu. Dokonywana.w.niniejszej.pracy.analiza.wpisuje.się.w.dorobek.szcze- gółowej.nauki.prawnej.–.prawa.karnego.procesowego..Nie.są.poruszane. w.pracy.zagadnienia.dotyczące.bezstronności.w.postępowaniu.cywilnym,. sądowoadministracyjnym.czy.administracyjnym,.choć.wiele.rozważań,. przede.wszystkim.natury.ogólnej,.odnieść.można.i.do.tych.procedur..Bez- stronność.sądu.w.sprawach.karnych,.choć.ma.swoją.specyfikę.związaną. z.charakterem.prawa.karnego.a.jej.znaczenie.dla.tej.kategorii.spraw.jest. akcentowane20,.nie.jest.jednak.na.tyle.odmienna,.aby.budować.autonomicz- ną.koncepcję.bezstronności.w.sprawach.karnych.. Procesowa.perspektywa.badania.bezstronności.powoduje,.że.uwaga. autora.skupiona.jest.na.aktach.stosowania.prawa.przez.sądy..Podkreślić. jednak.można,.że.kryterium.bezstronności.odnosi.się.również.do.treści. norm.prawa.materialnego..Może.być.więc.tak,.że.bezstronnie.stosowane.są. stronnicze.uregulowania.ustawowe.i.odwrotnie21..Kwestie.te.bowiem.są.od. siebie.względnie.niezależne. Bezstronność.jest.zagadnieniem.złożonym.i.możliwym.do.badania. z.wielu.perspektyw..Ujęcie.tej.kwestii.z.perspektywy.karnoprocesowej.nie. wyklucza.więc.sięgania.po.osiągnięcia.innych.nauk..Podczas.omawiania. zagadnień.dogmatycznych.zasadne.wydaje.się.nawiązanie.do.dorobku. teorii.prawa,.tym.bardziej,.że.bezstronność.była.przedmiotem.jej.badania.. Jako.zjawisko.związane.ze.sferą.psychiczną.człowieka.bezstronność.jest. przedmiotem.analizy.w.psychologii..Rozszerzając.perspektywę.na.interak- cje.międzyludzkie.i.ich.oddziaływanie.na.bezstronność.formułowanych. przez.sędziów.rozstrzygnięć,.zagadnienie.to.stanowi.pole.zainteresowań. psychologii.społecznej.oraz.socjologii..Bezstronność.jest.ponadto,.w.kon- tekście.warunków.dobrego.(słusznego).postępowania,.przedmiotem.badań. etyki.(filozofii.moralności)..Dorobek.wskazanych.nauk.społecznych.został. więc.uwzględniony.przy.dokonywanych.na.potrzeby.prawoznawstwa. 20.L..Garlicki,.Prawo do sądu (rozważania de lege fundamentale),.Annales.UMCS.–.Sectio.G.1990,. vol..XXXVII,.s..61. 21.Por..W..Lucy,.The Possibility of Impartiality,.Oxford.Journal.of.Legal.Studies.2005,.vol..25,.nr.1,. s..16–1. 20 Wstęp rozważaniach..Sformułowano.również.wnioski,.które.z.tych.dziedzin.wie- dzy.płyną.dla.kształtowania.definicji.bezstronności.w.prawoznawstwie.. Szczególnie.w.przypadku.odwołania.do.etyki.wydaje.się.ono,.biorąc.pod. uwagę.bliskie.związki.pomiędzy.prawem.a.moralnością.a.także.fakt,.iż. bezstronność.nie.jest.wyłącznie.nakazem.prawnym,.ale.także.przykazaniem. etyki.sędziowskiej,.nieuniknione..Nawiązanie.jednak.do.wskazanych.kwe- stii.w.związku.z.celami.niniejszej.pracy.nie.rości.sobie.prawa.do.systema- tycznego.i.wyczerpującego.ujęcia.analizowanych.problemów..Służy.nato- miast.uwzględnieniu.dorobku.innych.niż.prawoznawstwo.nauk.w.zakresie. poruszanej.problematyki. Bezstronność.sądu.omawiana.jest.w.niniejszym.opracowaniu.wyłącz- nie.z.perspektywy.postępowania.w.sprawach.karnych.przed.sądami.po- wszechnymi.oraz.Sądem.Najwyższym..Analiza.nie.obejmuje.postępowania. przed.sądami.wojskowymi.i.Trybunałem.Stanu..Poza.zakresem.rozważań. pozostawiona.została.także.kwestia.postępowania.w.sprawach.karnoskar- bowych..Ograniczenie.analizy.do.głównego.nurtu.procesu.powszechnego. wydaje.się.przez.wzgląd.na.obraną.tematykę.uzasadnione..Odrębności. występujące.w.przypadku.pominiętych.zagadnień.nie.wydają.się.bowiem. z.perspektywy.procesowej.na.tyle.istotne,.aby.wnosiły.do.prowadzonej. analizy.nowe.treści..Można.natomiast.dostrzec,.że.w.odniesieniu.do.Trybu- nału.Stanu.oraz.sądów.wojskowych.zasługuje.na.rozważenie.problematy- ka.dotycząca.ich.usytuowania.i.organizacji,.która.wiążąc.się.z.niezależnoś- cią.władzy.sądowniczej.mogłaby.ewentualnie.rzutować.na.zagadnienie. bezstronności..Jest.to.jednak.kwestia.o.charakterze.przede.wszystkim.in- stytucjonalnym..Jako.taka.pozostaje.ona.więc.poza.zakresem.prowadzonej. analizy.i.wymagałaby.osobnego.omówienia..Z.tego.też.względu.nie.jest. poruszana.w.niniejszej.pracy. Książka.składa.się.z.dziesięciu.rozdziałów..W.pierwszym.przedstawio- ne.zostały.źródła.obowiązku.bezstronności,.jego.charakter.oraz.sposób. unormowania..Analizie.poddano.uregulowanie.tego.wymogu.zawarte. w.aktach.prawnych.oraz.kodyfikacjach.etyki.sędziowskiej..Rozważania.te. stanowią.naturalny.punkt.wyjścia.dla.analizy.badanego.pojęcia. Rozdział.drugi.poświęcony.został.ogólnej.charakterystyce.wymogu. bezstronności.oraz.znaczenia,.jakie.ma.on.dla.funkcjonowania.wymiaru. sprawiedliwości..Przedmiotem.refleksji.są.w.nim.kolejno.kluczowe.kwestie. determinujące.kształt.ustawowego.obowiązku.bezstronności.sądu,.a.więc. zakres.podmiotów.nim.związany,.jego.dwuaspektowy.–.subiektywny. i.obiektywny.–.charakter.oraz.rozróżnienie.bezstronności.w.stosunku.do. 21 Wstęp uczestników.postępowania.oraz.do.sprawy..Dokonaną.analizę.uzupełnia. wskazanie.roli,.jaką.odgrywa.wymóg.bezstronnego.rozpoznawania.spraw. karnych. Rozważania.podjęte.w.rozdziale.trzecim.i.czwartym.akcentują.klu- czowy.dla.rozumienia.pojęcia.bezstronności.dwuaspektowy.–.subiektywny. i.obiektywny.–.charakter..W.odniesieniu.do.aspektu.subiektywnego. w.rozdziale.trzecim.w.pierwszej.kolejności.przeanalizowano.definicje. bezstronności.subiektywnej.pojawiające.się.w.prawoznawstwie..W.związ- ku.z.dość.ograniczonym.materiałem.poświęconym.tej.tematyce,.analizie. poddany.został.dorobek.psychologii.społecznej.oraz.etyki..Poświęcenie. uwagi.ustaleniom.obu.powyższych.dziedzin.jest.koniecznym.warunkiem. do.zaproponowania.ujęcia.bezstronności.subiektywnej,.które.byłoby,.na.tle. dorobku.psychologii.osiągalne,.a.dodatkowo.nie.budziłoby.zastrzeżeń. natury.filozoficznej..W.rozdziale.czwartym.przedstawiono.natomiast.kon- cepcję.bezstronności.obiektywnej.oraz.określono.zależności.pomiędzy. bezstronnością.subiektywną.a.obiektywną..Analizie.poddane.zostało. w.szczególności.pojęcie.okoliczności.rodzących.uzasadnione.wątpliwości. odnośnie.do.bezstronności.oraz.ich.katalog. Efektywność.wymogu.bezstronności.sądu.musi.zakładać.istnienie. gwarancji.ją.zapewniających..Zagadnienie.to.poddaję.analizie.w.rozdziale. piątym.niniejszej.pracy..Zawiera.on.ogólne.rozważania.o.charakterze.i.ro- dzajach.gwarancji.bezstronności.sądu. Kolejne.rozdziały.–.od.szóstego.do.dziesiątego.–.poświęcone.zostały. procesowym.gwarancjom.bezstronności.sądu..Rozdział.szósty.omawia. zagadnienie.wymogu.ustawowego.określenia.właściwości.sądu,.rozdział. siódmy.traktuje.o.niezmiernie.istotnej.kwestii.sposobu.wyznaczania.składu. orzekającego.oraz.o.jego.kolegialności,.rozdział.ósmy.o.instytucji.wyłącze- nia.sędziego,.rozdział.dziewiąty.odnosi.się.do.zagadnienia.jawności.proce- su,.natomiast.rozdział.dziesiąty.poświęcony.został.zagadnieniu.uzasadnia- nia.oraz.kontroli.orzeczeń.sądowych..Rozważania.zamyka.zakończenie,. w.którym.ujęte.zostały.najważniejsze.wnioski.płynące.z.analizy.obowiązu- jącego.stanu.prawnego. *.*.* Niniejsza.publikacja.stanowi.zmienioną.i.uaktualnioną.wersję.rozpra- wy.doktorskiej.obronionej.na.Wydziale.Prawa,.Administracji.i.Ekonomii. 22 Wstęp Uniwersytetu.Wrocławskiego.w.2008.r..Jej.powstanie.nie.byłoby.możliwe. bez.życzliwej.pomocy.i.cennych.uwag.promotora.w.przewodzie.doktorskim. Pani.Profesor.Zofii.Świdy,.na.której.ręce.składam.wyrazy.wdzięczności.. Szczególne.podziękowania.należą.się.także.recenzentom.rozprawy.–.prof.. Lechowi.Paprzyckiemu.oraz.prof..Jerzemu.Skorupce,.których.trafne.spo- strzeżenia.pozwoliły.dokonać.niezbędnych.korekt.w.pierwotnym.tekście. pracy..Za.poświęcony.mi.czas.i.cenne.rady.dziękuję.także.innym.osobom,. z.którymi.konsultowałem.poruszane.w.niniejszym.opracowaniu.zagadnie- nia..Moim.najbliższym.jestem.zaś.zobowiązany.za.troskę,.wsparcie.i.wyro- zumiałość. Rozdział I Źródła i charakter wymogu bezstronności sądu w sprawach karnych 1. Wprowadzenie Analizując.pojęcie.bezstronności.odwołać.się.można.w.pierwszej. kolejności.do.jego.potocznego.rozumienia..W.kontekście.rozstrzygania. sporów.jest.ono.najczęściej.ujmowane.jako.działanie.w.sposób.neutralny,. wolny.od.przesądów,.uprzedzeń,.bez.wpływu.czy.faworyzowania.które- gokolwiek.z.uczestników.sporu1..Tak.zarysowane.rozumienie.bezstron- ności.stanowić.może.jednak.wyłącznie.punkt.wyjścia.do.rozważań.nad. funkcjonowaniem.tego.pojęcia.w.prawoznawstwie,.a.szczególnie.w.nauce. procesu.karnego..Wniosek.ten.nasuwa.się.przede.wszystkim.w.związku.ze. specyfiką.semantyczną.języka.prawnego.i.prawniczego,.która.nakazuje. uwzględnienie.możliwości.nadania.przez.ustawodawcę.pojęciu.bezstron- ności.swoistego,.odrębnego.od.funkcjonującego.w.języku.powszechnym,. znaczenia. Podejmując.analizę.bezstronności.jako.pojęcia.prawnego,.w.pierwszej. kolejności.należałoby.ustalić.podstawy.normatywne.niezbędne.do.rekon- strukcji.jego.znaczenia.oraz.charakteru..Celowe.wydaje.się.także.rozważe- nie.pozanormatywnych.źródeł,.które.mają.znaczenie.dla.kształtowania. znaczenia.terminu.bezstronność.w.nauce.procesu.karnego..Drugim.istotnym. krokiem.powinno.być.rozważenie.kontekstu,.w.jakim.pojawia.się.w.aktach. prawnych.odwołanie.do.bezstronności..W.tym.miejscu.chodzi.szczególnie. o.wskazanie.instytucji.prawnych,.w.ramach.których.ono.następuje..Powyż- 1.Por..przegląd.słownikowych.definicji.bezstronności.w:.Z..Tobor,.T..Pietrzykowski,.Roszczenie do bezstronności.(w:).J..Stelmach.(red.),.Filozofia prawa wobec globalizmu,.Kraków.2003,.s..59–60. 25 Rozdział I. Źródła i charakter wymogu bezstronności sądu w sprawach karnych sze.ustalenia.mogą.bowiem.w.istotny.sposób.wpływać.na.określenie.zna- czenia.i.charakteru.badanego.pojęcia..Dopiero.tak.przygotowany.grunt. pozwoli.na.szczegółową.analizę.znaczenia.pojęcia.bezstronności.oraz.usta- lenie,.na.ile.potoczne.rozumienie.bezstronności.różni.się.od.tego,.które. wynika.z.treści.obowiązujących.przepisów.prawnych.i.dokonywanej.przez. prawników.ich.interpretacji..Określenie.zaś.ewentualnych.rozbieżności. umożliwi.ich.analizę.oraz.rozważenie.celu.i.zasadności.nadania.szczegól- nego.jurydycznego.znaczenia.pojęciu.bezstronności. W.rozważaniu.sposobu.ujęcia.bezstronności.sądu.w.aktach.prawnych. zasadne.wydaje.się.kierowanie.hierarchią.źródeł.prawa.zawartą.w.przepi- sie.art..8.ust..1.Konstytucji.RP2..W.pierwszej.kolejności.analizie.powinny. więc.zostać.poddane.przepisy.ustawy.zasadniczej,.następnie.zaś.wiążące. Polskę.akty.prawa.międzynarodowego.oraz.inne.powszechnie.obowiązu- jące.źródła.prawa.krajowego. Ramy.standardu.bezstronności.determinowane.są.również.przez.inne. poza.konwencjami.dokumenty.międzynarodowe.zawierające.modelowe. rozwiązania.rekomendowane.do.implementacji.w.krajowych.porządkach. prawnych..Najważniejsze.spośród.takich.źródeł.także.wymagają.więc. wskazania.i.omówienia. Ważnym.uzupełnieniem.powyższych.wywodów.dotyczących.źródeł. i.charakteru.odwołań.do.bezstronności.sądu.jest.sięgnięcie.do.kodeksów. etyki.sędziowskiej,.którym.trudno.odmówić.istotnego.znaczenia.dla.kształto- wania.standardu.bezstronności.sądu,.choć.nie.mają.mocy.prawnie.wiążącej.. Jeżeli.bowiem.zaakceptować.stanowisko.I..Kanta.zakładające,.że.etyka.i.prawo. zawierają.wiele.wspólnych.obowiązków,.a.różnią.się.podłożem.zobowiązania3,. to.niewątpliwie.sposób.definiowania.bezstronności.w.ramach.etyki.zawodu. sędziowskiego.będzie.przenikał.także.na.grunt.prawnej.jej.definicji. 2. Bezstronność sądu w Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej Bezstronność.sądu.została.unormowana.w.przepisie.art..45.ust..1. Konstytucji.RP,.który.stanowi,.że.każdy.ma.prawo.do.sprawiedliwego. i.jawnego.rozpatrzenia.sprawy.bez.nieuzasadnionej.zwłoki.przez.właściwy,. 2.Dz..U..Nr.8,.poz..483.z.późn..zm. 3.I..Kant,.Metafizyka moralności,.przeł..E..Nowak,.Warszawa.2005,.s..26–2. 26 2. Bezstronność sądu w Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej niezależny,.bezstronny.i.niezawisły.sąd..Przepis.ten.został.umieszczony. w.rozdziale.II.Konstytucji.zatytułowanym.„Wolności,.prawa.i.obowiązki. człowieka.i.obywatela”.wśród.praw.i.wolności.osobistych.jednostki..Brak. jest.natomiast.wyraźnego.odwołania.do.bezstronności.w.unormowaniach. konstytucyjnych.regulujących.podstawowe.zasady.ustrojowe.i.organiza- cyjne.władzy.sądowniczej.(rozdział.VIII.Konstytucji)..Z.pozoru.mogło.by. się.to.wydawać.zaskakujące..Potocznie.bowiem.bezstronność.traktowana. jest.jako.podstawowy.obowiązek.sędziowski..Skoro.więc.zagadnienia.regu- lujące.fundamenty.statusu.sędziego.znalazły.się.w.rozdziale.kształtującym. pozycję.ustrojową.i.organizację.sądownictwa,.to.wydawać.by.się.mogło,.że. jest.to.naturalne.miejsce.także.dla.wymogu.bezstronności..Przyjęty.przez. ustrojodawcę.sposób.uregulowania.kwestii.bezstronności.sądu.nie.jest.jednak. przypadkowy..Odwołując.się.do.bezstronności.sądu.w.katalogu.praw. i.wolności.każdego.człowieka,.Konstytucja.akcentuje.bowiem.nie.tylko.obo- wiązek.unikania.stronniczości.przez.sędziego,.ale.także.związane.z.tym. obowiązkiem.uprawnienie.każdego.podmiotu.stającego.przed.obliczem. wymiaru.sprawiedliwości.do.bezstronnego.rozpoznania.jego.sprawy,.mogą- ce.w.przypadku.jego.naruszenia.stanowić.podstawę.ewentualnych.roszczeń. jednostki4..Implikacją.takiej.regulacji.prawnej.jest.także.obowiązek.realnego. zapewnienia.i.możliwości.wyegzekwowania.omawianego.uprawnienia,.tak. aby.gwarantowało.ono.podmiotom.prawnym.efektywną.ochronę5. Prawo.do.bezstronnego.sądu.stanowi.element.szerszej.koncepcji.prawa. do.sądu6..Jej.historyczne.początki.wiążą.się.przede.wszystkim.z.angielską. tradycją.prawną,.a.szczególnie.wydaną.w.1215.r..Wielką.Kartą.Swobód,. przyjętym.w.169.r..tzw..Habeas Corpus Act oraz.kształtującą.się.w.tym.państwie. koncepcją.due process of law..Szukając.źródeł.wskazanego.uprawnienia.nie. można.także.pominąć.polskich.tradycji.w.postaci.przywilejów.przyznawa- 4.Por..uwagi.ogólne.w.odniesieniu.do.obowiązku.państwa,.który.kreowany.jest.przez.prawo. do.sądu:.Z..Czeszejko-Sochacki,.Prawo do sądu w świetle Konstytucji Rzeczypospolitej (Ogólna charakte- rystyka),.PiP.199,.z..11–12,.s..89;.H..Mądrzak,.Prawo do sądu jako gwarancja ochrony praw człowieka (studium na tle polskiego prawa konstytucyjnego, prawa cywilnego materialnego i procesowego).(w:).L..Wiś- niewski.(red.),.Podstawowe prawa jednostki i ich ochrona sądowa,.Warszawa.199,.s..19. 5.Tak.słusznie:.Z..Czeszejko-Sochacki,.Konstytucyjna zasada prawa do sądu,.PiP.1992,.z..10,.s..22.. Por..też:.uchwała.TK.z.dnia.25.stycznia.1995.r.,.W..14/94,.OTK.1995,.nr.1,.poz..19. 6.Przyjmuję.za.Trybunałem.Konstytucyjnym.tę.nazwę,.choć.w.doktrynie.pojawiały.się.także. inne.propozycje..Por..H..Mądrzak,.Prawo do sądu jako gwarancja…,.s..18. .Por..Z..Czeszejko-Sochacki,.Prawo do sądu w świetle…,.s..86;.L..Garlicki,.Prawo do sądu (w:).. R..Wieruszewski,.Prawa człowieka. Model prawny,.Wrocław.1991,.s..53;.tenże,.Prawo do sądu…,.s..61; P..Hofmański,.Prawo do sądu w sprawach karnych jako gwarancja ochrony praw człowieka.(w:).L..Wiśniew- ski.(red.),.Podstawowe prawa jednostki i ich ochrona sądowa,.Warszawa.199,.s..201–202. 2 Rozdział I. Źródła i charakter wymogu bezstronności sądu w sprawach karnych nych.przez.rodzimych.władców.szlachcie.w.dobie.I.Rzeczypospolitej8.. Obecny.kształt.prawa.do.sądu.jest.jednak.w.decydującej.mierze.efektem. przeobrażeń.kultury.politycznej.i.prawnej,.które.miały.miejsce.po.II.wojnie. światowej,.związanych.szczególnie.z.rozwojem.idei.praw.człowieka. Z.perspektywy.porządku.krajowego.decydującą.rolę.w.określaniu. charakteru.i.granic.omawianego.prawa.odgrywa.orzecznictwo.Trybunału. Konstytucyjnego.oraz.poglądy.doktryny.prawa.konstytucyjnego..Wskazać. jednak.można,.że.rozwój.idei.prawa.do.sądu.miał.w.Polsce.miejsce.w.zasa- dzie.dopiero.po.1989.r..W.czasach.PRL-u.omawiane.uprawnienie.nie.zna- lazło.bowiem.miejsca.wśród.gwarantowanych,.przynajmniej.formalnie,. praw.jednostki9..Wywodzić.je.można.było.jedynie.fragmentarycznie.i.to. tylko.w.odniesieniu.do.spraw.karnych.z.konstytucyjnego.sformułowania. wskazującego,.że.zadaniem.sądów.jest.karanie.przestępców10..Ten.sposób. uregulowania.omawianej.kwestii.daleki.był.jednak.od.stworzenia.wyraź- nych.i.możliwych.do.wyegzekwowania.standardów.prawa.do.sądu..Za- uważyć.zresztą.można,.że.całość.unormowań.Konstytucji.z.1952.r..odno- szących.się.do.statusu.jednostki.w.państwie.była.dość.ogólnikowa.i.wyraź- nie.umniejszała.znaczenia.jej.konstytucyjnych.praw.i.wolności..Dowodem. tego.było.chociażby.w.ich.umiejscowieniu.w.Konstytucji.a.także.brak.roz- winiętego.systemu.gwarancji.ich.przestrzegania,.który.pozwoliłby.skutecz- nie.zapobiegać.ich.ewentualnym.naruszeniom11..Nie.oznacza.to.jednak,.że. zagadnienia.dziś.analizowane.przez.pryzmat.prawa.do.sądu.nie.pojawiały. się.w.praktyce.orzeczniczej..Można.bowiem.wskazać,.że.Trybunał.Konsty- tucyjny,.choć.nie.wprost,.wskazywał.na.konieczność.zachowania.drogi. sądowej.w.niektórych.sprawach12,.czym.torował.w.orzecznictwie.uznawa- ne.dziś.powszechnie.uprawnienie.jednostki.do.ochrony.sądowej. 8.L..Garlicki,.Prawo…,.s..53;.tenże,.Prawo do sądu…,.s..61. 9.Zasada.ta.nie.rozstała.wyrażona.w.Konstytucji.PRL-u..Por..Z..Czeszejko-Sochacki,.Konsty- tucyjna zasada…,.s..18..Zwraca.także.uwagę,.będący.jak.się.wydaje.konsekwencją.powyższego. przemilczenia,.brak.wyodrębnienia.prawa.do.sądu.w.opracowaniach.dotyczących.praw.i.wolności. obywatelskich..Por..np..A..Łopatka.(red.),.Podstawowe prawa i obowiązki obywateli PRL,.Warszawa.198;. L..Wiśniewski,.Gwarancje podstawowych praw i wolności obywateli PRL,.Wrocław–Warszawa–Kraków– Gdańsk–Łódź.1981..W.tym.drugim.jednak.opracowaniu.autor.omawia.niektóre.elementy.składają- ce.się.na.koncepcję.prawa.do.sądu,.na.przykład.procesowe.zasady.gwarancyjne.w.postaci.zasady. kontradyktoryjności,.domniemania.niewinności.i.onus probandi.(s..12–19).. 10.L..Garlicki,.Prawo…,.s..554. 11.Por..W..Zakrzewski.(w:).W..Skrzydło.(red.),.Polskie prawo konstytucyjne,.Lublin.1999, s..14–19. 12.Por..uwagi.K..Działochy.odnośnie.do.orzeczenia.TK.z.12.kwietnia.1989.r..(Uw..9/88)... K..Działocha,.Prawo do sądu w poglądach Trybunału Konstytucyjnego,.AUW.No.181,.Prawo.CCXLVII,. Wrocław.1995,.s..68. 28 2. Bezstronność sądu w Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej Kluczowe.znaczenie.dla.wyodrębnienia.konstytucyjnego.prawa.do. sądu.miały.dwa.wydarzenia..Pierwszym.było.uchwalenie.29.kwietnia.1985.r.. ustawy.o.Trybunale.Konstytucyjnym13,.powołującej.do.życia.organ,.którego. rolą.miało.być.stanie.na.straży.przestrzegania.przepisów.ustawy.zasadniczej.. Drugim.zaś.okazała.się.dokonana.ustawą.z.dnia.29.grudnia.1989.r..o.zmia- nie.Konstytucji.Polskiej.Rzeczypospolitej.Ludowej14.nowelizacja.Konstytu- cji.z.1952.r..Nadała.ona.nowe.brzmienie.przepisowi.art..1.ustawy.zasadniczej,. który.od.tego.momentu.stanowił,.że.Rzeczpospolita.Polska.jest.demokra- tycznym.państwem.prawnym,.urzeczywistniającym.zasady.sprawiedliwo- ści.społecznej..Pomimo.tego,.że.wskazana.nowelizacja.nie.wprowadziła. przepisu.gwarantującego.wprost.prawo.do.sądu,.to.jednak.w.istotny.sposób. wpłynęła.ona.na.interpretację.przepisów.Konstytucji.dokonywaną.przez. Trybunał.Konstytucyjny..Organ.ten.bowiem.aż.do.wejścia.w.życie.Konsty- tucji.RP.z.199.r..prawo.do.sądu.wywodził.właśnie.ze.wskazanej.wyżej. zasady.demokratycznego.państwa.prawnego15..Można.zresztą.zauważyć,.że. zasada.demokratycznego.państwa.prawnego.pełniła.w.ówczesnym.czasie. rolę.swoistej.meta-klauzuli,.z.której.wywodzono.szereg.zasad.i.praw,.które. nie.zostały.wprost.wyrażone.w.Konstytucji16. Akcentując.rolę.konstytucyjnego.prawa.do.sądu,.Trybunał.Konstytucyj- ny.stwierdził,.że.jest.to.po.pierwsze.sygnał.dla.ustawodawcy,.aby.dostosować. obowiązujące.przepisy.wyłączające.sądową.ochronę.praw.obywateli.do. unormowań.konstytucyjnych..Po.drugie,.wywiedzione.z.zasady.demokra- tycznego.państwa.prawnego.prawo.do.sądu.służyć.powinno.także.jako.wy- znacznik.dla.ustawodawcy.uchwalającego.nowe.regulacje.prawne..Po.trzecie. wreszcie,.jest.to.także.wskazówka.interpretacyjna.w.procesie.wykładni.obo- wiązujących.przepisów..Dodatkowo.Trybunał.Konstytucyjny.podkreślił,.że. waga.i.znaczenie.prawa.do.sądu.sprawia,.że.jego.wykładnia.ścieśniająca.by- łaby.sprzeczna.z.podstawami.ustrojowymi.Rzeczypospolitej.Polskiej1. 13.Dz..U..Nr.109,.poz..40.z.późn..zm. 14.Dz..U..Nr.5,.poz..444.z.późn..zm. 15.Na.marginesie.można.wskazać,.że.jeszcze.przed.wprowadzeniem.do.Konstytucji.RP.zasady. demokratycznego.państwa.prawnego.Trybunał.Konstytucyjny,.choć.nie.wprost,.zwracał.uwagę.na. konieczność.zachowania.drogi.sądowej.w.niektórych.sprawach,.czym.torował.w.orzecznictwie.uzna- wane.dziś.powszechnie.uprawnienie.jednostki.do.ochrony.sądowej..Por..uwagi.K..Działochy.odnośnie. do.orzeczenia.TK.z.12.kwietnia.1989.r..(Uw..9/88)..K..Działocha,.Prawo do sądu w poglądach…,.s..68. 16.Por..E..Morawska,.Klauzula państwa prawnego w Konstytucji RP na tle orzecznictwa Trybunału Konstytucyjnego,.Toruń.2003,.s..186–188.oraz.rozdział.5.i.6. 1.Orzeczenie.TK.z.dnia.25.lutego.1992.r.,.K..3/91,.OTK.1992,.nr.1,.poz..1..Por..także:.orzeczenie. TK.z.8.kwietnia.199.r.,.K..14/96,.OTK.ZU.199,.nr.2,.poz..16;.orzeczenie.TK.z.dnia.13.marca.1996.r.,. K..11/95,.OTK.ZU.1996,.nr.2,.poz..9;.orzeczenie.TK.z.dnia.2.czerwca.1995.r.,.K..4/94,.OTK.1995,.nr.1,. 29 Rozdział I. Źródła i charakter wymogu bezstronności sądu w sprawach karnych Istotnym.momentem.w.procesie.kształtowania.się.treści.prawa.do. sądu.było.uchwalenie.a.następnie.wejście.w.życie.Konstytucji.RP.z.199.r.. Wprowadziła.ona.bowiem.wyrażone.expressis verbis prawo.do.sądu,.sytu- ując.je.wśród.praw.i.wolności.osobistych.jednostki..Trzon.omawianego. uprawnienia.uregulowany.został.w.przepisie.art..45.ustawy.zasadniczej.. Natomiast.jego.uzupełnieniem.są:.przepis.art...ust..2,.który.zakazuje. zamykania.komukolwiek.drogi.sądowej.dochodzenia.naruszonych.praw. lub.wolności,.przepis.art..8.Konstytucji.przewidujący.prawo.do.zaskarże- nia.orzeczeń.wydawanych.w.pierwszej.instancji.(z.wyjątkami.określonymi. w.ustawie).oraz.przepisy.regulujące.podstawowe.założenia.instytucjonalne. dotyczące.władzy.sądowniczej.określone.w.rozdziale.VIII.Konstytucji.(art..13,. 1,.18,.180.i.181)18..Takie.wyraźne.unormowanie.prawa.do.sądu.w.roz- dziale.Konstytucji.regulującym.prawa.i.wolności.człowieka.było.spełnieniem. formułowanych.w.doktrynie.już.w.początkach.III.RP.postulatów,.aby.pra- wo.do.sądu.znalazło.należne.mu.miejsce.w.ustawie.zasadniczej19..Podkre- ślano.w.szczególności,.że.tylko.w.przypadku.umieszczenia.prawa.do.sądu. w.rozdziale.normującym.prawa.i.wolności.człowieka.będzie.miało.ono. charakter.zupełny..Nie.powinno.ono.natomiast.być.wywodzone.z.przepisów. statuujących.organizację.władzy.sądowniczej20..Wprowadzona.przez.Kon- stytucję.zmiana.nie.polegała.jednak,.jak.słusznie.wskazuje.się.w.literaturze,. na.zerwaniu.genetycznego.i.organicznego.związku.prawa.do.sądu.z.zasadą. demokratycznego.państwa.prawnego.wyrażoną.w.przepisie.art..2.Konsty- tucji.z.199.r..Uregulowanie.prawa.do.sądu.w.art..45.Konstytucji.miało.na. celu.raczej.precyzyjne.określenie.jego.ram.i.podniesienie.jego.rangi.jako. prawa.człowieka.gwarantowanego.już.wprost.przez.Konstytucję21. Charakter.i.rola.prawa.do.sądu.w.Konstytucji.z.199.r..powoduje,.że. powinno.być.ono.postrzegane.dwojako..Z.jednej.strony.jest.ono.podmio- towym.prawem.jednostki22..W.doktrynie.podnosi.się,.że.w.odróżnieniu.od. prywatnych.praw.podmiotowych.w.przypadku.prawa.do.sądu.mamy.do. poz..16;.orzeczenie.TK.z.dnia.25.lutego.1992.r.,.K..4/91,.OTK.1992,.nr.1,.poz..2..Stanowisko.to.zyskało. aprobatę.w.literaturze.prawa.konstytucyjnego..Por..np..Z..Czeszejko-Sochacki,.Konstytucyjna zasa- da…,.s..22. 18.Z..Czeszejko-Sochacki,.Prawo do sądu w świetle…,.s..90. 19.Z..Czeszejko-Sochacki,.Konstytucyjna zasada…,.s..23;.L..Garlicki,.Prawo…,.s..555. 20.Tak:.L..Garlicki,.Prawo do sądu…,.s..65. 21.Przed.wejściem.w.życie.Konstytucji.z.199.r..wskazywano,.że.unormowanie.prawa.do.sądu. expressis verbis w.ustawie.zasadniczej.stanowi.warunek.jego.rozwoju..Por..K..Działocha,.Prawo do sądu w poglądach…,.s..8. 22.Z..Czeszejko-Sochacki,.Prawo do sądu w świetle…,.s..89. 30 2. Bezstronność sądu w Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej czynienia.z.publicznym.prawem.podmiotowym23..Z.drugiej.zaś.strony.prawo. do.sądu.jest.uważane.za.zasadę.prawa.konstytucyjnego..W.tym.znaczeniu. jest.ono.traktowane.jako.dyrektywa,.która.zakazuje.ustawodawcy.tworze- nia.norm.prawnych.sprzecznych.z.nakazem.zapewnienia.jednostce.należ- nej.ochrony.sądowej.oraz.nakazuje.tworzenie.takich,.które.ją.urzeczywist- niają..Natomiast.w.procesie.stosowania.prawa.omawiana.zasada.pełni.rolę. dyrektywy.interpretacyjnej.nakazującej.wykładnię.obowiązującego.prawa. w.zgodzie.z.omawianą.zasadą.konstytucyjną..Z.obu.perspektyw.szczegól- nie.istotne.jest.wynikające.z.Konstytucji.RP.istnienie.domniemania.drogi. sądowej24. W.orzecznictwie.Trybunał.Konstytucyjny.wskazuje.trzy.elementy,. które.składają.się.na.treść.prawa.do.sądu..Są.to: „1).prawo.dostępu.do.sądu,.tj..prawo.do.uruchomienia.procedury.przed. sądem.–.organem.o.określonej.charakterystyce.(niezależnym,.bezstron- nym.i.niezawisłym), 2).prawo.do.odpowiedniego.ukształtowania.procedury.sądowej,.zgodnie. z.wymogami.sprawiedliwości.i.jawności, 3).prawo.do.wyroku.sądowego,.tj..prawo.do.uzyskania.wiążącego.roz- strzygnięcia.danej.sprawy.przez.sąd”25. Uzupełniając.tę.linię.orzeczniczą.w.wyroku.z.dnia.24.października. 200.r.,.Trybunał.Konstytucyjny.zaakcentował,.że.prawo.do.sądu.obejmuje. ponadto.czwarty.element,.którym.jest.„prawo.do.odpowiedniego.ukształ- towania.ustroju.i.pozycji.organów.rozpoznających.sprawy”26..Obejmuje. ono.rozpatrywanie.spraw.przez.sądy.wymienione.w.Konstytucji,.które. muszą.spełniać.wymóg.właściwości,.niezależności,.bezstronności.oraz. niezawisłości. Powyższe.uwagi.wyraźnie.wskazują.na.ewolucję.kształtu.prawa.do. sądu.w.Polsce..Fundamentalny.charakter.tego.uprawnienia.nie.budził.i.nie. budzi.jednak.wątpliwości..Zaistniałe.przeobrażenia.zmierzały.przede. wszystkim.w.kierunku.wzmocnienia.gwarancji.prawa.do.sądu..Z.tej.per- spektywy.nie.może.więc.zaskakiwać.szeroki.zakres.podmiotowy.i.przed- 23.Szerzej:.A..Kubiak,.Konstytucyjna zasada…,.s..–9.i.podana.tam.literatura. 24.Z..Czeszejko-Sochacki,.Prawo do sądu w świetle…,.s..89. 25.Por..np..wyrok.TK.z.dnia.16.marca.1999.r.,.SK.19/98,.OTK.ZU.1999,.nr.3,.poz..36;.wyrok.TK. z.dnia.9.czerwca.1998.r.,.K..28/9,.OTK.ZU.1998,.nr.4,.poz..50..Stanowisko.powyższe.było.wielokrot- nie.powtarzane.w.kolejnych.orzeczeniach.TK. 26.Wyrok.TK.z.dnia.24.października.200.r.,.SK./06,.OTK.ZU.200/A,.nr.9,.poz..108. 31 Rozdział I. Źródła i charakter wymogu bezstronności sądu w sprawach karnych miotowy.powyższego.prawa..W.odniesieniu.do.zakresu.podmiotów.obję- tych.ochroną.sądową.zauważyć.można,.że.obejmuje.ona.verba legis każde- go..Nie.chodzi.więc.wyłącznie.o.osoby.fizyczne.(zarówno.obywateli,.jak. i.inne.osoby2),.ale.także.inne.podmioty.występujące.w.obrocie.prawnym28.. Do.tej.ostatniej.kategorii.zaliczyć.należałoby.osoby.prawne.prawa.pry- watnego29..Prawem.do.sądu.nie.są.natomiast.objęte.spory,.w.których.nie. występuje.choćby.jeden.podmiot.prawa.prywatnego,.jak.ma.to.miej-. sce.w.przypadku.wewnętrznego.funkcjonowania.aparatu.państwowego30.. Podmiotom.prawa.publicznego.prawo.do.sądu.przysługuje.jednak.wtedy,. gdy.nie.występują.w.roli.organu.władzy,.ale.jako.uczestnik.w.obrocie.pry- watnoprawnym31..W.doktrynie.prawa.konstytucyjnego.wskazuje.się,.że.nic. nie.stoi.na.przeszkodzie,.aby.takim.podmiotem.był.Skarb.Państwa.czy. jednostka.samorządu.terytorialnego32..Prawo.do.sądu.nie.ma.jednak.cha- rakteru.absolutnego..Można.bowiem.spotkać.się.w.orzecznictwie.z.jego. ograniczeniami..W.wyroku.Trybunału.Konstytucyjnego.z.15.listopada.2000.r.33. organ.ten.uznał,.że.przepis.art..19.pkt.5.ustawy.z.dnia.11.maja.1995.r.. o.Naczelnym.Sądzie.Administracyjnym,.w.zakresie,.w.jakim.wyłącza.prawo. do.sądu.w.sprawach.dotyczących.wydalenia.cudzoziemca.nielegalnie. przebywającego.w.Polsce,.za.zgodny.z.art..45.Konstytucji..Dostrzec.jednak. należałoby,.że.powyższe.stanowisko.spotkało.się.w.doktrynie.z.głosami. krytycznymi34. Znaczenie.prawa.do.sądu.wiąże.się.również.z.dokonywaną.przez. Trybunał.Konstytucyjny.szeroką.interpretacją.terminu.„sprawa”,.którym. posługuje.się.przepis.art..45.ust..1.Konstytucji.RP..Jak.stwierdził.on.bowiem. „termin.»sprawa«.należy.(…).odnieść.przede.wszystkim.do.sporów.praw- nych.między.osobami.fizycznymi.i.prawnymi..(…).Zakres.przedmiotowy. prawa.do.sądu.obejmuje.spory.ze.stosunków.cywilnoprawnych.i.admini- stracyjnoprawnych.oraz.rozstrzyganie.o.zasadności.zarzutów.karnych.. Prawo.do.sądu.przysługuje.przy.tym.niezależnie.od.tego,.czy.podmioty. toczące.spór.są.powiązane.rzeczywiście.stosunkiem.materialnoprawnym,. 2.Np..cudzoziemców..Por..K..Działocha,.Prawo do sądu w poglądach…,.s..3.i.przytoczone.tam. orzecznictwo. 28.Orzeczenie.TK.z.dnia.25.lutego.1992.r.,.K..4/91,.OTK.1992,.nr.1,.poz..2. 29.Wyrok.TK.z.dnia.9.czerwca.1998.r.,.K..28/9,.OTK.ZU.1998,.nr.4,.poz..50. 30.Wyrok.TK.z.dnia.9.czerwca.1998.r.,.K..28/9,.OTK.ZU.1998,.nr.4,.poz..50. 31.Postanowienie.TK.z.dnia.18.listopada.1998.r.,.K..20/98,.OTK.ZU.1999,.nr.1,.poz..5. 32.Por..szerzej:.A..Kubiak,.Konstytucyjna zasada…,.s..168–183. 33.P..12/99,.OTK.ZU.2000,.nr.,.poz..260. 34.Szerzej:.A..Kubiak,.Konstytucyjna zasada…,.s..149–160. 32 2. Bezstronność sądu w Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej czy.też.–.wbrew.twierdzeniom.jednej.ze.stron.sporu.–.żaden.stosunek. materialnoprawny.w.danym.przypadku.nie.istnieje”35..W.innym.zaś.orze- czeniu.Trybunał.wyraźnie.wskazał,.że.„urzeczywistnienie.konstytucyjnych. gwarancji.prawa.do.sądu.będzie.obejmowało.wszelkie.sytuacje.–.bez.wzglę- du.na.szczegółowe.regulacje.proceduralne,.w.których.pojawia.się.koniecz- ność.rozstrzygania.o.prawach.danego.podmiotu.(w.relacji.do.innych. równorzędnych.podmiotów.lub.w.relacji.do.władzy.publicznej),.a.jedno- cześnie.natura.danych.stosunków.prawnych.wyklucza.arbitralność.roz- strzygania.o.sytuacji.prawnej.podmiotu.przez.drugą.stronę.tego.stosunku”36.. Termin.„sprawa”.ma.ponadto.znaczenie.autonomiczne.na.gruncie.Konstytu- cji..Jego.interpretacja.nie.jest.więc.zdeterminowana.poglądami,.jakie.doktry- na.danej.gałęzi.prawa.przyjmuje.w.zakresie.pojęcia.sprawy.karnej,.cywilnej. czy.administracyjnej3..Konkludując,.można.powołać.się.na.wyrażane.konse- kwentnie.przez.Trybunał.Konstytucyjny.stanowisko,.że.z.przepisu.art..45.ust..1. Konstytucji.wynika.wola.prawodawcy,.aby.objąć.jego.zakresem.jak.najwięk- szy.zakres.spraw..Zakazana.jest.więc.jego.zawężająca.wykładnia38. Jak.zostało.już.zasygnalizowane,.prawo.do.sądu.nie.jest.prawem.ab- solutnym..W.orzecznictwie.Trybunału.Konstytucyjnego.dopuszcza.się.na. podstawie.art..31.ust..3.Konstytucji.jego.ograniczanie,.choć.słusznie.pod- kreśla.się,.że.nie.może.ono.prowadzić.do.zamknięcia.drogi.sądowej..Było- by.to.bowiem.sprzeczne.z.istotą.omawianego.prawa39..W.doktrynie.nato- miast.przekonująco.argumentuje.się,.że.przepis.art...ust..2.Konstytucji.RP. stanowi.lex specialis w.stosunku.do.art..31.ust..3.Konstytucji.RP,.co.oznacza,. że.prawo.do.sądu.nie.może.być.generalnie.ograniczane,.poza.wyjątkiem. unormowanym.w.art..45.ust..2.Konstytucji.RP40. Na.koniec.można.zwrócić.uwagę.na.jeszcze.dwie.istotne.kwestie. dotyczące.interpretacji.prawa.do.sądu..Po.pierwsze,.przepis.art..45.ust..1. Konstytucji.stanowiący.trzon.prawa.do.sądu.jest.zarówno.w.doktrynie41.jak. 35.Wyrok.TK.z.dnia.9.czerwca.1998.r.,.K..28/9,.OTK.ZU.1998,.nr.4,.poz..50. 36.Wyrok.TK.z.dnia.10.maja.2000.r.,.K..21/99,.OTK.ZU.2000,.nr.5,.poz..144. 3.Ibidem. 38.Por..np..wyrok.TK.z.dnia.16.marca.1999.r.,.SK.19/98,.OTK.ZU.1999,.nr.3,.poz..36;.wyrok.TK. z.dnia.9.czerwca.1998.r.,.K..28/9,.OTK.ZU.1998,.nr.4,.poz..50. 39.Wyrok.TK.z.dnia.16.marca.1999.r.,.SK.19/98,.OTK.ZU.1999,.nr.3,.poz..36..Por..też:.wyrok.TK.z.dnia. 3.lipca.2008.r.,.K..38/0,.OTK.ZU.2008/A,.nr.9,.poz..108. 40.Por..A..Zieliński,.Prawo do sądu i organizacja władzy sądowniczej.(w:).M..Zubik.(red.),.Księga XX-lecia orzecznictwa Trybunału Konstytucyjnego, s..491–499. 41.A..Wasilewski,.Pojęcie „sądu” w prawie polskim i w świetle standardów europejskich,.PS.2002,. nr.11–12,.s..4.i.podana.tam.literatura..Tak.również:.A..Redelbach,.Wpływ praw człowieka na wymiar sprawiedliwości Rzeczypospolitej Polskiej, RPEiS.1999,.nr.2,.s..43;.W..Sanetra,.Bezpośrednie stosowanie 33 Rozdział I. Źródła i charakter wymogu bezstronności sądu w sprawach karnych i.w.orzecznictwie.Sądu.Najwyższego42.zaliczany.do.przepisów.Konstytucji,. które.mogą.być.bezpośrednio.stosowane.(art..8.ust..2.Konstytucji)..Po.dru- gie,.omawiane.prawo.pełni.dość.szczególną.rolę.w.relacji.do.innych.praw. i.wolności..Z.jednej.strony.jest.ono.w.pewnym.sensie.wtórne,.gdyż.jego. waga.uwidacznia.się.zazwyczaj.wtedy,.gdy.inne.prawa.i.wolności.człowie- ka.są.zagrożone..Z.drugiej.jednak.strony.prawo.do.sądu.ma.charak
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Bezstronność sądu i jej gwarancje w polskim procesie karnym
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: